Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki

Z IBR wiki
Przejdź do nawigacjiPrzejdź do wyszukiwania

Autorzy: Dr Robert Machowski, Prof. dr hab. Mariusz Rzętała

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
TOM: 13 (2026)

Sztuczne zbiorniki wodne Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki i kilka mniejszych tworzą specyficzne zgrupowanie antropogenicznych jezior (rys. 1, fot. 1-4). Zbiorniki te znajdują się w zagłębieniach terenu po dawnej, powierzchniowej eksploatacji piasków czwartorzędowych. Powstawały w różnym czasie jako efekt tzw. wodnej rekultywacji wspomnianych niecek. Zbiorniki położone są w środkowej części województwa śląskiego. W ich otoczeniu dominują tereny miejskie i przemysłowe. Na obszary zabudowane przypada udział przekraczający nieco 34% z opisywanych około 14 km2. Tereny przemysłowe wraz z nieużytkami poprzemysłowymi stanowią około 21%, a kolejne 8% zajmują infrastruktura komunikacyjna i związane z nią nieużytki. Lasy oraz pozostałe formy zadrzewień zajmują nieco ponad 16% powierzchni, a tereny wykorzystywane w celach rolniczych stanowią blisko 12% powierzchni. Pozostały udział przypada na powierzchnię wodną samych zbiorników[1].

Pod względem regionalizacji fizycznogeograficznej obszaru Polski zbiorniki znajdują się w granicach mezoregionu – Wyżyna Katowicka, generalnie w jej środkowej części. Od północy i wschodu tereny te graniczą z mezoregionem Garb Tarnogórski, od południowego-wschodu przylega mezoregion Pagóry Jaworznickie, zaś od południowego-zachodu Płaskowyż Rybnicki. Wymienione jednostki wraz z położonym na północnym-zachodzie Chełmem tworzą makroregion Wyżyna Śląska. Wyżyna Katowicka od zachodu graniczy z Kotliną Raciborską – mezoregionem wchodzącym w skład makroregionu Nizina Śląska[2].

Pod względem administracyjnym opisywane zbiorniki położone są na pograniczu trzech miast. Największy obszar znajduje się w granicach Katowic. Na terenie tego miasta w całości położone są, poczynając od północy: Borki Małe II, Borki Małe I, Borki, Morawa, Hubertus I i Hubertus II. Sytuacja nieco komplikuje się w przypadku zbiornika Hubertus III[3] – przez jego misę przebiega granica pomiędzy Katowicami i Mysłowicami. Granica została wytyczona po dawnej grobli, która częściowo uległa rozmyciu i obecnie jest pod wodą. Na terenie Mysłowic znajduje się mniejsza, południowa część tego sztucznego jeziora. Poza tym w Mysłowicach w całości położony jest zbiornik Hubertus IV (określany nazwą Ewald) – najdalej na południowy-wschód położony obiekt charakteryzowanego kompleksu wodnego (fot. 5). Natomiast północna część tych terenów wraz ze zbiornikiem Stawiki administrowana jest przez miasto Sosnowiec.

Złożoność podziałów administracyjnych tych terenów ma bogatą historię. W stosunkowo niedalekiej przeszłości tereny te stanowiły strefę pogranicza trzech wielkich europejskich mocarstw – Prus, Rosji i Austrii. Świadectwem dawnych podziałów jest położony nieopodal Trójkąt Trzech Cesarzy – stanowiący unikalny na skalę światową przykład „trójstyku”[4].

W bliskim sąsiedztwie tych terenów, po zachodniej stronie przebiega jedna z ważniejszych tras w całym województwie śląskim. Droga nr S86 łączy na tym odcinku dwa największe miasta konurbacji katowickiej – Katowice i Sosnowiec. Tym samym jest to jednak z dróg w całym kraju o największym natężeniu ruchu kołowego. Cechą charakterystyczną tych terenów jest także sieć nasypów kolejowych, którymi poprowadzono torowiska. Biegnące tędy linie kolejowe są jednymi z częściej uczęszczanych tras łączących Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie z Małopolską (Kraków) oraz Mazowszem (Warszawa).

Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna

Geneza zbiorników wodnych w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych na obszarze Wyżyny Śląskiej związana jest zasadniczo z pozyskiwaniem iłów, piasków i żwirów oraz w mniejszym stopniu wapieni i dolomitów[5]. Jednak to akurat z przemysłowym wydobyciem piasku związane jest powstanie wielu największych w całym regionie sztucznych jezior. To właśnie tu skupia się około 80% krajowego wydobycia piasków, które trwa na tym terenie od ponad 100 lat[6]. Po zaprzestaniu eksploatacji złoża, obszary zdegradowane przez wydobycie powinny zostać zrekultywowane. Wyrobiska popiaskowe, w których wydobycie zostało zakończone, na obszarze Wyżyny Śląskiej najczęściej są rekultywowane na dwa sposoby: poprzez ich zalanie i utworzenie zbiorników wodnych lub ponowne zalesianie. Znacznie rzadziej zagłębienia te bywają zasypywane skałą płonną pochodzącą z lokalnych kopalń węgla[7]. Opisywane zbiorniki wodne powstały w XX wieku, w różnym czasie, w zagłębieniach powierzchni terenu, które są efektem eksploatacji piasków wykorzystywanych jako podsadzka hydrauliczna w kopalniach[8]. Najwcześniej, jeszcze przed wybuchem I wojny światowej piasek pozyskiwano na potrzeby Kopalni Węgla Kamiennego „Mysłowice”, z pól eksploatacyjnych zlokalizowanych we wschodniej części tych terenów[9]. Zasoby uległy wyczerpaniu i w 1928 roku powstały zbiorniki Hubertus I, II i III oraz Hubertus IV (Ewald). Po II wojnie światowej eksploatacja została przesunięta nieco w kierunku północno-zachodnim i północnym[10]. W 1955 roku jako pierwszy w tej części powstaje zbiornik Stawiki, a w 1965 roku w środowisku zaczynają funkcjonować zbiorniki Morawa, Borki oraz towarzyszące mu Borki Małe I i Borki Małe II[11].

