Mapa Śląska Martina Helwiga z 1561 roku

Autor: dr hab. Piotr Greiner

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

Dzieje monograficznych map Śląska sięgają XVI wieku. Pierwsza tego rodzaju mapa została opracowana przez nieznanego autora i włączona pod tytułem Schlesia nach aller gelegenheit in wasser, stetten, bergen und nastossende lendern do monumentalnego opisu świata Cosmografia wydanego w 1544 roku, przygotowanego przez wybitnego bazylejskiego uczonego Renesansu Sebastiana Münstera i niezwykle popularnego w Europie XVI wieku. Mapa wykonana została w skali ok. 1:1 000 000, a informacje do jej konstrukcji zostały pozyskane przez wykorzystanie istniejących już map, a także opisów geograficznych oraz, co bardzo ciekawe, w wyniku swoistej ankiety rozesłanej przez Münstera do środowisk naukowych Europy. Powstała więc bez znajomości terenu regionu z autopsji, nie mówiąc już o prowadzeniu jakichkolwiek pomiarów. Dało to efekt kuriozalnych zniekształceń przebiegu głównych cieków, pasm górskich które otaczają region ze wszystkich stron i we wzajemnym błędnym położeniu miejscowości na tej mapie. Pomijając te wszystkie zastrzeżenia, należy zauważyć, że to dzięki mapie Münstera do kartografii europejskiej wprowadzone zostało regionalne ujęcie Śląska jako odrębnej krainy polityczno-ustrojowej.

Niewykluczone, że najpierw ankieta rozesłana przez Münstera, a później jego tak odbiegająca od rzeczywistości mapa Śląska zainspirowały Ślązaka Martina Helwiga do podjęcia wysiłku skonstruowania pierwszej realistycznej mapy regionu. Należy bowiem pamiętać o narastającej w owym czasie sile lokalnego patriotyzmu, który ogarnął również Ślązaków. Jak opisał to Saksończyk Laurentius Peccenstenius (właściwie Peckenstein) w wydanym w 1606 roku opisie Śląska Kurze Beschreibung des Landes Schlesien, mimo dwoistości górno-dolnośląskiej, opartej tak na różnicach środowisko-gospodarczych, jak i etnicznych, ludność tej krainy tworzy ein Volck – jeden naród.

Martin Helwig urodził się 5 listopada 1516 roku w Nysie. Odbył studia uniwersyteckie, najpierw w Wittenberdze, a później w Krakowie. Od 1552 roku był nauczycielem w gimnazjum przy kościele Marii Magdaleny we Wrocławiu, którego około 1560 roku został rektorem. Godność tę piastował aż do swojej śmierci, tj. do 26 stycznia 1574 roku.

To pierwsza w dziejach kartografii mapa Śląska monograficznie poświęcona temu regionowi wykreślona przez Ślązaka, pierwsza wydana na Śląsku i co najważniejsze, pierwsza tak bogato zaopatrzona w różne elementy treści. Były one wynikiem oparcia jej o autopsję i własne – jeszcze bardzo proste wprawdzie - pomiary dokonywane przez Helwiga w czasie licznych podróży po ziemi śląskiej, jak również o informacje zbierane skwapliwie od miejscowej ludności, starannie jednak sprawdzane. Helwig, tworząc mapę, postawił sobie trzy cele: miała ona służyć do lepszego zrozumienia starszej i nowszej historii Śląska, ułatwić podróż oraz pomóc w korzystaniu z innych map. Helwig opracował jeszcze tylko jedną mapę o charakterze edukacyjnym, mapę Italii opartą o mapy Ptomeleusza i wydaną również w 1561 roku we Wrocławiu.

Oryginał mapy zatytułowany Tabula geographica, sive Mappa Silesiae został opracowany w skali 1:530 000, a jej pierwsze wydanie odbito na pergaminie z 12 klocków drzeworytowych. Ukazała się 14 września 1561 roku w oficynie Johanna Creutziga w Nysie, w rysunku opracowanym przez H. Korna. To, co uderza w pierwszym jej oglądzie, to zastosowanie przez Helwiga orientacji południowej – Pszczyna „jest na górze”, a Głogów „na dole” mapy. Nie było to wówczas takie wyjątkowe, bowiem orientacja północna przyjęła się powszechnie dopiero w XIX wieku. Sam autor tłumaczył w wydanym we Wrocławiu opisie instrukcyjnym do mapy, że chciał w ten sposób ułatwić zrozumienie jej przez odbiorców, dlatego właśnie Górny Śląsk umieścił u góry, a Dolny na dole mapy.

