Zlewnia Pogorii: Różnice pomiędzy wersjami

Z IBR wiki
Przejdź do nawigacjiPrzejdź do wyszukiwania
← poprzednia edycjanastępna edycja →
WizualnieWikikod
Nie podano opisu zmian
Linia 31: Linia 31:
=== Stany wody i przepływy ===
=== Stany wody i przepływy ===
Stany i przepływy wody w cieku Pogoria są niewielkie ale zróżnicowane, co ma związek z ich naturalną zmiennością wzdłuż biegu od źródeł po ujście oraz przekształceniem reżimu odpływu na przeważającej części zlewni. Ostatnie z wymienionych uwarunkowań decyduje o bardzo dużej zmienności zwłaszcza maksymalnych stanów wody i przepływów w odcinku ujściowym. Najniższe stany wody i przepływy występują na odcinku źródłowym Pogorii i systematycznie wzrastają w kierunku ujścia do Czarnej Przemszy. Określenie stanów wody i przepływów wody z niemal całej zlewni Pogorii, możliwe jest na podstawie danych pochodzących z przekroju wodowskazowego IMGW, zlokalizowanego na rzece około 800 m od jej ujścia do Czarnej Przemszy (tabela 1). Rzędna zera wodowskazu została ustalona na wysokości 257,50 m n.p.m. (od tego poziomu wykonywano pomiary stanów wody określane w centymetrach).
Stany i przepływy wody w cieku Pogoria są niewielkie ale zróżnicowane, co ma związek z ich naturalną zmiennością wzdłuż biegu od źródeł po ujście oraz przekształceniem reżimu odpływu na przeważającej części zlewni. Ostatnie z wymienionych uwarunkowań decyduje o bardzo dużej zmienności zwłaszcza maksymalnych stanów wody i przepływów w odcinku ujściowym. Najniższe stany wody i przepływy występują na odcinku źródłowym Pogorii i systematycznie wzrastają w kierunku ujścia do Czarnej Przemszy. Określenie stanów wody i przepływów wody z niemal całej zlewni Pogorii, możliwe jest na podstawie danych pochodzących z przekroju wodowskazowego IMGW, zlokalizowanego na rzece około 800 m od jej ujścia do Czarnej Przemszy (tabela 1). Rzędna zera wodowskazu została ustalona na wysokości 257,50 m n.p.m. (od tego poziomu wykonywano pomiary stanów wody określane w centymetrach).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Pogorii
w profilu wodowskazowym IMiGW Pogoria w latach hydrologicznych 1998-2014<ref>https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m<sup>3</sup>/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|114
|130
|173
|0,37
|0,80
|4,86
|-
|XII
|118
|130
|154
|0,38
|0,78
|2,92
|-
|I
|113
|130
|162
|0,34
|0,82
|3,74
|-
|II
|117
|131
|154
|0,35
|0,83
|2,84
|-
|III
|120
|132
|178
|0,21
|0,87
|5,56
|-
|IV
|119
|131
|162
|0,19
|0,78
|3,42
|-
|V
|113
|131
|200
|0,20
|0,79
|8,64
|-
|VI
|110
|131
|215
|0,24
|0,79
|11,4
|-
|VII
|115
|133
|234
|0,24
|0,93
|15,7
|-
|VIII
|117
|133
|241
|0,29
|0,82
|17,6
|-
|IX
|99
|131
|176
|0,27
|0,71
|5,32
|-
|X
|117
|130
|175
|0,31
|1,05
|5,20
|}
Zakres wahań stanów wody w korycie Pogorii we wspomnianym profilu wodowskazowym w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1998-2014 wahał się w zakresie od 99 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych). Poziom wody w korycie Pogorii wykazywał istotne wahania w przebiegu rocznym praktycznie tylko w zakresie stanów maksymalnych, tj. od 125 cm do 241 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (99-131 cm) oraz stany średnie roczne (122-144 cm).
Wymienionym stanom wody  odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1998-2014 w zakresie od 0,19 m<sup>3</sup>/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 17,6 m<sup>3</sup>/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 0,83 m<sup>3</sup>/s. Niewielki zakres zmian przepływów minimalnych świadczy o względnie stałym zasilaniu antropogenicznym, zwłaszcza w okresach posusznych. Podobny rozkład zmienności dotyczył przepływów, przy czym warto zwrócić na występowanie znacznych wartości przepływów maksymalnych w miesiącach od maja do sierpnia, będących częściowo pochodną spływów powierzchniowych z terenów zurbanizowanych.

