Szlaki kobiet w województwie śląskim – Śląsk Cieszyński i Podbeskidzie

Autor: dr hab. Aleksandra E. Banot

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

Hasło przedstawia trzy projekty związane ze szlakami kobiet w województwie śląskim: Cieszyński Szlak Kobiet wraz z Uliczką cieszyńskich kobiet (realizowany w latach 2010–2013), Szlak kobiet w województwie śląskim obejmujący Podbeskidzie (2015–2016) oraz Szlak kobiet po Strumieniu i okolicach (2021–2022). Nadrzędną ideą tych szlaków jest przypominanie sylwetek kobiet, których działalność w przestrzeni publicznej – społeczna, polityczna i zawodowa – miała wpływ nie tylko na lokalną społeczność i zamieszkiwany region, lecz również na całe społeczeństwo i państwo, a jednocześnie miała charakter emancypacyjny – wyznaczała nowe możliwości realizacji oraz przełamywała dotychczasowe wzorce i role społeczne zarezerwowane dla „drugiej płci” (określenie użyte za Simone de Beauvoir). Powstające po 2000 roku w różnych miejscowościach i regionach Polski projekty szlaków kobiet wpisują się zatem w nurt badań herstorycznych. Zainteresowanie polskich badaczek i badaczy herstorii obejmuje najczęściej kobiety działające w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, ale niejednokrotnie sięgają oni po postaci żyjące we wcześniejszych okresach (od końca średniowiecza) bądź opisują kobiety aktywne w całym XX stuleciu.

Cieszyński Szlak Kobiet

Powstały w 2010 roku Cieszyński Szlak Kobiet, zainicjowany przez Stowarzyszenie Klub Kobiet Kreatywnych, a realizowany przy współpracy Śląskiego Zamku Sztuki i Przedsiębiorczości (obecnie Zamek Cieszyn), był jednym z pierwszych w Polsce projektów poświęconych szklakom kobiet. Wyprzedził go bodajże tylko Krakowski Szlak Kobiet, prowadzony od 2008 roku przez Fundację Przestrzeń Kobiet. Cieszyński projekt, którego częścią były publikacje autorstwa Władysławy Magiery i współpracowniczek/współpracowników (trzy części Cieszyńskiego Szlaku Kobiet, 2010–2012, którego wydanie wsparł Kongres Polaków w Republice Czeskiej; dwa tomy Szlaku kobiet na Śląsku Cieszyńskim, 2014–2016) oraz Uliczka cieszyńskich kobiet, przybliżył sylwetki kobiet aktywnych w przestrzeni publicznej od drugiej połowy XIX stulecia po wiek XX. Przełom wieków XIX i XX był czasem, kiedy na ziemiach polskich i śląskich oraz w krajach Zachodu prężnie rozwijał się ruch emancypacyjny. Współtworząc ten ruch na Śląsku Cieszyńskim, wiele kobiet podejmowało działania nie tylko w obszarach zarezerwowanych dla „drugiej płci”, takie jak dobroczynność (np. Stefania Michejdowa z Zaleskich), działalność niepodległościowa (np. Zofia Kirkor-Kiedroniowa) czy wojenna konspiracja (np. Anna Szalbót – siostra Rachela), lecz także w sferach zdominowanych do tej pory przez mężczyzn: ekonomia i zarządzanie (np. Ewa Szurman), medycyna (np. Maria Kossowska-Michejda), twórczość artystyczna (np. Nina Górniak, Marta Świstun z Kubiszów, Maria Wardasówna).

Jesienią 2010 roku powstała Uliczka cieszyńskich kobiet. Na jednej z alejek prowadzących na Wzgórze Zamkowe zostały umieszczone lampy-pomniki z nazwiskami siedmiu działaczek, w tym Kirkor-Kiedroniowej, członkini Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego. Autorką koncepcji Uliczki była Roma Rojowska ze Stowarzyszenia Klub Kobiet Kreatywnych, jedna z inicjatorek cieszyńskiego szlaku kobiet odpowiedzialna za sprawy organizacyjne. Lampy zaprojektowały Sabina Knapczyk i Aleksandra Satława z Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Obecnie w Uliczce świeci osiemnaście lamp – dwie ostatnie zostały poświęcone pozostałym członkiniom Rady Narodowej, Dorocie Kłuszyńskiej i Marii Sojkowej, a pojawiły się wiosną 2018 roku w czasie obchodów stulecia odzyskania przez Polskę niepodległości.

