Górnośląskie mapy górnicze

Autor: dr hab. Piotr Greiner

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

Mapy górnicze to odwzorowania kartograficzne osiągnięte na podstawie pomiarów miernictwa górniczego. Przedstawiają obiekty górnicze, a więc różne budowle podziemne i towarzyszące im obiekty naziemne, ze zdjęciem sytuacji naziemnej i przebiegiem umownych granic pól górniczych. Do map górniczych zalicza się również mapy geologiczne. Kreślenie map obiektów górniczych sięga starożytności. Najstarszym dotąd znanym tego rodzaju planem jest tzw. papirusowa mapa z Turynu z około 1100 roku p.n.e., prezentująca plan egipskiej kopalni złota w Nubii wraz z ukazaniem lokalnej rzeźby terenu. Znajduję się w Muzeum Egipskim w Turynie.

Najstarsze mapy (XVI wiek)

Dzieje górnictwa na Górnym Śląsku sięgają czasów prehistorycznych, ale źródła historyczne dotykające tej tematyki pochodzą z XII wieku. Jego intensyfikacja nastąpiła od XIII wieku w okresie rozwoju gospodarczego regionu w wyniku kolonizacji, zwanej niemiecką. Przykładem może tu być eksploatacja złóż kruszców położonych wokół Bytomia – srebrnego miasta. Ówczesnych górników interesowały bowiem tylko podziemne zasoby kruszców, a więc rud metali nieżelaznych, w tym głównie złota i srebra. Pozostało to głównym celem dla górników górnośląskich aż do czasów nowożytnych. Średniowieczne górnictwo, a właściwie kopalnictwo, eksploatujące nisko położone pokłady, załamało się na Górnym Śląsku u schyłku tej epoki z powodu braku technologii zabezpieczenia przed największym zagrożeniem dla głębinowego górnictwa – zarówno wówczas, jak i dzisiaj – czyli wodą.

Przełom technologiczny w tym zakresie nastąpił na Górnym Śląsku w pierwszej połowie XVI wieku. Stało się to za sprawą importu inżynierskich fachowców, którzy pozyskali umiejętność osuszania złóż górniczych przez budowę głębinowych długich sztolni odwadniających. Za ich pomocą odwadniano prace górnicze aż do czasów upowszechnienia się w pierwszej połowie XIX wieku maszyn parowych i za ich pomocą wydajnych pomp. Sprawczą rolę w tej rewolucji odegrali władający w XVI wieku na obszarach eksploatacji złóż kruszcowych na Górnym Śląsku dwaj przedstawiciele prawie przez wiek panującej górnośląskiej dynastii z bocznej linii Hohenzollernów, margrabiów z Ansbach i Bayreuth w Frankonii. Jej założycielem był Jerzy, zwany Pobożnym (Georg der Fromme), który to przydomek nadano mu z powodu zasług dla upowszechniania luteranizmu. Przez matkę Zofię był wnukiem po kądzieli króla Polski Kazimierza Jagiellończyka, a co w tym dynastycznych relacjach najważniejsze, siostrzeńcem króla Czech i Węgier Władysława II Jagiellończyka. Korzystając ze wsparcia wujów, bo też jagiellońskich królów Polski, zbudował od 1512 roku ważne na Górnym Śląsku władztwo obejmujące księstwo karniowskie i ziemię bytomską, późniejsze wolne stanowe państwo, a przejściowo całe księstwo opolsko-raciborskie. Jego sukcesor od 1543 roku, Jerzy Fryderyk, kontynuował politykę gospodarczą ojca. Górnośląscy Hohenzollernowie nie tylko ściągali fachowców z rodzimej Frankonii, Saksonii, Turyngii i Górnych Węgier (Słowacji), ale również importowali nowoczesne rozwiązania ustrojowe – w tym sygnowaną również przez ostatniego przedstawiciela dynastii piastowskiej panującego w księstwie opolsko-raciborskiego Jana II Dobrego i wydaną w 1528 roku Ustawę Górniczą dla księstw opolskiego, raciborskiego, karniowskiego i Państwa Bytomskiego. Ustawa została oparta na prawie górniczym wydanym dla kopalń frankońskich. Należy wspomnieć o założeniu ze specyficznym ustrojem miast górniczych Tarnowskich Gór i Miasteczka Śląskiego (Georgenberg) i uregulowaniu prawnym „kapitalistycznego” systemu gwareckiego, finansującego kosztowne prace przy budowie sztolni odwadniających.

