Zlewnia Brynicy

Z IBR wiki
Przejdź do nawigacjiPrzejdź do wyszukiwania

Autorzy: Dr Robert Machowski, Prof. dr hab. Mariusz Rzętała

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
TOM: 13 (2026)

Rzeka Brynica jest największym prawobrzeżnym dopływem Czarnej Przemszy, do której uchodzi w 27,4 km biegu. Całkowita długość Brynicy wynosi 54,9 km, a jej zlewnia osiąga powierzchnię 496,9 km2. Swój początek bierze ze źródeł zlokalizowanych na wysokości 340 m n.p.m. u podstawy wzniesień zbudowanych ze skał wieku triasowego[1] w rejonie wsi Mysłów w gminie Koziegłowy (powiat myszkowski). W swoim środkowym i dolnym biegu przepływa przez kilka większych miast, przy czym zazwyczaj ma charakter rzeki granicznej, której doliną wytyczono granice administracyjne pomiędzy Piekarami Śląskimi i Bobrownikami wraz z Wojkowicami, Siemianowicami Śląskimi i Czeladzią czy najbardziej znane pogranicze Katowic z Sosnowcem.

W zlewni Brynicy udział poszczególnych form użytkowania terenu jest na porównywalnym poziomie, przy czym cechuje go regionalne zróżnicowanie (rys. 1). Największy udział rzędu nieco ponad 37% (185,4 km2) stanowią obszary wykorzystywane w celach rolniczych. Grunty rolne dominują w środkowo-wschodniej części zlewni, pomiędzy Czeladzią na południu i Ożarowicami na północy. Tereny rolne rozpościerają się również w zachodniej części zlewni, pomiędzy Radzionkowem i Świerklańcem.

Źródłowa części zlewni także zagospodarowana jest przez rolnictwo. Tereny zurbanizowane, które w zlewni zajmują 158,5 km2 (32%) zasadniczo dominują w południowej części zlewni, gdzie znajdują się największe miasta województwa śląskiego: Katowice, Sosnowiec, Chorzów, Bytom, Siemianowice Śląskie, Świętochłowice, Czeladź. W zachodniej części tych terenów zlokalizowane są Radzionków i Świerklaniec, a w północnej części zlewni tereny zurbanizowane przypadają na Ożarowice.

Lasy i zadrzewienia w zlewni Brynicy zajmują 144 km2, co stanowi udział rzędu 29%. Ten typ użytkowania dominuje w północnej części tych terenów, zajmując prawostronną część górnej zlewni po zbiornik Kozłowa Góra. Zwarte kompleksy leśne występują również na wschód od tego zbiornika i na zachód od Radzionkowa. W południowej części zlewni są tą niewielkie płaty lasów i zadrzewień stanowiące m.in. część leśnego pasa ochronnego Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Zalesione grunty obejmują tu część zlewni Potoku Leśnego dopływu Rawy. Pozostałe mają charakter parkowych zadrzewień np. w obrębie Parku Śląskiego (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku) im. gen. Jerzego Ziętka w Chorzowie.

Ważne miejsce w użytkowaniu zlewni Brynicy odgrywają wody stojące w postaci sztucznych zbiorników wodnych, które łącznie zajmują 9 km2 powierzchni (udział w zlewni na poziomie 1,8%). Największym sztucznym jeziorem jest zaporowy zbiornik Kozłowa Góra[2] utworzony na Brynicy w jej środkowym biegu. Do większych na terenie zlewni zalicza się również zbiornik Nakło-Chechło[3] oraz mniejsze zbiorniki tworzące większe kompleksy, jak np. zbiorniki Rogoźnik[4], zbiorniki Żabie Doły[5], Dolina Trzech Stawów w Katowicach czy sztuczne jeziora na pograniczu Katowic i Sosnowca zlokalizowane pomiędzy Rawa i Brynicą.

Wody powierzchniowe

Układ sieci rzecznej

Brynica w swoim źródłowym odcinku płynie w kierunku południowo-zachodnim podmokłą, płaską doliną, która została zmeliorowana. Uchodzi do niej kilka niewielkich, lewobrzeżnych rowów drenarskich. Uwarunkowania środowiskowe sprawiają, że dział wodny na tym obszarze pomiędzy Brynicą i Małą Panwią, płynącą na północy, ma niepewny charakter. Z uwagi na połączenia rowami melioracyjnymi Brynicy i Małej Panwi w dziale wodnym funkcjonują tzw. bramy w dziale wodnym.

