Nabożeństwa majowe przy krzyżach i kapliczkach w Polsce

Autor: dr Robert Garstka

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

Historia nabożeństw majowych

Nabożeństwo przy krzyżu. Gulzów, 2022 rok

Jak podaje Encyklopedia Katolicka, nabożeństwa majowe – praktyka religijna ku czci Maryi, odprawiana codziennie w maju w kościołach, przy krzyżach, figurach, kapliczkach, a także w rodzinach jako nabożeństwo domowe – nie wywodzą się z Polski. Ich początków należy szukać w pieśniach sławiących Maryję Pannę znanych na Wschodzie już w V wieku. Geneza tych nabożeństw sięga zwyczajów rzymskich i germańskich związanych z triumfem lata nad zimą. W średniowieczu stanowiły one formę obrzędowości wiosennej, połączonej z kultem krzyży ustawionych w otwartym terenie.

Na Zachodzie poświęcenie majowego miesiąca Matce Bożej pojawiło się dopiero na przełomie wieków XIII i XIV, dzięki hiszpańskiemu królowi Alfonsowi X, który zachęcał, by wieczorami gromadzić się na wspólnej modlitwie przed figurami Bożej Rodzicielki. Nabożeństwo majowe bardzo szybko stało się popularne w całej chrześcijańskiej Europie. Jeden z mistyków nadreńskich, błogosławiony dominikanin Henryk Suzo, w swoich tekstach wspomina, że jeszcze jako dziecko zbierał w maju kwiaty na łąkach i zanosił je Maryi. W XVI wieku upowszechnieniu się nabożeństwa sprzyjał wynalazek druku. Po raz pierwszy maj miał zostać nazwany miesiącem Maryi w wydanej w 1549 roku w Niemczech książeczce Maj duchowy, która stanowiła odpowiedź na reformację. Za ojca nabożeństw majowych uznaje się natomiast żyjącego na przełomie wieków XVII i XVIII w Neapolu jezuitę, ojca Ansolaniego. Organizował on w kaplicy królewskiej specjalne koncerty pieśni maryjnych, zakończone uroczystym błogosławieństwem Najświętszym Sakramentem. Wielkim propagatorem tej formy czci Matki Bożej był inny jezuita, ojciec Muzzarelli, który w 1787 roku wydał specjalną broszurkę i rozesłał ją do wszystkich włoskich biskupów. Pomimo kasaty jezuitów przez Klemensa XIV ojciec Mazurelli wprowadził nabożeństwo majowe w kościele Il Gesu w Rzymie. Papież Pius VII obdarzył nabożeństwo majowe pierwszymi odpustami. W 1859 roku kolejny następca świętego Piotra, Pius IX, zatwierdził obowiązującą do naszych czasów formę nabożeństwa. Wariant ten składa się z Litanii Loretańskiej, nauki kapłana oraz uroczystego błogosławieństwa Najświętszym Sakramentem. Litania Loretańska, będąca główną częścią nabożeństw majowych, powstała prawdopodobnie już w XII wieku we Francji. Zebrane wezwania sławiące Maryję Pannę 11 czerwca 1587 roku zatwierdził papież Sykstus V. Ponieważ modlący się często dodawali do niej własne wezwania, w 1631 roku Święta Kongregacja Obrzędów zakazała dokonywania w tekście samowolnych zmian. Nowe wezwania posiadały aprobatę Kościoła i wynikały z rozwoju mariologii. W Polsce jest o jedno wezwanie więcej. W okresie międzywojennym, po zatwierdzeniu przez Stolicę Apostolską uroczystości Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski, za zgodą papieża Piusa XI do Litanii dołączono wezwanie „Królowo Polski”. W 2015 roku do Litanii zostało dodane nowe wezwanie „Matko Miłosierdzia”, zatwierdzone przez Kongregację ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów. Jest ono umiejscowione po wezwaniu: „Matko Łaski Bożej”.

