Zlewnia Pogorii
Autorzy: Dr Robert Machowski, Prof. dr hab. Mariusz Rzętała
- ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
- TOM: 13 (2026)
Rzeka Pogoria jest jednym z lewobrzeżnych dopływów Czarnej Przemszy, do której uchodzi na terenie Będzina, w 38 km biegu tej rzeki uznawanej za ciek źródłowy Przemszy[1]. Całkowita długość Pogorii wynosi 10,4 km, a jej zlewnia osiąga powierzchnię około 43 km2. Swój początek bierze ze źródeł zlokalizowanych w sąsiedztwie dawnej Huty Katowice (obecnie międzynarodowy koncern metalurgiczny ArcelorMittal), które zostały ujęte w kaskadowy system trzech niewielkich zbiorników wodnych. Lustro wody w zbiorniku najwyższym jest położone na wysokości 300 m n.p.m.[2] Pogoria niemal w całym biegu płynie na terenie Dąbrowy Górniczej, jedynie jej dolny, przyujściowy odcinek o długości około 850 m znajduje się w granicach administracyjnych Będzina.
W zlewni Pogorii dominują tereny zurbanizowane, które łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 21 km2, co stanowi udział rzędu 48% (rys. 1). W źródłowej części zlewni są to przemysłowe tereny dawnej Huty Katowice oraz zamieszkały obszar Ząbkowic – jednej z dzielnic Dąbrowy Górniczej. Tego typu tereny dominują zwłaszcza w dolnej części zlewni, na południe od koryta Babiej Ławy, gdzie rozpościerają się największe dzielnice Dąbrowy Górniczej, m.in. Gołonóg, Reden, Centrum, czy Mydlice oraz zamieszkałe tereny Będzina.
Wysoki udział rzędu 33% (14,5 km2) w zlewni Pogorii przypada na lasy i zwarte zadrzewienia. Porastają one przede wszystkim najdalej na wschód wysuniętą część zlewni, sąsiadującą z przemysłowymi terenami dawnej Huty Katowice. Lasy porastają także środkową zlewnię, zwłaszcza w otoczeniu zbiorników Pogoria I i II. Mniejszy kompleks leśny obejmuje Park Zielona położony na południowy zachód od zbiornika Pogoria III.
Tereny wykorzystywane w celach rolniczych mają mozaikowy charakter, są fragmentarycznie rozmieszczone w całej zlewni. Łącznie stanowią udział niespełna 11,8% zajmując nieco ponad 5 km2 powierzchni. Grunty orne właściwie występują jedynie w okolicy zbiornika Łosień, w najdalej na wschód wysuniętej części zlewni. Na pozostałym obszarze tereny te mają najczęściej charakter łąk.
Bardzo ważną rolę w użytkowaniu zlewni Pogorii odgrywają antropogeniczne zbiorniki wodne, które łącznie zajmują wprawdzie nieco ponad 3 km2 powierzchni, jednak stanowi to aż 7% udział w zlewni, co jest niezwykle rzadko osiąganym wskaźnikiem. Największe znaczenie odgrywają zbiorniki Pogoria I[3], Pogoria II oraz Pogoria III[4], które tworzą kaskadę na przepływającej przez nie Pogorii (fot. 1). Poza wymienionymi w zlewni rzeki znajdują się zdecydowanie mniejsze sztuczne jeziora. Bardzo ważne miejsce w systemie wodno-gospodarczym dawnej Huty Katowice stanowi zbiornik Łosień, położony na wschodzie zlewni i stanowiący ogniwo w układzie zaopatrującym zakład w wodę, która przerzucana jest rurociągiem ze zbiornika Dziećkowice[5]. Poza wymienionym, w dolnej części zlewni znajdują się niewielkie zbiorniki położone przy oczyszczalni ścieków PWiK „Centrum” oraz obiekty wchodzące w skład samej oczyszczalni.