Tak ze sporów finansowych pomiędzy gwarkami, kamerą książęcą a wynajętymi fachowcami od drążenia sztolni odwodniających pojawiły się pierwsze w dziejach całego Śląska i jedne z nielicznych w skali środkowoeuropejskiej mapy górnicze. Ich unikalność wymaga podkreślenia, bowiem nie wspominał o ich tworzeniu nawet Georgius Agricola (właściwie Georg Pawer), autor nowożytnej „Biblii górnictwa”, jaką było jego dzieło De Re Metallica, wydane w 1556 roku w Bazylei.

Wiemy o trzech z pięciu śląskich map górnictwa kruszcowego z tego okresu, jakie powstały na Górnym Śląsku. Są to mapa przeglądowa kopalń z okolic Horního Benešova z 1569 roku, plan sztolni dziedzicznej Świętych Trzech Króli (Heilige Drei Könige) z 1570 roku autorstwa Christopha Hardecka von Döbelna, górmistrza z ramienia kamery książęcej w Karniowie, sprawującego kontrolę nad górnictwem w księstwie karniowskim, a także plan sztolni św. Jakuba (Jacobsstolle) koło Tarnowskich Gór z 1579 roku, którego autorem był górmistrz Hans Trapp. Ten ostatni pochodził on z Heldburga w księstwie Coburg w Turyngii, ale w grudniu 1567 roku sprowadzony został do Tarnowskich Gór przez margrabiego Jerzego Fryderyka z Górnych Węgier, jako uznany w skali środkowoeuropejskiej specjalista od odwadniania kopalń. Mapy z czasem zostały przekazane do archiwum margrabiów Hohenzollern w Bayreuth, skąd w 1789 roku zostały, staraniem Departamentu Górniczo-Hutniczego (Bergwerks- und Hüttendepartement) w Berlinie, przekazane do Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu (Oberbergamt zu Breslau) – dalej OBB. Zostały później włączone do archiwum kartograficznego (Plankammer) OBB. Po raz pierwszy zaprezentowano je na specjalnej wystawie w Auditorium Maximum Uniwersytetu Wrocławskiego, towarzyszącej V Ogólnoniemieckim Dniom Górniczym (Allgemeine Deutsche Bergmanntag), które odbyły się 4–6 września 1892 roku. Oryginały map zaginęły pod koniec II wojny światowej i znane są tylko z różnych późniejszych rękopiśmiennych kopii i słabej jakości reprodukcji (za wyjątkiem mapy tarnogórskiej, która uzyskała w czasie II wojny światowej nowoczesną fotokopię, obecnie przechowywaną w Niemieckim Muzeum Górnictwa – Deutsches Bergbau-Museum – w Bochum).

Dobra passa kruszcowego górnictwa, nie tylko na Górnym Śląsku, ale w całej Europie, załamana została przez import „taniego” srebra z hiszpańskich kolonii w Ameryce, zwłaszcza od rozpoczęcia eksploatacji łatwo dostępnych złóż tego kruszcu i przez niewolniczą pracę kopalni w Potosí, mieście w dzisiejszej Boliwii. Ostateczny cios został górnictwu górnośląskiemu zadany w okresie wojny trzydziestoletniej. Od drugiej połowy XVII wieku próbowano je odbudować, między innymi przez nowych panujących w wolnym państwie bytomskim z rodu Henckel von Donnersmarck, jednak bez sukcesu. Nie wiemy nic innych mapach górniczych, jakie mogły w tym okresie powstać na Górnym Śląsku.

