Edukacja ekologiczna / Edukacja klimatyczno-środowiskowa

Autorzy: dr Magdalena Ochwat, prof. dr hab. Piotr Skubała

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

Pojęcie „edukacja ekologiczna” nie jest jednoznaczne i w literaturze przedmiotu budzi kontrowersje terminologiczne. Część badaczy wskazuje na potrzebę stosowania określenia edukacja ekologiczna, inni preferują termin edukacja środowiskowa, który szerzej podkreśla  kontekst przyrodniczo-społeczny. Spotyka się również pojęcie edukacja przyrodnicza, które bywa uznawane za niewłaściwe, gdyż pomija aspekt działalności człowieka i jego wpływu na środowisko przyrodnicze. Według A. Mierzwińskiego edukacja ekologiczna to „koncepcja kształcenia i wychowania społeczeństwa w duchu poszanowania środowiska przyrodniczego, zgodnie z hasłem myśleć globalnie – działać lokalnie”. Tak natomiast edukację ekologiczną definiuje Chauvel: „(…) proces całościowy i długotrwały, angażujący wszystkie wymiary człowieka: fizyczny, biologiczny, uczuciowy, duchowy, motoryczny, twórczy itd. Jego efektem powinno być wszechstronne poznanie własnego środowiska, umiejętność właściwego zeń korzystania oraz prawidłowego oceniania konsekwencji własnego zachowania”.

Obecnie w części publikacji oraz dokumentów edukacyjnych coraz częściej pojawiają się terminy „edukacja klimatyczna” oraz „edukacja klimatyczno-środowiskowa”, proponowane jako alternatywa wobec tradycyjnie używanego pojęcia „edukacja ekologiczna”. Zwolennicy tej zmiany podkreślają, że nowe określenia lepiej oddają pilność, złożoność i systemowy charakter współczesnych wyzwań związanych ze zmianą klimatu. Jednocześnie terminologia ta pozostaje przedmiotem dyskusji, a część badaczy – zwłaszcza z zakresu nauk o Ziemi – zgłasza wobec niej zastrzeżenia natury merytorycznej.

Jako autorzy niniejszego hasła powołujemy się na następujące ustalenia. W dokumencie Strategiczny Plan Działań w zakresie Edukacji Ekologicznej dla naszego kraju (SPDEE 2023), który aktualnie powstaje, znajduje się fragment wyjaśniający terminy dotyczące edukacji. Czytamy w nim, że termin „edukacja ekologiczna” jest zawarty w ustawie Prawo ochrony środowiska. Ponadto, termin ten stosuje się powszechnie w systemie zarządzania rozwojem Polski, obejmującym uwarunkowania prawne, dokumenty programowe (w tym strategie i polityki publiczne), instrumenty finansowe oraz system funkcjonowania administracji publicznej. Dlatego w SPDEE, uwzględniając ramy formalno-prawne, stosuje się termin „edukacja ekologiczna”, chociaż w dokumencie napisane jest wprost, że „istnieją bardziej adekwatne i aktualnie używane alternatywy, takie jak »edukacja klimatyczno-środowiskowa«”. Dokument, na który się powołujemy, zachowuje termin „edukacja ekologiczna” w celu utrzymania spójności i ciągłości terminologicznej, co jest istotne z punktu widzenia stanowienia prawa oraz zarządzania rozwojem kraju. Jasno wskazuje jednak na nowe i bardziej adekwatne alternatywy, proponując określenie „edukacja klimatyczno-środowiskowa”.

Warto również wspomnieć o samej nazwie Ministerstwa Klimatu i Środowiska, które stosuje dwa ważne komponenty, nie traktując ich synonimicznie ani jako błąd językowy, a raczej uwypuklając dwa ważne obszary działalności. Forma „climate and environmental education” jest dziś powszechnie używana w dokumentach międzynarodowych oraz artykułach. Raporty, takie jak te opracowane przez OECD (2024) czy dokumenty World Bank/Earth Day Network (2019), opisują „climate and environmental education” w kontekście strategii edukacyjnych i polityk publicznych.

W najbardziej kompleksowej publikacji w języku polskim dotyczącej zmiany klimatu, zatytułowanej Za pięć dwunasta koniec świata. Kryzys klimatyczno-ekologiczny głosem wielu nauk, redagowanej przez uczonych z Uniwersytetu Jagiellońskiego – Michała Pałasza i Katarzynę Jasikowską – pojawia się kolejne pojęcie, mianowicie „klimatyczno-ekologiczny”. Agnieszka Kozłowska, badaczka z Poznania w obszarze pedagogiki, używa określenia „edukacja klimatyczna”, podkreślając, że kluczowym czynnikiem staje się ocieplenie planety i zmiana klimatu. Ministerstwo Edukacji Narodowej w ramach reformy oświaty wprowadza natomiast do szkół „moduł klimatyczny”. Wszystkie te głosy wskazują na niejednoznaczne podejście do terminologii oraz spory związane z jej interpretacją. My jednak rekomendujemy określenie „edukacja klimatyczno-środowiskową”. Dla porządku wyjaśniamy zatem następujące terminy.