Wody powierzchniowe
Układ sieci rzecznej
Granice zlewni Pogorii przebiegają po wzniesieniach terenu, lecz na wielu odcinkach są to działy wodne niepewne (rys. 2) – występują one zwłaszcza na terenach mało zróżnicowanych hipsometrycznie, podmokłych, a przede wszystkim zabudowy miejskiej i przemysłowej[6]. Wiele komplikacji w przebiegu działów wodnych sprawia wielowiekowa działalność gospodarcza, która skutkowała zmianami przebiegu granic zlewni Pogorii, jak i poszczególnych jej dopływów. Powodowała ona pojawienie się oprócz istniejących źródeł, mniejszych cieków, zbiorników wodnych i terenów podmokłych, także nowych elementów powierzchniowej sieci hydrograficznej (rowów, kanałów, sztucznych zbiorników wodnych i antropogenicznych mokradeł, a nawet źródeł) oraz komplikowała sytuację hydrogeologiczną, np. jak już wspomniano wcześniej, Pogoria przepływa przez kompleks kaskadowo rozmieszczonych trzech zbiorników poeksploatacyjnych Pogoria i przepływa syfonem pod korytem Kanału Hutniczego. Poza uregulowaną Babią Ławą (fot. 2) dawniej o znikomym przepływie naturalnych wód, Pogoria nie posiada większych dopływów. Pogoria u ujścia do Czarnej Przemszy, tuż poza zachodnią granicą Dąbrowy Górniczej, ma szerokość 3-4 m[7].
Układ hydrograficzny Pogorii cechuje pewna specyfika, a mianowicie znaczna odległość źródeł rzeki od wschodnich granic zlewni. Odległość ta wynosi około 30% całkowitej długości zlewni. Dlatego też w tej części przeważa odpływ gruntowy. Obecnie Pogoria wypływa z niewielkiego zbiornika położonego na terenach dawnej Huty Katowice, który został utworzony w jej niszy źródliskowej. Odpływ następuje w kierunku zachodnim, poprzez dwa kolejne niewielkie zbiorniki[8]. Po pokonaniu odległości około 1,6 km Pogoria uchodzi do pierwszego na swojej drodze zbiornika Pogoria I (fot. 3), gdzie utworzyła niewielkich rozmiarów piaszczystą deltę. Odpływ z tego jeziora zlokalizowany jest na zachodnim brzegu w jego północnej części. Po opuszczeniu zbiornika ciek Pogoria płynie w kierunku południowo-zachodnim, by po około 250 m pod kątem prostym zmienić kierunek na północno-zachodni. Po około kolejnych 300 m lekkim łukiem skręca na zachód i w północno-wschodnim sektorze uchodzi do zbiornika Pogoria II. Całkowita długość jaką pokonuje rzeka pomiędzy zbiornikami Pogoria I i II wynosi około 800 m, gdy w linii prostej są oddalone o nieco ponad 500 m. Mniej więcej w środkowej części zachodniego brzegu zbiornika Pogoria II usytuowano odpływ rzeki. Do jeziora Pogoria III rzeka płynie prostym, sztucznym, umocnionym korytem o długości około 320 m. Rzeka wypływa z ostatniego w kaskadzie zbiornika, w jego południowo-zachodnim sektorze i płynie na południe. Po około 750 m do Pogorii uchodzi jej największy dopływ, lewobrzeżna Babia Ława. Jej długość przekracza 4,5 km, a powierzchnia zlewni wynosi około 7 km2. Dopływ ten odwadnia tereny zurbanizowane Dąbrowy Górniczej przyjmując wody pochodzące ze spływu powierzchniowego z kanalizacji deszczowej[9]. W miejscu połączenia cieków Pogoria zmienia kierunek na zachodni, który utrzymuje aż do ujścia do Czarnej Przemszy (fot. 4), jedynie z niewielkim odchyleniem na południe w okolicy oczyszczalni ścieków. Tu też Pogoria zasilana jest oczyszczonymi wodami pochodzącymi z wspomnianej oczyszczalni.
Pośród wszystkich obiektów wód stojących w zlewni Pogorii, największy odsetek powierzchni przypada na jeziora poeksploatacyjne. Z tymi akwenami utożsamia się największą w zlewni Pogorii wielkość retencji zbiornikowej, przy czym najwięcej wody zmagazynowane jest w zbiorniku Pogoria III, Pogoria I, Pogoria II. Zbiornik Pogoria III przy powierzchni maksymalnej 208 ha mieści 12 mln m3 wody. Zbiornik Pogoria I posiada powierzchnię maksymalną 75 ha i pojemność około 3,6 mln m3. Zbiornik Pogoria II o powierzchni maksymalnej 26 ha może pomieścić 0,5 mln m3 wody. Omawiane zbiorniki wodne, powstały w wyniku powierzchniowej eksploatacji surowców wykorzystywanych głównie w górnictwie węglowym jako materiał podsadzkowy. Taką genezę posiadają zbiorniki Pogoria I, III i II, użytkowane odpowiednio od: 1943 roku, 1975 roku i 1977 roku. Specyfika zbiorników poeksploatacyjnych polega na tym, że ich kształt, rozmiary i rozkład głębokości, nawiązują do zasięgu wyeksploatowanego złoża.
