Archiwa i archiwalia na Górnym Śląsku

Autor: dr hab. Piotr Greiner

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

W tytule opracowania widoczne jest nawiązanie do publikacji Ludwika Musioła Archiwa i archiwalja w Województwie Śląskiem (Katowice 1936), opracowanej przez zasłużonego górnośląskiego historyka w innych okolicznościach i czasach, jednak należy pójść jego tropem.

Archiwum – nazwa wywodząca się z łacińskiego archīvum, a ta z kolei od greckiego ἀρχεῖον – archeion, czyli określenia gmachu urzędowego, na czele którego stał archont, stąd jego proweniencja państwowa. Archiwa skądinąd nie pojawiły się dopiero w czasach greko-rzymskich, a sięgają czasów, kiedy pojawiło się pismo. Przykładem może tu być archiwum zawierające tysiące glinianych tabliczek zapisanych pismem klinowym pochodzących głównie z XIV i XIII wieku p.n.e., odkryte nieopodal tureckiej wioski Boğazkale w Anatolii. Tabliczki te zostały zgromadzone w pałacu władców Hetytów, mieszczącego się w stolicy tego małoazjatyckiego imperium, czyli w Hattusa. Odczytanie ich na początku XX wieku pozwoliło na udowodnienie indoeuropejskiego pochodzenia Hetytów, bo archiwalia to podstawowe źródło dla badań historycznych.

Archiwa w średniowieczu i w czasach nowożytnych

W Europie po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego tradycję organizowania tego rodzaju instytucji przejął Kościół rzymski. Już w IV wieku ówczesny papież Juliusz I powołał do życia archiwum papieskie, które dużo później – na początku XVII wieku – nazwano Tajnymi Archiwami Watykańskimi (Archivum Secretum Apostolicum Vaticanum). Obecnie jest to jedno z największych archiwów na świecie. Stopniowo powstawały archiwa diecezjalne i klasztorne, które odegrały znaczącą rolę w rozwoju instytucji archiwów w ogóle.

Również na ziemiach obecnie polskich, w tym na Śląsku, najstarszymi archiwami są te kościelne. Ich śladem wraz z rozwojem monarchii stanowej pojawiły się archiwa państwowe, miejskie i możnowładcze. Pierwotnie były to archiwa zwane dokumentowymi lub archiwami odbiorców – wystawiane przez kancelarie władców dokumenty były przechowywane przez beneficjantów różnych nadań i immunitetów, bez ich rejestracji. Od XIV wieku nastąpiła zmiana i zaczęła pojawiać się dokumentacja, w której rejestrowano wystawiane dokumenty. To okres wystawców w dziejach archiwów, trwający aż do XVIII wieku. Oprócz takiej dokumentacji w kancelariach (w ramach ksiąg zwanymi metrykami) zaczęto rejestrować też czynności prawne w sprawach niespornych. Upowszechnieniu się tej formy kancelaryjno-archiwalnej sprzyjała coraz większa dostępność papieru (nowego środka piśmienniczego, względnie taniego w porównaniu na przykład z pergaminem). Należy podkreślić, że w średniowieczu i w czasach nowożytnych archiwa były ściśle powiązane z kancelariami: tam przygotowywano dokumentację, a zbędne do bieżącego urzędowania dokumenty reponowano w archiwach. Z uwagi na tę rolę, archiwa określano też wtedy słowem tesaurus, czyli skarbiec – z uwagi na ich znaczenie dokumenty często były przechowywane razem z kosztownościami i chronione przed kradzieżą lub zniszczeniem.

Już w średniowieczu archiwa w pierwszej kolejności zorganizowano przy kancelariach kapituł diecezjalnych. Region podzielony był na trzy diecezje:

• wrocławską – obejmującą większą część historycznego Górnego Śląska,
• krakowską – w skład której do 1821 roku wchodził wschodni fragment w postaci dekanatów bytomskiego i pszczyńskiego,
• ołomuniecką – południowy fragment obejmujący księstwa karniowskie i opawskie.

W wyniku uchwał Soboru Trydenckiego, obradującego w latach 1545–1563, na przełomie XVI i XVII wieku zaczęły powstawać archiwa parafialne, w których przechowywano dokumentację metrykalną – początkowo rejestry chrztów (Liber Baptizatorum) i małżeństw (Liber Matrimoniorum), później też zgonów czy pogrzebów (Liber Mortuorum). Dokumentacja ta, zwłaszcza ostatnio, odznacza się dużym powodzeniem wśród badaczy genealogicznych.