Charakterystyczną cechą morfogenetyczną opisywanych zbiorników wodnych jest podobieństwo ich mis pod względem uwarunkowań litologicznych podłoża i najbliższego otoczenia[12]. Ich morfometria nawiązuje do kształtu misy jeziornej warunkowanej układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej zmodyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Zazwyczaj ich dominującą, morfometryczną cecha są wysoka wartość średnich głębokości w zestawieniu z głębokością maksymalną, co jest rezultatem dużego nachylenia ścian odkrywki oraz płaskodenności formy wklęsłej[13]. Pomimo takiej samej genezy oraz rodzaju zasilania są to zbiorniki dosyć zróżnicowane pod względem zajmowanej powierzchni, głębokości i pojemności. Największą powierzchnię rzędu 34,7 ha posiada zbiornik Morawa. Zdecydowanie mniejszy zasięg cechuje misę zbiornika Hubertus III o powierzchni około 20 ha. Misa zbiornika Hubertus II jest niewiele mniejsza i osiąga około 18 ha. Kolejny w tym zestawieniu jest zbiornik Borki o powierzchni 12 ha. Pozostałe sztuczne jeziora nie przekraczają 10 ha. Zbiornik Stawiki osiąga 7,6 ha, a zbiorniki Hubertus I i Hubertus IV posiadają zbliżoną powierzchnię rzędu 6,7 ha. Zdecydowanie najmniejsze są obydwa zbiorniki Borki Małe o średniej powierzchni do 1 ha. Poza wymienionymi, w bezpośrednim sąsiedztwie po północnej stronie zbiorników Hubertus II i III znajdują się dwa mocno zarastające niewielkie zagłębienia wypełnione wodą. Pomimo dosyć zróżnicowanej powierzchni wspólną cechą tych zbiorników jest stosunkowo niewielka, porównywalna głębokość średnia. W przypadku zbiorników: Morawa, Hubertus I, Hubertus II, Hubertus III i Hubertus IV, oscyluje wokół wartości 2 m. Nieco niższe wskaźniki rzędu 1,7 m cechują zbiorniki Stawiki i Borki. Średnia głębokość w przypadku najmniejszych jezior wynosi około 1 m[14]. Również maksymalne głębokości są stosunkowo niewielkie. W momencie powstania zbiorników wynosiły: Borki Małe II – 1,9 m, Stawiki – 2,4 m, Morawa – 4,0 m, Hubertus I i Hubertus III – 4,0 m, Hubertus IV – 4,2 m, Borki – 4,3 m, Hubertus III – 4,7 m[15].

Cechą charakterystyczną wielu antropogenicznych zbiorników wodnych jest najczęściej rozbudowana infrastruktura hydrotechniczna. Zazwyczaj tego typu elementy zabudowy pozwalają na optymalne wykorzystanie retencji zbiornikowej. Natomiast w obrębie opisywanych zbiorników zabudowa hydrotechniczna jest niezwykle uboga. Większość z nich jest właściwie pozbawiona tego typu instalacji. Do nielicznych przykładów można zaliczyć funkcjonujące połączenie pomiędzy odchodzącym od zbiornika Borki kanałem, a misą zbiornika Morawa. Przepływ wody umożliwia koryto o długości ok. 0,3 km i szerokości od 2 do nawet kilku metrów. Obiekty hydrotechniczne, a w zasadzie pozostałości dawnej dość dużej instalacji, znajdują się w obrębie zbiornika Hubertus IV, który wykorzystywano jako odbiornik zasolonych wód kopalnianych. Zrzutu dokonywano w jego południowej części, a następnie po wstępnym podczyszczeniu dokonywano ich przerzutu za pośrednictwem przepompowni zlokalizowanej w północnej części niecki, w miejscu wyraźnie wyodrębnionej strefy w postaci specyficznego „basenu”[16]. Pozostałe obiekty mają charakter zabudowy, która służy rekreacyjnemu wykorzystaniu powierzchni wodnej. Najbardziej rozbudowana infrastruktura znajduje się w obrębie zbiorników: Stawiki (fot. 6), Morawa (fot. 7), Hubertus III (fot. 8).

