Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki

Autorzy: Dr Robert Machowski, Prof. dr hab. Mariusz Rzętała

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

Rys. 1. Lokalizacja zbiorników u zbiegu Brynicy i Rawy: 1 – zbiorniki wodne, 2 – cieki powierzchniowe, 3 – ważniejsze drogi, 4 – linie kolejowe, 5 – granice administracyjne.

Fot. 1. Zbiorniki Hubertus (fot. D. Chętnicki).

Fot. 2. Zbiornik Stawiki i na dalszym planie zbiornik Hubertus III (fot. D. Chętnicki)

Fot. 3. Zbiornik Morawa (fot. M. Rzętała).

Fot. 4. Zbiornik Borki (fot. M. Rzętała).

Fot. 5. Zbiornik Hubertus IV (fot. M. Rzętała).

Fot. 6. Urządzenia turystyczne i rekreacyjne w obrębie kąpieliska Morawa Północ nad zbiornikiem Morawa (fot. M. Rzętała).

Fot. 7. Plaża nad zbiornikiem Hubertus III w Mysłowicach (fot. M. Rzętała).

Fot. 8. Urządzenia turystyczne i rekreacyjne w obrębie zbiornika Stawiki (fot. M. Rzętała)

Fot. 9. Obiekty infrastruktury do uprawiania wakeboardingu i narciarstwa wodnego w obrębie zbiornika Stawiki (fot. M. Rzętała)

Fot. 10. Zbiornik Hubertus I (fot. M. Rzętała).

Sztuczne zbiorniki wodne Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki i kilka mniejszych tworzą specyficzne zgrupowanie antropogenicznych jezior (rys. 1, fot. 1-4). Zbiorniki te znajdują się w zagłębieniach terenu po dawnej, powierzchniowej eksploatacji piasków czwartorzędowych. Powstawały w różnym czasie jako efekt tzw. wodnej rekultywacji wspomnianych niecek. Zbiorniki położone są w środkowej części województwa śląskiego. W ich otoczeniu dominują tereny miejskie i przemysłowe. Na obszary zabudowane przypada udział przekraczający nieco 34% z opisywanych około 14 km². Tereny przemysłowe wraz z nieużytkami poprzemysłowymi stanowią około 21%, a kolejne 8% zajmują infrastruktura komunikacyjna i związane z nią nieużytki. Lasy oraz pozostałe formy zadrzewień zajmują nieco ponad 16% powierzchni, a tereny wykorzystywane w celach rolniczych stanowią blisko 12% powierzchni. Pozostały udział przypada na powierzchnię wodną samych zbiorników.

Pod względem regionalizacji fizycznogeograficznej obszaru Polski zbiorniki znajdują się w granicach mezoregionu – Wyżyna Katowicka, generalnie w jej środkowej części. Od północy i wschodu tereny te graniczą z mezoregionem Garb Tarnogórski, od południowego-wschodu przylega mezoregion Pagóry Jaworznickie, zaś od południowego-zachodu Płaskowyż Rybnicki. Wymienione jednostki wraz z położonym na północnym-zachodzie Chełmem tworzą makroregion Wyżyna Śląska. Wyżyna Katowicka od zachodu graniczy z Kotliną Raciborską – mezoregionem wchodzącym w skład makroregionu Nizina Śląska.

Pod względem administracyjnym opisywane zbiorniki położone są na pograniczu trzech miast. Największy obszar znajduje się w granicach Katowic. Na terenie tego miasta w całości położone są, poczynając od północy: Borki Małe II, Borki Małe I, Borki, Morawa, Hubertus I i Hubertus II. Sytuacja nieco komplikuje się w przypadku zbiornika Hubertus III – przez jego misę przebiega granica pomiędzy Katowicami i Mysłowicami. Granica została wytyczona po dawnej grobli, która częściowo uległa rozmyciu i obecnie jest pod wodą. Na terenie Mysłowic znajduje się mniejsza, południowa część tego sztucznego jeziora. Poza tym w Mysłowicach w całości położony jest zbiornik Hubertus IV (określany nazwą Ewald) – najdalej na południowy-wschód położony obiekt charakteryzowanego kompleksu wodnego (fot. 5). Natomiast północna część tych terenów wraz ze zbiornikiem Stawiki administrowana jest przez miasto Sosnowiec.

Złożoność podziałów administracyjnych tych terenów ma bogatą historię. W stosunkowo niedalekiej przeszłości tereny te stanowiły strefę pogranicza trzech wielkich europejskich mocarstw – Prus, Rosji i Austrii. Świadectwem dawnych podziałów jest położony nieopodal Trójkąt Trzech Cesarzy – stanowiący unikalny na skalę światową przykład „trójstyku”.