Nabożeństwa majowe w Polsce

Nabożeństwo przy kapliczce. Kocikowa, 2022 rok

W Polsce pierwsze odnotowane nabożeństwa majowe zostały wprowadzone w 1838 roku przez jezuitów w Tarnopolu. W Krakowie pierwsze nabożeństwo majowe odbyło się w Kościele pw. św. Piotra, w Warszawie natomiast od 1856 roku odprawiano je w Kościele Mariackim, a od 1852 w Kościele pw. Św. Krzyża. W 1863 roku arcybiskup Zygmunt Szczęsny Feliński zalecił ich odprawianie we wszystkich kościołach archidiecezji warszawskiej. W drugiej połowie XIX wieku arcybiskup lwowski Franciszek Ksawery Wierzchleyski zauważył, że „tylko po wsiach i miasteczkach nie dość jeszcze upowszechniło się to nabożeństwo” i zalecał jego rozpowszechnienie w kościołach parafialnych i na wsiach. Upowszechnienie nabożeństwa majowego pod koniec XIX wieku było dziełem zaangażowania i gorliwości osób duchownych i świeckich.

Nabożeństwo przy krzyżu. Kusięta, 2022 rok

W Polsce miesiąc maj jest czasem szczególnie poświęconym czci Matki Bożej. Słynne „majówki” – nabożeństwa odprawiane wieczorami w kościołach, przy grotach, kapliczkach i przydrożnych figurach – na stałe wpisały się nie tylko w krajobraz polskiej wsi, lecz także miast i miasteczek.

Znana jest historia nabożeństw majowych odprawianych w kościołach w Polsce i chrześcijańskiej Europie, jednak geneza majówek urządzanych przy krzyżach, figurach i kapliczkach, m.in. na polskiej wsi, wciąż pozostaje pewną zagadką. Jedynie pewne przypuszczenia pozwalają domyślać się ich pierwotnego, prawdopodobnie pogańskiego znaczenia. Według jednego ze źródeł nabożeństwa majowe zastąpiły „święte wieczory”, kiedy to w sobotę o zmierzchu pod przydrożnymi krzyżami i przy opuszczonych mogiłach dziewczęta śpiewały pieśni religijne i miłosne. W pierwszomajowe wieczory, a później i w następne sobotnie wieczory, we wsiach nad Bugiem i Narwią rozlegały się konopielki, pieśni dziewcząt marzących o zamążpójściu. Wymieszanie się tradycji sprawiło, że w późniejszym czasie dziewczęta urządzały pod przydrożnymi krzyżami śpiewające wieczory. Śpiewały o wiankach, ogniach, młodzieńcach, a jeszcze później pod tymi samymi krzyżami i kapliczkami Matki Boskiej zaczęto odprawiać tzw. święte wieczory, kiedy to śpiewano pieśni religijne. Inne źródło wskazuje, iż święte wieczory nawiązywały prawdopodobnie do prasłowiańskiego obrzędu stypy przy grobie i może dlatego wykonywany repertuar nabierał również świeckiego charakteru. Niewiele jednak wiadomo na temat świętych wieczorów, których zapewne duchowni nie pochwalali, starając się nadać tym spotkaniom chrześcijański charakter. Ksiądz Franciszek Błotnicki wysnuł przypuszczenie, że u podłoża majówek leżały dawne ludowe zwyczaje, mające świecki charakter i związane ze świętowaniem wiosny.

„Kult ten znajduje podatne podłoże w tradycjach i zwyczajach ludu o charakterze świeckim, a początkach bezspornie jeszcze pogańskich − w różnych czasach i w różnej formie przybierał powoli cechy chrześcijańsko-mariańskie. […]. Cóż więc dziwnego, że te zwyczaje domagały się uchrześcijanienia - nadania im głębszej treści i szlachetniejszej formy”. W oparciu o cytowane wyżej źródła można przypuszczać, że pod koniec XIX wieku majówki przyjęły całkowicie chrześcijański charakter, choć nadal stanowiły również dla młodych ludzi okazję do nawiązywania znajomości oraz spotkań, które nierzadko kończyły się potańcówką.

Tradycja majówek, będąca niegdyś domeną młodzieży, a współcześnie z wolna zanikająca, podtrzymywana jest najczęściej przez starsze kobiety opiekujące się danym obiektem. Kobiety dbają o porządek wokół tych miejsc oraz ich przystrojenie. Kapliczki ozdabiane są kwiatami z tworzyw sztucznych w formie wieńców lub bukietów, wstążkami oraz żywymi kwiatami. Przy niektórych kapliczkach powiewają flagi z barwami narodowymi (biało-czerwona), maryjnymi (biało-niebieska) i papieskimi (biało-żółta).