Warto podkreślić wielokulturowy charakter Cieszyńskiego Szlaku Kobiet – prezentuje on działaczki różnych wyznań (obok katoliczek – ewangeliczki i żydówki), różnej przynależności narodowej i etnicznej: śląskiej, polskiej, czeskiej, niemieckiej oraz austriackiej, różnych języków oraz różnych klas społecznych: arystokratki, inteligentki, robotnice, chłopki. O Śląsku Cieszyńskim nie sposób zresztą „opowiadać” (w znaczeniu: badać, mówić, pisać) inaczej.

W cieniu Beskidów

Podobnie rzecz ma się z Podbeskidziem, regionem obejmującym – obok powiatu cieszyńskiego – powiaty: Bielsko-Biała, bielski i żywiecki. Autorki i autorzy popularnonaukowej publikacji Jej ślad w historii – kobiety w województwie śląskim na przestrzeni wieków. W cieniu Beskidów piszą o podstawowym, choć jak się wydaje nie w pełni zrealizowanym, założeniu szlaków – tworzone są one ponad podziałami narodowymi, społeczno-ekonomicznymi i wyznaniowymi. Większość bohaterek tej wydanej przez Uniwersytet Śląski książki to rozpoznawalne w regionie księżne: Gabriela von Thun und Hohenstein z Kończyc Wielkich (Śląsk Cieszyński), Luiza Sułkowska z Bielska(-Białej), Alicja Habsburg z Żywca. Kilka rozdziałów zostało poświęconych znanym pisarkom, m.in. Zofii Kossak-Szczuckiej i Marii Konopnickiej. Nie zapomniano o mniej rozpoznawalnych autorkach – Kazimierze Alberti oraz Wardasównie. Anna Skiendziel, jedna z autorek publikacji, zaproponowała ponadto pięć tematycznych wycieczek (np. Arystokracja, Pisarki) obejmujących obok Bielska-Białej także małe miasta i wsie. Poszerzyła tym samym obszar życia i działania kobiet. Pomysł spaceru szlakiem mieszkanek pogranicza śląsko-małopolskiego wydaje się nowatorski. Jednak największą wartość tej książki stanowią zamieszczone na końcu biogramy kobiet mało znanych, ale równie ciekawych i ważnych z emancypacyjnej i feministycznej perspektywy. Szkoda, że nie zostały one bohaterkami kolejnych publikacji – we Wstępie autorki i autorzy pisali o pierwszym przewodniku z cyklu Jej ślad w historii – kobiety w województwie śląskim na przestrzeni wieków; projekt nie był kontynuowany.

Książka była jednym z efektów działań inicjatywy Szlak kobiet w województwie śląskim, współtworzonej – jak można przeczytać na Facebookowej stronie – przez następujące osoby: Aleksandrę Skrzypietz, Annę Skiendziel, Agatę Muszyńską, Katarzynę Napieracz, Aleksandrę Żłobińską, Annę Knaś, Nadię Skrzypietz, Anitę Palimąkę, Magdalenę Kaczmarzyk. 23 października 2016 roku odbył się kolejny już spacer śladami bielsko-bialskich bohaterek publikacji. Przewodnikami byli Grzegorz Madej z Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej (autor rozdziału poświęconego Sułkowskiej) i Anna Skiendziel. Trasa ujmowała zarówno podwójność miasta (śląskiego Bielska i małopolskiej Białej, które formalnie zostało Bielskiem-Białą w 1951 roku), jak i jego wielokulturowość – w szczególności narodową i wyznaniową. Spacery odbyły się również w Żywcu (2016) i Jaworzu (2017).