W bliskim sąsiedztwie tych terenów, po zachodniej stronie przebiega jedna z ważniejszych tras w całym województwie śląskim. Droga nr S86 łączy na tym odcinku dwa największe miasta konurbacji katowickiej – Katowice i Sosnowiec. Tym samym jest to jednak z dróg w całym kraju o największym natężeniu ruchu kołowego. Cechą charakterystyczną tych terenów jest także sieć nasypów kolejowych, którymi poprowadzono torowiska. Biegnące tędy linie kolejowe są jednymi z częściej uczęszczanych tras łączących Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie z Małopolską (Kraków) oraz Mazowszem (Warszawa).

Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna

Geneza zbiorników wodnych w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych na obszarze Wyżyny Śląskiej związana jest zasadniczo z pozyskiwaniem iłów, piasków i żwirów oraz w mniejszym stopniu wapieni i dolomitów. Jednak to akurat z przemysłowym wydobyciem piasku związane jest powstanie wielu największych w całym regionie sztucznych jezior. To właśnie tu skupia się około 80% krajowego wydobycia piasków, które trwa na tym terenie od ponad 100 lat. Po zaprzestaniu eksploatacji złoża, obszary zdegradowane przez wydobycie powinny zostać zrekultywowane. Wyrobiska popiaskowe, w których wydobycie zostało zakończone, na obszarze Wyżyny Śląskiej najczęściej są rekultywowane na dwa sposoby: poprzez ich zalanie i utworzenie zbiorników wodnych lub ponowne zalesianie. Znacznie rzadziej zagłębienia te bywają zasypywane skałą płonną pochodzącą z lokalnych kopalń węgla. Opisywane zbiorniki wodne powstały w XX wieku, w różnym czasie, w zagłębieniach powierzchni terenu, które są efektem eksploatacji piasków wykorzystywanych jako podsadzka hydrauliczna w kopalniach. Najwcześniej, jeszcze przed wybuchem I wojny światowej piasek pozyskiwano na potrzeby Kopalni Węgla Kamiennego „Mysłowice”, z pól eksploatacyjnych zlokalizowanych we wschodniej części tych terenów. Zasoby uległy wyczerpaniu i w 1928 roku powstały zbiorniki Hubertus I, II i III oraz Hubertus IV (Ewald). Po II wojnie światowej eksploatacja została przesunięta nieco w kierunku północno-zachodnim i północnym. W 1955 roku jako pierwszy w tej części powstaje zbiornik Stawiki, a w 1965 roku w środowisku zaczynają funkcjonować zbiorniki Morawa, Borki oraz towarzyszące mu Borki Małe I i Borki Małe II.

Charakterystyczną cechą morfogenetyczną opisywanych zbiorników wodnych jest podobieństwo ich mis pod względem uwarunkowań litologicznych podłoża i najbliższego otoczenia. Ich morfometria nawiązuje do kształtu misy jeziornej warunkowanej układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej zmodyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Zazwyczaj ich dominującą, morfometryczną cecha są wysoka wartość średnich głębokości w zestawieniu z głębokością maksymalną, co jest rezultatem dużego nachylenia ścian odkrywki oraz płaskodenności formy wklęsłej. Pomimo takiej samej genezy oraz rodzaju zasilania są to zbiorniki dosyć zróżnicowane pod względem zajmowanej powierzchni, głębokości i pojemności. Największą powierzchnię rzędu 34,7 ha posiada zbiornik Morawa. Zdecydowanie mniejszy zasięg cechuje misę zbiornika Hubertus III o powierzchni około 20 ha. Misa zbiornika Hubertus II jest niewiele mniejsza i osiąga około 18 ha. Kolejny w tym zestawieniu jest zbiornik Borki o powierzchni 12 ha. Pozostałe sztuczne jeziora nie przekraczają 10 ha. Zbiornik Stawiki osiąga 7,6 ha, a zbiorniki Hubertus I i Hubertus IV posiadają zbliżoną powierzchnię rzędu 6,7 ha. Zdecydowanie najmniejsze są obydwa zbiorniki Borki Małe o średniej powierzchni do 1 ha. Poza wymienionymi, w bezpośrednim sąsiedztwie po północnej stronie zbiorników Hubertus II i III znajdują się dwa mocno zarastające niewielkie zagłębienia wypełnione wodą. Pomimo dosyć zróżnicowanej powierzchni wspólną cechą tych zbiorników jest stosunkowo niewielka, porównywalna głębokość średnia. W przypadku zbiorników: Morawa, Hubertus I, Hubertus II, Hubertus III i Hubertus IV, oscyluje wokół wartości 2 m. Nieco niższe wskaźniki rzędu 1,7 m cechują zbiorniki Stawiki i Borki. Średnia głębokość w przypadku najmniejszych jezior wynosi około 1 m. Również maksymalne głębokości są stosunkowo niewielkie. W momencie powstania zbiorników wynosiły: Borki Małe II – 1,9 m, Stawiki – 2,4 m, Morawa – 4,0 m, Hubertus I i Hubertus III – 4,0 m, Hubertus IV – 4,2 m, Borki – 4,3 m, Hubertus III – 4,7 m.