Sporadycznie w spotkaniach udział bierze także młodzież i dzieci, przychodzące najczęściej za namową seniorów. Do rzadkości należy obecność mężczyzn. Kobiety przez cały miesiąc maj, raz w tygodniu lub jedynie raz w miesiącu spotykają się w niewielkich grupach o wyznaczonej, zazwyczaj stałej godzinie przy krzyżu lub kapliczce. Zgromadzeni odmawiają najczęściej jedną cząstkę różańca, Litanię Loretańską, modlitwę do Matki Boskiej Fatimskiej oraz śpiewają różne pieśni ku czci Matki Bożej, np. „Chwalcie łąki umajone”. Korzystają z dostępnych kościelnych śpiewników lub książeczek do nabożeństwa oraz kartek z zapisanymi tekstami. W niektórych przypadkach grupa opracowuje własny wybór pieśni i modlitw, wydając go w formie zeszytowego modlitewnika. Zdarza się, iż do ogólnie znanych modlitw włączane są pieśni i modlitwy ułożone przez członka modlitewnej grupy.

Funkcje krzyży i kapliczek

Nabożeństwo w kaplicy. Przymiłowce, 2022 rok

W miejscowościach pozbawionych kościoła krzyże i kapliczki były i nadal są miejscami, wokół których skupia się lokalne życie religijne. Z chwilą ich poświęcenia stawały się obiektami przeznaczonymi do sprawowania kultu religijnego. Kapliczki pełnią – tak jak i wcześniej – różne funkcje w życiu mieszkańców, np. religijną, patriotyczną, integrującą, socjalizującą i wychowawczą. Kult, zwłaszcza jego formy zbiorowe i publiczne, były w obrębie grupy zjawiskiem przechodzącym z pokolenia na pokolenie. Kapliczki i krzyże, podobnie jak kościoły parafialne, stanowiły miejsca częstych spotkań mieszkańców, zwłaszcza w dniach odpustów. W miejscach tych koncentrowało się również życie społeczne i towarzyskie. Poprzez swoje wyeksponowanie w przestrzeni wsi wyznaczały miejsca na ważne wydarzenia wspólnoty. Krzyż lub kapliczka były również punktami zbiórki wspólnego wymarszu do najbliższego kościoła lub pielgrzymki. Tu również żegnano zmarłych. Współcześnie krzyże i kapliczki nadal pozostają miejscem wspólnych modlitw, np. przy okazji święcenia pokarmów w Wielką Sobotę, nabożeństw majowych i różańcowych oraz dni krzyżowych. Przy obiektach tych budowane są również ołtarze wyznaczające trasę procesji Bożego Ciała, określają także szlak marszruty wiejskich – pieszych i konnych procesji w czasie wiosennego obrzędu święcenia pól, procesji wielkanocnych oraz tych związanych ze świętymi patronami takimi jak np. Marek, Florian i Urban.

Bibliografia

• Czerwiński T., Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 2012.
• Encyklopedia Katolicka, Tom XI, red. Eugeniusz Ziemann, Lublin 2006.
• Garstka R., Lysko A., Walory kulturowe ziemi częstochowskiej, Katowice 2023.
• Krzyże i kapliczki przydrożne jako znaki społecznej, kulturowej i religijnej pamięci, red. Jan Adamowski, Maria Wójcicka, Lublin 2011.
• Jackowski J., Kilka uwag o nabożeństwach majowych – żywej praktyce muzyczne w pobożności ludowej. Informator 51 Ogólnopolskiego Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych, Lublin 2017.
• Minksztym J., Tajemnice obyczajów i tradycji Polskich (brak miejsca i daty wydania).
• Szczypka J., Kalendarz Polski, Warszawa 1979.

Zobacz też

Dziady Noworoczne

Pastuszki – tradycja kolędnicza okresu Bożego Narodzenia

Szlachcice - zwyczaj kolędniczy

Tradycja stawiania moja

Uroczystości Bożego Ciała

Wawrzyńcowe Hudy

Wielkanocne procesje konne i krzyżoki