W związku z dużym stopniem uprzemysłowienia i urbanizacji w zlewni Pogorii dość powszechne są zbiorniki specjalnie wybudowane do realizacji określonych zadań. Są to akweny o misach betonowych lub specjalnie wykopane i ukształtowane baseny. Przykładem akwenu spełniającego takie kryterium jest zbiornik Łosień (fot. 5). Ten rezerwuar wody przemysłowej zasilany wodą przerzucaną rurociągami ze zbiornika Dziećkowice i awaryjnie ze zbiornika Pogoria III, maksymalnie może pomieścić około 0,3 mln m3 przy powierzchni około 8 ha. Do takich akwenów należą nazywane stawami Huty Bankowej, najstarsze dąbrowskie zbiorniki wodne wybudowane około 1840 roku wraz z tzw. Kanałem Hutniczym łączącym je z Czarną Przemszą. Inne przykłady dotyczą: osadników, zbiorników wód technologicznych, zbiorników przy oczyszczalni ścieków (fot. 6), basenów rekreacyjnych, etc.[10]
Mokradła w zlewni Pogorii mają współcześnie charakter głównie antropogeniczny, w przeciwieństwie do okresu przedindustrialnego kiedy dość powszechnie występowały podmokłe ekosystemy bagienno-torfowiskowe, m.in. w części doliny zajmowanej obecnie przez zbiorniki Pogoria II i Pogoria III. Mokradła antropogeniczne wytworzyły się – zwykle jako niezamierzony efekt działalności eksploatacyjnej – w wielu miejscach na terenie zlewni Pogorii, ale za najbardziej spektakularne uważa się mokradła nad zbiornikami Pogoria I[11]. Wschodnie wybrzeża zbiornika Pogoria I to strefa występowania młak, wysięków i wycieków, które posiadają drenujący charakter w stosunku do pierwszego poziomu wodonośnego identyfikowanego przede wszystkim z osadami czwartorzędowymi i zasilanego również wodami podziemnymi ze starszych wiekowo utworów[12].
Stany wody i przepływy
Stany i przepływy wody w cieku Pogoria są niewielkie ale zróżnicowane, co ma związek z ich naturalną zmiennością wzdłuż biegu od źródeł po ujście oraz przekształceniem reżimu odpływu na przeważającej części zlewni. Ostatnie z wymienionych uwarunkowań decyduje o bardzo dużej zmienności zwłaszcza maksymalnych stanów wody i przepływów w odcinku ujściowym. Najniższe stany wody i przepływy występują na odcinku źródłowym Pogorii i systematycznie wzrastają w kierunku ujścia do Czarnej Przemszy. Określenie stanów wody i przepływów wody z niemal całej zlewni Pogorii, możliwe jest na podstawie danych pochodzących z przekroju wodowskazowego IMGW, zlokalizowanego na rzece około 800 m od jej ujścia do Czarnej Przemszy (tabela 1). Rzędna zera wodowskazu została ustalona na wysokości 257,50 m n.p.m. (od tego poziomu wykonywano pomiary stanów wody określane w centymetrach).
- ↑ Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
- ↑ A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 25.
- ↑ R. Machnowski, M. Rzętała: Zbiornik Pogoria I w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8.
- ↑ R. Machnowski, M. Rzętała: Zbiornik Pogoria III w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.
- ↑ R. Machnowski, M. Rzętała: Zbiornik Dziećkowice w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.
- ↑ A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 26.
- ↑ M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne. [w:] Dąbrowa Górnicza. Monografia. Tom I, Środowisko przyrodniczo-geograficzne (red.: A. J. Wójcik, W. Krawczyński), Dabrowa Górnicza 2016, s. 208.
- ↑ A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 25.
- ↑ A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 26.
- ↑ M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne. [w:] Dąbrowa Górnicza. Monografia. Tom I, Środowisko przyrodniczo-geograficzne (red.: A. J. Wójcik, W. Krawczyński), Dabrowa Górnicza 2016, s. 212.
- ↑ M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne. [w:] Dąbrowa Górnicza. Monografia. Tom I, Środowisko przyrodniczo-geograficzne (red.: A. J. Wójcik, W. Krawczyński), Dabrowa Górnicza 2016, s. 215.
- ↑ M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne. [w:] Dąbrowa Górnicza. Monografia. Tom I, Środowisko przyrodniczo-geograficzne (red.: A. J. Wójcik, W. Krawczyński), Dabrowa Górnicza 2016, s. 220.