Cechy wód jeziornych

Wahania stanów wody i retencja jeziorna

Zmiany poziomu wody w przypadku opisywanych zbiorników wynikają zasadniczo z uwarunkowań środowiskowych. W bilansie po stronie zasilania wyróżnia się przede wszystkim dopływ wód podziemnych z pierwszego, swobodnego poziomu wodonośnego, który wykształcony jest w osadach piaszczystych i żwirach wodno-lodowcowych zalegających na nieprzepuszczalnym podłożu ilastym[17]. Zbiorniki zasilane są również bezpośrednio poprzez opady atmosferyczne oraz w czasie topnienia pokrywy śnieżnej, a także w formie spływu powierzchniowego z bezpośredniej zlewni. Nie stwierdzono bezpośrednich połączeń hydraulicznych między wodami płynącymi w korytach Rawy i Brynicy, a wodami zbiorników wodnych[18]. Jest to bezpośredni skutek obecności obwałowań oraz uszczelnień dna koryt, co zapobiega migracji wód w podłoże. Zbiorniki pozbawione są skoncentrowanych odpływów, a ubytek wody z ich mis zasadniczo odbywa się jedynie na drodze bezpośredniego parowania z powierzchni wodnej. Z uwagi na zaprezentowaną sytuację hydrologiczną, w obrębie opisywanych zbiorników nie obserwuje się istotnych zmian poziomu wody, nie prowadzi się także systematycznych obserwacji w tym zakresie[19]. Wahania stanów wody w ciągu roku są stosunkowo niewielkie. Nieco wyższy poziom notowany jest w czasie wiosennych roztopów wspomaganych opadami deszczu przy jednoczesnym ograniczeniu wielkości parowania jako efekt niższych temperatur. Najniższe stany wody najczęściej obserwowane są późnym latem i wczesną jesienią, kiedy następuje ograniczenie zasilania atmosferycznego przy wzroście wielkości parowania w gorącej porze roku. Nieco większy zakres zmian poziomu wody był charakterystyczny w przeszłości w przypadku zbiornika Hubertus IV, co było konsekwencją dynamicznego jego wykorzystania jako odbiornika wód dołowych z Kopalni Węgla Kamiennego „Mysłowice”[20]. Z działalnością człowieka wiążą się także ekstremalne sytuacje. W 1985 roku zbiornik Stawiki został całkowicie opróżniony z wody. W tym czasie oczyszczono jego dno i brzegi z osadów dennych i nadmiernej ilości roślinności, po czym ponownie zbiornik został napełniony[21].

Pod względem pojemności największe możliwości posiada misa zbiornika Morawa. Jego retencja szacowana jest na 693 tys. m3. W przypadku zbiornika Hubertus II i zbiornika Hubertus III łączna pojemność wynosi około 824 tys. m3. Zdecydowanie mniejsze możliwości retencyjne posiada jezioro Borki o pojemności nieco ponad 200 tys. m3. Pojemność pozostałych zbiorników jest wyraźnie mniejsza i w przypadku zbiorników Hubertus I, Hubertus IV i Stawiki wynosi odpowiednio 142 tys. m3, 140 tys. m3 oraz 131 tys. m3. Zupełnie marginalne znaczenie w tym zakresie posiadają najmniejsze jeziora, których retencja szacowana jest średnio na około 10 tys. m3[22].

Warunki termiczno-tlenowe

Termiczny ustrój zbiorników kształtowany jest przez wiele czynników, zarówno bezpośrednich, jak i pośrednich. Największy wpływ przypisuje się warunkom klimatycznym powszechnie wiązanym z temperaturą powietrza regionu. Należy wymienić tu także usłonecznienie oraz kierunek i siłę wiatru. Mniejsze znaczenie przypisuje się natomiast położeniu i morfometrii zbiornika, rodzajowi podłoża oraz pokryciu terenu. W tej grupie znajdują się ponadto takie czynniki jak cechy obiegu wody w strefie okołozbiornikowej oraz wpływ antropopresji[23].

W przypadku opisywanych zbiorników, z uwagi na ich stosunkowo niewielkie głębokości, obserwuje się wyrównanie temperatury wody w całym profilu pionowym, tj. od powierzchni do dna lub słabo zaznaczające się układy stratyfikacyjne latem (z najcieplejszą wodą przy powierzchni i najchłodniejszą przy dnie) oraz zimą (z najchłodniejszą wodą przy powierzchni i najcieplejszą przy dnie). Potwierdzeniem tego faktu są nielicznie realizowane wyniki badań natlenienia wody[24]. Jesienią 2008 roku w zbiorniku Hubertus IV temperatura wody w całym profilu była wyrównania i zbliżona do 4 oC. W kolejnym roku sytuacja była analogiczna, przy czym temperatura wody była niewiele wyższa i nieco przekraczała 6 oC. Wiosną 2009 roku układ homotermiczny ukształtował się na poziomie nieco przekraczającym 4oC. Niewiele niższe temperatury cechowały misę zbiornika Hubertus III. Jesienią 2008 roku temperatura wody oscylowała na poziomie 3 oC, rok później wynosiła około 5 oC, a wiosną 2009 roku przekraczała 4 oC. W obydwu zbiornikach sytuacja z układem homotermicznym powtarzała się także latem, przy oczywistym wzroście temperatury do około 20 oC. Jedynie w okresie zlodzenia zbiorników pojawiało się odwrotne uwarstwienie termiczne. W zbiorniku Hubertus IV (Ewald) w latach 2008 i 2009 zaobserwowano wyraźny wzrost temperatury wody, który przy powierzchni wynosił 0 oC, a w strefie przydennej około 12 oC. Tak duże różnice w termice wody są efektem zrzutu zasolonych wód kopalnianych, które posiadają wyższą temperaturę. W przypadku misy zbiornika Hubertus III, wzrost temperatury wody był wyraźnie mniejszy. Przy powierzchni woda wychładzała się do 0 oC, a już od głębokości 0,5 m zimą 2008 roku wzrastała do nieco ponad 3 oC, w kolejnym sezonie osiągała 4 oC[25].

