Zlewnia Brynicy

Autorzy: Dr Robert Machowski, Prof. dr hab. Mariusz Rzętała

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Brynicy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 6 – obszary zagospodarowane rolniczo.

Rzeka Brynica jest największym prawobrzeżnym dopływem Czarnej Przemszy, do której uchodzi w 27,4 km biegu. Całkowita długość Brynicy wynosi 54,9 km, a jej zlewnia osiąga powierzchnię 496,9 km². Swój początek bierze ze źródeł zlokalizowanych na wysokości 340 m n.p.m. u podstawy wzniesień zbudowanych ze skał wieku triasowego w rejonie wsi Mysłów w gminie Koziegłowy (powiat myszkowski). W swoim środkowym i dolnym biegu przepływa przez kilka większych miast, przy czym zazwyczaj ma charakter rzeki granicznej, której doliną wytyczono granice administracyjne pomiędzy Piekarami Śląskimi i Bobrownikami wraz z Wojkowicami, Siemianowicami Śląskimi i Czeladzią czy najbardziej znane pogranicze Katowic z Sosnowcem.

W zlewni Brynicy udział poszczególnych form użytkowania terenu jest na porównywalnym poziomie, przy czym cechuje go regionalne zróżnicowanie (rys. 1). Największy udział rzędu nieco ponad 37% (185,4 km²) stanowią obszary wykorzystywane w celach rolniczych. Grunty rolne dominują w środkowo-wschodniej części zlewni, pomiędzy Czeladzią na południu i Ożarowicami na północy. Tereny rolne rozpościerają się również w zachodniej części zlewni, pomiędzy Radzionkowem i Świerklańcem.

Źródłowa części zlewni także zagospodarowana jest przez rolnictwo. Tereny zurbanizowane, które w zlewni zajmują 158,5 km² (32%) zasadniczo dominują w południowej części zlewni, gdzie znajdują się największe miasta województwa śląskiego: Katowice, Sosnowiec, Chorzów, Bytom, Siemianowice Śląskie, Świętochłowice, Czeladź. W zachodniej części tych terenów zlokalizowane są Radzionków i Świerklaniec, a w północnej części zlewni tereny zurbanizowane przypadają na Ożarowice.

Lasy i zadrzewienia w zlewni Brynicy zajmują 144 km², co stanowi udział rzędu 29%. Ten typ użytkowania dominuje w północnej części tych terenów, zajmując prawostronną część górnej zlewni po zbiornik Kozłowa Góra. Zwarte kompleksy leśne występują również na wschód od tego zbiornika i na zachód od Radzionkowa. W południowej części zlewni są tą niewielkie płaty lasów i zadrzewień stanowiące m.in. część leśnego pasa ochronnego Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Zalesione grunty obejmują tu część zlewni Potoku Leśnego dopływu Rawy. Pozostałe mają charakter parkowych zadrzewień np. w obrębie Parku Śląskiego (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku) im. gen. Jerzego Ziętka w Chorzowie.

Ważne miejsce w użytkowaniu zlewni Brynicy odgrywają wody stojące w postaci sztucznych zbiorników wodnych, które łącznie zajmują 9 km² powierzchni (udział w zlewni na poziomie 1,8%). Największym sztucznym jeziorem jest zaporowy zbiornik Kozłowa Góra utworzony na Brynicy w jej środkowym biegu. Do większych na terenie zlewni zalicza się również zbiornik Nakło-Chechło oraz mniejsze zbiorniki tworzące większe kompleksy, jak np. zbiorniki Rogoźnik, zbiorniki Żabie Doły, Dolina Trzech Stawów w Katowicach czy sztuczne jeziora na pograniczu Katowic i Sosnowca zlokalizowane pomiędzy Rawa i Brynicą.

Wody powierzchniowe

Układ sieci rzecznej

Brynica w swoim źródłowym odcinku płynie w kierunku południowo-zachodnim podmokłą, płaską doliną, która została zmeliorowana. Uchodzi do niej kilka niewielkich, lewobrzeżnych rowów drenarskich. Uwarunkowania środowiskowe sprawiają, że dział wodny na tym obszarze pomiędzy Brynicą i Małą Panwią, płynącą na północy, ma niepewny charakter. Z uwagi na połączenia rowami melioracyjnymi Brynicy i Małej Panwi w dziale wodnym funkcjonują tzw. bramy w dziale wodnym.