Wersja z 13:08, 7 kwi 2026

Autorzy: Dr Robert Machowski, Prof. dr hab. Mariusz Rzętała

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
TOM: 13 (2026)

Rzeka Pogoria jest jednym z lewobrzeżnych dopływów Czarnej Przemszy, do której uchodzi na terenie Będzina, w 38 km biegu tej rzeki uznawanej za ciek źródłowy Przemszy[1]. Całkowita długość Pogorii wynosi 10,4 km, a jej zlewnia osiąga powierzchnię około 43 km2. Swój początek bierze ze źródeł zlokalizowanych w sąsiedztwie dawnej Huty Katowice (obecnie międzynarodowy koncern metalurgiczny ArcelorMittal), które zostały ujęte w kaskadowy system trzech niewielkich zbiorników wodnych. Lustro wody w zbiorniku najwyższym jest położone na wysokości 300 m n.p.m.[2] Pogoria niemal w całym biegu płynie na terenie Dąbrowy Górniczej, jedynie jej dolny, przyujściowy odcinek o długości około 850 m znajduje się w granicach administracyjnych Będzina.

W zlewni Pogorii dominują tereny zurbanizowane, które łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 21 km2, co stanowi udział rzędu 48% (rys. 1). W źródłowej części zlewni są to przemysłowe tereny dawnej Huty Katowice oraz zamieszkały obszar Ząbkowic – jednej z dzielnic Dąbrowy Górniczej. Tego typu tereny dominują zwłaszcza w dolnej części zlewni, na południe od koryta Babiej Ławy, gdzie rozpościerają się największe dzielnice Dąbrowy Górniczej, m.in. Gołonóg, Reden, Centrum, czy Mydlice oraz zamieszkałe tereny Będzina.

Wysoki udział rzędu 33% (14,5 km2) w zlewni Pogorii przypada na lasy i zwarte zadrzewienia. Porastają one przede wszystkim najdalej na wschód wysuniętą część zlewni, sąsiadującą z przemysłowymi terenami dawnej Huty Katowice. Lasy porastają także środkową zlewnię, zwłaszcza w otoczeniu zbiorników Pogoria I i II. Mniejszy kompleks leśny obejmuje Park Zielona położony na południowy zachód od zbiornika Pogoria III.

Tereny wykorzystywane w celach rolniczych mają mozaikowy charakter, są fragmentarycznie rozmieszczone w całej zlewni. Łącznie stanowią udział niespełna 11,8% zajmując nieco ponad 5 km2 powierzchni. Grunty orne właściwie występują jedynie w okolicy zbiornika Łosień, w najdalej na wschód wysuniętej części zlewni. Na pozostałym obszarze tereny te mają najczęściej charakter łąk.

Bardzo ważną rolę w użytkowaniu zlewni Pogorii odgrywają antropogeniczne zbiorniki wodne, które łącznie zajmują wprawdzie nieco ponad 3 km2 powierzchni, jednak stanowi to aż 7% udział w zlewni, co jest niezwykle rzadko osiąganym wskaźnikiem. Największe znaczenie odgrywają zbiorniki Pogoria I[3], Pogoria II oraz Pogoria III[4], które tworzą kaskadę na przepływającej przez nie Pogorii (fot. 1). Poza wymienionymi w zlewni rzeki znajdują się zdecydowanie mniejsze sztuczne jeziora. Bardzo ważne miejsce w systemie wodno-gospodarczym dawnej Huty Katowice stanowi zbiornik Łosień, położony na wschodzie zlewni i stanowiący ogniwo w układzie zaopatrującym zakład w wodę, która przerzucana jest rurociągiem ze zbiornika Dziećkowice[5]. Poza wymienionym, w dolnej części zlewni znajdują się niewielkie zbiorniki położone przy oczyszczalni ścieków PWiK „Centrum” oraz obiekty wchodzące w skład samej oczyszczalni.

