Uroczystości Bożego Ciała
Autor: dr Robert Garstka
- ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
- TOM: 13 (2026)
Boże Ciało, czyli uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa, przypadająca w pierwszy czwartek po niedzieli Trójcy Przenajświętszej, jest jednym z 10 najważniejszych świąt katolickich oraz świętem ruchomym, zawsze obchodzonym w czwartek po uroczystości Trójcy Świętej. Po raz pierwszy jego obchody odbyły się w 1246 roku na terenie obecnej Belgii. W 1263 roku w Bolsenie (Włochy) odprawiający nabożeństwo kapłan zauważył kapiąca z hostii krew. Zdarzenie to uznano za cud eucharystyczny, a papież Urban IV w 1264 roku ogłosił Boże Ciało świętem całego Kościoła. Od pierwszych lat jego obowiązywania, szczególnie zaś od XV wieku, obchodom Bożego Ciała towarzyszy uroczysta procesja.
Uroczystości Bożego Ciała
W Polsce po raz pierwszy jego obchody zostały wprowadzone w 1320 roku w diecezji krakowskiej przez biskupa Nankiera. Święto przyjęło się dość szybko, a szczególne znaczenie zyskały procesje teoforyczne, na początku odprawiane jedynie w większych miastach, a z czasem również w mniejszych miejscowościach oraz na terenach wiejskich. Zazwyczaj po mszy świętej wierni wraz z kapłanem niosącym monstrancję z hostią – Najświętszym Sakramentem – wyruszają z kościoła w uroczystej procesji do czterech stacji – ołtarzy, ustawionych na jej trasie. Zebrani modlą się przy nich o dobre urodzaje, a także rozważają słowa ewangelii. Następnie celebrans udziela błogosławieństwa Najświętszym Sakramentem na cztery strony świata, po czym procesja rusza dalej. Ołtarze przygotowywane są najczęściej przez grupy mieszkańców, wcześnie rano przed procesją, natomiast po jej przejściu rozbierane. Z domów wynoszone są dywany lub chodniki, aby upiększyć schody i podstawę ołtarza, a także obrazy religijne, wazony i świece, które są umieszczane na ołtarzu. Cała konstrukcja przystrajana jest kwiatami oraz zielonymi gałązkami, np. brzozy, lipy, leszczyny lub bzu. Po zakończonej modlitwie wierni obrywają gałązki, którymi przystrojony był kolejny ołtarz, przypisując im lecznicze i ochronne właściwości. Gałązki nadal wkłada się za „święte” obrazy z wiarą, iż ochronią domostwo i rodzinę od wszelkiego nieszczęścia, np. gwałtownej burzy, a także rogi lub skiby pola uprawnego, co ma zapewnić dobre plony i ochronić zasiewy od suszy i gradu.
Okna na trasie procesji dekorowane są religijnymi obrazami i figurami, gotowymi szablonami przyklejanymi na szyby, a także świecami, kwiatami oraz maryjnymi i papieskimi flagami.
W Raciborzu oraz w kilku raciborskich, opolskich i wodzisławskich miejscowościach, np. w: Roszkowie, Cyprzanowie, Zimnej Wódce, Kluczu, Zalesiu Śląskim, Olszowej, Rozmierzy, Gorzycach, Połomi, Makowie, mieszkańcy wcześnie rano tworzą na drodze procesji tzw. kwietne chodniki – dywany, wykonane z roślin, piasku, barwionych trocin oraz ścinków drewna, po których podczas procesji kroczy zazwyczaj jedynie kapłan niosący monstrancję z Najświętszym Sakramentem. Do ich wykonania służą własnoręcznie zrobione szablony, dzięki którym powstają roślinne ornamenty i obrazy. Po przejściu procesji ta piękna lecz nietrwała mozaika jest dość szybko uprzątana. W Raciborzu-Studziennej i Pietrowicach Wielkich do dekorowania trasy procesji wykorzystuje się również długie, wąskie i tkane chodniki, stosowane zazwyczaj na drogach, na których odbywa się ruch samochodów. Jest to zatem rodzaj zamiennika, wykładany w zastępstwie delikatnych i narażonych na zniszczenie roślin. Tkane chodniki układane są także w miejscach, w których mieszkańcy odeszli od tworzenia kwietnych dywanów.