„Edukacja klimatyczna” i „edukacja klimatyczno-środowiskowa”, choć często używane zamiennie, różnią się zakresem oraz akcentami teoretycznymi i praktycznymi. „Edukacja klimatyczna” koncentruje się bezpośrednio na kryzysie klimatycznym, traktując go jako zjawisko o charakterze systemowym, powiązane z modelami rozwoju społeczno-gospodarczego, relacjami władzy oraz kwestiami etycznymi i sprawiedliwościowymi. Jej celem jest nie tylko przekaz wiedzy na temat przyczyn i skutków zmiany klimatu, lecz także rozwijanie kompetencji krytycznych, obywatelskich i sprawczych, umożliwiających świadome uczestnictwo w debacie publicznej oraz podejmowanie działań na rzecz transformacji społecznej i klimatycznej. W tym sensie „edukacja klimatyczna” ma charakter interdyscyplinarny i normatywny – stawia pytania o odpowiedzialność, przyszłość oraz możliwe kierunki zmiany.

Z kolei „edukacja klimatyczno-środowiskowa” osadza problematykę klimatu w szerszym kontekście. Zmiana klimatu jest w niej ujmowana jako jeden z wielu współistniejących problemów środowiskowych, obok ochrony bioróżnorodności, gospodarowania zasobami naturalnymi, jakości powietrza czy gospodarki odpadami. Akcent położony jest przede wszystkim na kształtowanie postaw proekologicznych oraz promowanie zrównoważoności, często poprzez wskazywanie indywidualnych działań i codziennych praktyk sprzyjających ochronie środowiska. W porównaniu z „edukacją klimatyczną” perspektywa ta rzadziej podejmuje krytyczną analizę uwarunkowań społeczno-politycznych kryzysu klimatycznego, a częściej koncentruje się na wiedzy przyrodniczej. Różnica między tymi podejściami nie ma charakteru wykluczającego, lecz wskazuje na odmienne punkty ciężkości. „Edukacja klimatyczna” pogłębia refleksję nad klimatem jako wyzwaniem cywilizacyjnym, natomiast „edukacja klimatyczno-środowiskowa” integruje temat klimatu z szerokim spektrum zagadnień ekologicznych i środowiskowych, oferując bardziej holistyczne ujęcie.

Wschód Ziemi – chwila, która obudziła sumienie świata

Zdjęcie Ziemi zrobione z Księżyca, słynna fotografia Earthrise, uwieczniona w 1968 roku przez astronautę Williama Andersa podczas misji Apollo 8, odegrało istotną rolę w kształtowaniu globalnej świadomości ekologicznej. Był to jeden z przełomowych momentów w historii kultury wizualnej, w którym ludzkość po raz pierwszy ujrzała swoją planetę w pełnej perspektywie kosmicznej – jako niewielką, kruchą i odizolowaną sferę unoszącą się w bezkresnej przestrzeni. Wizerunek Ziemi, ukazanej jako wspólny dom pozbawiony widocznych granic politycznych, wywarł silny wpływ na odbiorców na całym świecie, skłaniając do refleksji nad stanem środowiska naturalnego i koniecznością jego ochrony. Fotografia Earthrise ukazuje Ziemię jako spójną i współzależną całość, co odgrywa centralną rolę w kształtowaniu nowej świadomości planetarnej. Stała się ikoną antropocenu, wzmacniając świadomość ekologiczną na całym świecie. Co wydaje się bardzo istotne, fotografia ta uchodzi za jeden z kluczowych wizualnych symboli rodzącego się ruchu ekologicznego lat 70. XX wieku, przyczyniając się do wzrostu zainteresowania problematyką ekologiczną, rozwoju organizacji zajmujących się ochroną środowiska oraz ustanowienia obchodów Dnia Ziemi (Earth Day) w 1970 roku.

Obraz Ziemi postrzeganej z perspektywy kosmicznej wspierał rozwój systemowego podejścia w naukach o środowisku, promując wizję planety jako złożonego, zintegrowanego systemu, w którym wszystkie elementy pozostają ze sobą wzajemnie powiązane. Fotografia ta miała istotny wpływ na formowanie się współczesnej edukacji ekologicznej, stając się trwałym elementem materiałów dydaktycznych, publikacji naukowych i kampanii społecznych, odgrywając ważną rolę w procesie kształtowania postaw proekologicznych kolejnych pokoleń. Np. Chalquist wskazuje, że Earthrise sprzyja odnowieniu relacji z Ziemią, budzi podziw, respekt i odpowiedzialność – cechy kluczowe dla edukacji ekologicznej inspirowanej wspólnym domem, jakim jest nasza planeta.