Wody powierzchniowe

Układ sieci rzecznej

Granice zlewni Pogorii przebiegają po wzniesieniach terenu, lecz na wielu odcinkach są to działy wodne niepewne (rys. 2) – występują one zwłaszcza na terenach mało zróżnicowanych hipsometrycznie, podmokłych, a przede wszystkim zabudowy miejskiej i przemysłowej[6]. Wiele komplikacji w przebiegu działów wodnych sprawia wielowiekowa działalność gospodarcza, która skutkowała zmianami przebiegu granic zlewni Pogorii, jak i poszczególnych jej dopływów. Powodowała ona pojawienie się oprócz istniejących źródeł, mniejszych cieków, zbiorników wodnych i terenów podmokłych, także nowych elementów powierzchniowej sieci hydrograficznej (rowów, kanałów, sztucznych zbiorników wodnych i antropogenicznych mokradeł, a nawet źródeł) oraz komplikowała sytuację hydrogeologiczną, np. jak już wspomniano wcześniej, Pogoria przepływa przez kompleks kaskadowo rozmieszczonych trzech zbiorników poeksploatacyjnych Pogoria i przepływa syfonem pod korytem Kanału Hutniczego. Poza uregulowaną Babią Ławą (fot. 2) dawniej o znikomym przepływie naturalnych wód, Pogoria nie posiada większych dopływów. Pogoria u ujścia do Czarnej Przemszy, tuż poza zachodnią granicą Dąbrowy Górniczej, ma szerokość 3-4 m[7].

Układ hydrograficzny Pogorii cechuje pewna specyfika, a mianowicie znaczna odległość źródeł rzeki od wschodnich granic zlewni. Odległość ta wynosi około 30% całkowitej długości zlewni. Dlatego też w tej części przeważa odpływ gruntowy. Obecnie Pogoria wypływa z niewielkiego zbiornika położonego na terenach dawnej Huty Katowice, który został utworzony w jej niszy źródliskowej. Odpływ następuje w kierunku zachodnim, poprzez dwa kolejne niewielkie zbiorniki[8]. Po pokonaniu odległości około 1,6 km Pogoria uchodzi do pierwszego na swojej drodze zbiornika Pogoria I (fot. 3), gdzie utworzyła niewielkich rozmiarów piaszczystą deltę. Odpływ z tego jeziora zlokalizowany jest na zachodnim brzegu w jego północnej części. Po opuszczeniu zbiornika ciek Pogoria płynie w kierunku południowo-zachodnim, by po około 250 m pod kątem prostym zmienić kierunek na północno-zachodni. Po około kolejnych 300 m lekkim łukiem skręca na zachód i w północno-wschodnim sektorze uchodzi do zbiornika Pogoria II. Całkowita długość jaką pokonuje rzeka pomiędzy zbiornikami Pogoria I i II wynosi około 800 m, gdy w linii prostej są oddalone o nieco ponad 500 m. Mniej więcej w środkowej części zachodniego brzegu zbiornika Pogoria II usytuowano odpływ rzeki. Do jeziora Pogoria III rzeka płynie prostym, sztucznym, umocnionym korytem o długości około 320 m. Rzeka wypływa z ostatniego w kaskadzie zbiornika, w jego południowo-zachodnim sektorze i płynie na południe. Po około 750 m do Pogorii uchodzi jej największy dopływ, lewobrzeżna Babia Ława. Jej długość przekracza 4,5 km, a powierzchnia zlewni wynosi około 7 km2. Dopływ ten odwadnia tereny zurbanizowane Dąbrowy Górniczej przyjmując wody pochodzące ze spływu powierzchniowego z kanalizacji deszczowej[9]. W miejscu połączenia cieków Pogoria zmienia kierunek na zachodni, który utrzymuje aż do ujścia do Czarnej Przemszy (fot. 4), jedynie z niewielkim odchyleniem na południe w okolicy oczyszczalni ścieków. Tu też Pogoria zasilana jest oczyszczonymi wodami pochodzącymi z wspomnianej oczyszczalni.