Częste układy homotermiczne w zbiornikach wodnych, tzn. z podobną temperaturą wody w całym profilu pionowym masy wodnej, sprzyjają dobremu natlenieniu wody, które najczęściej kształtuje się w granicach tzw. nasycenia normalnego. W miejscach intensywnej fotosyntezy z udziałem roślinności wodnej, natlenienie może osiągać stany przesycenia, a stany natlenienia deficytowego pojawiają się sporadycznie w miejscach rozkładu materii organicznej i przy nagromadzeniach osadów dennych.

Właściwości fizyko-chemiczne wody

Pomimo bliskiego sąsiedztwa poszczególnych zbiorników oraz lokalizacji ich mis w podłożu o takich samych cechach geologicznych retencjonowane wody posiadają zróżnicowane właściwości fizyko-chemiczne. Skład chemiczny wody kształtowany jest przez współdziałanie czynników naturalnych i antropogenicznych. Wyraźnie wyróżnia się na tle pozostałych zbiornik Hubertus IV, który stanowił odbiornik wód pochodzących z drenażu górotworu w KWK „Mysłowice”. W wodach tego zbiornika obserwuje się wielokrotnie wyższe stężenia wielu jonów, ale zwłaszcza tych decydujących o ich zasoleniu.

Seria pomiarów przeprowadzona w 1995 roku wykazała następujące stężenia wybranych jonów[26]: siarczany – 1728,6 mg/dm3, sód – 215,8 mg/dm3, wapń – 280,0 mg/dm3, magnez – 141,6 mg/dm3.  Wysokie stężenia poszczególnych jonów decydują także o wysokiej mineralizacji, która w tym czasie osiągała 2,48 g/dm3 oraz o znacznej przewodności elektrolitycznej właściwej wynoszącej 2570 µS/cm. W pozostałych zbiornikach stężenia siarczanów zmieniały się od 108,7 mg/dm3 w zbiorniku Morawa do 171,6 mg/dm3 w zbiorniku Borki. Koncentracja jonu sodowego wynosiła od 15,8 mg/dm3 (Morawa) do 32,5 mg/dm3 (Hubertus II). W przypadku jonów wapnia i magnezu zróżnicowanie stężeń w poszczególnych zbiornikach jest nieco mniejsze: Ca2+ – 52,0-82,0 mg/dm3 oraz Mg2+ – 58,8-81,6 mg/dm3. Najniższe stężenia poszczególnych jonów cechowały wody zbiornika Morawa. Zbiornik ten posiadał również wody o najniższej przewodności elektrolitycznej, która w 1995 r. wynosiła 520 µS/cm[27].

Kolejne badania, które przeprowadzono w latach 2008 i 2009, w zbiorniku Hubertus IV wykazały duże zróżnicowanie właściwości fizykochemicznych wód pomiędzy strefą przydenną i przypowierzchniową[28]. Stężenia chlorków w wodach przy powierzchni zmieniały się w zakresie od około 2 000 do blisko 8 000 mg/dm3, a w strefie przydennej potwierdzono stężenia przekraczające nawet 12 000 mg/dm3. Tak duże zróżnicowanie obserwowanych ilości chlorków wynika ze zrzutu wód kopalnianych pochodzących z różnych poziomów odwadniania górotworu[29]. Wody zbiorników odznaczały się również znacznym zróżnicowaniem koncentracji związków odpowiedzialnych za ich żyzność. Azotany zmieniały się w przedziale od 2,2 mg/dm3 w zbiornikach Hubertus III oraz Borki, po 37,8 mg/dm3 w zbiorniku Morawa. W tym ostatnim z wymienionych stwierdzono także wysokie wartości fosforanów rzędu 3,49 mg/dm3. W wodach pozostałych zbiorników jony te notowano w bardzo niewielkich ilościach[30].

Procesy brzegowe i osady denne

Pojawienie się w krajobrazie antropogenicznych zbiorników wodnych powoduje wiele konsekwencji w środowisku przyrodniczym oraz życiu społeczno-gospodarczym regionu, w którym powstały. Od momentu wypełnienia wodą zagłębień terenu rozpoczyna się proces ilościowo-jakościowych zmian w ich morfologii. Tempo, zakres i kierunki zmian warunkowane są szeregiem czynników przyrodniczych oraz społeczno-gospodarczych[31]. Z uwagi na położenie zbiorników, większość uwarunkowań naturalnych, takich jak czynniki geologiczne, litologiczne, geomorfologiczne, klimatyczne i meteorologiczne czy hydrologiczne, charakteryzuje się podobnym oddziaływaniem na przebieg procesów brzegowych. W takich sytuacjach dosyć istotne znaczenie odgrywa m.in. wysokość brzegów, stopień ich pokrycia roślinnością, a także obecność barier orograficznych w najbliższym otoczeniu zbiorników. Stopień osłonięcia mis zbiorników, przekłada się na ograniczanie oddziaływania wiatrów na powierzchnię wodną, a tym samym generowanie fal wiatrowych, które w zasadniczy sposób modyfikują strefę brzegową. Przeprowadzone w tym zakresie obserwacje terenowe wykazały w wielu przypadkach obecność przeszkód m.in. w postaci obwałowań przeciwpowodziowych Rawy i Brynicy, nasypów drogowych i kolejowych, skupisk wysokich drzew, czy wielopiętrowych bloków mieszkalnych. Stopień osłonięcia linii brzegowej poszczególnych zbiorników przedstawia się w następujący sposób: Borki Małe II – 95%, Morawa – 80%, Stawiki – 75%, Hubertus IV (Ewald) – 60%, Borki – 50%. Z uwagi na specyficzne położenie zbiorników Hubertus oraz Gliniok dokonano ich łącznej oceny, która wykazała stopień osłonięcia na poziomie 40%[32].