Cechą charakterystyczną wielu antropogenicznych zbiorników wodnych jest najczęściej rozbudowana infrastruktura hydrotechniczna. Zazwyczaj tego typu elementy zabudowy pozwalają na optymalne wykorzystanie retencji zbiornikowej. Natomiast w obrębie opisywanych zbiorników zabudowa hydrotechniczna jest niezwykle uboga. Większość z nich jest właściwie pozbawiona tego typu instalacji. Do nielicznych przykładów można zaliczyć funkcjonujące połączenie pomiędzy odchodzącym od zbiornika Borki kanałem, a misą zbiornika Morawa. Przepływ wody umożliwia koryto o długości ok. 0,3 km i szerokości od 2 do nawet kilku metrów. Obiekty hydrotechniczne, a w zasadzie pozostałości dawnej dość dużej instalacji, znajdują się w obrębie zbiornika Hubertus IV, który wykorzystywano jako odbiornik zasolonych wód kopalnianych. Zrzutu dokonywano w jego południowej części, a następnie po wstępnym podczyszczeniu dokonywano ich przerzutu za pośrednictwem przepompowni zlokalizowanej w północnej części niecki, w miejscu wyraźnie wyodrębnionej strefy w postaci specyficznego „basenu”. Pozostałe obiekty mają charakter zabudowy, która służy rekreacyjnemu wykorzystaniu powierzchni wodnej. Najbardziej rozbudowana infrastruktura znajduje się w obrębie zbiorników: Stawiki (fot. 6), Morawa (fot. 7), Hubertus III (fot. 8).

Cechy wód jeziornych

Wahania stanów wody i retencja jeziorna

Zmiany poziomu wody w przypadku opisywanych zbiorników wynikają zasadniczo z uwarunkowań środowiskowych. W bilansie po stronie zasilania wyróżnia się przede wszystkim dopływ wód podziemnych z pierwszego, swobodnego poziomu wodonośnego, który wykształcony jest w osadach piaszczystych i żwirach wodno-lodowcowych zalegających na nieprzepuszczalnym podłożu ilastym. Zbiorniki zasilane są również bezpośrednio poprzez opady atmosferyczne oraz w czasie topnienia pokrywy śnieżnej, a także w formie spływu powierzchniowego z bezpośredniej zlewni. Nie stwierdzono bezpośrednich połączeń hydraulicznych między wodami płynącymi w korytach Rawy i Brynicy, a wodami zbiorników wodnych. Jest to bezpośredni skutek obecności obwałowań oraz uszczelnień dna koryt, co zapobiega migracji wód w podłoże. Zbiorniki pozbawione są skoncentrowanych odpływów, a ubytek wody z ich mis zasadniczo odbywa się jedynie na drodze bezpośredniego parowania z powierzchni wodnej. Z uwagi na zaprezentowaną sytuację hydrologiczną, w obrębie opisywanych zbiorników nie obserwuje się istotnych zmian poziomu wody, nie prowadzi się także systematycznych obserwacji w tym zakresie. Wahania stanów wody w ciągu roku są stosunkowo niewielkie. Nieco wyższy poziom notowany jest w czasie wiosennych roztopów wspomaganych opadami deszczu przy jednoczesnym ograniczeniu wielkości parowania jako efekt niższych temperatur. Najniższe stany wody najczęściej obserwowane są późnym latem i wczesną jesienią, kiedy następuje ograniczenie zasilania atmosferycznego przy wzroście wielkości parowania w gorącej porze roku. Nieco większy zakres zmian poziomu wody był charakterystyczny w przeszłości w przypadku zbiornika Hubertus IV, co było konsekwencją dynamicznego jego wykorzystania jako odbiornika wód dołowych z Kopalni Węgla Kamiennego „Mysłowice”. Z działalnością człowieka wiążą się także ekstremalne sytuacje. W 1985 roku zbiornik Stawiki został całkowicie opróżniony z wody. W tym czasie oczyszczono jego dno i brzegi z osadów dennych i nadmiernej ilości roślinności, po czym ponownie zbiornik został napełniony.