W wielu miejscowościach kwietny chodnik ułożony jest jedynie przed polowym ołtarzem (Koniaków), wewnątrz kościoła (Pabianice gm. Janów) lub przed kościołem (Radziechowy).
W niektórych miejscowościach, np. w Dąbrówce Wielkiej, Świętochłowicach-Lipinach, Bytomiu-Rozbarku, Koniakowie, Istebnej, Jaworzynce, Brennej, dzielnicach Mysłowic - Kosztowach i Brzezince oraz w katowickich dzielnicach Nikiszowiec, Szopienice, Bogucice, część mieszkańców prezentuje się w regionalnych, odświętnych strojach śląskich, manifestując tym samym swoje przywiązanie do lokalnej tradycji.
W procesji udział bierze także służba liturgiczna, organista, orkiestra, strażacy, koła gospodyń wiejskich, zespoły regionalne, poczty sztandarowe, bractwa i grupy religijne, np. Dzieci Maryi, dzieci przystępujące w danym roku do pierwszej komunii świętej oraz młodsze dzieci sypiące kwiaty.
W 2020 roku na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa wpisano zwyczaj układania kwietnych dywanów na procesję Bożego Ciała w miejscowościach: Klucz, Olszowa, Zalesie Śląskie i Zimna Wódka.
Oktawa Bożego Ciała
Przez kolejne osiem dni, zwanych oktawą Bożego Ciała, trwają obchody głównego święta. Po mszy świętej wierni wraz z kapłanem niosącym Najświętszy Sakrament podążają w procesji wokół kościoła. Ostatniego dnia oktawy wierni przynoszą do świątyni wianki wykonane z kwiatów i ziół leczniczych. Kapłan święci je w trakcie lub po mszy świętej. W zależności od regionu wianki różnią się wielkością (średnicą), ilością - od jednego do trzech połączonych ze sobą wianuszków - oraz składem roślinnym. Obowiązkowo znaleźć się w nim musi: macierzanka, rozchodnik, kopytnik, mięta, koniczyna i rumianek. Zgodnie z ludową tradycją poświęcone wianki zawieszane są z wiarą w ich ochronną moc wewnątrz domu lub zabudowania gospodarczego, a także np. przed drzwiami wejściowymi, przy oknie, pod dachem. Wywar z poświęconych ziół miał dawniej zastosowanie w leczeniu ludzi i zwierząt gospodarczych. Pokruszone ziele mieszano z wodą, dając do wypicia krowom po ocieleniu. Szczyptę ziela wkładano także osobie zmarłej do trumny, zielem okadzano także pomieszczenie, w którym ciało nieboszczyka oczekiwało przez trzy dni na pogrzeb. Ziele wrzucano również do domowego pieca, wierząc, iż unoszący się z dym z komina rozgoni nadchodzącą burzę. Wianuszki kładziono także w komorze lub stodole, przy zebranym zbożu lub snopkach zwiezionych z pola, w celu odstraszenia gryzoni.
Bibliografia
- Garstka R., Lysko A., Czas niezwykły. Obrzędowość doroczna na Górnym Śląsku, Katowice 2022.
- Garstka R., Lysko A., Walory kulturowe ziemi częstochowskiej, Katowice 2023.
- Kiereś M., Doroczna obrzędowość w społecznościach zróżnicowanych religijnie na pograniczu polsko – czesko- słowackim. Opis etnograficzny, Cieszyn 2007.
- Procesja Bożego Ciała z tradycją kwietnych dywanów w Spycimierzu. Raport z badań i rekomendacje do planu ochrony, red. Katarzyna Smyk, Uniejów – Wrocław 2020.
- Szymik J., Doroczne zwyczaje i obrzędy na Śląsku Cieszyńskim, Czeski Cieszyn-Wrocław 2012.
Zobacz też
Pastuszki – tradycja kolędnicza okresu Bożego Narodzenia
