Zlewnia Rawy

Z IBR wiki
Przejdź do nawigacjiPrzejdź do wyszukiwania

Autorzy: Dr Robert Machowski, Prof. dr hab. Mariusz Rzętała

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
TOM: 13 (2026)
Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.

Rawa jest największym prawobrzeżnym dopływem Brynicy, do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski[1] jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną urbanizację tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin[2] położonego w Rudzie Śląskiej, przy granicy ze Świętochłowicami. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części województwa śląskiego, poza wspomnianymi są to także Chorzów, Katowice i Mysłowice.

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części Bytomia i Siemianowic Śląskich.

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano Park Śląski w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. gen. Jerzego Ziętka) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska Muchowiec w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

Wody powierzchniowe

Układ sieci rzecznej

Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem[3], ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie[4]. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929[5].Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka[6]. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z Sosnowcem (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa) (fot. 8-10).

  • Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
    Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
  • Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).
    Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).
  • Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
    Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).

Stany wody i przepływy

Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy[7], a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy[8].

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem[9]. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym Szopienice w latach hydrologicznych[10] 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).

Tabela 1. Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990[11]
Miesiące Stan wody [cm] Przepływ [m3/s]
minimalny średni maksymalny minimalny średni maksymalny
XI 157 182 246 1,60 2,75 9,65
XII 158 183 234 1,50 2,85 8,50
I 158 182 244 1,60 2,87 10,40
II 155 183 250 1,20 2,85 16,20
III 158 183 246 1,32 2,91 12,20
IV 162 184 300 1,50 2,92 31,00
V 158 183 290 1,32 2,86 27,90
VI 156 184 300 1,32 2,93 22,00
VII 156 184 286 1,45 2,86 26,80
VIII 160 183 286 1,40 2,86 24,90
IX 158 183 260 1,45 2,79 19,00
X 157 182 246 1,65 2,78 15,10

Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu[12]. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody[13]. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s[14]. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, Kłodnica, Potok Bielszowicki, Brynica, Bobrek[15]. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.

  • Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).
    Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).
  • Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).
    Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).

Stan jakościowy wody

W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i przemysłu w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków[16]. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie[17]. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm[18]. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni KWK „Wujek” oraz KWK „Kleofas”[19]. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.

Tabela 2. Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy[20]
Parametr Jednostka Minimum Średnia Maksimum
odczyn pH 7,3 7,5 7,7
temperatura oC 10,2 15,4 21,4
przewodność elektryczna właściwa µS/cm 1180 5191 11190
tlen rozpuszczony mg/l 2,4 6,6 8,8
twardość ogólna mg CaCO3/l 258,1 849,6 1542,3

Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso[21].

Wody podziemne

Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską[22]. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu[23]. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane[24].

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte[25].

  • Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).
    Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).
  • Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).
    Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).

Użytkowanie wód

Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX[26]. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe[27].

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach[28]. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu[29] i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny[30].

  • Fot. 8. Staw Amelung w Chorzowie (fot. M. Rzętała).
    Fot. 8. Staw Amelung w Chorzowie (fot. M. Rzętała).
  • Fot. 9. Zbiornik w Parku Róż w Chorzowie (fot. M. Rzętała).
    Fot. 9. Zbiornik w Parku Róż w Chorzowie (fot. M. Rzętała).
  • Fot. 10. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).
    Fot. 10. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).

Bibliografia

  1. Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
  2. Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
  3. Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
  4. Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
  5. Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
  6. Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
  7. Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
  8. Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
  9. Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
  10. Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
  11. Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
  12. Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
  13. Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

Przypisy

  1. ↑ Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
  2. ↑ J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.
  3. ↑ J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.
  4. ↑ M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.
  5. ↑ A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
  6. ↑ https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa
  7. ↑ S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.
  8. ↑ A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
  9. ↑ S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.
  10. ↑ Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.
  11. ↑ https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...
  12. ↑ J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.
  13. ↑ A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
  14. ↑ Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
  15. ↑ S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.
  16. ↑ M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.
  17. ↑ J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.
  18. ↑ J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.
  19. ↑ https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...
  20. ↑ https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367
  21. ↑ A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.
  22. ↑ Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
  23. ↑ M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.
  24. ↑ https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html
  25. ↑ J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.
  26. ↑ S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.
  27. ↑ S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.
  28. ↑ S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.
  29. ↑ wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.
  30. ↑ R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.

Źródła on-line

https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

Zobacz też

Dorzecze Wisły

Wody podziemne

Wody powierzchniowe

Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki

Zlewnia Brynicy

Zlewnia Przemszy

Źródło: „https://ibrbs.pl/index.php?title=Zlewnia_Rawy&oldid=12113”