Pod względem pojemności największe możliwości posiada misa zbiornika Morawa. Jego retencja szacowana jest na 693 tys. m³. W przypadku zbiornika Hubertus II i zbiornika Hubertus III łączna pojemność wynosi około 824 tys. m³. Zdecydowanie mniejsze możliwości retencyjne posiada jezioro Borki o pojemności nieco ponad 200 tys. m³. Pojemność pozostałych zbiorników jest wyraźnie mniejsza i w przypadku zbiorników Hubertus I, Hubertus IV i Stawiki wynosi odpowiednio 142 tys. m³, 140 tys. m³ oraz 131 tys. m³. Zupełnie marginalne znaczenie w tym zakresie posiadają najmniejsze jeziora, których retencja szacowana jest średnio na około 10 tys. m³.

Warunki termiczno-tlenowe

Termiczny ustrój zbiorników kształtowany jest przez wiele czynników, zarówno bezpośrednich, jak i pośrednich. Największy wpływ przypisuje się warunkom klimatycznym powszechnie wiązanym z temperaturą powietrza regionu. Należy wymienić tu także usłonecznienie oraz kierunek i siłę wiatru. Mniejsze znaczenie przypisuje się natomiast położeniu i morfometrii zbiornika, rodzajowi podłoża oraz pokryciu terenu. W tej grupie znajdują się ponadto takie czynniki jak cechy obiegu wody w strefie okołozbiornikowej oraz wpływ antropopresji.

W przypadku opisywanych zbiorników, z uwagi na ich stosunkowo niewielkie głębokości, obserwuje się wyrównanie temperatury wody w całym profilu pionowym, tj. od powierzchni do dna lub słabo zaznaczające się układy stratyfikacyjne latem (z najcieplejszą wodą przy powierzchni i najchłodniejszą przy dnie) oraz zimą (z najchłodniejszą wodą przy powierzchni i najcieplejszą przy dnie). Potwierdzeniem tego faktu są nielicznie realizowane wyniki badań natlenienia wody. Jesienią 2008 roku w zbiorniku Hubertus IV temperatura wody w całym profilu była wyrównania i zbliżona do 4 ^oC. W kolejnym roku sytuacja była analogiczna, przy czym temperatura wody była niewiele wyższa i nieco przekraczała 6 ^oC. Wiosną 2009 roku układ homotermiczny ukształtował się na poziomie nieco przekraczającym 4^oC. Niewiele niższe temperatury cechowały misę zbiornika Hubertus III. Jesienią 2008 roku temperatura wody oscylowała na poziomie 3 ^oC, rok później wynosiła około 5 ^oC, a wiosną 2009 roku przekraczała 4 ^oC. W obydwu zbiornikach sytuacja z układem homotermicznym powtarzała się także latem, przy oczywistym wzroście temperatury do około 20 ^oC. Jedynie w okresie zlodzenia zbiorników pojawiało się odwrotne uwarstwienie termiczne. W zbiorniku Hubertus IV (Ewald) w latach 2008 i 2009 zaobserwowano wyraźny wzrost temperatury wody, który przy powierzchni wynosił 0 ^oC, a w strefie przydennej około 12 ^oC. Tak duże różnice w termice wody są efektem zrzutu zasolonych wód kopalnianych, które posiadają wyższą temperaturę. W przypadku misy zbiornika Hubertus III, wzrost temperatury wody był wyraźnie mniejszy. Przy powierzchni woda wychładzała się do 0 ^oC, a już od głębokości 0,5 m zimą 2008 roku wzrastała do nieco ponad 3 ^oC, w kolejnym sezonie osiągała 4 ^oC.

Częste układy homotermiczne w zbiornikach wodnych, tzn. z podobną temperaturą wody w całym profilu pionowym masy wodnej, sprzyjają dobremu natlenieniu wody, które najczęściej kształtuje się w granicach tzw. nasycenia normalnego. W miejscach intensywnej fotosyntezy z udziałem roślinności wodnej, natlenienie może osiągać stany przesycenia, a stany natlenienia deficytowego pojawiają się sporadycznie w miejscach rozkładu materii organicznej i przy nagromadzeniach osadów dennych.