Pierwszym większym dopływem Brynicy jest lewobrzeżna Trzonia, uchodząca do rzeki w około 40 km jej biegu. Niespełna kilometr dalej Brynicę zasila niewielki lewobrzeżny potok Czeczówka, która odwadnia tereny położone na północ od lotniska w Pyrzowicach. Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek na równoleżnikowy i na odcinku kolejnych około 3 km płynie na zachód, gdzie przyjmuje wody bezimiennego dopływu, który odwadnia zalesione tereny Bibieli. W tym miejscu Brynica przyjmuje generalnie kierunek południkowy aż do ujścia do zbiornika Kozłowa Góra. Na tym odcinku wpada do niej kilka niewielkich rowów melioracyjnych a z większych zasila ją lewobrzeżny Potok Ożarowicki. Na odcinku około 2 km przed ujściem do zbiornika Brynica wpływa na teren szerokiej, płaskiej doliny, gdzie zaczyna silnie meandrować.

Po opuszczeniu zbiornika, poniżej zapory, która została zlokalizowana w 28 km biegu rzeki (fot. 1), koryto Brynicy na całej długości aż do ujścia do Czarnej Przemszy zostało całkowicie uregulowane. Na wielu odcinkach dodatkowo zostało obwałowane i wybetonowane. Regulacja rzeki i jej dopływów na tym odcinku została przeprowadzona w celu ograniczenia ucieczek wody z koryt do wyrobisk górniczych kopalni rud cynku i ołowiu oraz węgla kamiennego. W tych rejonach wody rzeczne utraciły więź hydrauliczną z podłożem i mają tranzytowy charakter. Poniżej zbiornika Brynica na odcinku nieco ponad 3 km nadal utrzymuje południowy kierunek. Uchodzą do niej lewobrzeżne rowy drenarskie odwadniające podmokłe łąki położone na terenie Wymysłowa oraz prawobrzeżne: Rów Świerklaniecki i Rów z Radzionkowa. Przy zachodniej granicy Bobrownik Brynica przecina wapienne wzgórza, płynąc łukiem, wąską przełomową doliną. Tuż poniżej do rzeki uchodzi prawobrzeżna Szarlejka, jeden z jej większych dopływów (fot. 2, fot. 3). Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek płynięcia na wschodni i południowo-wschodni aż do północnej granicy Czeladzi. Na wspomnianym odcinku o długości około 8,5 km do Brynicy z większych uchodzą lewobrzeżne Jaworznik i Wielonka oraz prawobrzeżny Rów z Dąbrówki. W rejonie ujścia Jaworznika do Brynicy powstała rozległa strefa osiadań górniczych (fot. 4, fot. 5). Na odcinku kilkuset metrów dno koryta rzeki znajduje się wyżej niż sąsiadujące tereny. Z uwagi na zaistniałe zmiany, usypane zostały wysokie obwałowania w celu ochrony przyległych terenów przed zatopieniem wodami Brynicy i powstaniem rozległych zalewisk. Po osiągnięciu Czeladzi rzeka diametralnie zmienia swój kierunek na południowy, który utrzymuje przez następne około 2,5 km. Na tym odcinku uchodzi do niej prawobrzeżny Rów Michałkowicki. Tu Brynica ponownie skręca na wschód, by po nieco ponad kilometrze po raz kolejny zmienić kierunek na południowy (fot. 6). Brynica opuszcza Czeladź po przepłynięciu około 2,5 km. Na granicy Sosnowca i Katowic przepływa południkowo około 1,5 km, następnie kolejne 1,5 km pokonuje w kierunku wschodnim i wpływa do Sosnowca. Przepływając przez około 1,8 km przez Sosnowiec przyjmuje kierunek południowo-wschodni (fot. 7). Następnie Brynica ponownie stanowi granicę pomiędzy Sosnowcem a Katowicami i do ujścia do Czarnej Przemszy utrzymuje ten sam kierunek płynięcia. Około 850 m przed ujściem do Czarnej Przemszy do Brynicy uchodzi prawobrzeżna Rawa – jej najdłuższy dopływ.

