Zlewnia Rawy

Autorzy: Dr Robert Machowski, Prof. dr hab. Mariusz Rzętała

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

Rawa jest największym prawobrzeżnym dopływem Brynicy, do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km². Z uwagi na intensywną urbanizację tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin położonego w Rudzie Śląskiej, przy granicy ze Świętochłowicami. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części województwa śląskiego, poza wspomnianymi są to także Chorzów, Katowice i Mysłowice.

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km² powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części Bytomia i Siemianowic Śląskich.

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano Park Śląski w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. gen. Jerzego Ziętka) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska Muchowiec w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

Wody powierzchniowe

Układ sieci rzecznej

Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z Sosnowcem (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa) (fot. 8-10).

Stany wody i przepływy

Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).

Tabela 1. Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990

Miesiące	Stan wody [cm]			Przepływ [m3/s]
	minimalny	średni	maksymalny	minimalny	średni	maksymalny
XI	157	182	246	1,60	2,75	9,65
XII	158	183	234	1,50	2,85	8,50
I	158	182	244	1,60	2,87	10,40
II	155	183	250	1,20	2,85	16,20
III	158	183	246	1,32	2,91	12,20
IV	162	184	300	1,50	2,92	31,00
V	158	183	290	1,32	2,86	27,90
VI	156	184	300	1,32	2,93	22,00
VII	156	184	286	1,45	2,86	26,80
VIII	160	183	286	1,40	2,86	24,90
IX	158	183	260	1,45	2,79	19,00
X	157	182	246	1,65	2,78	15,10

Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m³/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m³/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m³/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m³/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m³/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m³/s. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, Kłodnica, Potok Bielszowicki, Brynica, Bobrek. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.