Intensywność procesów brzegowych zależy bezpośrednio od zróżnicowania sytuacyjno-wysokościowego wybrzeży. Wykładnikiem tego zróżnicowania jest występowanie brzegów niskich i wysokich. Przeprowadzone w tym zakresie badania wykazały dominację brzegów wysokich w przypadku zbiorników: Stawiki, Hubertus I, Hubertus II i Hubertus III, a także zbiornika Morawa (brzeg wschodni) – na pozostałej długości brzegi tego akwenu zostały określone jako niskie, podobnie jak Borki Małe I, II oraz Borki[33]. Zróżnicowane brzegi pod tym względem posiada zbiornik Hubertus IV. Strefa zachodnia zaliczana jest do brzegów niskich, a wschodni sektor do brzegów wysokich[34]. Przeprowadzono również klasyfikację brzegów pod względem stopnia ich pokrycia przez roślinność. Opisywane zbiorniki odznaczają się dosyć dużym zróżnicowaniem w tym zakresie. Występują tu fragmenty brzegów zupełnie pozbawione roślinności tj. plażowe, np. w obrębie Stawików, Borki, Morawa, czy wschodni brzeg zbiornika Hubertus III. Na znacznej długości brzegi porasta roślinność trawiasta, szuwarowa, a także krzewiasta i drzewiasta[35]. Stosunkowo niewielka część brzegów ma charakter antropogenicznych umocnień. Tego typu przejawy działalności człowieka widoczne są na południowym i zachodnim brzegu zbiornika Stawiki, kiedy to w czasie wspomnianego opróżnienia misy wykonano umocnienia z betonowych płyt[36] lub zabudowano w zawiązku z adaptacją zbiornika do celów rekreacji wodnej i nadwodnego wypoczynku.

Pod względem geochemicznym osady w poszczególnych zbiornikach są wyraźnie zróżnicowane. Dotyczy to zarówno składu podstawowego, jak i zawartości pierwiastków śladowych. Bardzo istotne znaczenie w tym zakresie odegrała działalność hutnicza prowadzona od blisko dwóch stuleci w ich bezpośrednim sąsiedztwie. Wytop metali przyczyniał się do powstawania dużego zapylenia atmosfery i wygenerował odpady, które deponowano w okolicy używając ich również do budowy obwałowań i grobli towarzyszących omawianym zbiornikom wodnym. Dopływ tych zanieczyszczeń z troposfery w postaci suchej depozycji, jak i opadów atmosferycznych, w istotny sposób przyczyniał się do ilościowego i jakościowego kształtowania pokrywy osadów dennych.

W składzie podstawowym zasadniczo dominuje krzemionka SiO2, której zawartość waha się od 21,75% do 80,76%. Straty przy prażeniu zawierają się od 4,20% do 32,19%. Wysoka strata przy prażeniu wskazuje na znaczną zawartość materii organicznej w osadach. Oprócz materii organicznej i krzemionki, osady denne zawierają również związki glinu, żelaza, manganu, magnezu, wapnia, sodu, potasu, tytanu i fosforu. Spośród wymienionych wyróżnia się zawartość Al2O3 (w zakresie od 6,71% do 11,70%), co może wskazywać na związek stężenia tej substancji w osadach z długotrwałą działalnością pobliskiej huty metali nieżelaznych. Stężenie Fe2O3 w badanych osadach dennych (od 3,06% do 12,23%) należy uznać za typowe dla zbiorników wodnych w wyrobiskach piaskowych zlokalizowanych w zlewniach o dużym udziale utworów piaszczystych. Wysoka zawartość CaO (w zakresie 0,62–28,24%) związana jest z odpadami z hut metali nieżelaznych obecnymi w osadach zbiorników wodnych. Dość powszechna i równomierna obecność fosforu w osadach dennych może być przypisana procesom naturalnym (np. wypłukiwaniu biopierwiastków ze skał znajdujących się w zlewni), jak również źródłom antropogenicznym[37].

Oprócz makroelementów, skład chemiczny osadów dennych obejmuje również szereg pierwiastków śladowych. Ich ilości są niezwykle wysokie w skali globalnej. Bardzo wysokie stężenia cynku i ołowiu w osadach akwenów są typowe dla obszarów położonych w bliskim sąsiedztwie ośrodków hutnictwa rud i składowisk odpadów z hut metali nieżelaznych. Zwłaszcza stężenia cynku (805,0–38 400,0 mg/kg) i ołowiu (130,0–3200,0 mg/kg) w osadach dennych tych zbiorników wielokrotnie przekraczają średnie zawartości tych pierwiastków w skorupie ziemskiej. Również stężenia innych metali ciężkich (Cu, Cr, Cd, Ni) są bardzo wysokie. W osadach stężenie miedzi waha się od 20,0 do 298,0 mg/kg, stężenia chromu wynosi 69,0–203,0 mg/kg, kadmu 8,5–444,0 mg/kg i niklu 20,0–148,0 mg/kg. Wartości te są znacznie wyższe od naturalnych stężeń tych pierwiastków w regionie. Stężenia kobaltu w osadach dennych zbiorników wynosiły od 10,0 do 90,0 mg/kg i w każdym przypadku były wyższe niż regionalne tło geochemiczne. Osady denne zasobne są również w takie pierwiastki jak stront, który występuje w ilościach od 89,0 mg/kg do 1107,0 mg/kg, czy bar w zakresie od 430,0 mg/kg do 1940,0 mg/kg. W osadach dennych zbiorników stwierdzono także szereg innych, rzadziej występujących pierwiastków[38].