Mapy pruskie z okresu fryderycjańskiego

Po wybuchu pierwszej wojny śląskiej król Prus Fryderyka II Wielki był zainteresowany odbudową śląskiego górnictwa kruszcowego. Już w latach 40. XVIII wieku na Śląsk były wysyłane ekipy ekspertów górniczych dla zbadania możliwości eksploatacji kopalin różnych minerałów. W 1743 roku przygotowano plany kopalń w dolnośląskiej Miedziance (Kupferberg), ale kolejne etapy wojennych starć austriacko-pruskich wstrzymały działania władz pruskich. Dopiero po zakończeniu III wojny śląskiej (wojny siedmioletniej) w 1763 roku ponownie rozpoczęto prace polegające na inwentaryzacji kopalin na Śląsku, projektowaniu inwestycji oraz przygotowaniu nowych rozwiązań ustrojowo-prawnych i organizacyjnych.

Najważniejszą regulacją ustrojową było wprowadzenie królewskim reskryptem (datowanym na 5 czerwca 1769 roku) nowoczesnego prawa górniczego: Zrewidowanej Ordynacji Górniczej dla suwerennego Księstwa Śląskiego i dla Hrabstwa Kłodzkiego (Revidierte Bergordnung für das souvereine Herzogthum Schlesien und für die Grafschaft Glatz). Ordynacja została oparta na wcześniejszych śląskich ordynacjach górniczych, a także na zachodnioeuropejskim prawodawstwie funkcjonującym w pruskich prowincjach nadreńskich, w księstwie Kleve i hrabstwie Mark, które razem stworzyły późniejsze Zagłębie Ruhry. Ordynacja przynosiła rewolucyjne zmiany dla górnictwa na pruskim Śląsku, które polegały na: pełnym rozdzieleniu własności gruntowej od zalegających pod ziemią kopalin (z pewnymi wyjątkami, jak np. rudy darniowe i torf) oraz zaliczeniu do regaliów również węgla kamiennego (paliwa ery industrialnej), a nie tylko surowców kruszcowych, co potwierdzał reskrypt Fryderyka II z 1756 roku. Wprowadzono także zasady wolności górniczej, to znaczy możliwości wydobywania kopalin przez państwo lub inwestorów prywatnych bez liczenia się z opinią feudalnych właścicieli gruntu (z pewnymi ograniczeniami).

Do realizacji nowych przepisów pruskich niezbędne okazały się mapy górnicze. Na podstawie Ordynacji Górniczej z 1769 roku utworzono Wyższy Urząd Górniczy dla Śląska (Oberbergamt für Schlesien), centralnie kierowany, zgodnie z ówczesną tzw. zasadą dyrekcyjną (Direktionsprinzip) obowiązującą w monarchii absolutnej. Obok wrocławskiej centrali Urzędu powołano do życia podległe jej regionalne urzędy górnicze, początkowo jako deputacje (Bergdeputation). Taka powstała w 1779 roku w Tarnowskich Górach, a po uzyskaniu przez nią samodzielnych kompetencji urzędniczych przemianowano ją w 1793 roku na Górnośląski Urząd Górniczy (Oberschlesische Bergamt). Wyższym Urzędem Górniczym we Wrocławiu kierował jako dyrektor (Berghauptmann) hrabia Friedrich Wilhelm von Reden, Hanowerczyk na służbie pruskiej. Świetnie wykształcony i zafascynowany przez liczne podróże po Wielkiej Brytanii dokonującą się na wyspie rewolucją przemysłową, postanowił jej osiągnięcia technologiczne przenieść na Śląsk. Wizjonerskimi projektami F.W. von Redena były zrealizowane fiskalne głębinowe kopalnie rud kruszcowych i węgla kamiennego, długie sztolnie odwadniające – w tym tarnogórska sztolnia „Fryderyk” (Friedrich), współcześnie znana jako Sztolnia Czarnego Pstrąga i imponująca Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna (Hauptschlüsselerbstollen) biegnąca od Królewskiej Huty (Chorzowa) do Zabrza, ostatnio wykorzystywana również jak tarnogórska Sztolnia „Fryderyk” w celach turystycznych pod nazwą Sztolnia Królowej Luizy – czy kanały śródlądowe. W górnictwie zastosowano także maszyny parowe i wiele, wiele innych innowacyjnych rozwiązań. Wszystkie te inwestycje zostały udokumentowane na mapach górniczych.

