Mapa Śląska Martina Helwiga z 1561 roku

Autor: dr hab. Piotr Greiner

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

Dzieje monograficznych map Śląska sięgają XVI wieku. Pierwsza tego rodzaju mapa została opracowana przez nieznanego autora i włączona pod tytułem Schlesia nach aller gelegenheit in wasser, stetten, bergen und nastossende lendern do monumentalnego opisu świata Cosmografia wydanego w 1544 roku, przygotowanego przez wybitnego bazylejskiego uczonego Renesansu Sebastiana Münstera i niezwykle popularnego w Europie XVI wieku. Mapa wykonana została w skali ok. 1:1 000 000, a informacje do jej konstrukcji zostały pozyskane przez wykorzystanie istniejących już map, a także opisów geograficznych oraz, co bardzo ciekawe, w wyniku swoistej ankiety rozesłanej przez Münstera do środowisk naukowych Europy. Powstała więc bez znajomości terenu regionu z autopsji, nie mówiąc już o prowadzeniu jakichkolwiek pomiarów. Dało to efekt kuriozalnych zniekształceń przebiegu głównych cieków, pasm górskich które otaczają region ze wszystkich stron i we wzajemnym błędnym położeniu miejscowości na tej mapie. Pomijając te wszystkie zastrzeżenia, należy zauważyć, że to dzięki mapie Münstera do kartografii europejskiej wprowadzone zostało regionalne ujęcie Śląska jako odrębnej krainy polityczno-ustrojowej.

Niewykluczone, że najpierw ankieta rozesłana przez Münstera, a później jego tak odbiegająca od rzeczywistości mapa Śląska zainspirowały Ślązaka Martina Helwiga do podjęcia wysiłku skonstruowania pierwszej realistycznej mapy regionu. Należy bowiem pamiętać o narastającej w owym czasie sile lokalnego patriotyzmu, który ogarnął również Ślązaków. Jak opisał to Saksończyk Laurentius Peccenstenius (właściwie Peckenstein) w wydanym w 1606 roku opisie Śląska Kurze Beschreibung des Landes Schlesien, mimo dwoistości górno-dolnośląskiej, opartej tak na różnicach środowisko-gospodarczych, jak i etnicznych, ludność tej krainy tworzy ein Volck – jeden naród.

Martin Helwig urodził się 5 listopada 1516 roku w Nysie. Odbył studia uniwersyteckie, najpierw w Wittenberdze, a później w Krakowie. Od 1552 roku był nauczycielem w gimnazjum przy kościele Marii Magdaleny we Wrocławiu, którego około 1560 roku został rektorem. Godność tę piastował aż do swojej śmierci, tj. do 26 stycznia 1574 roku.

To pierwsza w dziejach kartografii mapa Śląska monograficznie poświęcona temu regionowi wykreślona przez Ślązaka, pierwsza wydana na Śląsku i co najważniejsze, pierwsza tak bogato zaopatrzona w różne elementy treści. Były one wynikiem oparcia jej o autopsję i własne – jeszcze bardzo proste wprawdzie - pomiary dokonywane przez Helwiga w czasie licznych podróży po ziemi śląskiej, jak również o informacje zbierane skwapliwie od miejscowej ludności, starannie jednak sprawdzane. Helwig, tworząc mapę, postawił sobie trzy cele: miała ona służyć do lepszego zrozumienia starszej i nowszej historii Śląska, ułatwić podróż oraz pomóc w korzystaniu z innych map. Helwig opracował jeszcze tylko jedną mapę o charakterze edukacyjnym, mapę Italii opartą o mapy Ptomeleusza i wydaną również w 1561 roku we Wrocławiu.

Oryginał mapy zatytułowany Tabula geographica, sive Mappa Silesiae został opracowany w skali 1:530 000, a jej pierwsze wydanie odbito na pergaminie z 12 klocków drzeworytowych. Ukazała się 14 września 1561 roku w oficynie Johanna Creutziga w Nysie, w rysunku opracowanym przez H. Korna. To, co uderza w pierwszym jej oglądzie, to zastosowanie przez Helwiga orientacji południowej – Pszczyna „jest na górze”, a Głogów „na dole” mapy. Nie było to wówczas takie wyjątkowe, bowiem orientacja północna przyjęła się powszechnie dopiero w XIX wieku. Sam autor tłumaczył w wydanym we Wrocławiu opisie instrukcyjnym do mapy, że chciał w ten sposób ułatwić zrozumienie jej przez odbiorców, dlatego właśnie Górny Śląsk umieścił u góry, a Dolny na dole mapy.