Znaczenie zbiorników

Antropogeniczne zbiorniki wodne zazwyczaj budowane są w ściśle określonych celach. Natomiast powstanie opisywanych zbiorników związane było z zapotrzebowaniem na surowce skalne w postaci piasków i żwirów, które były przedmiotem eksploatacji. Jednym z powszechnie stosowanych w regionie sposobów rekultywacji tego typu terenów jest tworzenie zbiorników. Dlatego też ich powstanie początkowo nie wiązało się z określonymi celami. Jednak już od samego początku obecności w środowisku zaczęły spełniać funkcje zarówno przyrodnicze, jak i społeczno-gospodarcze.

Pojawienie się stosunkowo dużej powierzchni wodnej na terenach mocno przekształconych przez człowieka wpływa na kształtowanie zróżnicowanych nisz ekologicznych, pojawiają się nowe, dotąd nieobecne gatunki roślin i zwierząt. Bardzo często przyroda w spontaniczny sposób dokonuje samoregeneracji, w efekcie czego pojawiają się cenne siedliska. Z uwagi na takie wyjątkowe walory w granicach Katowic na obszarze 157 ha uchwałą nr XVI/220/99 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 listopada 1999 roku utworzono zespół przyrodniczo-krajobrazowy Szopienice-Borki[39]. Obszar ten jest bardzo atrakcyjny zarówno pod względem przyrodniczym, jak i rekreacyjnym. Zróżnicowanie siedlisk i typów roślinności sprzyja bogactwu gatunkowemu fauny, która ma tu dogodne warunki do bytowania i rozrodu. Roślinność brzegową zbiorników stanowią rozległe płaty szuwarów wśród, których występują gatunki chronione, takie jak: kruszczyk błotny oraz centuria pospolita. Bogata jest również roślinność wodna zbiorników. Interesujące walory prezentują również zarośla wierzbowo-topolowe w sąsiedztwie zbiorników. Tereny te stanowią doskonałe miejsce dla rozrodu licznych gatunków ptaków, np. perkoza dwuczubego, łabędzia niemego, kaczki krzyżówki, głowienki, czernicy, wodnika, kokoszki wodnej, łyski, trzciniaka, trzcinniczka, potrzosa zwyczajnego i mewy śmieszki. Wśród ssaków zamieszkujących te tereny spotkać można: jeża europejskiego, łasicę pospolitą, ryjówkę aksamitną i inne drobne gryzonie. Okolice zbiorników porośnięte murawą piaszczyskową są zamieszkiwane przez jaszczurki zwinki. Na terenach tych licznie występuje bogata populacja płazów. Bogatą ichtiofaunę w wodach zbiorników reprezentują m.in. takie gatunki jak: płoć, wzdręga, leszcz, karaś zwyczajny, karaś srebrzysty, okoń czy szczupak pospolity[40].

W ostatnich latach na pierwszy plan użytkowego znaczenia wód omawianych zbiorników  wysuwa się współcześnie ich rola w organizowaniu wypoczynku i rekreacji. Takie zadania spełniają zwłaszcza zbiorniki: Stawiki, Morawa, Hubertus III. Jednym z powszechniejszych sposobów wykorzystania wypoczynkowo-rekreacyjnego tych akwenów jest ich użytkowanie jako kąpielisk i miejsc spontanicznie wykorzystywanych do kąpieli. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu[41] i narciarstwa wodnego (fot. 9). W obrębie zbiornika Hubertus III okresowo funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Nad zbiornikami: Stawiki, Morawa, Hubertus III, a także Borki, możliwe jest bezpieczne plażowanie jako forma nadwodnego wypoczynku, urozmaiconego korzystaniem z dość bogatej infrastruktury np. z miejsc grillowania, placów zabaw, wypożyczalni sprzętu wodnego, obiektów gastronomicznych, itp.

Z uwagi na bogatą populację ryb zbiorniki zagospodarowane są pod względem wędkarskim i funkcjonują jako łowiska, które są pod opieką kół wędkarskich zrzeszonych w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego z siedzibą w Katowicach. W nomenklaturze wędkarskiej zbiorniki te znane są jako łowiska: nr 301 Hubertus III, nr 302 Hubertus II, nr 303 Morawa, nr 304 Stawiki, nr 307 Borki oraz nr 317 Hubertus I[42] (fot. 10). Dzięki działaniom samych wędkarzy w wodach zbiorników poza wymienionymi wcześniej gatunkami łowione są pochodzące ze specjalnych zarybień: karpie, amury, tołpygi, a nawet jesiotry i pstrągi.