Pierwszą mapą górniczą, jaka w okresie fryderycjańskim powstała na pruskim Górnym Śląsku, była mapa kopalni węgla kamiennego, czyli kopaliny, która wówczas dopiero rozpoczynała swoją przemysłową i ekonomiczną karierę. Stało się to przypadkowo, ale daje dzisiaj wizjonerską wręcz perspektywę przejścia na Górnym Śląsku od górnictwa kruszcowego do dominacji wydobycia węgla kamiennego. Mapa została opracowana w 1775 roku przez górmistrza Schiefera i przedstawia niewielką Kopalnię „Król Dawid” („König David”) o głębokości szybów około 33 m, położoną w Orzegowie (obecnie dzielnica Rudy Śląskiej). W 1790 roku zwiedził ją Johann Wolfgang Goethe, który w towarzystwie F.W. von Redena odbywał w tym podróż po głównych ośrodkach górniczych na Śląsku. Nie jako poeta, ale urzędnik administracji Księstwa Saksonii-Weimaru (Herzogtum Sachsen-Weimar), do kompetencji którego należał również nadzór nad górnictwem i hutnictwem.

Pierwsze dyspozycje wykonania planu sytuacyjnego okolic Tarnowskich Gór, Stolarzowic, Piekar i Bytomia wydał F.W. von Reden, po odbyciu rozstrzygającej konferencji na temat dalszych losów górnictwa tarnogórskiego z hrabią Erdmannem Gustavem Hencklem von Donnersmarckiem – władającym wolnym stanowym państwem bytomskim. Konferencja ta odbyła się 16 stycznia 1782 roku i kiedy w następnym roku przybył on na inspekcję do Tarnowskich Gór w towarzystwie F.A. von Heynitza, „znaleźli tutaj natychmiast, tymczasowo sporządzony przez geometrę Schmidta plan sytuacyjny i wszelkie dyspozycje potrzebne do podjęcia górniczego przedsiębiorstwa”. Rozwój górnictwa i hutnictwa w okolicach Tarnowskich Gór w ciągu kolejnych 15 lat, aż do końca XVIII wieku, został odwzorowany na kilkudziesięciu mapach górniczych, z których zachowało się w sumie 35 egzemplarzy, w tym 29 map oryginalnych z XVIII wieku oraz cztery ich kopie i dwie kopie map XVIII-wiecznych, sporządzonych na początku XIX wieku.

W wyniku licznych inspekcji władz górniczych 13 marca 1780 roku reskryptem królewskim wydano szczegółowe przepisy dotyczące miernictwa i sporządzania map w górnictwie śląskim, zawarte w Instrukcji dla miernictwa górniczego na Śląsku (Instuktion für einen Markscheider in Schlesien). Instrukcja w sposób precyzyjny określiła prawa i obowiązki mierniczego oraz powołała do życia urząd głównego mierniczego dla górnictwa na Śląsku. Pierwszym, który objął tę funkcję, był wspominany już Schmidt, autor licznych map z końca XVIII wieku.

W paragrafie 9. Instrukcji zawarto przepisy regulujące zasady powstawania i przechowywania map. Mierniczy został zobowiązany do wykonywania pięciu map z każdego wznoszonego obiektu górniczego: dwóch planów kopalni (Gruben-Riss), dwóch planów powierzchniowych (Tage-Riss) oraz jednego profilu (Seiger Riss). Po jednym planie kopalni i planie powierzchniowym miały otrzymywać archiwa ówczesnych deputacji górniczych oraz OBB. Profil miał być dołączany do map gromadzonych w deputacjach. Obowiązkiem sporządzania map objęte zostały zarówno obiekty górnicze należące do właścicieli prywatnych, jak i do fiskusa pruskiego. Po wydaniu nastąpił okres systematycznego kreślenia map górniczych oraz ich gromadzenia w archiwum OBB, a także w regionalnych urzędach górniczych, w tym w Tarnowskich Górach.