Ważną rolę odegrały także archiwa zakonne, a wśród nich szczególnie archiwa cysterskie. Zgodnie ze spisanymi w początkach XIX wieku repertoriami w przededniu reformacji (XVI – XVII wiek) w archiwum górnośląskich cystersów w Rudach znajdowało się 56 dokumentów. Poświadczone są również archiwa klasztorów minorytów z Bytomia oraz dominikanek, dominikanów i franciszkanów z Raciborza, dominikanów i franciszkanów z Cieszyna czy benedyktynów z Orłowej. W wyniku reformacji odrębne archiwa zaczęły tworzyć kościoły protestanckie, jednak po wojnie trzydziestoletniej (1618-1648) w wyniku habsburskiej rekatolizacji niewiele z nich pozostało, poza księstwem cieszyńskim, gdzie od 1709 roku władze habsburskie zezwoliły na swobodę kultu religijnego, w tym kościoła ewangelicko-augsburskiego. Stąd w Archiwum Parafii Ewangelickiej w Cieszynie przechowuje się największą spuściznę archiwalną protestantów w Polsce.

Archiwa świeckie od średniowiecza tworzone były przy kancelariach książąt górnośląskich. Informacje o takich instytucjach pojawiają się już w XIV wieku, jednak ich upowszechnienie nastąpiło na przełomie XV i XVI stulecia. W kancelarii książąt opawskich archiwa pojawiają się najwcześniej (już w XIV wieku), u książąt cieszyńskich – w czwartej dekadzie XV wieku, a w kontekście księstwa opolsko-raciborskiego można znaleźć informacje o księgach z początków XVI stulecia, ale te niestety spłonęły podczas pożaru Opola w 1739 roku.

Swoje archiwa tworzyły również miasta. Zawierały one zarówno dokumenty z przywilejami, jak i księgi dotyczące spraw cechowych, sądowych i gruntowych. W Cieszynie pierwszą księgę założono najprawdopodobniej już w drugiej połowie XV wieku. Mamy poświadczone źródłowo informacje o podobnych archiwach w Bytomiu i Tarnowskich Górach.

W czasach nowożytnych w wyniku ewolucji ustrojowej od monarchii stanowych do monarchii absolutystycznych nastąpił szybki rozwój biurokracji, zwłaszcza po zakończeniu wojny trzydziestoletniej. Dotychczasowy system kancelaryjny, oparty o księgi wpisów, okazał się niewydolny. Z tego powodu zarówno w Austrii, jak i w Prusach, kształtował się nowy system zwany aktami spraw. Zakończone w kancelariach postępowania były przekazywane do registratur, gdzie według opracowanych schematów poszczególne pisma były łączone w jednostki – w systemie austriackim w luźne tzw. wiązki, a w systemie pruskim w zszywane poszyty. W uproszczeniu były tworzone dwa rodzaje jednostek:

• akta generalne (obejmujące zarządzenia, reskrypty, decyzje, itp.),
• akta specjalne obejmujące rozpatrywane sprawy jednostkowe.

Dalej, zbyteczne materiały były gromadzone w archiwum danej instytucji. W zasadzie system ten jest stosowany do dzisiaj.

Archiwa w XIX wieku

Bezpośrednią przyczyną powstania państwowych publicznych archiwów, w których gromadzono archiwalia z różnych kancelarii, były przemiany polityczne i ustrojowe z przełomu wieków XVIII i XIX. Impulsem do tego stały się reformy kościelne. W monarchii austriackiej nastąpiło to w wyniku reform józefińskich. Po kasacie zakonu jezuitów w 1773 roku przejęte archiwalia i biblioteki z terenu Śląska austriackiego i Moraw upaństwowiono i przekształcono w bibliotekę uniwersytecką w Ołomuńcu. Od 1782 roku wraz z kasatami klasztorów zakonów medytacyjnych i mendykanckich nastąpił napływ kolejnych zbiorów poklasztornych do tej instytucji. Ostatecznie jednak nie doszło tam do utworzenia odrębnego archiwum historycznego i zbiory te do dziś wchodzą w skład zbiorów bibliotecznych – współcześnie Biblioteki Naukowej w Ołomuńcu (Vědecká knihovna v Olomouci).