Bibliografia

  1. Dulias R., Rudnicka M.: Typy brzegów antropogenicznych na obszarze między Sosnowcem, Katowicami i Mysłowicami. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, Katowice-Sosnowiec 2000.
  2. Gulik A.: Geneza i wykorzystanie zbiorników wodnych w widłach Rawy i Brynicy. Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996.
  3. Jankowski A.T., Rzętała M.: Zmiany ilościowo-jakościowe zbiorników wodnych w warunkach silnej antropopresji. Gospodarka wodna, nr 4, Warszawa 1997.
  4. Kondracki J.: Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998.
  5. Król A.: Wpływ otoczenia zbiornika wodnego na kształtowanie się właściwości fizyko-chemicznych jego wód, na przykładzie antropogenicznych zbiorników wodnych położonych u zbiegu Brynicy i Rawy, Sosnowiec 1994 (maszynopis pracy magisterskiej).
  6. Dragan W., Dulias R., Kantor-Pietraga I., Krzysztofik R., Sporna T.: Paths of urban planning in a post-mining area. A case study of a former sandpit in southern Poland, Land Use Policy, 99, 104801.
  7. Machowski R., Rzetala M., Rzetala M.A., Solarski M.: Anthropogenic enrichment of the chemical composition of bottom sediments of water bodies in the neighborhood of a non-ferrous metal smelter (Silesian Upland, Southern Poland). Scientific Reports 9, Article number: 14445 (2019).
  8. Bakota D., Kłosowska K., Machowski R., Płominski A., Rzetala M., Rzetala M.A., Solarski M.: Perceptions of a Water Reservoir Construction Project Among the Local Community and Potential Tourists and Visitors. Sustainability, 17, 4796.[1]
  9. Molenda T.: Naturalne i antropogeniczne uwarunkowania zmian właściwości fizyczno-chemicznych wód w pogórniczych środowiskach akwatycznych. Na przykładzie regiony górnośląskiego i obszarów ościennych, Katowice 2011.
  10. Rzętała M.: Bilans wodny oraz dynamika zmian wybranych zanieczyszczeń zbiornika Dzierżno Duże w warunkach silnej antropopresji. Prace Naukowe UŚ w Katowicach nr 1913, Katowice 2000.
  11. Rzętała M.: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.
  12. Rzętała M.A.: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014.

Przypisy

Źródła on-line

https://bip.katowice.eu/RadaMiasta/Uchwaly/dokument.aspx?idr=57288&menu=660

Dragan W., Spórna T.: Trójkąt Trzech Cesarzy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1.

https://katowice.pzw.pl/strefa-wedkarza/lowiska-okregu-pzw-w-katowicach-na-rok-2025

Przyrodnicze diamenty Katowic. Mały przewodnik po dzikiej przyrodzie miasta, Katowice 2000.

https://mdhmyslowice.pl/index.php/login/ciekawe-artykuly/363-piaskiem-znaczona-historia