Z okresu fryderycjańskiego zachowało się 116 map górniczych z Górnego Śląska, w tym 69 map prezentuje kopalnie rud metali, a 47 węgla kamiennego. Wiele innych zaginęło, w tym podczas ewakuacji archiwum kartograficznego OBB z Wrocławia w 1944 roku. Obok planów sytuacyjnych, planów kopalń i poszczególnych szybów, chodników czy sztolni wykreślone zostały również mapy przeglądowe rejonów górniczych na Górnym Śląsku.

Najstarszą i najlepszą od strony kartograficznej jest rękopiśmienna mapa autorstwa Johannesa Harnischa, jednego z najlepszych mierniczych pracujących w górnictwie śląskim na przełomie wieków XVIII i XIX. Prawdopodobnie, jak wielu innych fachowców górniczych, został sprowadzony z okręgu górnictwa kruszcowego w Górach Harzu. Od 1785 roku był członkiem kolegialnego zarządu OBB (od 1790 roku ze stopniem asesora, a od 1797 roku radcy górniczego), w którym odpowiedzialny był za sprawy miernicze. Uznawany był za świetnego urzędnika, wybitnego mierniczego oraz rysownika planów i map górniczych, które można ocenić jako wzorcowe. Mapa obejmuje swoim zasięgiem prawie cały wschodni Górny Śląsk, co oddano w długim tytule: Plan sytuacyjny części Górnego Śląska przy granicy ze Śląskiem Austriackim i Nowym Śląskiem, mianowicie okolice Tarnowskich Gór, Bytomia, Gliwic, Mikołowa, Pszczyny, Żor, Wodzisławia, Rybnika, Raciborza i Hulczyna, z położonymi tam kopalniami ołowiu, rudy żelaza, galmanu i węgla kamiennego. Została opracowana w latach 1794–1795, a jej aktualnie istniejący czystopis został wykreślony w 1801 roku przez elewa górniczego Fischera. W następnych latach, do 1841 roku, nanoszono na nią zachodzące zmiany. Została wykreślona w skali około 1:120 000, w kłopotliwej dla naszych dzisiejszych przyzwyczajeń kartograficznych orientacji południowo-zachodniej, stąd Pszczyna znajduje się na „górze” mapy, a Gliwice na jej „dole”. W oryginale jest znacznych rozmiarów obiektem kartograficznym (szeroka na 120 cm i wysoka na 83 cm). To, co uderza w jej pierwszym oglądzie, to wysublimowana estetyka, charakterystyczna dla ówczesnej maniery kartograficznej: piękny, czysty rysunek, świetnie dobrane kolory wyróżniające poszczególne zjawiska topograficzne, czytelne liternictwo w alfabecie łacińskim oraz dużego uroku róża wiatrów. W obliczaniu odległości pomaga siatka kwadratowa i transwersalna podziałka w milach pruskich. Wykreślono na niej pełne pokrycie terenu, a więc hydrografię, zasięg zalesienia, pola uprawne, łąki i pastwiska, sieć drożną oraz osadnictwo: miasta, wsie, kolonie, przysiółki, folwarki, a nawet pojedyncze obiekty takie jak karczmy, kościoły, kapliczki, itp. Rzeźba terenu oddana została przy pomocy powszechnie wówczas stosowanej metody szrafowej. Na tym podkładzie wykreślone zostały obiekty przemysłowe, przy czym tytuł mapy nie oddaje w pełni całego bogactwa tej części treści mapy, na którą składają się kopalnie wszystkich minerałów eksploatowanych w owym czasie na Górnym Śląsku (również niewielkich wapienników, piaskowni i łomów gliny) oraz inne zakłady przemysłowe, głównie huty (żelaza, ołowiu, cynku i szkła) i młyny, które w owym czasie, jeszcze przed epoką pary, były głównym źródłem energii.