Niektóre bohaterki omawianej książki wzbudziły szczególne zainteresowanie badaczek i badaczy, dzięki czemu stały się znane. Spektakularną popularność zdobyła Alberti. Datuje się ona co najmniej od stycznia 2009 roku, kiedy premierowy spektakl na Małej Scenie Teatru Polskiego w Bielsku-Białej, przygotowany w ramach cyklu Fabryka Sensacji – Jacek  Proszyk i S-ka, przypomniał widzom postać tej poetki i pisarki związanej z Białą. Od tej pory powstało wiele tekstów popularnonaukowych na temat życia i twórczości Alberti, dwie rozprawy doktorskie oraz liczne artykuły naukowe autorstwa m.in. niżej podpisanej. Poetka doczekała się nawet pomnika. W 2018 roku zwyciężyła w plebiscycie przeprowadzonym w Uniwersytecie Bielsko-Bialskim (wówczas Akademia Techniczno-Humanistyczna) na patronkę – a właściwie matronkę – Skweru Poetów na terenie kampusu bielskiej uczelni. Rozpoznawalna stała się także Selma Kurz dzięki książce Jacka Kachla z 2018 roku poświęconej tej wybitnej śpiewaczce operowej oraz licznym spotkaniom przybliżającym jej sylwetkę. Ten zbiór biograficznych szkiców został opublikowany z okazji 85. rocznicy śmierci artystki, a w jej powstanie i wydanie zaangażowała się przewodnicząca Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Bielsku-Białej, Dorota Wiewióra.

Przewodniczka. Szlakami kobiet po Strumieniu i okolicach

Najnowszym projektem poświęconym szlakom kobiet w województwie śląskim, związanym z omawianym subregionem południowym (konkretnie ze Śląskiem Cieszyńskim), jest ten prezentujący kobiety ze Strumienia i okolic. Otwartość wieloletniej burmistrzyni miasta Anny Grygierek przyczyniła się do powstania w 2022 roku Przewodniczki. Szlakami Kobiet po strumieniu i okolicach. Jej autorkami są Jolanta Sikora-Masal, Anna Skiendziel oraz Małgorzata Tkacz-Janik. Ta niewielkich rozmiarów publikacja wydana przez Urząd Miejski w Strumieniu (Referat Rozwoju i Promocji) nie tylko przedstawia postaci kobiece związane z miejsko-wiejską gminą Strumień, takie jak: Machna Ogrodzeńska, Anna von Bernd, Elżbieta Żertka (Żerdka), Maria Lukrecja Furchówna, Emilia Michalska i inne, lecz także proponuje dwie podstawowe trasy wycieczkowe: miejską i rowerową, szczegółowo wskazując miejsca związane z prezentowanymi bohaterkami. Tym samym pełni ona funkcję profesjonalnego przewodnika, a właściwie – tytułowej przewodniczki.

Bohaterki

Opisane projekty szlaków kobiet, zróżnicowane pod względem formy i treści, łączą typy bohaterek. We wprowadzeniu do pierwszego tomu Cieszyńskiego Szlaku Kobiet Magiera pisała: „Chcemy przypomnieć nasze poprzedniczki działające na rzecz przywrócenia wolności na Śląsku Cieszyńskim, zachowaniu i przekazywaniu języka polskiego, kultury […]”. Wiele prezentowanych kobiet było działaczkami niepodległościowymi, jak na przykład emblematyczna obecnie postać Kirkor-Kiedroniowej, czy – w okresie okupacji – „podziemnymi” (Elżbieta Żertka, Anna Szalbót). Często przywoływane są kobiety, które wybrały życie we wspólnotach zakonnych, jak wymieniona już ewangelicka diakonisa Szalbót albo katolicka siostra Furchówna (była nauczycielką), filantropki (Michejdowa, von Bernd), a chyba najczęściej – przedstawicielki arystokracji: Sułkowska, Habsburg czy von Thun und Hohenstein. Historia głównego nurtu niejednokrotnie wspominała o kobietach, które zajmowały wysoką pozycję w hierarchii społecznej (arystokratki), albo których działalność wpisywała się w kulturowo akceptowalne ramy i kobiece role. Z tego powodu łatwo pamiętać o siostrach zakonnych i społeczniczkach, podobnie jak o działaczkach na rzecz narodu i państwa polskiego wspierających sprawę narodową stawianą ponad inne – w tym sprawę kobiecą – od końca XVIII wieku. Z tego samego powodu takie bohaterki łatwo przypominać.