Cechą charakterystyczną powierzchniowej sieci wodnej w zlewni Brynicy – ze względu na liczbę oraz zajmowaną powierzchnię – jest występowanie antropogenicznych zbiorników wodnych. Pod względem genezy wydziela się tu:

• zbiorniki zaporowe powstałe na skutek przegrodzenia zaporą dolin rzecznych z największym w granicach zlewni zbiornikiem Kozłowa Góra (fot. KG),
• zbiorniki wyrobiskowe zlokalizowane w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców skalnych, głównie piasków czwartorzędowych, takie jak: Nakło-Chechło, Rogoźnik I, II i III, Morawa, Hubertus oraz Stawiki,
• zbiorniki w nieckach z osiadania i zapadliskach, np. Brandka, Żabie Doły,
• inne sztuczne zbiorniki wodne, np. osadniki wód dołowych, przy oczyszczalniach ścieków, baseny, przeciwpożarowe.

• 
  Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).
• 
  Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).
• 
  Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).
• 
  Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).
• 
  Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).
• 
  Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).
• 
  Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).

Stany wody i przepływy

Zlewnię Brynicy można podzielić na dwie odmienne części, które jednocześnie porównywalne są pod względem powierzchni. Zlewnia quasi-naturalna (zbliżona do naturalnej, tylko w niewielkim stopniu zmieniona przez działalność człowieka – głównie rolnictwo) obejmuje górną część tych terenów po zbiornik w Kozłowej Górze. Natomiast zlewnia Brynicy położona poniżej zbiornika została mocno przeobrażona, głównie poprzez rozwój przemysłu, górnictwa i urbanizację. Z tych też powodów stosunki wodne w górniej części zlewni kształtowane są zasadniczo przez uwarunkowania naturalne, a w dolnej są zmienione przez silną antropopresję.

Do najważniejszych form działalności człowieka, które powodują zmiany wielkości odpływu, a tym samym biorą udział w kształtowaniu stanów wody i przepływów, należą: ujęcia wód Brynicy i jej dopływów, ujęcie wód ze zbiornika Kozłowa Góra, zrzuty wód dołowych z kopalni, przerzucanie wód spoza zlewni oraz ucieczki wód Brynicy i jej dopływów w górotwór. Wymienione czynniki na przestrzeni lat zmieniały swoją intensywność oddziaływania na stosunki wodne. Dotyczy to np. funkcjonowania ujęcia wody ze zbiornika Kozłowa Góra. W skrajnych sytuacjach pobór wody był na tyle duży, że decydowano się na całkowite zatrzymanie upustu wód do koryta Brynicy poniżej zapory zbiornika. W takich przypadkach o wielkości stanów wody i przepływach na dolnym odcinku rzeki decydowała wielkość zasilania poprzez dopływy, które uchodziły do Brynicy. Potwierdzają to także dane dotyczące wielkości średnich rocznych przepływów mierzone na poszczególnych posterunkach wodowskazowych rozmieszczonych wzdłuż biegu rzeki (tabela 1). W zlewni quasi-naturalnej średni przepływ wody na posterunku wodowskazowym Brynica w wieloleciu 1961-2019 wynosił 0,52 m³/s, by w tym samym czasie poniżej zapory osiągać wielkość 0,72 m³/s. Znacznie wyższe wartości przepływu cechują dopiero dolny bieg rzeki, zwłaszcza na odcinku ujściowym Brynicy do Czarnej Przemszy (5,15 m³/s).

Tabela 1. Średnie roczne przepływy Brynicy i średnie roczne stany wody oraz zakresy wahań stanów wody Brynicy w wybranych latach hydrologicznych

Posterunek wodowskazowy	Km biegu rzeki	Powierzchnia zlewni	Przepływy				Średnie stany wody (H śr.) i zakresy wahań stanów wody (DH)
			lata hydrologiczne	min. NNQ	średni SSQ	maks. WWQ
	[km]	[km2]		[m3/s]			[lata]	H śr. [cm]	△H [cm]
Brynica	35,5	98,2	1961-2019	0,01	0,52	17,9	1961-1985	102,6	168
							1987-2019	138,8	214
Namiarki	22,6	217,0	1961-2019	0,04	0,72	20,7	1962-2019	173,7	241
Czeladź	7,8	364,0	1961-1989	0,17	1,78	16,4	1962-1989	186,3	141
			1991-2014	0,70	2,55	29,4	1991-2014	194,3	133
Sosnowiec	2,4	390,0	1961-1989	0,80	2,68	17,6	1961-1986	157,7	90
Szabelnia	0,1	483,0	1961-2019	1,12	5,15	65,5	1961-2019	40,3	156