Zobacz też

Dorzecze Wisły

Wody powierzchniowe

Zlewnia Brynicy

Zlewnia Przemszy

Zlewnia Rawy

  1. ↑ R. Machowski, M. Rzetala, M.A. Rzetala, M. Solarski: Anthropogenic enrichment of the chemical composition of bottom sediments of water bodies in the neighborhood of a non-ferrous metal smelter (Silesian Upland, Southern Poland). Scientific Reports 9, Article number: 14445 (2019).
  2. ↑ J. Kondracki: Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998, s. 470.
  3. ↑ Zbiorniki Hubertus II i Hubertus III bywają synonimicznie określane łącznie nazwą Gliniok.
  4. ↑ W. Dragan, T. Spórna: Trójkąt Trzech Cesarzy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1.
  5. ↑ A.T. Jankowski, M. Rzętała: Zmiany ilościowo-jakościowe zbiorników wodnych w warunkach silnej antropopresji. Gospodarka wodna, nr 4, Warszawa 1997, s. 117-120.
  6. ↑ D. Bakota, K. Kłosowska, R. Machowski, A. Płominski, M. Rzetala, M.A. Rzetala M.A, M. Solarski: Perceptions of a Water Reservoir Construction Project Among the Local Community and Potential Tourists and Visitors. Sustainability, 17, 4796.
  7. ↑ W. Dragan, R. Dulias, I. Kantor-Pietraga, R. Krzysztofik, T. Sporna: Paths of urban planning in a post-mining area. A case study of a former sandpit in southern Poland, Land Use Policy, 99, 104801.
  8. ↑ R. Machowski, M. Rzetala, M.A. Rzetala, M. Solarski: Anthropogenic enrichment of the chemical composition of bottom sediments of water bodies in the neighborhood of a non-ferrous metal smelter (Silesian Upland, Southern Poland). Scientific Reports 9, Article number: 14445 (2019).
  9. ↑ https://mdhmyslowice.pl/index.php/login/ciekawe-artykuly/363-piaskiem-znaczona-historia
  10. ↑ A. Gulik: Geneza i wykorzystanie zbiorników wodnych w widłach Rawy i Brynicy. Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 31-34.
  11. ↑ M.A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 20.
  12. ↑ R. Machowski, M. Rzetala, M.A. Rzetala, M. Solarski: Anthropogenic enrichment of the chemical composition of bottom sediments of water bodies in the neighborhood of a non-ferrous metal smelter (Silesian Upland, Southern Poland). Scientific Reports 9, Article number: 14445 (2019).
  13. ↑ M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 20.
  14. ↑ R. Machowski, M. Rzetala, M.A. Rzetala, M. Solarski: Anthropogenic enrichment of the chemical composition of bottom sediments of water bodies in the neighborhood of a non-ferrous metal smelter (Silesian Upland, Southern Poland). Scientific Reports 9, Article number: 14445 (2019).
  15. ↑ T. Molenda: Naturalne i antropogeniczne uwarunkowania zmian właściwości fizyczno-chemicznych wód w pogórniczych środowiskach akwatycznych. Na przykładzie regiony górnośląskiego i obszarów ościennych, Katowice 2011, s. 25.
  16. ↑ T. Molenda: Naturalne i antropogeniczne uwarunkowania zmian właściwości fizyczno-chemicznych wód w pogórniczych środowiskach akwatycznych. Na przykładzie regiony górnośląskiego i obszarów ościennych, Katowice 2011, s. 25.
  17. ↑ A. Gulik: Geneza i wykorzystanie zbiorników wodnych w widłach Rawy i Brynicy. Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 31-34.
  18. ↑ R. Machowski, M. Rzetala, M.A. Rzetala, M. Solarski: Anthropogenic enrichment of the chemical composition of bottom sediments of water bodies in the neighborhood of a non-ferrous metal smelter (Silesian Upland, Southern Poland). Scientific Reports 9, Article number: 14445 (2019).
  19. ↑ R. Dulias, M. Rudnicka: Typy brzegów antropogenicznych na obszarze między Sosnowcem, Katowicami i Mysłowicami. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, Katowice-Sosnowiec 2000, s. 7-14.
  20. ↑ T. Molenda: Naturalne i antropogeniczne uwarunkowania zmian właściwości fizyczno-chemicznych wód w pogórniczych środowiskach akwatycznych. Na przykładzie regiony górnośląskiego i obszarów ościennych, Katowice 2011, s. 25.
  21. ↑ R. Dulias, M. Rudnicka: Typy brzegów antropogenicznych na obszarze między Sosnowcem, Katowicami i Mysłowicami. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, Katowice-Sosnowiec 2000, s. 7-14.
  22. ↑ R. Machowski, M. Rzetala, M.A. Rzetala, M. Solarski: Anthropogenic enrichment of the chemical composition of bottom sediments of water bodies in the neighborhood of a non-ferrous metal smelter (Silesian Upland, Southern Poland). Scientific Reports 9, Article number: 14445 (2019).
  23. ↑ M. Rzętała: Bilans wodny oraz dynamika zmian wybranych zanieczyszczeń zbiornika Dzierżno Duże w warunkach silnej antropopresji. Prace Naukowe UŚ w Katowicach nr 1913, Katowice 2000, s. 105.
  24. ↑ T. Molenda: Naturalne i antropogeniczne uwarunkowania zmian właściwości fizyczno-chemicznych wód w pogórniczych środowiskach akwatycznych. Na przykładzie regiony górnośląskiego i obszarów ościennych, Katowice 2011, s. 39, 44.
  25. ↑ T. Molenda: Naturalne i antropogeniczne uwarunkowania zmian właściwości fizyczno-chemicznych wód w pogórniczych środowiskach akwatycznych. Na przykładzie regiony górnośląskiego i obszarów ościennych, Katowice 2011, s. 39, 44.
  26. ↑ A. Gulik: Geneza i wykorzystanie zbiorników wodnych w widłach Rawy i Brynicy. Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 33.
  27. ↑ A. Gulik: Geneza i wykorzystanie zbiorników wodnych w widłach Rawy i Brynicy. Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 33.
  28. ↑ T. Molenda: Naturalne i antropogeniczne uwarunkowania zmian właściwości fizyczno-chemicznych wód w pogórniczych środowiskach akwatycznych. Na przykładzie regiony górnośląskiego i obszarów ościennych, Katowice 2011, s. 29-30.
  29. ↑ T. Molenda: Naturalne i antropogeniczne uwarunkowania zmian właściwości fizyczno-chemicznych wód w pogórniczych środowiskach akwatycznych. Na przykładzie regiony górnośląskiego i obszarów ościennych, Katowice 2011, s. 29-30.
  30. ↑ M.A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 20.
  31. ↑ M.A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 20.
  32. ↑ A. Król: Wpływ otoczenia zbiornika wodnego na kształtowanie się właściwości fizyko-chemicznych jego wód, na przykładzie antropogenicznych zbiorników wodnych położonych u zbiegu Brynicy i Rawy, Sosnowiec 1994 (maszynopis pracy magisterskiej).
  33. ↑ M.A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 36.
  34. ↑ R. Dulias, M. Rudnicka: Typy brzegów antropogenicznych na obszarze między Sosnowcem, Katowicami i Mysłowicami. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, Katowice-Sosnowiec 2000, s. 12.
  35. ↑ M.A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 50-51.
  36. ↑ R. Dulias, M. Rudnicka: Typy brzegów antropogenicznych na obszarze między Sosnowcem, Katowicami i Mysłowicami. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, Katowice-Sosnowiec 2000, s. 11.
  37. ↑ R. Machowski, M. Rzetala, M.A. Rzetala, M. Solarski: Anthropogenic enrichment of the chemical composition of bottom sediments of water bodies in the neighborhood of a non-ferrous metal smelter (Silesian Upland, Southern Poland). Scientific Reports 9, Article number: 14445 (2019).
  38. ↑ R. Machowski, M. Rzetala, M.A. Rzetala, M. Solarski: Anthropogenic enrichment of the chemical composition of bottom sediments of water bodies in the neighborhood of a non-ferrous metal smelter (Silesian Upland, Southern Poland). Scientific Reports 9, Article number: 14445 (2019).
  39. ↑ https://bip.katowice.eu/RadaMiasta/Uchwaly/dokument.aspx?idr=57288&menu=660
  40. ↑ Przyrodnicze diamenty Katowic. Mały przewodnik po dzikiej przyrodzie miasta. 2000. Katowice. s. 14-15.
  41. ↑ wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.
  42. ↑ https://katowice.pzw.pl/strefa-wedkarza/lowiska-okregu-pzw-w-katowicach-na-rok-2025
Źródło: „https://ibrbs.pl/index.php?title=Zbiorniki:_Hubertus,_Morawa,_Stawiki,_Borki&oldid=12010”