Podobny przebieg miały wydarzenie na Śląsku pruskim, ale z pewnymi różnicami. Wpływ na to miały wydarzenia w rewolucyjnej Francji. Tam w 1790 roku w Paryżu powołano do życia pierwsze nowoczesne archiwum publiczne: Archiwum Narodowe (Archives nationales), gdzie zgromadzono archiwalia dotyczące ustroju anciem regime. Stało się ono wzorem dla wszystkich innych tego typu placówek na świecie. Podobnie jak w austriackiej części Śląska przyczyną utworzenia archiwum publicznego na Śląsku pruskim stała się sekularyzacja klasztorów przeprowadzona na podstawie edyktu króla Fryderyka Wilhelma III z 30 października 1810 roku. Dla zabezpieczenia zbiorów poklasztornych władze pruskie w 1811 roku powołały do życia Archiwum Prowincji Śląskiej (Das Schlesische Provinzialarchiv) we Wrocławiu, które funkcjonowało początkowo w połączeniu . Do wrocławskiego archiwum przekazano również archiwalia z klasztorów górnośląskich, m.in. cystersów z Rud, minorytów z Bytomia oraz dominikanek, dominikanów i franciszkanów z Raciborza. W 1821 roku Archiwum Prowincji Śląskiej stało się samodzielną instytucją i otrzymało prawo przejmowania nie tylko archiwów poklasztornych, ale także wszelkich akt państwowych, w tym także tych poaustriackich, rozproszonych na terenie całej prowincji. W 1835 roku nadzór nad archiwum objęło Nadprezydium Prowincji Śląskiej (Oberpräsidium der Provinz Schlesien), co spowodowało zmianę jego charakteru. Zaczęto stopniowo przekształcać je z instytutu naukowego w instytucję administracyjno-naukową. W 1867 roku wrocławskie archiwum włączono do pruskiej państwowej sieci archiwalnej. Wiązało się to ze zmianą nazwy na Archiwum Państwowe (Staatsarchiv) we Wrocławiu. Instytucja ta już w drugiej połowie XIX wieku zaczęła przejmować nie tylko archiwalia proweniencji państwowej, ale też – głównie w formie depozytów – archiwalia miejskie i prywatne, również z terenów Górnego Śląska, gdzie na taką formę zabezpieczenia najcenniejszych archiwaliów zdecydowały się m.in. władze miejskie Bytomia, Pszczyny i Tarnowskich Gór. Wraz z rozwojem nauk historycznych archiwum we Wrocławiu stało się centrum edycji źródłowych, których ukoronowaniem stała się seria wydawnicza Kodeksu Dyplomatycznego Śląska (Codex diplomaticus Silesiae).

Należy jeszcze zwrócić uwagę, że w XIX wieku w całej Europie trwały dyskusje nad systemem uporządkowania archiwaliów w tego rodzaju przybytkach. Ostatecznie powszechnie przyjęto dwie podstawowe zasady, które w archiwistyce obowiązują do dzisiaj: zasadę pertynencji i proweniencji.

Zasada pertynencji terytorialnej została sformowana przez Bertholda Niebuhra w 1815 roku podczas obrad Kongresu Wiedeńskiego i głosi, że: „akta powstałe na danym terytorium lub poza nim, lecz w trybie sprawowania nad nim władzy do tegoż terytorium przynależą”.

Zasadę proweniencji, czyli przynależności zespołowej, w 1898 roku zdefiniowali holenderscy archiwiści – Samuel Muller, Johan Feith i Robert Fruin. Głosi ona poszanowanie związku między aktami zespołu archiwalnego (fond) a kancelarią, który ów zespół utworzył oraz między poszczególnymi dokumentami zespołu lub jego części między sobą.

Do końca XIX wieku nie powstało na Górnym Śląsku żadne publiczne archiwum historyczne. Nastąpiło to dopiero w pierwszej połowie XX stulecia, kiedy to powstały trzy zasadnicze tego typu instytucje państwowe – w Opawie, Katowicach i Opolu.

Zemský archiv v Opavě (Archiwum Krajowe w Opawie)