O intensywności oddziaływania antropopresji na wielkość przepływu świadczy także tendencja zmian wielkości odpływu w czasie. tego typu analizy przeprowadzono w profilach Kozłowa Góra oraz Sosnowiec dla wielolecia 1947-1980. W zlewni naturalnej, którą zamyka profil Kozłowa Góra, średnie roczne przepływy nie wykazywały większych zmian i osiągały podobne wartości w całym rozpatrywanym wieloleciu. Natomiast w zlewni przeobrażonej zamkniętej profilem w Sosnowcu wydzielono trzy okresy zmian tego parametru. W latach 1947-1956 średni roczny przepływ wynosił 1,46 m³/s, w okresie 1957-1972 wzrósł do 2,18 m³/s, a w latach 1973-1980 był ponad dwukrotnie większy niż na początku badanego okresu i osiągnął 3,04 m³/s.

Stan jakościowy wody

Stan jakościowy wód powierzchniowych w poszczególnych częściach zlewni Brynicy jest wyraźnie zróżnicowany. Wody umownie dobrej jakości występują zarówno w źródłowym biegu Brynicy, jak również jej dopływach, które uchodzą do niej na tym odcinku. Rzeki odwadniające górną część zlewni będącą głównie pod wpływem antropopresji rolniczej  okresowo prowadzą wody wskazujące jedynie na ich eutrofizację, zwłaszcza w odniesieniu do zawartości azotanów.

Podobnie jak w przypadku zmienności stanów wody i przepływów, negatywne skutki antropopresji miejsko-przemysłowej w zakresie kształtowania jakość wód powierzchniowych szczególnie dobrze widoczne są w dolnej części zlewni, poniżej zbiornika w Kozłowej Górze. Na tym odcinku do Brynicy uchodzi kilka jej większych dopływów, które są odbiornikiem ścieków miejsko-przemysłowych pochodzących m.in. z Piekar Śląskich, Radzionkowa, Bytomia i Czeladzi. Jednak największą rolę w tym zakresie przypisuje się Rawie, w której obecne są praktycznie wszystkie rodzaje zanieczyszczeń. Potwierdzeniem tych rozważań są zestawione w tabeli 2 wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy.

Bardzo dobrym wskaźnikiem w tym zakresie jest przewodność elektrolityczna właściwa. W profilu zamykającym zlewnię quasi-naturalną sezonowa zmienność jest stosunkowo niewielka, a notowane wartości generalnie odpowiadają zakresowi, który cechuje naturalne śródlądowe wody powierzchniowe w kraju. Natomiast na odcinku przyujściowym parametr ten jest kilkukrotnie wyższy i odznacza się wyraźną dynamiką zmian. Wyraźny zakres czasowej zmienności charakterystyczny jest dla wód będących pod silnym wpływem antropopresji.

Zupełnie odmienna sytuacja dotyczy koncentracji tzw. metali ciężkich, np. cynk, ołów, kadm. W wodach Brynicy zarówno ołów i jego związki a także kadm i jego związki są obecne w mniejszych ilościach w dolnym biegu rzeki, który poddany jest silnej antropopresji. Natomiast zdecydowanie wyższe stężenia mierzone są w zlewni quasi-naturalnej. W tym przypadku podwyższone stężenia tych pierwiastków w wodach powierzchniowych są skutkiem współdziałania czynników naturalnych oraz działalności człowieka. Brynica na tym odcinku zbiera wody pochodzące z odwadniania cynkowo-ołowiowych obszarów rudonośnych Garbu Tarnogórskiego. Ponadto tereny te są w zasięgu zanieczyszczeń emitowanych przez hutę rud cynku i ołowiu zlokalizowaną w Miasteczku Śląskim.