Nicholas Mirzoeff w najbardziej aktualnym podręczniku krytycznego oglądu rzeczywistości zatytułowanym Jak zobaczyć świat, pozwalającym otworzyć oczy na nowo, nie bez przyczyny rozpoczyna swoje rozważania od jeszcze innej fotografii Ziemi, zdjęcia NASA znanego jako Blue Marble, które wykonano 7 grudnia 1972 roku. Autorem zdjęcia był astronauta Harrison Hagan „Jack” Schmitt, który uchwycił obraz planety z pokładu statku kosmicznego Apollo 17. Dziś jest to jedna z najczęściej reprodukowanych fotografii w historii. Na zdjęciu Ziemia jawi się jako błękitna kula – splecione ze sobą oceany, zielone połacie lądów i wirujące chmury tworzą sugestywny obraz planety jako całości. Publikacja fotografii na pierwszych stronach gazet na całym świecie miała ogromny rezonans.

Narodziny i rozwój edukacji ekologicznej w ujęciu międzynarodowym

Edukacja ekologiczna jako samodzielny nurt w pedagogice zaczęła wyraźnie kształtować się w latach 60. i 70. XX wieku, stanowiąc odpowiedź na narastające globalne kryzysy środowiskowe. Do najważniejszych wyzwań należały: zanieczyszczenie powietrza i wód, degradacja ekosystemów, szybki wzrost liczby ludności, procesy urbanizacyjne oraz intensyfikacja działalności przemysłowej. W tym okresie szczególną rolę odegrał raport Klubu Rzymskiego „Granice wzrostu”, który zwrócił uwagę opinii publicznej i decydentów na ograniczoną pojemność ekosystemów oraz konieczność wdrożenia działań zapobiegających nieodwracalnym skutkom degradacji środowiska. Rośnie świadomość, że rozwiązania technologiczne i ekonomiczne muszą iść w parze z edukacją kształtującą postawy proekologiczne oraz długofalową odpowiedzialność społeczną.

Doniosłe znaczenie edukacji ekologicznej zostało mocno podkreślone w raporcie sekretarza generalnego ONZ U Thanta, ogłoszonym w maju 1969 roku i zatytułowanym Człowiek i jego środowisko. Dokument ten wyraźnie wskazywał na potrzebę tworzenia systemu edukacyjnego ukierunkowanego na upowszechnianie wiedzy ekologicznej zgodnie z nowym sposobem myślenia o środowisku naturalnym, w którym naruszona równowaga prowadziła wprost do sytuacji kryzysowej.

Kluczowy moment dla instytucjonalizacji edukacji ekologicznej stanowiła zorganizowana w 1972 roku w Sztokholmie Konferencja Narodów Zjednoczonych w sprawie Środowiska Człowieka. Wydarzenie to uznaje się za pierwszy globalny szczyt, na którym zagadnienia ochrony środowiska zostały ujęte w kontekście zrównoważonego rozwoju, co znacząco wpłynęło na dalsze kierunki polityki ekologicznej na świecie. W trakcie konferencji na szczeblu międzynarodowym po raz pierwszy sformułowano postulat włączenia edukacji ekologicznej do strategii działań na rzecz ochrony środowiska, zarówno w odniesieniu do młodzieży, jak i dorosłych. Znaczenie edukacji w tym zakresie zostało jednoznacznie podkreślone w Deklaracji Sztokholmskiej – oficjalnym dokumencie końcowym konferencji – gdzie w zasadzie 19. wskazano konieczność rozwoju programów edukacyjnych mających na celu kształtowanie świadomości ekologicznej, promowanie odpowiedzialnych postaw wobec środowiska oraz wspieranie aktywnego udziału społeczeństw w działaniach na rzecz jego ochrony.

Konferencja zapoczątkowała globalny ruch na rzecz edukacji ekologicznej, inspirując rządy, organizacje międzynarodowe (np. UNESCO) oraz organizacje pozarządowe do podejmowania działań w tej dziedzinie. Jej efektem było m.in. powstanie Programu Środowiskowego ONZ (UNEP), który później wspólnie z UNESCO rozwijał programy edukacji ekologicznej, czego przykładem może być Międzynarodowa strategia edukacji środowiskowej – wspólna publikacja UNESCO – UNEP.

W latach 70. i 80. XX wieku nastąpił intensywny rozwój edukacji ekologicznej. W 1975 roku ONZ ogłosiło Międzynarodowy Rok Ochrony Środowiska, a także powstały pierwsze ogólnoświatowe strategie promujące ochronę przyrody. Pod koniec lat 70. w wielu krajach rozpoczęto tworzenie programów nauczania, które miały na celu edukowanie społeczeństw w zakresie ochrony środowiska, zrównoważonego rozwoju oraz odpowiedzialności ekologicznej.

W 1985 roku UNESCO ogłosiło Dekadę Edukacji Ekologicznej, która trwała do 1994 roku. W ramach tego programu zrealizowano liczne projekty edukacyjne, które miały na celu włączenie tematyki ochrony środowiska do standardowych programów nauczania w szkołach, a także wprowadzenie szkoleń dla nauczycieli.