Austriackie mapy górnicze

Górnictwo w austriackiej części Górnego Śląska, przede wszystkim to historyczne, kruszcowe, nie rozwinęło się w opisywanym okresie i stąd też produkcja kartografików górniczych na tym obszarze była niewielka w stosunku do tego, co działo się na pruskim Górnym Śląsku. Nadal w tej części Śląska obowiązywały przestarzałe regulacje prawne, w tym ordynacja górnicza dla Śląska wydana w 1577 roku przez cesarza Rudolfa II (Bergwerksordnung und Freyheiten in Schlesien) oraz zrewidowana górnicza ordynacja joachimowska z 1548 roku, regulująca szczegółowo kwestie miernictwa górniczego.

Przede wszystkim wykreślono na nich sztolnie związane z eksploatacją rud kruszcowych koło Beneszowa (mapy z 1700 i 1720 roku) i Andělskiej Hory (mapa z 1762 roku) w księstwie karniowskim oraz Złotych Gór (Zlaté Hory). Ta ostatnia mapa z 1769 roku z księstwa nyskiego dokumentuje nieudaną próbę odnowienia górnictwa kruszcowego na austriackim Górnym Śląsku.

Na początku XIX wieku pojawiły się pierwsze mapy kopalń węgla kamiennego wokół Ostrawy (mapy z 1802 roku) w księstwie cieszyńskim.

Mapy z XIX wieku

Po zakończeniu wojen napoleońskich wykonywanie map górniczych na pruskim Śląsku stało się regułą dla wszystkich nowo wznoszonych i dalej eksploatowanych obiektów górniczych. Sprzyjał temu rozwój instrumentarium stosowanego w miernictwie górniczym, w tym teodolitu. Rozwinęły się badania geologiczne, których wyniki zostały opracowane również w postaci map. Przełomowym, nie tylko dla kartografii śląskiej, stało się dzieło barona Karla von Oeynhausena (1795 –1865). Pochodzący z Westfalii, świetnie wykształcony również na poziomie uniwersyteckim, rozpoczął swoją karierę w górniczym korpusie inżynierskim i urzędniczym od pracy w górnictwie śląskim (od 1816 roku), w tym w urzędzie górniczym w Tarnowskich Górach. W 1819 roku została przez niego opracowana rewolucyjna w metodyce mapa geognostyczna (jak w XIX wieku nazywano geologię) Geognostische Carte von Ober-Schlesien und den angränzenden Ländern…, która w 1822 roku w skali około 1:290 000 została wydana drukiem w Bonn. Von Oeynhausen wprowadził wiele nowych pojęć, jak np. Hauptsattel (siodło główne) dla określenia obszaru zalegania złóż węglonośnych między Zabrzem a Mysłowicami, który to termin używany jest do dzisiaj. Stał się uznanym, nie tylko w Niemczech, naukowcem z zakresu nauk górniczych i geologicznych, kontynuując karierę urzędniczą (w latach 1847–1855 był dyrektorem OBB).