Tabela 2. Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy w 2024 roku

Parametr	Jednostka	Brynica – powyżej zbiornika Kozłowa Góra			Brynica – ujście do Czarnej Przemszy
		minimum	średnia	maksimum	minimum	średnia	maksimum
Odczyn	pH	7,4	7,8	8,1	7,6	7,7	7,8
Przewodność	µS/cm	385	466	528	1150	2113	3670
Temperatura	oC	0,1	10,3	18,2	6,7	13,0	19,9
Tlen rozpuszczony	mg/l	4,5	6,7	8,8	4,2	7,5	9,2
Twardość ogólna	mg CaCO3/l	158,0	239,5	328,8	390,4	614,1	834,6
Kadm	µg/l	0,000	0,065	0,302	0,028	0,049	0,139
Ołów	µg/l	0,00	0,60	2,35	0,00	0,17	0,84
Benzo(a)piren	µg/l	0,000189	0,001656	0,005349	0,000914	0,029712	0,275081

Uwzględniając wyniki badań stanu jakościowego wody w Brynicy u ujścia do Czarnej Przemszy wykonane przez Regionalny Wydział Monitoringu Środowiska w Katowicach w latach 2019-2024 oraz wyniki przeprowadzonej na ich podstawie klasyfikacji i oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych w oparciu o „Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 25 czerwca 2021 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego oraz sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych, a także środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych” należy stwierdzić, że w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od źródeł do zbiornika Kozłowa Góra”, mamy do czynienia ze złym stanem ekologicznym wód, stanem chemicznym poniżej dobrego oraz panującym złym stanem wód jako oceną ogólną, a w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od zbiornika Kozłowa Góra do ujścia”, występuje słaby potencjał ekologiczny wód, przy braku klasyfikacji ich stanu chemicznego oraz panuje zły stan wód jako ocena ogólna. Należy również dodać, że poszczególne grupy badanych parametrów w wydzielonych jednolitych częściach wód powierzchniowych zmieniają się w dosyć szerokim zakresie. Występują przypadki badanych wskaźników notowanych w I klasie, ale także takie, które mieszczą się w znacznie niższych przedziałach.

Wody podziemne

Zlewnia Brynicy pod względem hydrogeologicznym znajduje się w zasięgu regionu śląsko-krakowskiego (XII). Wody podziemne tworzą tu trzy piętra wodonośne. Poczynając od powierzchni terenu są to piętra: czwartorzędowe, triasowe i karbońskie.

Pierwszy poziom wodonośny o porowym charakterze tworzą wody znajdujące się w piaszczystych utworach czwartorzędowych. Głębokość zalegania zawodnionej warstwy zmienia się w zakresie od 2,7 do 12 m, a jej miąższość przekracza 30 m. Największy zasięg obejmuje tereny dolin rzecznych, w tym dolinę Brynicy. Poziom zwierciadła wód podziemnych ma generalnie swobodny charakter, choć miejscami jest lekko napięty. Pod względem chemicznym są to wody odbiegające od naturalnych typu chlorkowo-siarczanowo-wapniowo-sodowe.

Poniżej zidentyfikowano triasowe piętro wodonośne w obrębie, którego wydzielono dwa poziomy. W skałach pochodzących z triasu środkowego, wykształconych w postaci wapieni i dolomitów uformował się szczelinowy poziom wodonośny. Ma on głównie charakter swobodny, a tylko lokalnie jest napięty. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zmienia się od 10 do 90 m, a jej miąższość wynosi od 10 do 200 m. Kolejny poziom wodonośny obejmuje skały triasu dolnego wykształcone jako piaski, żwiry i piaskowce. Z uwagi na to są to wody porowo-szczelinowe o napiętym zwierciadle a tylko lokalnie poziom ma swobodny charakter. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zawiera się w przedziale 15,5-131 m, a miąższość wynosi 1-27,5 m. Uwzględniając klasyfikację hydrochemiczną wydzielono tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowego oraz wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego.

Najstarsze piętro wodonośne wydzielono w piaskowcach karbonu górnego, które tworzą szczelinowo-porowy wodonosiec. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu wynosi od 100 do 150 m a jej miąższość zmienia się w zakresie 5-66 m. Zalegają tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego.