W 1992 roku odbyła się Konferencja Narodów Zjednoczonych w sprawie Środowiska i Rozwoju (znana także jako Szczyt Ziemi), która miała znaczący wpływ na dalszy rozwój edukacji ekologicznej. W Rio de Janeiro podjęto decyzję o globalnym podejściu do zrównoważonego rozwoju i ochrony środowiska, co skłoniło państwa do zintensyfikowania działań edukacyjnych na całym świecie. W wyniku tej konferencji powstała Agenda 21, dokument, który wskazał konkretne działania na rzecz ochrony środowiska, a także zaproponował, jak powinny wyglądać edukacja ekologiczna i wychowanie w kontekście zrównoważonego rozwoju. W tym dokumencie wśród czterech podstawowych warunków gwarantujących udane wdrożenie zasad zrównoważonego rozwoju w życie lokalnej społeczności na pierwszym miejscu wymienia się edukację ekologiczną.

Znaczenie oraz konieczność rozwijania edukacji ekologicznej były wielokrotnie potwierdzane podczas corocznych Szczytów Ziemi, organizowanych w ramach monitorowania realizacji Konwencji klimatycznych – tzw. COP (Conference of the Parties), m.in. w art. 12 Porozumienia paryskiego z 2016 roku. Jak wynika jednak z raportu UNESCO Getting every school climate ready (2021), opartego na analizie dokumentów programowych ze 100 państw, aż 47% z nich nie zawiera w swoich podstawach programowych żadnej wzmianki o zmianach klimatu. W pozostałych przypadkach problematyka ta pojawia się, lecz w sposób marginalny i powierzchowny. Nieliczne są państwa, które traktują edukację klimatyczną priorytetowo, włączając ją do programów wszystkich przedmiotów. W Europie przykładem takiego podejścia są Włochy.

Początki edukacji ekologicznej w Polsce na tle przemian społecznych i środowiskowych

W Polsce w latach 70. i 80. XX wieku pojęcie „edukacja ekologiczna” nie było jeszcze powszechnie używane, a działania w tym zakresie miały ograniczony zasięg. Dominowało podejście technokratyczne, skupione głównie na kontroli zanieczyszczeń, z niewielkim naciskiem na edukację społeczną. Problemy środowiskowe, takie jak zanieczyszczenie powietrza, wód i gleb, stopniowo zwiększały jednak zainteresowanie ochroną środowiska. Treści ekologiczne pojawiały się w szkołach sporadycznie, głównie w ramach nauk przyrodniczych. Istotnym krokiem w rozwoju świadomości ekologicznej była działalność Polskiego Klubu Ekologicznego, założonego w 1980 roku jako jedna z pierwszych niezależnych organizacji ekologicznych w Polsce.

Przełom to rok 1989, kiedy dokonuje się transformacja ustrojowa i otwarcie na Zachód. Pozwoliło to zacząć rozwijać współpracę międzynarodową w dziedzinie edukacji ekologicznej. Polska zaczęła uczestniczyć w programach UNESCO i UNEP, a także korzystać z doświadczeń zachodnich w dziedzinie edukacji środowiskowej. W latach 90. zaczęto tworzyć programy edukacji ekologicznej na poziomie ogólnokrajowym i lokalnym, m.in. programy Ministerstwa Edukacji Narodowej i Ministerstwa Środowiska. Powstało wiele organizacji pozarządowych zajmujących się edukacją ekologiczną, takich jak Fundacja Nasza Ziemia (1994), Ośrodek Działań Ekologicznych „Źródła” (1993), Społeczny Instytut Ekologiczny (1990), Fundacja EkoRozwoju (1991) i Stowarzyszenie Ekologiczne EKO-UNIA (1994). W szkołach zaczęto wprowadzać tematy ochrony środowiska do programów nauczania, często w formie projektów, wycieczek terenowych i kampanii społecznych.

W 1999 roku do polskiego systemu oświaty została wprowadzona ścieżka międzyprzedmiotowa z edukacji ekologicznej. Jej celem było integrowanie treści ekologicznych w nauczanie różnych przedmiotów szkolnych, zamiast realizowania edukacji ekologicznej jako osobnego przedmiotu. Niestety, po 9 latach wycofano się z realizacji ścieżek międzyprzedmiotowych w szkołach, w tym edukacji ekologicznej jako ścieżki międzyprzedmiotowej.

Na pograniczu przemysłu i przyrody – początki edukacji ekologicznej w regionie śląskim

Początki edukacji ekologicznej w województwie śląskim są ściśle związane z trudną sytuacją środowiskową regionu, który od dziesięcioleci był jednym z najbardziej uprzemysłowionych i zanieczyszczonych obszarów Polski. Region Górnego Śląska borykał się z katastrofalnym poziomem zanieczyszczenia, a raporty z połowy lat 80. wskazywały, że około milion mieszkańców żyło w warunkach codziennego zagrożenia zdrowotnego, a liczba dzieci z opóźnieniami w rozwoju silnie korelowała z obecnością metali ciężkich, zwłaszcza ołowiu, w środowisku.

Już w latach 70. i 80. XX wieku, na fali rosnącego zanieczyszczenia powietrza, wód i gleb, zaczęły pojawiać się pierwsze lokalne inicjatywy proekologiczne, głównie w środowiskach naukowych oraz wśród działaczy społecznych. Transformacja ustrojowa i rozwój samorządów po 1989 roku umożliwiły szersze działania na rzecz edukacji ekologicznej. Samorządy województwa śląskiego zaczęły realizować programy lokalne wspierające edukację ekologiczną, często we współpracy ze szkołami, uczelniami i organizacjami pozarządowymi. Organizowano liczne konkursy, kampanie edukacyjne i warsztaty dla dzieci i młodzieży.