Najstarszym archiwum historycznym na Górnym Śląsku jest Archiwum Krajowe w Opawie. Jego korzenie sięgają początku XIV wieku – czasów powstania samodzielnego Księstwa Opawskiego (później również wyodrębnianego z niego Księstwa Karniowskiego), rządzonego przez boczną linię królewskiej dynastii Przemyślidów. Z tym okresem wiążą się również początki Archiwum Stanów Śląskich, którego zbiór dokumentów otwiera przywilej erekcyjny księstwa opawskiego. Próby profesjonalnego uporządkowania archiwum sięgają połowy XIX wieku, co było wynikiem wydzielenia w 1850 roku z obszaru Śląska austriackiego kraju koronnego (Kronland Herzogtum Ober- und Niederschlesien) z siedzibą władz – w tym Śląskiego Sejmu Krajowego (Schlesischer Landtag; Slezský Zemský Sněm) – w Opawie. Za formalny początek opawskiego archiwum uważa się 19 czerwca 1901 roku. Wtedy Śląski Sejm Krajowy mianował dr. Gottlieba Kürschnera na stanowisko archiwisty prowincjonalnego Śląskiego Archiwum Krajowego (Schlesisches Landesarchiv; Slezský Zemský Archiv), dotychczasowego konserwatora prowincjonalnego do spraw zabytków piśmiennictwa na Śląsku. Samodzielne istnienie placówki udało się obronić w I Republice Czechosłowackiej (1918–1938) mimo administracyjnego połączenia w 1928 roku czeskiego Śląska i Moraw. Po Układzie Monachijskim z września 1938 roku i włączeniu Śląska czeskiego do III Rzeszy Niemieckiej władze hitlerowskie w miejsce Śląskiego Archiwum Krajowego utworzyły Archiwum Rzeszy dla Rejencji Opawskiej (Reichsarchiv für den Regierungsbezirk Troppau). W wyniku przejęcia rozległych zasobów administracji politycznej i sądowniczej oraz akt niektórych wielkich majątków ziemskich, liczba zarządzanych zespołów archiwalnych znacząco wzrosła. Na przełomie lat 1944/1945, na szczęście przed nadejściem frontu, wywieziono z Opawy znaczną część archiwaliów , dzięki czemu uniknęły one zniszczenia, które dotknęło niemal całe miasto, w tym pierwotną siedzibę archiwum w byłym klasztorze minorytów.

W okresie powojennym, a zwłaszcza w czasach reżimu komunistycznego, opawskie archiwum przechodziło liczne zmiany organizacyjne. W 1945 roku zasięg terytorialny Archiwum Krajowego, jak je wówczas nazwano, rozszerzono na obszar obejmujący cały Śląsk czeski oraz północno-wschodnie Morawy. Po reorganizacji terytorialnej w 1949 roku stało się instytucją nowo utworzonego Kraju Ostrawskiego. W 1954 roku na podstawie dekretu w sprawie reorganizacji sieci archiwalnej placówka została przekształcona w archiwum państwowe (Státní archiv) i włączona do jednolitej ogólnokrajowej sieci archiwów podległych Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. Od 1960 roku placówka stała się właściwa dla całego Kraju Północnomorawskiego, obejmującego Śląsk i część Moraw. Po aksamitnej rewolucji z 1989 roku w 1992 roku powrócono do historycznej nazwy: Archiwum Krajowe w Opawie. W 2002 roku przejęło ono pod swój zarząd archiwa powiatowe z terenów krajów morawsko-śląskiego i ołomunieckiego. Aktualnie archiwum składa się z centrali w Opawie (siedziba mieści się w zabytkowym pojezuickim budynku klasztornym) i podległych jej 11 oddziałów zamiejscowych występujących pod nazwą Państwowych Archiwów Okręgowych (Státní okresní archiv), z których cztery mają siedziby na Górnym Śląsku: we Frydku-Mistku, Karniowie, Karwinie i Opawie.

Zasób opawskiego archiwum sięga początków XIV wieku, a jego chlubą jest największy na Górnym Śląsku zbiór dokumentów średniowiecznych pochodzących z kancelarii księstw karniowskiego i opawskiego oraz z archiwów zakonnych sekularyzowanych w wyniku reform cesarza Józefa II. Ponadto kolekcja ta obejmuje zbiory rejestrów i innych rękopisów należących do stanów księstw opawskiego i karniowskiego, a także w pewnym zakresie księstwa cieszyńskiego. Z czasów nowożytnych na uwagę zasługują akta Urzędu Królewskiego w Opawie oraz dokumentacja związana ze śląskimi rejestrami gruntowymi, począwszy od katastru karolińskiego z lat 20. XVIII wieku. Administrację państwową i samorządową Śląska austriackiego po 1850 roku reprezentują przede wszystkim obszerne zespoły akt władz prowincjonalnych, w tym sejmu oraz wydziału krajowego. Po 1945 roku zasób archiwum wzbogacił się o archiwa znacjonalizowanych dóbr ziemskich, m.in. Komory Cieszyńskiej i administracji dóbr zakonu krzyżackiego w Bruntálu oraz przedsiębiorstw, zwłaszcza z górniczo-hutniczego okręgu ostrawsko-karwińskiego. Okres 1918-1989 reprezentowany jest przez szeroki wachlarz zespołów administracyjnych, sądowych, społecznych i gospodarczych szczebla regionalnego, w tym Północnomorawskiego Komitetu Wojewódzkiego Komunistycznej Partii Czechosłowacji. Dostępna jest również kolekcja ksiąg metrykalnych, tak świeckich, jak i kościelnych, co jest skutkiem przeprowadzonej w 1950 roku nacjonalizacji archiwaliów instytucji wyznaniowych przez władze komunistyczne