Wraz z krawędziami mapa mierzyła 81,6 cm szerokości i 66,9 cm wysokości. Posiada zasięg od 49⁰36^ʹ do 52^o26ʹ szerokości geograficznej północnej oraz od 37⁰14^ʹ do 42⁰52ʹ długości geograficznej mierzonej od zerowego południka Ferro. Obejmuje też pograniczne tereny Małopolski, Wielkopolski, Moraw i Łużyc, przy czym nie wykreślono na niej granic politycznych czy administracyjnych. Zasadnicza treść mapy jest otoczona ozdobną ramką. Oznaczono na niej co dwie minuty równoleżniki i południki oraz opisy wskazujące strony świata, a także podziałkę liniową w milach śląskich. Ramkę otacza 28 herbów księstw śląskich, w tym górnośląskich: cieszyńskiego, opawskiego, raciborskiego i opolskiego oraz ich stolic. Po wewnętrznej stronie ramki znalazły się bogato zdobione herby, w prawym górnym rogu – czeski lew, a w lewym dolnym – polski orzeł.

Imponujące jest bogactwo treści na tej mapie. Sieć osadnicza zawiera 242 miasta, w tym wszystkie górnośląskie, nawet najmniejsze jak np. Sośnicowice (na mapie Sossnitzowitz), 25 najważniejszych wsi, jak górnośląska osada targowa Pilchowice (Pilhowitz), 16 klasztorów, m.in. klasztor cysterski w Rudach (Rauden) oraz 23 zamki. Punkty osadnicze zostały zaznaczone przy pomocy czterech rodzajów symboli uzupełnionych miniaturowymi wedutami osad, o fantastycznym raczej rysunku. Orografię oddano przy pomocy typowej wówczas metody kopczykowej z wyeksponowaniem Śnieżki i Ślęży. Sieć hydrograficzna liczy ponad 50 rzek, przy czym wschodnia, a zwłaszcza prawobrzeżna część Śląska pod względem wierności i dokładności wypada najsłabiej. Tutaj zdarzają się pomyłki jak mylnie ulokowanie Bierunia i Mikołowa na wschód od rzeki Przemszy, błędnie nazwanej Brynicą. Warto wspomnieć jeszcze o tym, że w okolicach Gliwic Helwig umieścił uprawy chmielu, podkreślając wagę tej uprawy dla ówczesnej gospodarki Górnego Śląska.

Jedyny zachowany do czasów współczesnych egzemplarz mapy z pierwszego wydania z 1561 roku odbity na pergaminie zaginął podczas drugiej wojny światowej i znamy ją z powtórzonych edycji z zachowanych matryc drukarskich. A wydań tych było do końca XVIII wieku kilka: II wydanie w 1605 roku w Legnicy, III – w 1627 roku we Wrocławiu, jak i kolejne: IV – w 1642 roku; V – w 1685 roku; VI – w 1738 roku (z opisem) i dalej: w 1746 roku, 1765 roku i w 1778 roku.

Miarą jej wartości były niezliczone przeróbki rozsiane po atlasach europejskich, w tym wielkich atlasach niderlandzkich: Abrahama Orteliusa (właściwie Oertl) w Theatrum Orbis Terrarum z 1570 roku przerobioną i zredukowaną do 1:250 000 już o orientacji północnej, Gerharda Merkatora (właściwie Kremer) czy Willema Janszoona Blaeu. W kolejnym wydaniu z 1588 roku Cosmographii Münstera mapa Śląska Helwiga zastąpiła tę fantastyczną, o której była mowa wyżej.

Mapa Martina Helwiga przez prawie dwa wieki stanowiła podstawę dla wszystkich niemal następnych opracowań kartograficznych Śląska. Stąd nie bez przyczyny Chrystian Runge wydawca VI wydania z 1738 roku nazwał mapę Helwiga „matką wszystkich innych map Śląska”.

Bibliografia

Czechowicz B., Historia kartografii Śląska XIII-XIX wieku, Wrocław 2004.

Heyer A., Geschichte der Kartographie Schlesiens bis zur preußischen Besitzergreifung, Breslau 1891.

Janczak J., Zarys dziejów kartografii śląskiej do końca XVIII wieku, Opole 1976.

Przypisy

</references>

Zobacz też

Górnośląskie mapy górnicze

Mapa wojenna Śląska 1746–1753 (Krieges-Carte von Schlesien)

Mapy topograficzne Górnego Śląska 1824–1828 (Ur-Meßtischblätter)

Opisy geograficzne i mapy Górnego Śląska (do 1914 roku)

Plany miast Górnego Śląska do 1918 roku