Właściwości fizyko-chemiczne wody

Pomimo bliskiego sąsiedztwa poszczególnych zbiorników oraz lokalizacji ich mis w podłożu o takich samych cechach geologicznych retencjonowane wody posiadają zróżnicowane właściwości fizyko-chemiczne. Skład chemiczny wody kształtowany jest przez współdziałanie czynników naturalnych i antropogenicznych. Wyraźnie wyróżnia się na tle pozostałych zbiornik Hubertus IV, który stanowił odbiornik wód pochodzących z drenażu górotworu w KWK „Mysłowice”. W wodach tego zbiornika obserwuje się wielokrotnie wyższe stężenia wielu jonów, ale zwłaszcza tych decydujących o ich zasoleniu.

Seria pomiarów przeprowadzona w 1995 roku wykazała następujące stężenia wybranych jonów: siarczany – 1728,6 mg/dm³, sód – 215,8 mg/dm³, wapń – 280,0 mg/dm³, magnez – 141,6 mg/dm³.  Wysokie stężenia poszczególnych jonów decydują także o wysokiej mineralizacji, która w tym czasie osiągała 2,48 g/dm³ oraz o znacznej przewodności elektrolitycznej właściwej wynoszącej 2570 µS/cm. W pozostałych zbiornikach stężenia siarczanów zmieniały się od 108,7 mg/dm³ w zbiorniku Morawa do 171,6 mg/dm³ w zbiorniku Borki. Koncentracja jonu sodowego wynosiła od 15,8 mg/dm³ (Morawa) do 32,5 mg/dm³ (Hubertus II). W przypadku jonów wapnia i magnezu zróżnicowanie stężeń w poszczególnych zbiornikach jest nieco mniejsze: Ca²⁺ – 52,0-82,0 mg/dm³ oraz Mg²⁺ – 58,8-81,6 mg/dm³. Najniższe stężenia poszczególnych jonów cechowały wody zbiornika Morawa. Zbiornik ten posiadał również wody o najniższej przewodności elektrolitycznej, która w 1995 r. wynosiła 520 µS/cm.

Kolejne badania, które przeprowadzono w latach 2008 i 2009, w zbiorniku Hubertus IV wykazały duże zróżnicowanie właściwości fizykochemicznych wód pomiędzy strefą przydenną i przypowierzchniową. Stężenia chlorków w wodach przy powierzchni zmieniały się w zakresie od około 2 000 do blisko 8 000 mg/dm³, a w strefie przydennej potwierdzono stężenia przekraczające nawet 12 000 mg/dm³. Tak duże zróżnicowanie obserwowanych ilości chlorków wynika ze zrzutu wód kopalnianych pochodzących z różnych poziomów odwadniania górotworu. Wody zbiorników odznaczały się również znacznym zróżnicowaniem koncentracji związków odpowiedzialnych za ich żyzność. Azotany zmieniały się w przedziale od 2,2 mg/dm³ w zbiornikach Hubertus III oraz Borki, po 37,8 mg/dm³ w zbiorniku Morawa. W tym ostatnim z wymienionych stwierdzono także wysokie wartości fosforanów rzędu 3,49 mg/dm³. W wodach pozostałych zbiorników jony te notowano w bardzo niewielkich ilościach.

Procesy brzegowe i osady denne

Pojawienie się w krajobrazie antropogenicznych zbiorników wodnych powoduje wiele konsekwencji w środowisku przyrodniczym oraz życiu społeczno-gospodarczym regionu, w którym powstały. Od momentu wypełnienia wodą zagłębień terenu rozpoczyna się proces ilościowo-jakościowych zmian w ich morfologii. Tempo, zakres i kierunki zmian warunkowane są szeregiem czynników przyrodniczych oraz społeczno-gospodarczych. Z uwagi na położenie zbiorników, większość uwarunkowań naturalnych, takich jak czynniki geologiczne, litologiczne, geomorfologiczne, klimatyczne i meteorologiczne czy hydrologiczne, charakteryzuje się podobnym oddziaływaniem na przebieg procesów brzegowych. W takich sytuacjach dosyć istotne znaczenie odgrywa m.in. wysokość brzegów, stopień ich pokrycia roślinnością, a także obecność barier orograficznych w najbliższym otoczeniu zbiorników. Stopień osłonięcia mis zbiorników, przekłada się na ograniczanie oddziaływania wiatrów na powierzchnię wodną, a tym samym generowanie fal wiatrowych, które w zasadniczy sposób modyfikują strefę brzegową. Przeprowadzone w tym zakresie obserwacje terenowe wykazały w wielu przypadkach obecność przeszkód m.in. w postaci obwałowań przeciwpowodziowych Rawy i Brynicy, nasypów drogowych i kolejowych, skupisk wysokich drzew, czy wielopiętrowych bloków mieszkalnych. Stopień osłonięcia linii brzegowej poszczególnych zbiorników przedstawia się w następujący sposób: Borki Małe II – 95%, Morawa – 80%, Stawiki – 75%, Hubertus IV (Ewald) – 60%, Borki – 50%. Z uwagi na specyficzne położenie zbiorników Hubertus oraz Gliniok dokonano ich łącznej oceny, która wykazała stopień osłonięcia na poziomie 40%.