Pierwszym większym dopływem Brynicy jest lewobrzeżna Trzonia, uchodząca do rzeki w około 40 km jej biegu. Niespełna kilometr dalej Brynicę zasila niewielki lewobrzeżny potok Czeczówka, która odwadnia tereny położone na północ od lotniska w Pyrzowicach. Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek na równoleżnikowy i na odcinku kolejnych około 3 km płynie na zachód, gdzie przyjmuje wody bezimiennego dopływu, który odwadnia zalesione tereny Bibieli. W tym miejscu Brynica przyjmuje generalnie kierunek południkowy aż do ujścia do zbiornika Kozłowa Góra. Na tym odcinku wpada do niej kilka niewielkich rowów melioracyjnych a z większych zasila ją lewobrzeżny Potok Ożarowicki. Na odcinku około 2 km przed ujściem do zbiornika Brynica wpływa na teren szerokiej, płaskiej doliny, gdzie zaczyna silnie meandrować.

Po opuszczeniu zbiornika, poniżej zapory, która została zlokalizowana w 28 km biegu rzeki (fot. 1), koryto Brynicy na całej długości aż do ujścia do Czarnej Przemszy zostało całkowicie uregulowane. Na wielu odcinkach dodatkowo zostało obwałowane i wybetonowane. Regulacja rzeki i jej dopływów na tym odcinku została przeprowadzona w celu ograniczenia ucieczek wody z koryt do wyrobisk górniczych kopalni rud cynku i ołowiu oraz węgla kamiennego. W tych rejonach wody rzeczne utraciły więź hydrauliczną z podłożem i mają tranzytowy charakter[6]. Poniżej zbiornika Brynica na odcinku nieco ponad 3 km nadal utrzymuje południowy kierunek. Uchodzą do niej lewobrzeżne rowy drenarskie odwadniające podmokłe łąki położone na terenie Wymysłowa oraz prawobrzeżne: Rów Świerklaniecki i Rów z Radzionkowa. Przy zachodniej granicy Bobrownik Brynica przecina wapienne wzgórza, płynąc łukiem, wąską przełomową doliną[7]. Tuż poniżej do rzeki uchodzi prawobrzeżna Szarlejka, jeden z jej większych dopływów (fot. 2, fot. 3). Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek płynięcia na wschodni i południowo-wschodni aż do północnej granicy Czeladzi. Na wspomnianym odcinku o długości około 8,5 km do Brynicy z większych uchodzą lewobrzeżne Jaworznik i Wielonka oraz prawobrzeżny Rów z Dąbrówki. W rejonie ujścia Jaworznika do Brynicy powstała rozległa strefa osiadań górniczych (fot. 4, fot. 5). Na odcinku kilkuset metrów dno koryta rzeki znajduje się wyżej niż sąsiadujące tereny. Z uwagi na zaistniałe zmiany, usypane zostały wysokie obwałowania w celu ochrony przyległych terenów przed zatopieniem wodami Brynicy i powstaniem rozległych zalewisk. Po osiągnięciu Czeladzi rzeka diametralnie zmienia swój kierunek na południowy, który utrzymuje przez następne około 2,5 km. Na tym odcinku uchodzi do niej prawobrzeżny Rów Michałkowicki. Tu Brynica ponownie skręca na wschód, by po nieco ponad kilometrze po raz kolejny zmienić kierunek na południowy (fot. 6). Brynica opuszcza Czeladź po przepłynięciu około 2,5 km. Na granicy Sosnowca i Katowic przepływa południkowo około 1,5 km, następnie kolejne 1,5 km pokonuje w kierunku wschodnim i wpływa do Sosnowca. Przepływając przez około 1,8 km przez Sosnowiec przyjmuje kierunek południowo-wschodni (fot. 7). Następnie Brynica ponownie stanowi granicę pomiędzy Sosnowcem a Katowicami i do ujścia do Czarnej Przemszy utrzymuje ten sam kierunek płynięcia. Około 850 m przed ujściem do Czarnej Przemszy do Brynicy uchodzi prawobrzeżna Rawa – jej najdłuższy dopływ.

Cechą charakterystyczną powierzchniowej sieci wodnej w zlewni Brynicy – ze względu na liczbę oraz zajmowaną powierzchnię – jest występowanie antropogenicznych zbiorników wodnych. Pod względem genezy wydziela się tu:

  • zbiorniki zaporowe powstałe na skutek przegrodzenia zaporą dolin rzecznych z największym w granicach zlewni zbiornikiem Kozłowa Góra (fot. KG),
  • zbiorniki wyrobiskowe zlokalizowane w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców skalnych, głównie piasków czwartorzędowych, takie jak: Nakło-Chechło, Rogoźnik I, II i III, Morawa, Hubertus oraz Stawiki,
  • zbiorniki w nieckach z osiadania i zapadliskach, np. Brandka, Żabie Doły,
  • inne sztuczne zbiorniki wodne, np. osadniki wód dołowych, przy oczyszczalniach ścieków, baseny, przeciwpożarowe.