Sukcesorem K. von Oeynhausena był Rudolph von Carnall (1804 –1874), Dolnoślązak urodzony w Kłodzku, wybitny inżynier górniczy i geolog. Podczas pracy w pruskich służbach górniczych przez wiele lat był związany z górnictwem śląskim, czego ukoronowaniem było pełnienie przez niego w latach 1856–1861 funkcji dyrektora OBB. W nowatorski sposób opracował i wydał w latach 1826–1862 około 50 map poświęconych geologii Górnego Śląska, z których przełomowymi były opracowania Geognostische Karte von Oberschlesien i Geognistische Karte von dem Erzlagerstätten des Muschelkalksteins bei Tarnowitz und Beuthen in Oberschlesien. Zostały one wydrukowane w 1844 roku w Berlinie. Wyszczególniono na nich odrębnymi oznaczeniami kolorystycznymi formacje geologiczne, co było wówczas zupełnym novum, a później stało się ikoniczne dla poznania zasobów mineralnych Górnego Śląska. Jego imieniem zostały nazwane liczne obiekty górnicze w regionie. Słynny jest Serwis Carnalla, z unikatowymi widokami górnośląskich obiektów górniczych, przechowywany w Niemieckim Muzeum Górnictwa w Bochum, który został mu ofiarowany przez uczniów odnowionej przez niego w 1838 roku i kierowanej do 1844 roku Szkoły Górniczej (Bergschule) w Tarnowskich Górach, przez wiele dziesięcioleci głównej kuźni inżynierskich służb górniczych na Górnym Śląsku.

Po 1815 roku państwo pruskie wycofywało się stopniowo z bezpośrednich inwestycji w przemyśle i generalnie w skali ogólnopaństwowej prowadziło politykę liberalizmu gospodarczego. Fiskus zaczął wyprzedawać przedsiębiorstwa górnicze. Etapami rezygnowano z zasady dyrekcyjnej, a ustawowo przełomem była regulacja prawna z maja 1851 roku, która właścicielom kopalń udzielała pozwoleń na bezpośrednie kierowanie własnymi przedsiębiorstwami. W 1853 roku powstała pierwsza spółka akcyjna na Górnym Śląsku, utworzona przez hrabiego Guido Henckel von Donnersmarcka. Powstające koncerny konsolidowały pojedyncze kopalnie. Te nowe zasady gospodarcze w pełni potwierdziła Powszechna Ustawa Górnicza (Allgemeines Berggesetz) z 1865 roku, która zniosła tym samym obowiązywanie regionalnej śląskiej Ordynacji Górniczej z 1769 roku. Przyniosła porzucenie przestarzałej, wywodzącej się z epoki merkantylistycznej zasady dyrekcyjnej na rzecz wolnorynkowej zasady inspekcyjnej (Inspektionsprinzip). W wyniku tego wzrosła rola planów pól górniczych, na których rejestrowano ruch własnościowy w zakresie dysponowania zasobami kopalnymi. Olbrzymi zasób tego rodzaju map zgromadzony został w Kuratorze Państwowych Pól Górniczych w Katowicach, urzędzie który na przełomie lat 40. i 50. XX wieku przeprowadził nacjonalizację kopalin w Polsce. Ogólnopruska ustawa z 1865 roku przyniosła również ograniczenie roli urzędów górniczych, w wyniku czego ich archiwalne zasoby, w tym kartograficzne, zostały przekazane do Plankammer OBB.

Podsumowaniem XIX-wiecznej kartografii górniczej na Górnym Śląsku niewątpliwie była opracowana na podkładzie w powiększonej skali 1:10 000 Meβtischblätter mapa górnicza Górnego Śląska Spezialkarte der Oberschlesischen Bergreviere. Złożyły się na nią 43 sekcje, które były wydawane od 1883 roku, sukcesywnie aktualizowane w kolejnych latach. Na jej podstawie powstawały później mapy górnicze pokładów z datami eksploatacji i mapy pól górniczych z naniesionymi w ciągu lat zmianami w ich granicach. Wykorzystywane były powszechnie przez urzędy górnicze i poszczególne kopalnie, w tym w okresie po 1922 roku również przez polskie służby górnicze w województwie śląskim.