Intensywność procesów brzegowych zależy bezpośrednio od zróżnicowania sytuacyjno-wysokościowego wybrzeży. Wykładnikiem tego zróżnicowania jest występowanie brzegów niskich i wysokich. Przeprowadzone w tym zakresie badania wykazały dominację brzegów wysokich w przypadku zbiorników: Stawiki, Hubertus I, Hubertus II i Hubertus III, a także zbiornika Morawa (brzeg wschodni) – na pozostałej długości brzegi tego akwenu zostały określone jako niskie, podobnie jak Borki Małe I, II oraz Borki. Zróżnicowane brzegi pod tym względem posiada zbiornik Hubertus IV. Strefa zachodnia zaliczana jest do brzegów niskich, a wschodni sektor do brzegów wysokich. Przeprowadzono również klasyfikację brzegów pod względem stopnia ich pokrycia przez roślinność. Opisywane zbiorniki odznaczają się dosyć dużym zróżnicowaniem w tym zakresie. Występują tu fragmenty brzegów zupełnie pozbawione roślinności tj. plażowe, np. w obrębie Stawików, Borki, Morawa, czy wschodni brzeg zbiornika Hubertus III. Na znacznej długości brzegi porasta roślinność trawiasta, szuwarowa, a także krzewiasta i drzewiasta. Stosunkowo niewielka część brzegów ma charakter antropogenicznych umocnień. Tego typu przejawy działalności człowieka widoczne są na południowym i zachodnim brzegu zbiornika Stawiki, kiedy to w czasie wspomnianego opróżnienia misy wykonano umocnienia z betonowych płyt lub zabudowano w zawiązku z adaptacją zbiornika do celów rekreacji wodnej i nadwodnego wypoczynku.

Pod względem geochemicznym osady w poszczególnych zbiornikach są wyraźnie zróżnicowane. Dotyczy to zarówno składu podstawowego, jak i zawartości pierwiastków śladowych. Bardzo istotne znaczenie w tym zakresie odegrała działalność hutnicza prowadzona od blisko dwóch stuleci w ich bezpośrednim sąsiedztwie. Wytop metali przyczyniał się do powstawania dużego zapylenia atmosfery i wygenerował odpady, które deponowano w okolicy używając ich również do budowy obwałowań i grobli towarzyszących omawianym zbiornikom wodnym. Dopływ tych zanieczyszczeń z troposfery w postaci suchej depozycji, jak i opadów atmosferycznych, w istotny sposób przyczyniał się do ilościowego i jakościowego kształtowania pokrywy osadów dennych.

W składzie podstawowym zasadniczo dominuje krzemionka SiO₂, której zawartość waha się od 21,75% do 80,76%. Straty przy prażeniu zawierają się od 4,20% do 32,19%. Wysoka strata przy prażeniu wskazuje na znaczną zawartość materii organicznej w osadach. Oprócz materii organicznej i krzemionki, osady denne zawierają również związki glinu, żelaza, manganu, magnezu, wapnia, sodu, potasu, tytanu i fosforu. Spośród wymienionych wyróżnia się zawartość Al₂O₃ (w zakresie od 6,71% do 11,70%), co może wskazywać na związek stężenia tej substancji w osadach z długotrwałą działalnością pobliskiej huty metali nieżelaznych. Stężenie Fe₂O₃ w badanych osadach dennych (od 3,06% do 12,23%) należy uznać za typowe dla zbiorników wodnych w wyrobiskach piaskowych zlokalizowanych w zlewniach o dużym udziale utworów piaszczystych. Wysoka zawartość CaO (w zakresie 0,62–28,24%) związana jest z odpadami z hut metali nieżelaznych obecnymi w osadach zbiorników wodnych. Dość powszechna i równomierna obecność fosforu w osadach dennych może być przypisana procesom naturalnym (np. wypłukiwaniu biopierwiastków ze skał znajdujących się w zlewni), jak również źródłom antropogenicznym.