Z organizacji i instytucji zajmujących się w tamtym okresie edukacją ekologiczną należałoby wymienić Ligę Ochrony Przyrody (LOP), najstarszą i jedną z największych organizacji ekologicznych w Polsce (działa od 1927 roku). W latach 80. i 90. prowadziła intensywną działalność edukacyjną w województwie katowickim (dziś śląskie). LOP współpracowała ze szkołami, organizując szkolne koła Ligi Ochrony Przyrody, które działały przy wielu placówkach oświatowych. Organizowała m.in. konkursy przyrodnicze, akcje „Sprzątanie świata”, szkolenia, obozy przyrodnicze i prelekcje w szkołach. Duże znaczenie w tym okresie miał Polski Klub Ekologiczny. Powstał w 1980 roku, był jedną z pierwszych niezależnych organizacji ekologicznych w Polsce. Górnośląski oddział działał bardzo aktywnie w regionie, szczególnie w latach 80. i 90. Prowadził akcje na rzecz poprawy jakości powietrza, ochrony wód i terenów zielonych. Organizował konferencje, warsztaty ekologiczne, kampanie informacyjne i happeningi. Był zaangażowany w monitorowanie inwestycji przemysłowych i ich wpływu na środowisko. Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach (WFOŚiGW) powstał na mocy ustawy w latach 90. jako instytucja finansująca ochronę środowiska. Wspierał (i nadal wspiera) finansowo liczne inicjatywy edukacyjne, programy ochrony przyrody, szkolenia oraz wydawnictwa ekologiczne w regionie. Dotował projekty szkół, organizacji pozarządowych i samorządów dotyczące edukacji ekologicznej.

Na szczególną uwagę zasługuje kilka wybranych przez nas organizacji, w tym Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska. Przez niemal 30 lat (1992–2022) pełniło ono rolę unikalnego w skali Polski centrum dokumentacyjno-edukacyjnego, skupiając się na przyrodzie i krajobrazie regionu. Odegrało bardzo ważną rolę w rozwoju edukacji ekologicznej w województwie śląskim, zajmowało się dokumentowaniem i badaniem dziedzictwa przyrodniczego regionu, czyli unikalnych ekosystemów, gatunków roślin i zwierząt, a także terenów cennych przyrodniczo. Prowadziło inwentaryzacje przyrodnicze oraz wydawało liczne opracowania, raporty i publikacje popularyzujące wiedzę o lokalnym środowisku. Było jednym z pierwszych ośrodków, które w tak systematyczny sposób ukazywały bogactwo przyrody regionu dotkniętego silną industrializacją. Organizowało warsztaty, konferencje, szkolenia, wykłady i wystawy dotyczące ochrony środowiska oraz bioróżnorodności regionu. Udostępniało materiały edukacyjne i publikacje dla nauczycieli, uczniów i lokalnych społeczności. Wspierało edukację regionalną, łącząc wiedzę przyrodniczą z historią i kulturą Śląska. Działając w jednym z najbardziej uprzemysłowionych regionów Polski, Centrum odgrywało kluczową rolę w zmianie podejścia do przyrody – pokazywało, że nawet w silnie zurbanizowanym i zdegradowanym środowisku istnieją wartościowe obszary przyrodnicze. Uczyło mieszkańców regionu szacunku do lokalnej przyrody, podkreślając jej unikatowy charakter. Najbardziej zasłużoną osobą dla Centrum jest dr Jerzy Parusel, który pełnił funkcję dyrektora od 1994 roku do 2020 roku, czyli przez około 26 lat.

Stowarzyszenie Ekologiczno-Kulturalne Klub Gaja to jedna z pierwszych (powstało w 1988 roku) i najbardziej znanych organizacji ekologicznych w Polsce wywodzących się ze Śląska. Zajmuje się głównie edukacją ekologiczną oraz ochroną zwierząt i przyrody. Organizowało głośne kampanie społeczne (np. przeciwko znęcaniu się nad zwierzętami, ratowanie rzek, ochrona drzew). W latach 90. prowadziło m.in. kampanie „Zbieraj makulaturę, ratuj konie” oraz „Święto Drzewa” (ta druga trwa do dziś). Wspiera szkoły, organizując warsztaty, konkursy i działania terenowe. Edukuje głównie poprzez sztukę, akcje społeczne i lokalne inicjatywy. Jacek Bożek założył Klub Gaja w 1988 roku w Bielsku‑Białej jako niezależną organizację ekologiczną i od tamtej pory pełni funkcję prezesa i lidera stowarzyszenia.