Wody podziemne w zlewni Brynicy zasadniczo zasilane są poprzez infiltrację wód opadowych i roztopowych. Odbywa się to w miejscach wychodni skał budujących poszczególne formacje wodonośne lub poprzez przepuszczalne warstwy nadkładu. Miejscami kontakt hydrauliczny ułatwiają uskoki obecne w górotworze. W sensie hydrogeologicznym obszar zlewni Brynicy można podzielić na kilka odmiennych części. Drenaż wód podziemnych w północnej części zlewni ma naturalny charakter i odbywa się zasadniczo za pośrednictwem sieci rzecznej. Funkcjonują tu także duże ujęcia czerpiące wodę z leżących na znacznej głębokości utworów węglanowych wapienia muszlowego, które zasilane są na wychodniach poza terenem zlewni. Środkowa i południowa część zlewni znajdują się pod silnym wpływem antropopresji górniczej w postaci drenażu górotworu. Zwłaszcza w rejonie Bytomia jest on drenowany przez kopalnie, dawniej cynku i ołowiu, a obecnie węgla kamiennego, którego eksploatacja wymaga odwadniania triasowego nadkładu. Z tego względu reżim hydrogeologiczny jest tam zaburzony, a zwierciadło wody obniżone w stosunku do naturalnego nawet o kilkadziesiąt metrów.

Pomimo przykładów negatywnego oddziaływania człowieka na wody podziemne, w zlewni Brynicy znajdują się częściowo Główne Zbiorniki Wód Podziemnych (GZWP): nr 454 – Olkusz-Zawiercie, nr 327 – Lubliniec-Myszków, nr 329 – Bytom oraz nr 330 – Gliwice.

Użytkowanie wód

Znaczenie wód w zlewni Brynicy na przestrzeni wieków ulegało istotnym zmianom. Samo słowo „brynica” oznacza rzekę rwącą, kapryśną, trudną do okiełznania. W taki sposób była też postrzegana przez pierwszych mieszkańców tych terenów. Obszar przez, który przepływa Brynica był pod wpływem różnych plemion i ludów stanowiąc strefę pogranicza. Począwszy od połowy XV wieku aż do 1921 roku tereny te stanowiły niejednokrotnie fragment zachodniej granicy Polski. Doliny rzeczne oraz obszary podmokłe, od zawsze posiadały znaczenie militarno-obronne stanowiąc trudne do pokonania przeszkody terenowe. Chyba najbardziej jaskrawym przejawem znaczenia polityczno-administracyjnego doliny Brynicy było wybudowanie zbiornika Kozłowa Góra wraz z wieloma obiektami fortyfikacyjnymi (fot. 8), w ramach linii umocnień Obszaru Warownego „Śląsk”.

W przeszłości w dolinie Brynicy oraz jej większych dopływów licznie budowano młyny i tartaki. Do napędzania maszyn wykorzystywano koła wodne poruszane siłą spadku płynącej wody, które powszechne były na tych terenach jeszcze w XIX wieku. Intensywny rozwój przemysłu oraz górnictwa w późniejszym czasie przyczyniły się do szeregu zmian ilościowo-jakościowych w stosunkach wodnych tych terenów. Wymusiło to konieczność zaprzestania takiego wykorzystania wód w zlewni Brynicy.

Rzeki, zbiorniki wodne, źródła oraz zasoby podziemne w zlewni Brynicy stanowiły oraz nadal stanowią ważne źródło zaopatrzenia w wodę przemysłu, rolnictwa oraz ludności. Wody podziemne powszechnie pozyskiwane są zwłaszcza na terenie górnej części zlewni poprzez indywidualne, gospodarskie ujęcia studzienne. W 1954 roku wybudowana została stacja wodociągowa Bibiela, która funkcjonuje w ramach Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów w Katowicach. Stacja bazuje na wodach czerpanych z utworów triasowych w obrębie głównego zbiornika wód podziemnych „Lubliniec-Myszków”. Woda ze stacji Bibiela rozprowadzana jest systemem rurociągów m.in.  do: Kalet, Miasteczka Śląskiego, Świerklańca, Bytomia, Piekar Śląskich, Chorzowa i Świętochłowic. Znane są również przykłady wykorzystania wód źródlanych do zaopatrywania ludności. Na południowym zboczu doliny Jaworznika, w sąsiedztwie zbiornika Rogoźnik II, funkcjonuje źródło, którego wody ze względu na korzystne właściwości fizykochemiczne czerpane są w celach konsumpcyjnych głównie przez lokalną społeczność.  