Stany wody i przepływy

Zlewnię Brynicy można podzielić na dwie odmienne części, które jednocześnie porównywalne są pod względem powierzchni. Zlewnia quasi-naturalna (zbliżona do naturalnej, tylko w niewielkim stopniu zmieniona przez działalność człowieka – głównie rolnictwo) obejmuje górną część tych terenów po zbiornik w Kozłowej Górze. Natomiast zlewnia Brynicy położona poniżej zbiornika została mocno przeobrażona, głównie poprzez rozwój przemysłu, górnictwa i urbanizację. Z tych też powodów stosunki wodne w górniej części zlewni kształtowane są zasadniczo przez uwarunkowania naturalne, a w dolnej są zmienione przez silną antropopresję[8].

Do najważniejszych form działalności człowieka, które powodują zmiany wielkości odpływu, a tym samym biorą udział w kształtowaniu stanów wody i przepływów, należą: ujęcia wód Brynicy i jej dopływów, ujęcie wód ze zbiornika Kozłowa Góra, zrzuty wód dołowych z kopalni, przerzucanie wód spoza zlewni oraz ucieczki wód Brynicy i jej dopływów w górotwór[9]. Wymienione czynniki na przestrzeni lat zmieniały swoją intensywność oddziaływania na stosunki wodne. Dotyczy to np. funkcjonowania ujęcia wody ze zbiornika Kozłowa Góra. W skrajnych sytuacjach pobór wody był na tyle duży, że decydowano się na całkowite zatrzymanie upustu wód do koryta Brynicy poniżej zapory zbiornika[10]. W takich przypadkach o wielkości stanów wody i przepływach na dolnym odcinku rzeki decydowała wielkość zasilania poprzez dopływy, które uchodziły do Brynicy. Potwierdzają to także dane dotyczące wielkości średnich rocznych przepływów mierzone na poszczególnych posterunkach wodowskazowych rozmieszczonych wzdłuż biegu rzeki (tabela 1). W zlewni quasi-naturalnej średni przepływ wody na posterunku wodowskazowym Brynica w wieloleciu 1961-2019 wynosił 0,52 m3/s, by w tym samym czasie poniżej zapory osiągać wielkość 0,72 m3/s. Znacznie wyższe wartości przepływu cechują dopiero dolny bieg rzeki, zwłaszcza na odcinku ujściowym Brynicy do Czarnej Przemszy (5,15 m3/s).

Tabela 1. Średnie roczne przepływy Brynicy i średnie roczne stany wody oraz zakresy wahań stanów wody Brynicy w wybranych latach hydrologicznych[11]
Posterunek wodowskazowy Km biegu rzeki Powierzchnia

zlewni

Przepływy Średnie stany wody (H śr.)

i zakresy wahań stanów wody (DH)

lata

hydrologiczne

min.

NNQ

średni

SSQ

maks.

WWQ

[km] [km2] [m3/s] [lata] H śr. [cm] △H [cm]
Brynica 35,5 98,2 1961-2019 0,01 0,52 17,9 1961-1985 102,6 168
1987-2019 138,8 214
Namiarki 22,6 217,0 1961-2019 0,04 0,72 20,7 1962-2019 173,7 241
Czeladź 7,8 364,0 1961-1989 0,17 1,78 16,4 1962-1989 186,3 141
1991-2014 0,70 2,55 29,4 1991-2014 194,3 133
Sosnowiec 2,4 390,0 1961-1989 0,80 2,68 17,6 1961-1986 157,7 90
Szabelnia 0,1 483,0 1961-2019 1,12 5,15 65,5 1961-2019 40,3 156

O intensywności oddziaływania antropopresji na wielkość przepływu świadczy także tendencja zmian wielkości odpływu w czasie. tego typu analizy przeprowadzono w profilach Kozłowa Góra oraz Sosnowiec dla wielolecia 1947-1980. W zlewni naturalnej, którą zamyka profil Kozłowa Góra, średnie roczne przepływy nie wykazywały większych zmian i osiągały podobne wartości w całym rozpatrywanym wieloleciu. Natomiast w zlewni przeobrażonej zamkniętej profilem w Sosnowcu wydzielono trzy okresy zmian tego parametru. W latach 1947-1956 średni roczny przepływ wynosił 1,46 m3/s, w okresie 1957-1972 wzrósł do 2,18 m3/s, a w latach 1973-1980 był ponad dwukrotnie większy niż na początku badanego okresu i osiągnął 3,04 m3/s[12].

  1. ↑ Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.
  2. ↑ R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.
  3. ↑ R. Machowski, M. Rzętała, M. Solarski: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8.
  4. ↑ R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.
  5. ↑ R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.
  6. ↑ S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 73.
  7. ↑ Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.
  8. ↑ S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-62.
  9. ↑ S. Czaja: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 69.
  10. ↑ R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.
  11. ↑ https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/
  12. ↑ S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 85-86.
Źródło: „https://ibrbs.pl/index.php?title=Zlewnia_Brynicy&oldid=12058”