Kierownicy i dyrektorzy Archiwum Krajowego w Opawie

Osoba sprawująca funkcję	Okres sprawowania funkcji	Uwagi
dr Gottlieb Kürschner	1901–1920
Václav Hauer	1920–1935
dr Leopold Peřich	1935–1938 i 1945–1955
dr Walther Latzke	1938–1942	dyrektor Reichsarchiv für den Regierungsbezirk Troppau
dr Wilhelm Kraus	1942–1945	p.o. dyrektora Reichsarchiv für den Regierungsbezirk Troppau
dr Bohumír Indra	1955–1978
Dáša Seberová	1978–1985
dr Leopold Štebel	1985–1990
dr Karel Müller	1990–2023
dr Branislav Dorko	od 2023

Archiwum Państwowe w Katowicach

Na byłym pruskim Górnym Śląsku pierwsze archiwum historyczne powstało dopiero w okresie międzywojennym, w polskiej jego części. Jak już wspominano, do tej pory funkcje te wypełniało Archiwum Państwowe we Wrocławiu. Po podziale Górnego Śląska między Polskę i Niemcy oraz Polskę i Czechosłowację do Katowic na podstawie umów międzynarodowych przekazano znaczne ilości materiałów dotyczących obszaru, który złożył się na województwo śląskie. Ten fakt, a także potrzeba zabezpieczenia archiwaliów z okresu plebiscytu i powstań śląskich oraz popruskich i poaustriackich registratur lokalnych urzędów (na przykład landratur), wpłynęła na decyzję wojewody śląskiego, Michała Grażyńskiego, o powołaniu 10 listopada 1932 roku Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego. Z uwagi na autonomiczny ustrój ówczesnego województwa śląskiego archiwum nie włączono do ogólnopolskiej sieci archiwów państwowych i zostało one podporządkowane Wydziałowi Prezydialnemu Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego. W grudniu 1932 roku funkcję kierownika archiwum objął dr Michał Antonów, historyk i archiwista ze Lwowa. W przededniu wybuchu II wojny światowej część najcenniejszych archiwaliów, a także zasobów z registratur polskich urzędów i instytucji, została ewakuowana na wschód. Szczególny był tu przypadek archiwum książąt pszczyńskich – w wyniku wprowadzenia w 1934 roku państwowego komisarza nad dobrami rodu Hochbergów na początku 1939 roku kolekcja ta znalazła się pod kontrolą katowickiego archiwum i w części została również ewakuowana. Niestety w czasie transportu część archiwaliów uległa zniszczeniu.

Poza Archiwum Akt Dawnych w województwie śląskim w okresie międzywojennym istniały liczne archiwa urzędowe, jak i prywatne. L. Musioł, współpracownik Archiwum Akt Dawnych, zawarł ich opis w cytowanym już opracowaniu o archiwach i archiwaliach w województwie śląskim. Podkreślił wartość takich archiwów jak:

• rodowe, w tym Książęce Archiwum w Pszczynie i Archiwum Zarządu Dóbr książąt Hohenlohe-Ingelfingen w Koszęcinie
• archiwów przemysłowych, jak Zakłady „Hohenlohe” w Wełnowcu czy Archiwum „Katowickiej Spółki Akcyjnej dla Górnictwa i Hutnictwa“ w Katowicach.