Wody w zlewni Brynicy odgrywają również istotne znaczenie rekreacyjne. Jako przykłady takiego wykorzystania najczęściej podaje się funkcjonujące na tych terenach antropogeniczne zbiorniki wodne, począwszy od tych największych, jak Kozłowa Góra, Nakło-Chechło, Rogoźnik (fot. 9), zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. 10), po te znacznie mniejsze rozmieszczone właściwie na całej powierzchni zlewni (fot. 11, fot. 12). Do tego typu przejawów wykorzystania samej Brynicy zaliczyć należy przede wszystkim rekreacyjny połów ryb, który możliwy jest na górnym odcinku rzeki. Dogodne warunki do amatorskiego wędkarstwa panują w strefie ujściowej do zbiornika Kozłowa Góra, gdzie licznie gromadzą się ryby. Dlatego też w celu ich ochrony ustalono tu strefę ochronną, która całkowicie wyłącza z amatorskiego połowu ryb ten odcinek rzeki. Poza tym wędkarzy często spotkać można w strefie ujścia Jaworznika do Brynicy. Na tym odcinku, w związku z wspomnianymi osiadaniami górniczymi, nurt rzeki wyraźnie zwalnia, woda staje się głębsza a ryby znajdują tu dogodne warunki dla życia.

Wody w zlewni Brynicy posiadają także znaczenie przyrodnicze oraz krajobrazowe. W celu ochrony cenniejszych obszarów w 1997 roku na mocy Uchwały Nr 280/97 Rady Miejskiej w Siemianowicach Śląskich utworzony został obszar chronionego krajobrazu „Przełajka”. Pierwotnie obszar ten obejmował wyłącznie teren zlokalizowany w gminie Siemianowice Śląskie. W 2025 roku ochronę poszerzono o część doliny w gminach Będzin, Czeladź i Wojkowice, która aktualnie wynosi 79,70 ha. Są to tereny o przeważającym krajobrazie rolniczym z mozaikowatym układem siedlisk łąkowych, polnych, zaroślowych, wodnych i wodno-błotnych, wśród których dominują siedliska łąkowe (reprezentowane głównie przez zbiorowiska łąk świeżych – obecnie w większości nieużytkowanych, występowanie łąk wilgotnych ogranicza się do niewielkich płatów na krawędzi doliny). W granicach omawianego obszaru zachowały się pozostałości dawnych starorzeczy Brynicy, porośniętych przez zbiorowiska szuwarowe, a w południowej jego części znajduje się wykorzystywany wędkarsko sztuczny zbiornik wodny Przetok. Całość kompleksu podlegającego ochronie stanowi ostoję flory oraz fauny i jest częścią lokalnego korytarza ekologicznego, obejmującego rzekę Brynicę i przylegające do niej tereny rolne i zadrzewione (obszar pełni również funkcje turystyczno-rekreacyjne – przebiega przez niego szlak turystyczny „Szlak Husarii Polskiej)”. Innym przykładem znaczenia przyrodniczego i krajobrazowego Brynicy jest użytek ekologiczny „Brynicka terasa”, z występującymi tam licznymi gatunkami interesujących roślin i zwierząt.

• 
  Fot. 8. Tablica informacyjna w Wymysłowie na temat zalewów obronnych na Brynicy (fot. M. Rzętała).
• 
  Fot. 9. Nad zbiornikiem Rogoźnik I (fot. M. Rzętała).
• 
  Fot. 10. Zbiornik Kajakowy w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. M. Rzętała).
• 
  Fot. 11. Staw Przetok w Czeladzi (fot. M. Rzętała).
• 
  Fot. 12. Zbiornik w Dolinie Górnika w Chorzowie (fot. M. Rzętała).

Bibliografia

1. Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.
2. Balon A.: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 8-9.
3. Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
4. Cempulik P., Góra J., Holeksa K.: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.
5. Czaja S.: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 65-77.
6. Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-94.
7. Jaguś A.: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 77-85.
8. Jaguś A., Rzętała M.: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367.
9. Jastrząb M.., Mrozowski M.: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997.
10. Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003.
11. Machowski R., Rzętała M., Serwecińska D.: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.
12. Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.
13. Rzętała M.: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.
14. Rzętała M.A.: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003.

Źródła on-line

https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331

https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

Różkowski J.: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1.

Machowski R., Rzętała M.: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.

Machowski R., Rzętała M., Solarski M.: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8.

Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.

Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.

Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.

https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9

https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

Zobacz też

Dorzecze Wisły

Wody podziemne

Wody powierzchniowe

Zbiornik Kozłowa Góra

Zbiornik Nakło-Chechło

Zbiorniki Rogoźnik

Zlewnia Przemszy

Zlewnia Rawy

Źródła województwa śląskiego