Łatwiej także przypominać pisarki i artystki, bo nawet te mniej znane pozostawiły po sobie spuściznę literacką, malarską czy muzyczną, oraz lekarki i nauczycielki, przedsiębiorczynie i menadżerki, które niejednokrotnie były pionierkami w swoich społecznościach. Najtrudniej upominać się – nawet herstoryczkom i herstorykom – o postaci w mojej ocenie najciekawsze: czarownice, robotnice i chłopki, czyli kobiety pochodzące z najmniej uprzywilejowanych warstw społecznych, a więc najmniej widoczne. W Biogramach publikacji Jej ślad w historii… można znaleźć nazwiska trzech kobiet żyjących na Żywiecczyźnie w drugiej połowie XVI wieku (Barbara Qpiolunka) oraz pod koniec XVII wieku (Jadwiga Kubienka, Katarzyna Chyrdula), które zostały oskarżone o czary i na skutek tortur zmarły. Ich biografie musiały być fascynujące, ale najprawdopodobniej nigdy nie zostaną spisane ze względu na znikomą – jak można się domyślić – ilość materiałów archiwalnych oraz odległość w czasie (brak świadków). Z kolei w Przewodniczce znalazł się rozdział poświęcony pracy kobiet w międzywojniu – m.in. w Cegielni parowej i młynie parowym Skalla i S-ka oraz kaflarni rodziny Gnidzińskich. W tej ostatniej pracowała wspomniana już Żertka, a także Maria Macurówna, która zaangażowała się w ruch spółdzielczy. W części opisującej trasę rowerową upamiętniono kobiety pracujące w latach 1963–1996 we współpracujących z Polską Akademią Nauk Państwowych Gospodarstwach Rolnych (PGR-ach) w Pruchnej i Jarząbkowicach. Pracownice stanowiły 43% ogółu zatrudnionych. Autorki Przewodniczki napisały: „Ten punkt szlaku dotyka szczególnie istotnej kwestii – codziennej, mrówczej, ciężkiej, niezbędnej, a często znikającej z pola widzenia pracy kobiet”.

Z muzeum na przystanek

Kirkor-Kiedroniowa była jedną z trzech kobiet – obok Kłuszyńskiej i Sojkowej – powołanych w skład Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego, która odpowiadała za przyłączenie w 1918 roku Śląska Cieszyńskiego do Polski. Tylko tyle o tych działaczkach można było dowiedzieć się z wystawy w Książnicy Cieszyńskiej W drodze do Ziemi Obiecanej. Cieszyńscy Polacy w latach 1848–1918, zorganizowanej w 2008 roku z okazji 90. rocznicy obchodów odzyskania przez Polskę niepodległości. Jednak już w 2010 roku Kirkor-Kiedroniowa stała się jedną z bohaterek pierwszego tomu Cieszyńskiego Szlaku Kobiet oraz jako jedna z pierwszych siedmiu – w tym samym roku – została upamiętniona lampą-pomnikiem w Uliczce cieszyńskich kobiet. W 2018 roku w ramach projektu Filmowa Kronika Kobiet realizowanego przez Bibliotekę Miejską w Cieszynie (a finansowanego z funduszy Muzeum Historii Polski w ramach programu Patriotyzm jutra) powstał animowany film biograficzny poświęcony Kirkor-Kiedroniowej podkreślający jej działalność na rzecz polskości Śląska Cieszyńskiego i członkostwo we wspomnianej Radzie Narodowej. Kilkuminutowy film, którego pomysłodawczynią była Ilona Majewska, można zobaczyć na Youtubie, a portret samej bohaterki i jej biogram – na jednym z cieszyńskich przystanków autobusowych. Droga, jaką przeszła Kikor-Kiedroniowa, zarówno jako kobieta w swoim realnym życiu pod koniec XIX wieku i w pierwszej połowie XX stulecia, jak i jako bohaterka kobiecego szlaku, jest niezwykła. Z mało znanej postaci stała się jedną z kluczowym figur historii – bo nie tylko herstorii – Śląska Cieszyńskiego, rozpoznawalną przez wielu współcześnie żyjących mieszkańców regionu. Można powiedzieć, że weszła do mainstreamu. Być może znaczenie miał także fakt, że była ona związana z Polskim Zjednoczeniem Narodowym, a jej bracia, Władysław i Stanisław Grabscy, w latach 20. zostali członkami Rządu. Kłuszyńska była członkinią lewicowej Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego i nie miała takich koneksji rodzinnych.