W okresie okupacji hitlerowskiej problematyką archiwów i archiwaliów zajmowała się niemiecka służba archiwalna. W październiku 1939 roku utworzono w Katowicach filię Archiwum Państwowego we Wrocławiu, a po utworzeniu w kwietniu 1941 roku Prowincji Górnośląskiej (Provinz Oberschlesien) ranga Archiwum została podniesiona i stało się ono samodzielnym Archiwum Państwowym w Katowicach (Staatsarchiv Kattowitz), podległym bezpośrednio Generalnej Dyrekcji Archiwów Państwowych w Berlinie. Archiwum swoim zasięgiem działań objęło obszar rejencji katowickiej i opolskiej, w tym także nieśląskich terenów włączonych do III Rzeszy. Niemieckie władze archiwalne podjęły szeroko zakrojone działania mające na celu zabezpieczenia dokumentacji polskiej, przejmowania archiwaliów bieżących urzędów oraz pozyskiwania archiwaliów pozostających w rękach prywatnych, zarówno poprzez ich grabież, jak też przejmowanie ich w depozyty. Interesującym polem było gromadzenie materiałów dotyczących aktualnych wydarzeń (Zeitgeschichte). Po ataku niemieckim na Związek Sowiecki katowickim archiwistom udało się odzyskać archiwalia ewakuowane w 1939 roku do Lwowa, w tym archiwalia książąt pszczyńskich. Od 1943 roku w obawie przed nalotami rozpoczęto rozlokowanie archiwaliów w różnych obiektach (pałace, byłe klasztory) na terenach wiejskich. Ta ewakuacja przyczyniła się do zniszczenia wielu materiałów.

Jeszcze przed zakończeniem wojny, w lutym 1945 roku rozpoczęły się prace nad odbudową Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego. W październiku do Katowic powrócił M. Antonów i objął ponownie kierownictwo katowickiego archiwum. Do głównych zadań należało wówczas zabezpieczenie zbiorów przejętych po okupacyjnym archiwum niemieckim, a w dalszej kolejności na podstawie dekretów o mieniu poniemieckim, o nacjonalizacji przemysłu i o reformie rolnej oraz przejmowanie urzędowych archiwaliów poniemieckich i prywatnych: rodowych i przemysłowych. Zasięg archiwum rozciągnięto na obszar powojennego województwa śląskiego (obejmującego Górny Śląsk, Śląsk Opolski i Zagłębie Dąbrowskie), zwanego też śląsko-dąbrowskim, a od 1950 roku po utworzeniu województwa opolskiego ograniczono go do województwa katowickiego. W maju 1945 roku w wyniku formalnej likwidacji autonomii śląskiej katowickie archiwum z dniem 17 grudnia 1946 roku pod nazwą Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Katowicach zostało włączone do ogólnopolskiej sieci archiwów, podległej Ministerstwu Oświaty. W następnych latach zmieniała się  resortowa podległość archiwum – ministerstwa oświaty, szkolnictwa wyższego i nauki w różnych konfiguracjach, a obecnie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego – oraz nazwa – w 1983 roku zmieniono ją na Archiwum Państwowe w Katowicach. Obejmowało ono dwa województwa: katowickie i bielskie.

Katowickie archiwum w okresie powojennym charakteryzowały dwa zjawiska: brak własnej siedziby i (w części będące tego wynikiem) duża liczba oddziałów zamiejscowych. Podobnie jak przed 1939 roku siedzibą archiwum był Urząd Wojewódzki w Katowicach. W związku z niewielką zajmowaną powierzchnią w tym gmachu korzystano z wynajmowanych różnych magazynów na terenie Katowic i sąsiednich miast. Dopiero w 1991 roku AP uzyskało samodzielną siedzibę w katowickiej dzielnicy Józefowiec, na terenie powojskowym. Od 1950 roku, bazując na „upaństwowionych” archiwach miejskich, zaczęto tworzyć oddziały zamiejscowe, do 1975 roku występujące pod nazwą archiwów powiatowych. Na obszarze górnośląskim utworzono oddziały, których część w różnych okresach uległa likwidacji, m.in. w: Bytomiu (zlikwidowany w 1994 roku), Lublińcu (zlikwidowany w 1952 roku), Niemodlinie (zlikwidowany w 1952 roku), Rybniku (zlikwidowany w 1995 roku) i Tarnowskich Górach (zlikwidowany w 1998 roku). W 1953 roku oddział w Opolu został przekształcony w Wojewódzkie Archiwum Państwowe. Nadal funkcjonują oddziały w Bielsku-Białej, Cieszynie, Gliwicach, i Raciborzu.

W XXI wieku katowickie archiwum wzbogaciło się o znaczące inwestycje: w 2012 roku oddano do użytku nowoczesny gmach w Bielsku-Białej – pierwszy w Polsce obiekt wybudowany dla potrzeb oddziału zamiejscowego(a nie dla centrali), w 2026 roku pozyskano kompleks nowych magazynów archiwalnych w Katowicach, a od 2007 roku funkcjonuje w centrali katowickiej Pracownia Konserwacji Masowej (jedna z trzech w Polsce), gdzie ratuje się zakwaszone dokumenty papierowe.