Oprócz makroelementów, skład chemiczny osadów dennych obejmuje również szereg pierwiastków śladowych. Ich ilości są niezwykle wysokie w skali globalnej. Bardzo wysokie stężenia cynku i ołowiu w osadach akwenów są typowe dla obszarów położonych w bliskim sąsiedztwie ośrodków hutnictwa rud i składowisk odpadów z hut metali nieżelaznych. Zwłaszcza stężenia cynku (805,0–38 400,0 mg/kg) i ołowiu (130,0–3200,0 mg/kg) w osadach dennych tych zbiorników wielokrotnie przekraczają średnie zawartości tych pierwiastków w skorupie ziemskiej. Również stężenia innych metali ciężkich (Cu, Cr, Cd, Ni) są bardzo wysokie. W osadach stężenie miedzi waha się od 20,0 do 298,0 mg/kg, stężenia chromu wynosi 69,0–203,0 mg/kg, kadmu 8,5–444,0 mg/kg i niklu 20,0–148,0 mg/kg. Wartości te są znacznie wyższe od naturalnych stężeń tych pierwiastków w regionie. Stężenia kobaltu w osadach dennych zbiorników wynosiły od 10,0 do 90,0 mg/kg i w każdym przypadku były wyższe niż regionalne tło geochemiczne. Osady denne zasobne są również w takie pierwiastki jak stront, który występuje w ilościach od 89,0 mg/kg do 1107,0 mg/kg, czy bar w zakresie od 430,0 mg/kg do 1940,0 mg/kg. W osadach dennych zbiorników stwierdzono także szereg innych, rzadziej występujących pierwiastków.

Znaczenie zbiorników

Antropogeniczne zbiorniki wodne zazwyczaj budowane są w ściśle określonych celach. Natomiast powstanie opisywanych zbiorników związane było z zapotrzebowaniem na surowce skalne w postaci piasków i żwirów, które były przedmiotem eksploatacji. Jednym z powszechnie stosowanych w regionie sposobów rekultywacji tego typu terenów jest tworzenie zbiorników. Dlatego też ich powstanie początkowo nie wiązało się z określonymi celami. Jednak już od samego początku obecności w środowisku zaczęły spełniać funkcje zarówno przyrodnicze, jak i społeczno-gospodarcze.

Pojawienie się stosunkowo dużej powierzchni wodnej na terenach mocno przekształconych przez człowieka wpływa na kształtowanie zróżnicowanych nisz ekologicznych, pojawiają się nowe, dotąd nieobecne gatunki roślin i zwierząt. Bardzo często przyroda w spontaniczny sposób dokonuje samoregeneracji, w efekcie czego pojawiają się cenne siedliska. Z uwagi na takie wyjątkowe walory w granicach Katowic na obszarze 157 ha uchwałą nr XVI/220/99 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 listopada 1999 roku utworzono zespół przyrodniczo-krajobrazowy Szopienice-Borki. Obszar ten jest bardzo atrakcyjny zarówno pod względem przyrodniczym, jak i rekreacyjnym. Zróżnicowanie siedlisk i typów roślinności sprzyja bogactwu gatunkowemu fauny, która ma tu dogodne warunki do bytowania i rozrodu. Roślinność brzegową zbiorników stanowią rozległe płaty szuwarów wśród, których występują gatunki chronione, takie jak: kruszczyk błotny oraz centuria pospolita. Bogata jest również roślinność wodna zbiorników. Interesujące walory prezentują również zarośla wierzbowo-topolowe w sąsiedztwie zbiorników. Tereny te stanowią doskonałe miejsce dla rozrodu licznych gatunków ptaków, np. perkoza dwuczubego, łabędzia niemego, kaczki krzyżówki, głowienki, czernicy, wodnika, kokoszki wodnej, łyski, trzciniaka, trzcinniczka, potrzosa zwyczajnego i mewy śmieszki. Wśród ssaków zamieszkujących te tereny spotkać można: jeża europejskiego, łasicę pospolitą, ryjówkę aksamitną i inne drobne gryzonie. Okolice zbiorników porośnięte murawą piaszczyskową są zamieszkiwane przez jaszczurki zwinki. Na terenach tych licznie występuje bogata populacja płazów. Bogatą ichtiofaunę w wodach zbiorników reprezentują m.in. takie gatunki jak: płoć, wzdręga, leszcz, karaś zwyczajny, karaś srebrzysty, okoń czy szczupak pospolity.