Kiedy herstoria staje się historią

Przypadek Kirkor-Kiedroniowej (oraz Alberti) pokazuje, jak peryferyjna – w pewnym sensie – herstoria staje się osadzoną centralnie historią. Wydaje się, że samo uprawianie herstorii, m.in. dzięki realizowanym w Polsce od ponad 20 lat projektom poświęconym kobiecym szlakom, stało się już historią. Spełniło swoje funkcje i zrealizowało cele związane nie tylko z odzyskiwaniem zapomnianej historii i dorobku kobiet oraz wplataniu go w tkankę miast i wsi, lecz również stało się przedmiotem różnych badań oraz działań popularyzatorskich. Warto jednak zaznaczyć, że polska herstoria zaczęła się dużo wcześniej niż na początku obecnego stulecia, choć jeszcze nie była tak określana ani nie tworzono kobiecych szlaków. Kwerendy biblioteczne pokazują, że niektóre kobiece postaci (np. Alberti i Kurz) był przedmiotem badań już od wielu lat.

W wydobywanie kobiet z historycznego niebytu, przypominanie ich sylwetek i działalności angażuje się wiele osób. Nie sposób wymienić nazwisk wszystkich. Nie mam jednak wątpliwości, że herstoryczki i herstorycy zasługują na własną pamięć – własne biogramy, a może nawet i szlaki.

Bibliografia

• Banot A.E., Śląski Szlak Kobiet, „Zadra. Pismo feministyczne” 2016, nr 3–4, s. 56–58
• Banot A.E., Działaczki protestanckie na Śląsku Cieszyńskim w dobie emancypacji, w: Reformacja z perspektywy Bielska i Białej, red. A.E. Banot, E. Gajewska, T. Markiewka, Bielsko-Biała 2018, s. 103–113.
• Banot A.E., Nie(do)czytane. Pisarki nowoczesności przełomu XIX i XX wieku, Kraków 2024 [rozdziały: Emancypacje Heleny Rumiszewskiej w powieści „Ci, którzy przyjdą” Kazimiery Alberti, s. 97–117 oraz Z głową w chmurach. Emancypacja Maryśki ze Śląska Marii Wardasówny, s. 225–238].
• Bojda S., Golec J., Słownik biograficzny Ziemi Cieszyńskiej, 3 t., Cieszyn 1993–1998.
• Herstoryczki, red. N. Sarata, współpraca M. Struzik, Kraków 2016.
• Jej ślad w historii – kobiety w województwie śląskim na przestrzeni wieków. W cieniu Beskidów, red.  A. Muszyńska, A. Skiendziel, A. Skrzypietz, Katowice 2015.
• Kachel J., Selma Kurz. Słowik z Bielska i Białej, Bielsko-Biała 2018.
• Magiera W., Cieszyński Szlak Kobiet, 3 t., Czeski Cieszyn 2010–2012.
• Magiera W., Szlak kobiet Śląska Cieszyńskiego, 2 t., Puńców 2014–2016.
• Magiera W., Rola kobiet w walce o niepodległą na Śląsku Cieszyńskim, „Wiadomości Ratuszowe. Informator Urzędu Miejskiego w Cieszynie” 2018, nr 21, s. 8.
• Ostling M., Między diabłem i hostią. Czary i czarownice w wyobrażeniach mieszkańców i mieszkanek Rzeczpospolitej XVI–XVIII wieku, przeł. Ł. Hajdrych, Warszawa 2023.
• Rosner E., Przypomnienie Kazimiery Alberti, w: tegoż, Beskidzkie ścieżki pisarzy. Szkice literackie, Katowice 1982, s. 104–119.
• Sikora-Masal J., Skiendziel A., Tkacz-Janik M., Przewodniczka. Szlakami kobiet po Strumieniu i okolicach, Strumień [2022].
• Szlak cieszyńskich kobiet na 1200-lecie miasta, Stowarzyszenie Klub Kobiet Kreatywnych, Cieszyn 2009 [archiwum autorki].
• Walczewska S., Damy, rycerze i feministki. Kobiecy dyskurs emancypacyjny, Kraków 2000.

Przypisy

REF

Źródła on-line

Spacery w Bielsku-Białej, (19.11.2025).

Szlak kobiet w województwie śląskim, (19.11.2025).

Uliczka cieszyńskich kobiet, (20.11.2025).

Zofia Kirkor-Kiedroniowa, koncepcja: I. Majewska, Cieszyn 2018, (20.11.2025).

Zobacz też

1918 rok na Śląsku Cieszyńskim

Aglomeracja bielska

Polski ruch narodowy na Śląsku Austriackim

Śląsk Cieszyński

Żywiecczyzna