Pracownia na rzecz Wszystkich Istot (powstała w 1989 roku) to z kolei organizacja o charakterze bardziej radykalnym i aktywistycznym, nastawiona głównie na ochronę dzikiej przyrody i ekosystemów. Skupiała się na ochronie lasów, rzek, gór, a także przeciwdziałaniu inwestycjom niszczącym środowisko (np. drogom, wyciągom narciarskim, zaporom wodnym). W latach 90. angażowała się w akcje bezpośrednie (np. blokady wycinek lasów), działania prawne, kampanie medialne. Organizowała obozy i warsztaty ekologiczne, ucząc aktywizmu i prawnej ochrony przyrody. Współpracowała z naukowcami, prawnikami i lokalnymi społecznościami. Edukacja ekologiczna była i nadal pozostaje jednym z kluczowych elementów działań Pracowni. Dzisiaj są to np. kursy „Strażnicy i Strażniczki Przyrody” czy „Strażnicy Klimatu”. Od początku jej istnienia siedem osób pełniło funkcję Prezesa PNRWI, obecnie jest nim Radosław Ślusarczyk.

Centrum Studiów nad Człowiekiem i Środowiskiem zostało utworzone w 1992 roku z inicjatywy Rektora Uniwersytetu Śląskiego jako jednostka ogólnouczelniana, mająca na celu integrację działań uczelni w obszarze ochrony środowiska i edukacji ekologicznej. Jego powstanie wsparto m.in. programem TEMPUS/PHARE oraz współpracą z uniwersytetami w Aarhus (Dania), Greenwich (Wielka Brytania) i Warszawie. Na czele Centrum stanął prof. dr hab. Pawel Migula, potem stery przejął prof. UŚ dr hab. Mirosław Nakonieczny, a ostatnim z dyrektorów Centrum była prof. UŚ dr hab. Agnieszka Babczyńska. Przy Centrum stworzono Interdyscyplinarną Radę Naukową złożoną z około 18 przedstawicieli różnych dyscyplin – takich jak biologia, geografia, chemia, psychologia, socjologia, prawo – a także ekspertów z administracji państwowej, ekonomii i mediów. Centrum miało trzy zasadnicze profile działania: edukacyjny, badawczy i wydawniczy, gromadziło też literaturę specjalistyczną. Posiadało specjalistyczny księgozbiór, który jest dostępny dla wszystkich. Centrum organizowało cykliczne wykłady interdyscyplinarne pod hasłem „Wybrane problemy ekologii i ochrony środowiska” – otwarte dla studentów, pracowników uczelni i młodzieży szkolnej, odbywające się regularnie, m.in. w każdy czwartek o 16:00. Gośćmi było wiele znaczących i znanych postaci z kraju i Uniwersytetu zajmujących się środowiskiem. Jednym z flagowych wydarzeń były Biennale Fotograficzne Uniwersytetu Śląskiego „Nauka w obiektywie”, promujące dorobek naukowy pracowników i studentów przez sztukę fotograficzną.

Na przełomie lat 80. i 90. wiele innych organizacji i instytucji zajmowało się edukacją ekologiczną w regionie. Były to np.: Towarzystwo na rzecz Ziemi, Federacja Zielonych (oddziały lokalne na Śląsku działały m.in. w Katowicach i Gliwicach), Kuratorium Oświaty w Katowicach (wspierało ekologiczne programy edukacyjne w szkołach), Ośrodki Doradztwa Rolniczego (edukacja ekologiczna na terenach wiejskich), Uniwersytet Śląski w Katowicach (Wydział Biologii i Ochrony Środowiska, Wydział Nauk o Ziemi, działalność popularyzatorska i badawcza), Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego (działalność od 1975 roku, rozwinęła się w latach 80. i 90., edukacja terenowa, wycieczki, akcje ekologiczne), Leśne Ośrodki Edukacji Ekologicznej przy nadleśnictwach i regionalnych dyrekcjach Lasów Państwowych, Regionalne Centrum Edukacji Ekologicznej w Bielsku-Białej (działania w latach 90.).

Oblicza edukacji ekologicznej w Śląskiem dzisiaj

Proces kształtowania świadomości ekologicznej u mieszkańców województwa śląskiego ma obecnie charakter wieloaspektowy i opiera się zarówno na systemie edukacji formalnej, jak i na zróżnicowanych działaniach edukacji pozaformalnej i nieformalnej. Jego specyfikę stanowi silne zakorzenienie w lokalnym kontekście przyrodniczym i kulturowym oraz rozwinięta współpraca między podmiotami sektora publicznego, organizacjami pozarządowymi i jednostkami samorządu terytorialnego. Edukacja ekologiczna w regionie wyróżnia się ścisłym powiązaniem z lokalnym środowiskiem przyrodniczym oraz specyficznymi problemami ekologicznymi charakterystycznymi dla tego obszaru. W centrum zainteresowania znajdują się zarówno unikalne siedliska przyrodnicze, jak i problemy charakterystyczne dla Śląska, takie jak degradacja środowiska, smog czy przekształcone ekosystemy miejskie.