Wraz z krawędziami mapa mierzyła 81,6 cm szerokości i 66,9 cm wysokości. Posiada zasięg od 49⁰36^ʹ do 52^o26ʹ szerokości geograficznej północnej oraz od 37⁰14^ʹ do 42⁰52ʹ długości geograficznej mierzonej od zerowego południka Ferro. Obejmuje też pograniczne tereny Małopolski, Wielkopolski, Moraw i Łużyc, przy czym nie wykreślono na niej granic politycznych czy administracyjnych. Zasadnicza treść mapy jest otoczona ozdobną ramką. Oznaczono na niej co dwie minuty równoleżniki i południki oraz opisy wskazujące strony świata, a także podziałkę liniową w milach śląskich. Ramkę otacza 28 herbów księstw śląskich, w tym górnośląskich: cieszyńskiego, opawskiego, raciborskiego i opolskiego oraz ich stolic. Po wewnętrznej stronie ramki znalazły się bogato zdobione herby, w prawym górnym rogu – czeski lew, a w lewym dolnym – polski orzeł.

Imponujące jest bogactwo treści na tej mapie. Sieć osadnicza zawiera 242 miasta, w tym wszystkie górnośląskie, nawet najmniejsze jak np. Sośnicowice (na mapie Sossnitzowitz), 25 najważniejszych wsi, jak górnośląska osada targowa Pilchowice (Pilhowitz), 16 klasztorów, m.in. klasztor cysterski w Rudach (Rauden) oraz 23 zamki. Punkty osadnicze zostały zaznaczone przy pomocy czterech rodzajów symboli uzupełnionych miniaturowymi wedutami osad, o fantastycznym raczej rysunku. Orografię oddano przy pomocy typowej wówczas metody kopczykowej z wyeksponowaniem Śnieżki i Ślęży. Sieć hydrograficzna liczy ponad 50 rzek, przy czym wschodnia, a zwłaszcza prawobrzeżna część Śląska pod względem wierności i dokładności wypada najsłabiej. Tutaj zdarzają się pomyłki jak mylnie ulokowanie Bierunia i Mikołowa na wschód od rzeki Przemszy, błędnie nazwanej Brynicą. Warto wspomnieć jeszcze o tym, że w okolicach Gliwic Helwig umieścił uprawy chmielu, podkreślając wagę tej uprawy dla ówczesnej gospodarki Górnego Śląska.

Jedyny zachowany do czasów współczesnych egzemplarz mapy z pierwszego wydania z 1561 roku odbity na pergaminie zaginął podczas drugiej wojny światowej i znamy ją z powtórzonych edycji z zachowanych matryc drukarskich. A wydań tych było do końca XVIII wieku kilka: II wydanie w 1605 roku w Legnicy, III – w 1627 roku we Wrocławiu, jak i kolejne: IV – w 1642 roku; V – w 1685 roku; VI – w 1738 roku (z opisem) i dalej: w 1746 roku, 1765 roku i w 1778 roku.

Miarą jej wartości były niezliczone przeróbki rozsiane po atlasach europejskich, w tym wielkich atlasach niderlandzkich: Abrahama Orteliusa (właściwie Oertl) w Theatrum Orbis Terrarum z 1570 roku przerobioną i zredukowaną do 1:250 000 już o orientacji północnej, Gerharda Merkatora (właściwie Kremer) czy Willema Janszoona Blaeu. W kolejnym wydaniu z 1588 roku Cosmographii Münstera mapa Śląska Helwiga zastąpiła tę fantastyczną, o której była mowa wyżej.

Mapa Martina Helwiga przez prawie dwa wieki stanowiła podstawę dla wszystkich niemal następnych opracowań kartograficznych Śląska. Stąd nie bez przyczyny Chrystian Runge wydawca VI wydania z 1738 roku nazwał mapę Helwiga „matką wszystkich innych map Śląska”.

Bibliografia

Czechowicz B., Historia kartografii Śląska XIII-XIX wieku, Wrocław 2004.

Heyer A., Geschichte der Kartographie Schlesiens bis zur preußischen Besitzergreifung, Breslau 1891.

Janczak J., Zarys dziejów kartografii śląskiej do końca XVIII wieku, Opole 1976.

Zobacz też

Górnośląskie mapy górnicze

Mapa wojenna Śląska 1746–1753 (Krieges-Carte von Schlesien)

Mapy topograficzne Górnego Śląska 1824–1828 (Ur-Meßtischblätter)

Opisy geograficzne i mapy Górnego Śląska (do 1914 roku)

Plany miast Górnego Śląska do 1918 roku