Pośród wszystkich obiektów wód stojących w zlewni Pogorii, największy odsetek powierzchni przypada na jeziora poeksploatacyjne. Z tymi akwenami utożsamia się największą w zlewni Pogorii wielkość retencji zbiornikowej, przy czym najwięcej wody zmagazynowane jest w zbiorniku Pogoria III, Pogoria I, Pogoria II. Zbiornik Pogoria III przy powierzchni maksymalnej 208 ha mieści 12 mln m3 wody. Zbiornik Pogoria I posiada powierzchnię maksymalną 75 ha i pojemność około 3,6 mln m3. Zbiornik Pogoria II o powierzchni maksymalnej 26 ha może pomieścić 0,5 mln m3 wody. Omawiane zbiorniki wodne, powstały w wyniku powierzchniowej eksploatacji surowców wykorzystywanych głównie w górnictwie węglowym jako materiał podsadzkowy. Taką genezę posiadają zbiorniki Pogoria I, III i II, użytkowane odpowiednio od: 1943 roku, 1975 roku i 1977 roku. Specyfika zbiorników poeksploatacyjnych polega na tym, że ich kształt, rozmiary i rozkład głębokości, nawiązują do zasięgu wyeksploatowanego złoża.

W związku z dużym stopniem uprzemysłowienia i urbanizacji w zlewni Pogorii dość powszechne są zbiorniki specjalnie wybudowane do realizacji określonych zadań. Są to akweny o misach betonowych lub specjalnie wykopane i ukształtowane baseny. Przykładem akwenu spełniającego takie kryterium jest zbiornik Łosień (fot. 5). Ten rezerwuar wody przemysłowej zasilany wodą przerzucaną rurociągami ze zbiornika Dziećkowice i awaryjnie ze zbiornika Pogoria III, maksymalnie może pomieścić około 0,3 mln m3 przy powierzchni około 8 ha. Do takich akwenów należą nazywane stawami Huty Bankowej, najstarsze dąbrowskie zbiorniki wodne wybudowane około 1840 roku wraz z tzw. Kanałem Hutniczym łączącym je z Czarną Przemszą. Inne przykłady dotyczą: osadników, zbiorników wód technologicznych, zbiorników przy oczyszczalni ścieków (fot. 6), basenów rekreacyjnych, etc.[10]

Mokradła w zlewni Pogorii mają współcześnie charakter głównie antropogeniczny, w przeciwieństwie do okresu przedindustrialnego kiedy dość powszechnie występowały podmokłe ekosystemy bagienno-torfowiskowe, m.in. w części doliny zajmowanej obecnie przez zbiorniki Pogoria II i Pogoria III. Mokradła antropogeniczne wytworzyły się – zwykle jako niezamierzony efekt działalności eksploatacyjnej – w wielu miejscach na terenie zlewni Pogorii, ale za najbardziej spektakularne uważa się mokradła nad zbiornikami Pogoria I[11]. Wschodnie wybrzeża zbiornika Pogoria I to strefa występowania młak, wysięków i wycieków, które posiadają drenujący charakter w stosunku do pierwszego poziomu wodonośnego identyfikowanego przede wszystkim z osadami czwartorzędowymi i zasilanego również wodami podziemnymi ze starszych wiekowo utworów[12].