Cechą charakterystyczną zasobu Archiwum Państwowego w Katowicach są – co zrozumiałe z uwagi na industrialną przeszłość regionu – duże zespoły akt gospodarczych i przemysłowych oraz instytucji zarządzających, jak Ministerstwa Górnictwa, które w czasach komunistycznych miało siedzibę w Katowicach. Unikatowa w skali ogólnopolskiej jest dokumentacja wytworzona w okresie autonomicznym województwa śląskiego, tj. w latach 1922–1939, w tym akta Sejmu Śląskiego i Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego. Niestety z okresu powstań i plebiscytu na skutek zniszczeń wojennych zachowały się tylko materiały szczątkowe. Na uwagę zasługują obszerne zespoły wytworzone przez zarządy dóbr ziemskich, takich jak kamery książąt raciborskich i książąt Hohenlohe-Ingelfingen z Koszęcina. Wśród nich specjalne miejsce zajmuje dawne archiwum książąt pszczyńskich, w skład którego wchodzi najstarszy gospodarczy dokument kartograficzny na ziemiach polskich – rękopiśmienna mapa wolnego państwa pszczyńskiego z 1636 roku autorstwa Andreasa Hindenberga. Wśród innych zbiorów kartograficznych na szczególną uwagę zasługuje wielotysięczna kolekcja map i planów górniczych głównie pochodzących z Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu (Oberbergamt zu Breslau). Z okresu okupacji niemieckiej zachowały się m.in. akta wytworzone przez rejencję katowicką (Regierung Kattowitz), Naczelne Prezydium w Katowicach (Oberpräsidium Kattowitz) i Sąd Specjalny (Sondergericht). Po 1989 roku archiwum przejęło dokumentację zlikwidowanej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Wielką popularnością cieszą się akta metrykalne, w tym urzędowych aktów stanu cywilnego, wprowadzonych na pruskim Górnym Śląsku w 1874 roku. Trzy archiwalia zostały wpisane na polską listę programu UNESCO „Pamięć świata”:

• wspomniana mapa A. Hindenberga,
• akta Sejmu Śląskiego,
• akt przyłączenia w 1922 roku części Górnego Śląska do Rzeczypospolitej.

W katowickim archiwum, podobnie jak w części archiwów państwowych, prowadzona jest działalność naukowa i popularyzatorska oraz wydawnicza, głównie w postaci różnego rodzaju publikacji źródłowych. Jako jedyne na Górnym Śląsku od 1998 roku jest wydawcą naukowego czasopisma – rocznika „Szkice Archiwalno-Historyczne”.

Kierownicy i dyrektorzy Archiwum Państwowego w Katowicach

Osoba sprawująca funkcję	Okres sprawowania funkcji	Uwagi
dr Michał Antonów	1932–1939 i 1945–1969	w latach 1932–1939 i 1945–1946 kierownik Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego
dr Karl Bruchman	(1939) 1941–1943	dyrektor Staatsarchiv Kattowitz
dr Joachim Lachmann	1943–1944	p.o. dyrektora Staatsarchiv Kattowitz
dr Wilhelm Suhr	1944–1945	p.o. dyrektora Staatsarchiv Kattowitz
Adam Kałuża	1970–1996
dr Zygmunt Partyka	1996–2006
dr hab. Piotr Greiner	2006–2022
Sławomira Krupa	od 2022

Archiwum Państwowe w Opolu

Najmłodszy górnośląskim archiwum państwowym jest Archiwum Państwowe w Opolu. Jak już wspomniano, jego początki sięgają 1950 roku, kiedy to w Opolu powołano do życia archiwum powiatowe podległe Wojewódzkiemu Archiwum Państwowemu w Katowicach. W związku z utworzeniem województwa opolskiego Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych – a od 1952 roku centralny urząd zarządzający siecią archiwów państwowych – 1 kwietnia 1953 roku powołała do życia Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Opolu. Jego organizatorem i długoletnim dyrektorem był zasłużony historyk ze środowiska opolskiego, Stefan Oswald Popiołek. Z czasem opolskiemu archiwum podlegały oddziały zamiejscowe, które stopniowo były jednak wygaszane: w Brzegu (zlikwidowany w 1997 roku), Kluczborku (zlikwidowany w 1976 roku), Nysie (zlikwidowany w 1998 roku) oraz w Raciborzu, który w związku z reformą administracyjną został w 1976 roku podporządkowany archiwum w Katowicach. Siedziba opolskiego archiwum mieści się w zabytkowym domu mieszczańskim.