Losy górnośląskich archiwalnych map górniczych w Polsce w XX wieku

Jeden z największych w Europie Środkowej zbiorów archiwalnych map górniczych zgromadzonych w Plankammer OBB w XX wieku zaczął ulegać destrukcji z powodów politycznych. Na całe szczęście przed I wojną światową władze OBB wydały dwa drukowane katalogi – w 1906 i 1908 roku – które pozwalają ustalić pierwotny zasób tego archiwum. Najpierw na podstawie polsko-niemieckiej umowy z 1923 roku o przekazaniu Polsce materiałów archiwalnych dotyczących przyznanych Rzeczypospolitej terenów górnośląskich część zasobu została przekazana do Wyższego Urzędu Górniczego – dalej WUG w Katowicach. W czasie II wojny okupacyjne władze hitlerowskie scaliły mapy z Katowic z pierwotnym zasobem we Wrocławiu. Pod koniec II wojny światowej władze niemieckie ewakuowały z Wrocławia zbiory aktowe i kartograficzne OBB, których dużą część przejęły władze polskie i włączyły do archiwum odtworzonego w WUG w Katowicach. Z czasem bez stosownej opieki, czego efektem było „znikanie” licznych map, które później „odnajdywały” się na rynku antykwarycznym.

W latach 70. XX wieku dawne zbiory OBB niekompetencyjnie podzielono i przekazano do dwóch placówek: do nowo utworzonego Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu głównie plany techniczne (chociaż także i niektóre mapy), a do Archiwum Państwowego w Katowicach mapy (tylko w niewielkiej liczbie plany techniczne). Część map górniczych przechowywanych jest dzisiaj także w archiwalnym zespole pod nazwą Archiwum Książąt Pszczyńskich, należącego do zasobu Archiwum Państwowego w Katowicach. Ta część map górniczych wytworzona została na zlecenie panów pszczyńskiego wolnego państwa stanowego, którzy po długich procesach z fiskusem pruskim uzyskali potwierdzenie praw regalnych do kopalin.

Bibliografia

• Banduch R., Greiner P., Katalog map zespołu Kurator Państwowych Pól Górniczych przy Ministrze Górnictwa w Katowicach [1823] 1945–1953, Katowice 2015.
• Der V Allgemeine Deutsche Bergmannstag in Breslau vom 4. bis 6. September 1892, hrsg. E. v. Althans, Breslau 1894.
• Greiner P., Kartografia górnicza na Śląsku od XVI do pierwszej połowy XIX wieku. (Zarys historyczny, katalog map, bibliografia), Wrocław 1997.
• Fechner H., Geschichte des Schlesischen Berg- und Hüttenwesens in der Zeit Friedrich’s. des Grossen, Friedrich Wilhelm’s. II und Friedrich Wilhelm’s. III 1741 –1806, „Zeitschrift für das Berg-, Hütten- und Salinenwesen im Preussischen Staate” Bd.49, 1901.
• Jaros J., Historia górnictwa węglowego w Zagłębiu Górnośląskim do 1914 roku, Wrocław-Warszawa, Kraków 1965.
• Molenda D., Kopalnie rud ołowiu na terenie złóż śląsko-krakowskich w XVI-XVIII wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków,-Gdańsk 1972.
• Rzymełka J.A., Dzieje poznania geologicznego górnośląskiego zagłębia węglowego do 1870 roku, Katowice 1988.
• Serlo W., Männer des Bergbaus, Berlin 1937.
• Slotta R., Das Carnall-Service als Dokument des oberschlesischen Metallerzbergbaus, Bochum 1985.
• Szczepańczyk J., P. Greiner, A. Konias, A. Złoty, Zaczarowany świat kartografii, cz. I, Dynastia Plessensis, Pszczyna 2002.
• U źródeł ery industrialnej Śląska (w 250-lecie wydania Prawa Górniczego dla Śląska i Hrabstwa Kłodzkiego oraz utworzenia Wyższego Urzędy Górniczego dla Śląska), Katalog wystawy, oprac. R. Banduch, P. Greiner, Katowice 2019.
• Zalewski W., Dzieje górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku do roku 1806, Madryt 1967.

Zobacz też

Mapa wojenna Śląska 1746–1753 (Krieges-Carte von Schlesien)

Mapy topograficzne Górnego Śląska 1824–1828 (Ur-Meßtischblätter)

Opisy geograficzne i mapy Górnego Śląska (do 1914 roku)

Plany miast Górnego Śląska do 1918 roku