W edukację ekologiczną zaangażowane są nie tylko typowe ośrodki edukacji przyrodniczej, ale również muzea, biblioteki, ogrody botaniczne i zoologiczne, parki krajobrazowe, placówki doskonalenia nauczycieli, a nawet niektóre instytucje kultury. Istotną rolę odgrywają tu również Lasy Państwowe i organizacje pozarządowe, prowadzące liczne warsztaty terenowe, prelekcje i kampanie społeczne. Coraz większy nacisk kładzie się na edukację w otoczeniu przyrody. Powstają ścieżki edukacyjne, leśne warsztaty, ogrody sensoryczne i naturalne place zabaw, które pozwalają dzieciom i młodzieży doświadczać przyrody bezpośrednio. Wykorzystywane są zarówno tradycyjne metody edukacyjne, jak i nowoczesne technologie. Wiele placówek oferuje zajęcia w „zielonych pracowniach” oraz warsztaty z wykorzystaniem nowoczesnych pomocy dydaktycznych i multimediów.

Lista instytucji, które dzisiaj zajmują się edukacją ekologiczną w tym regionie, jest wyjątkowo długa. Oprócz wymienionych powyżej Klubu Gaja czy Pracowni na rzecz Wszystkich Istot, należą do nich Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego (prowadzi liczne ośrodki edukacyjne, m.in. w Będzinie, Kalinie, Rudach, Smoleniu i Żywcu), Centrum Edukacji Ekologicznej w Katowicach-Murckach (placówka oferująca różnorodne programy edukacyjne), Fundacja Ekologiczna ARKA (organizuje kampanie i warsztaty ekologiczne o zasięgu regionalnym i ogólnopolskim), Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Katowicach (zarządza wieloma ośrodkami edukacji leśnej, m.in. w Jankowicach, Ustroniu, Istebnej i Siewierzu), Arboretum Bramy Morawskiej w Raciborzu (miejsce edukacji o florze i ekologii), Śląski Ogród Zoologiczny w Chorzowie (prowadzi liczne zajęcia edukacyjne dotyczące ochrony gatunków i bioróżnorodności) czy Ośrodek Edukacji Ekologiczno-Geologicznej GEOsfera w Jaworznie (łączy geologię, ekologię i edukację terenową). To tylko niewielka część szerokiej sieci podmiotów działających w regionie. Ich pełną listę ze szczegółową charakterystyką znaleźć można w opracowaniu Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska z 2020 roku.

Więcej uwagi należałoby jeszcze poświęcić takim placówkom jak np. Śląski Ogród Botaniczny w Mikołowie, które jest ważnym centrum edukacji ekologicznej. W jego ramach funkcjonuje nowoczesne Centrum Edukacji Przyrodniczej i Ekologicznej, wyposażone w sale audiowizualne, laboratoria, fitotron i bibliotekę – to tu prowadzone są warsztaty, seminaria i szkolenia dla wszystkich grup wiekowych. Ogród prowadzi bardzo bogaty program edukacyjny: od warsztatów takich jak „Przyrodnicze spotkania ŚOB”, przez gry terenowe i mikroskopowe, po cykle edukacyjne dla przedszkolaków („Kącik ogrodnika”, „Leśne duszki”) czy młodzieży („Naturalnie Aktywni”). Co roku organizowany jest też Śląski Kalendarz Ekologiczny – cykl wydarzeń tematycznych (Dzień Ziemi, Dzień Grzybów, Dzień Wiatru itp.), połączonych z wykładami, spacerami i prelekcjami. Edukacja w ogrodzie opiera się na metodyce edukacji terenowej, gdzie dominują warsztaty w naturze – zajęcia zielarskie, survivalowe i przyrodnicze prowadzone są poza murami sal dydaktycznych, co umożliwia bezpośredni kontakt uczestników z przyrodą.