Stany wody i przepływy

Stany i przepływy wody w cieku Pogoria są niewielkie ale zróżnicowane, co ma związek z ich naturalną zmiennością wzdłuż biegu od źródeł po ujście oraz przekształceniem reżimu odpływu na przeważającej części zlewni. Ostatnie z wymienionych uwarunkowań decyduje o bardzo dużej zmienności zwłaszcza maksymalnych stanów wody i przepływów w odcinku ujściowym. Najniższe stany wody i przepływy występują na odcinku źródłowym Pogorii i systematycznie wzrastają w kierunku ujścia do Czarnej Przemszy. Określenie stanów wody i przepływów wody z niemal całej zlewni Pogorii, możliwe jest na podstawie danych pochodzących z przekroju wodowskazowego IMGW, zlokalizowanego na rzece około 800 m od jej ujścia do Czarnej Przemszy (tabela 1). Rzędna zera wodowskazu została ustalona na wysokości 257,50 m n.p.m. (od tego poziomu wykonywano pomiary stanów wody określane w centymetrach).

Tabela 1. Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Pogorii w profilu wodowskazowym IMiGW Pogoria w latach hydrologicznych 1998-2014[13]
Miesiące Stan wody [cm] Przepływ [m3/s]
minimalny średni maksymalny minimalny średni maksymalny
XI 114 130 173 0,37 0,80 4,86
XII 118 130 154 0,38 0,78 2,92
I 113 130 162 0,34 0,82 3,74
II 117 131 154 0,35 0,83 2,84
III 120 132 178 0,21 0,87 5,56
IV 119 131 162 0,19 0,78 3,42
V 113 131 200 0,20 0,79 8,64
VI 110 131 215 0,24 0,79 11,4
VII 115 133 234 0,24 0,93 15,7
VIII 117 133 241 0,29 0,82 17,6
IX 99 131 176 0,27 0,71 5,32
X 117 130 175 0,31 1,05 5,20

Zakres wahań stanów wody w korycie Pogorii we wspomnianym profilu wodowskazowym w latach hydrologicznych[14] 1998-2014 wahał się w zakresie od 99 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych). Poziom wody w korycie Pogorii wykazywał istotne wahania w przebiegu rocznym praktycznie tylko w zakresie stanów maksymalnych, tj. od 125 cm do 241 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (99-131 cm) oraz stany średnie roczne (122-144 cm).

Wymienionym stanom wody  odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1998-2014 w zakresie od 0,19 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 17,6 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 0,83 m3/s. Niewielki zakres zmian przepływów minimalnych świadczy o względnie stałym zasilaniu antropogenicznym, zwłaszcza w okresach posusznych. Podobny rozkład zmienności dotyczył przepływów, przy czym warto zwrócić na występowanie znacznych wartości przepływów maksymalnych w miesiącach od maja do sierpnia, będących częściowo pochodną spływów powierzchniowych z terenów zurbanizowanych.

  1. ↑ Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
  2. ↑ A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 25.
  3. ↑ R. Machnowski, M. Rzętała: Zbiornik Pogoria I w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8.
  4. ↑ R. Machnowski, M. Rzętała: Zbiornik Pogoria III w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.
  5. ↑ R. Machnowski, M. Rzętała: Zbiornik Dziećkowice w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.
  6. ↑ A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 26.
  7. ↑ M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne. [w:] Dąbrowa Górnicza. Monografia. Tom I, Środowisko przyrodniczo-geograficzne (red.: A. J. Wójcik, W. Krawczyński), Dabrowa Górnicza 2016, s. 208.
  8. ↑ A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 25.
  9. ↑ A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 26.
  10. ↑ M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne. [w:] Dąbrowa Górnicza. Monografia. Tom I, Środowisko przyrodniczo-geograficzne (red.: A. J. Wójcik, W. Krawczyński), Dabrowa Górnicza 2016, s. 212.
  11. ↑ M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne. [w:] Dąbrowa Górnicza. Monografia. Tom I, Środowisko przyrodniczo-geograficzne (red.: A. J. Wójcik, W. Krawczyński), Dabrowa Górnicza 2016, s. 215.
  12. ↑ M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne. [w:] Dąbrowa Górnicza. Monografia. Tom I, Środowisko przyrodniczo-geograficzne (red.: A. J. Wójcik, W. Krawczyński), Dabrowa Górnicza 2016, s. 220.
  13. ↑ https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/
  14. ↑ Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.
Źródło: „https://ibrbs.pl/index.php?title=Zlewnia_Pogorii&oldid=12032”