W ostatnich latach na pierwszy plan użytkowego znaczenia wód omawianych zbiorników  wysuwa się współcześnie ich rola w organizowaniu wypoczynku i rekreacji. Takie zadania spełniają zwłaszcza zbiorniki: Stawiki, Morawa, Hubertus III. Jednym z powszechniejszych sposobów wykorzystania wypoczynkowo-rekreacyjnego tych akwenów jest ich użytkowanie jako kąpielisk i miejsc spontanicznie wykorzystywanych do kąpieli. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu i narciarstwa wodnego (fot. 9). W obrębie zbiornika Hubertus III okresowo funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Nad zbiornikami: Stawiki, Morawa, Hubertus III, a także Borki, możliwe jest bezpieczne plażowanie jako forma nadwodnego wypoczynku, urozmaiconego korzystaniem z dość bogatej infrastruktury np. z miejsc grillowania, placów zabaw, wypożyczalni sprzętu wodnego, obiektów gastronomicznych, itp.

Z uwagi na bogatą populację ryb zbiorniki zagospodarowane są pod względem wędkarskim i funkcjonują jako łowiska, które są pod opieką kół wędkarskich zrzeszonych w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego z siedzibą w Katowicach. W nomenklaturze wędkarskiej zbiorniki te znane są jako łowiska: nr 301 Hubertus III, nr 302 Hubertus II, nr 303 Morawa, nr 304 Stawiki, nr 307 Borki oraz nr 317 Hubertus I (fot. 10). Dzięki działaniom samych wędkarzy w wodach zbiorników poza wymienionymi wcześniej gatunkami łowione są pochodzące ze specjalnych zarybień: karpie, amury, tołpygi, a nawet jesiotry i pstrągi.

Bibliografia

1. Dulias R., Rudnicka M.: Typy brzegów antropogenicznych na obszarze między Sosnowcem, Katowicami i Mysłowicami. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, Katowice-Sosnowiec 2000.
2. Gulik A.: Geneza i wykorzystanie zbiorników wodnych w widłach Rawy i Brynicy. Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996.
3. Jankowski A.T., Rzętała M.: Zmiany ilościowo-jakościowe zbiorników wodnych w warunkach silnej antropopresji. Gospodarka wodna, nr 4, Warszawa 1997.
4. Kondracki J.: Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998.
5. Król A.: Wpływ otoczenia zbiornika wodnego na kształtowanie się właściwości fizyko-chemicznych jego wód, na przykładzie antropogenicznych zbiorników wodnych położonych u zbiegu Brynicy i Rawy, Sosnowiec 1994 (maszynopis pracy magisterskiej).
6. Dragan W., Dulias R., Kantor-Pietraga I., Krzysztofik R., Sporna T.: Paths of urban planning in a post-mining area. A case study of a former sandpit in southern Poland, Land Use Policy, 99, 104801.
7. Machowski R., Rzetala M., Rzetala M.A., Solarski M.: Anthropogenic enrichment of the chemical composition of bottom sediments of water bodies in the neighborhood of a non-ferrous metal smelter (Silesian Upland, Southern Poland). Scientific Reports 9, Article number: 14445 (2019).
8. Bakota D., Kłosowska K., Machowski R., Płominski A., Rzetala M., Rzetala M.A., Solarski M.: Perceptions of a Water Reservoir Construction Project Among the Local Community and Potential Tourists and Visitors. Sustainability, 17, 4796.[1]
9. Molenda T.: Naturalne i antropogeniczne uwarunkowania zmian właściwości fizyczno-chemicznych wód w pogórniczych środowiskach akwatycznych. Na przykładzie regiony górnośląskiego i obszarów ościennych, Katowice 2011.
10. Rzętała M.: Bilans wodny oraz dynamika zmian wybranych zanieczyszczeń zbiornika Dzierżno Duże w warunkach silnej antropopresji. Prace Naukowe UŚ w Katowicach nr 1913, Katowice 2000.
11. Rzętała M.: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.
12. Rzętała M.A.: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014.

Źródła on-line

https://bip.katowice.eu/RadaMiasta/Uchwaly/dokument.aspx?idr=57288&menu=660

Dragan W., Spórna T.: Trójkąt Trzech Cesarzy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1.

https://katowice.pzw.pl/strefa-wedkarza/lowiska-okregu-pzw-w-katowicach-na-rok-2025

Przyrodnicze diamenty Katowic. Mały przewodnik po dzikiej przyrodzie miasta, Katowice 2000.

https://mdhmyslowice.pl/index.php/login/ciekawe-artykuly/363-piaskiem-znaczona-historia

Zobacz też

Dorzecze Wisły

Wody powierzchniowe

Zlewnia Brynicy

Zlewnia Przemszy

Zlewnia Rawy