Klub Myśli Ekologicznej (KME) od stycznia 2012 roku prowadzi comiesięczne spotkania, których celem jest pogłębiona refleksja nad kryzysem klimatycznym i ekologicznym oraz inspirowanie uczestników do konkretnych działań. W ramach inicjatywy KME zostało zorganizowanych dotychczas 100 spotkań. Gośćmi spotkań byli m.in. naukowcy (prof. Martin Head, prof. Ladislav Miko, prof. Marek Oziewicz, prof. Ewa Bińczyk, prof. Szymon Malinowski, prof. Tadeusz Sławek, dr hab. Nuria Selva Fernandez, dr hab. Urszula Zajączkowska), aktorzy (Marcin Dorociński), dziennikarze (Szymon Hołownia, Adam Wajrak, Edwin Bendyk), pisarze (np. Olga Tokarczuk, Elżbieta Dzikowska, Marcin Popkiewicz, Filip Springer), muzycy (np. Natalia Przybysz, Raphael Rogiński, zespół Same Suki), reżyserzy (Ewa Ewart, Beata Hyży-Czołpińska, Krystian Matysek), prawnicy (prof. Tomasz Pietrzykowski, mec. Karolina Kuszlewicz), działacze społeczni (Stuart Scott, Jacek Bożek, Grzegorz Bożek, Xavier Bayle), psychologowie (Wojciech Eichelberger), artyści (np. Cecylia Malik), weterynarze (Dorota Sumińska), duchowni (o. Stanisław Jaromi), autorzy znanych blogów i kanałów na platformie YouTube (np. Magdalena Cielenga Wiaterek – Zielenina, Anna Mularczyk Mayer – Prosty blog, Orestes Kowalski – Everyday Hero). Klub Myśli Ekologicznej przez wiele lat funkcjonował jako aktywna nieformalna grupa rozpoznawalna w regionie i w kraju.  Od stycznia 2021 roku członkowie grupy tworzą Fundację Klub Myśli Ekologicznej, a prezeską Fundacji została Barbara Wojtaszek. Działalność KME była wielokrotnie doceniana: w 2019 roku otrzymał Ekolaur Polskiej Izby Ekologii. Wcześniej prof. Skubała i dr Ryszard Kulik otrzymali za tę inicjatywę nagrodę „Zielony Czek” (przyznawana przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, 2013), „Dobromira roku 2013” (Ekologiczny Kongres Gospodarczy), a także nagrody w Ogólnopolskim Konkursie Pop Science (2019). Relacje ze spotkań pojawiały się w programach telewizyjnych czy audycjach radiowych. W spotkaniach organizowanych przez KME uczestniczy od 50 do 200 osób. Klub Myśli Ekologicznej był wielokrotnie proszony o patronat różnych wydarzeń ekologicznych, konkursów, konferencji. Fanpage KME ma zasięg kilkudziesięciu tysięcy osób, zamieszczanych jest tam wiele aktualnych postów, a ich autorzy stali się bardzo popularni w kraju. Wydarzenia są dostępne online – przez YouTube i Facebook – a część spotkań tłumaczona jest na język migowy oraz z angielskiego na polski, co poszerza ich zasięg i wpływ społeczny.

Pracownia Edukacji Żywej to jedna z najbardziej inspirujących inicjatyw edukacyjnych w województwie śląskim, łącząca głębokie zanurzenie w naturze z nowoczesnym podejściem pedagogicznym. Od 2014 roku jest współprowadzona przez dr Maję Głowacką (biolożkę) oraz dr. Bogdana Ogrodnika (fizyka‑przyrodnika). Jej misją jest „twórcza adaptacja dzieci i młodzieży do świata i zmian w nim zachodzących” poprzez żywy kontakt z przyrodą. Pracownia w edukacji skupia się nie tylko na wiedzy, ale również na relacji z naturą i osobistym przeżyciu. Działa przede wszystkim w terenie, zapewniając uczestnikom edukację przez doświadczenie, wzmacniając rozwój emocjonalny, społeczną świadomość oraz kompetencje przyrodnicze. Jednocześnie rozpowszechnia swoje podejście wśród edukatorów, tworząc propagatorów edukacji terenowej oraz ekologicznego stylu życia w regionie i poza nim. Pracownia prowadzi warsztaty dla dzieci, młodzieży, rodzin, a także kursy dla edukatorów, nauczycieli i przewodników leśnych. Inspiruje m.in. pedagogów do tworzenia własnych leśnych aktywności i opowieści natury. Metoda „Podróży do Zaczarowanego Lasu” to unikalny program edukacyjny, który umożliwia uczestnikom poznanie modelu autorskiego, rozwijanie narracji przyrodniczych, rozumienie neurofizjologii i psychologii rozwojowej w kontekście ekologii oraz praktyczne prowadzenie wypraw przyrodniczych.

Fundacja Leśne Projekty powstała z potrzeby pogłębionego kontaktu człowieka z naturą oraz z przekonania, że las posiada wyjątkową moc wspierania zdrowia i dobrostanu. Jej działalność koncentruje się na promowaniu świadomego obcowania z przyrodą oraz odkrywaniu korzyści wynikających z harmonijnego współistnienia człowieka i środowiska. Fundacja podkreśla znaczenie bliskości z naturą dla równowagi emocjonalnej, refleksji i wzmacniania więzi z otaczającym światem przyrodniczym. Na stronie Fundacji czytamy: „Wierzymy, że las jest przestrzenią, w której można znaleźć spokój, równowagę i regenerację. Dlatego propagujemy praktyki takie jak kąpiele leśne (shinrin-yoku) i terapia leśna, które pomagają redukować stres, wzmacniać zdrowie psychiczne i fizyczne oraz budować głębszą więź z otaczającą przyrodą”. Fundacji przewodzi Katarzyna Grabka – przewodniczka kąpieli leśnych i terapii leśnej certyfikowana przez Forest Therapy Institute oraz Fortest Therapy Hub. Fundacja organizuje zajęcia indywidualne oraz dla firm i instytucji, dostosowując scenariusz każdej kąpieli leśnej do charakteru grupy i wieku uczestników. Szczególny nacisk kładzie się na edukację najmłodszych – to w dzieciach buduje się poczucie więzi z lasem i świadomość potrzeby ochrony środowiska. W ramach tej inicjatywy prowadzone są Leśne Lekcje, skierowane zarówno do przedszkoli, jak i szkół, które mają na celu rozwijanie szacunku dla przyrody oraz kształtowanie postaw proekologicznych od najmłodszych lat.