Zasób archiwum sięga średniowiecza, w tym licznie reprezentowane są archiwalia proweniencji miejskiej. Najcenniejszym zespołem niewątpliwie jest spuścizna rejencji opolskiej (Regierung Oppeln), urzędu który swoją kompetencją obejmował do 1922 roku cały pruski Górny Śląsk, a do 1945 roku niemiecką część regionu. Z okresu plebiscytowego na szczególną uwagę zasługują akta Naczelnego Dowództwa Wojsk Sprzymierzonych na Górnym Śląsku w Opolu. Należy ponadto wspomnieć o archiwaliach wytworzonych przez jedną z najstarszych szkół średnich, jakim było nyskie Carolinum.

Dyrektorzy Archiwum Państwowego w Opolu

Osoba sprawująca funkcję	Okres sprawowania funkcji
Stefan Oswald Popiołek	1953–1965 i 1978–1986
Ryszard Dermin	1966–1978
Andrzej Żak-Mensah	1987–1990
Jan Kornek	1990–2012
dr hab. Mirosław Lenart	2012–2023
dr Sławomir Marchel	od 2023

Inne archiwa

Na obszarze Górnego Śląska działały i działają inne archiwa historyczne niż te państwowe, a wiele archiwaliów jest przechowywana w bibliotekach i muzeach. Należy wspomnieć przede wszystkim o Archiwum Archidiecezjalnym w Katowicach, którego pierwotny zasób stanowiły archiwalia przekazane w latach międzywojennych przez Archiwum Diecezjalne we Wrocławiu, dotyczące zagadnień związanych ze sprawami związanymi z obszarem województwa śląskiego. Formalnie jednak Archiwum Archidiecezjalne zostało powołane przez biskupa Damiana Zimonia dopiero 3 kwietnia 1991 roku, jako archiwum historyczne udostępniające zainteresowanym swoje zasoby, w tym parafialne akta metrykalne. Inne górnośląskie diecezje w Polsce i Czechach powstały dopiero po 1945 roku i nie dysponują znaczącym zasobem.

Specyficznym archiwum z uwagi na rodzaj zasobu, gromadzonego od 1999 roku, jest pion archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej, którego oddział ma siedzibę w Katowicach. Przechowywane i udostępniane (z ograniczeniami) są w nim głównie materiały wytworzone przez aparat bezpieczeństwa z okresu PRL.

W bibliotekach i muzeach przechowywane są głównie archiwalia proweniencji prywatnej, w tym spuścizny. Wśród bibliotek na uwagę zasługują zasobne w archiwalia takie biblioteki jak Biblioteka Śląska w Katowicach, Książnica Cieszyńska i Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Opolu. Z muzeów bogate zasoby mają Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu oraz Śląskie Muzeum Krajowe (Slezské zemské muzeum) w Opawie.

Bibliografia

• Archiwa i archiwalja w Województwie Śląskiem, oprac. L. Musioł, Katowice 1936.
• Archiwum w regionie region w archiwum. 80 lat Archiwum Państwowego w Katowicach 1932–2012, pod red. B. Kalinowskiej-Wójcik, Katowice 2012.
• Archiwum w regionie region w archiwum, część 2: Archiwum Państwowe w Katowicach w latach 2013–2022, pod red. B. Kalinowskiej-Wójcik, Katowice 2023.
• Greiner P., Stare i wreszcie nowe. Nowoczesna siedziba Oddziału w Bielsku-Białej Archiwum Państwowego w Katowicach, Katowice 2015.
• Indra B., 70 let Státního archivu v Opavě, “Sbornik Státního archive v Opavě 1968–1971”, Opava 1971.
• Krupa S., W stronę nowoczesności. Rozbudowa i przebudowa siedziby Archiwum Państwowego w Katowicach w latach 2024–2026, Katowice 2026.

Zobacz też

Górnośląskie mapy górnicze

Mapa Śląska Martina Helwiga z 1561 roku

Mapa wojenna Śląska 1746–1753 (Krieges-Carte von Schlesien)

Mapy topograficzne Górnego Śląska 1824–1828 (Ur-Meßtischblätter)

Opisy geograficzne i mapy Górnego Śląska (do 1914 roku)

Plany miast Górnego Śląska do 1918 roku