Edukacja ekologiczna / Edukacja klimatyczno-środowiskowa

Autorzy: dr Magdalena Ochwat, prof. dr hab. Piotr Skubała

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

Akademia Edukacji Klimatyczno-Środowiskowej dla Nauczycieli (fot. M. Christ)

Pojęcie „edukacja ekologiczna” nie jest jednoznaczne i w literaturze przedmiotu budzi kontrowersje terminologiczne. Część badaczy wskazuje na potrzebę stosowania określenia edukacja ekologiczna, inni preferują termin edukacja środowiskowa, który szerzej podkreśla  kontekst przyrodniczo-społeczny. Spotyka się również pojęcie edukacja przyrodnicza, które bywa uznawane za niewłaściwe, gdyż pomija aspekt działalności człowieka i jego wpływu na środowisko przyrodnicze. Według A. Mierzwińskiego edukacja ekologiczna to „koncepcja kształcenia i wychowania społeczeństwa w duchu poszanowania środowiska przyrodniczego, zgodnie z hasłem myśleć globalnie – działać lokalnie”. Tak natomiast edukację ekologiczną definiuje Chauvel: „(…) proces całościowy i długotrwały, angażujący wszystkie wymiary człowieka: fizyczny, biologiczny, uczuciowy, duchowy, motoryczny, twórczy itd. Jego efektem powinno być wszechstronne poznanie własnego środowiska, umiejętność właściwego zeń korzystania oraz prawidłowego oceniania konsekwencji własnego zachowania”.

Obecnie w części publikacji oraz dokumentów edukacyjnych coraz częściej pojawiają się terminy „edukacja klimatyczna” oraz „edukacja klimatyczno-środowiskowa”, proponowane jako alternatywa wobec tradycyjnie używanego pojęcia „edukacja ekologiczna”. Zwolennicy tej zmiany podkreślają, że nowe określenia lepiej oddają pilność, złożoność i systemowy charakter współczesnych wyzwań związanych ze zmianą klimatu. Jednocześnie terminologia ta pozostaje przedmiotem dyskusji, a część badaczy – zwłaszcza z zakresu nauk o Ziemi – zgłasza wobec niej zastrzeżenia natury merytorycznej.

Jako autorzy niniejszego hasła powołujemy się na następujące ustalenia. W dokumencie Strategiczny Plan Działań w zakresie Edukacji Ekologicznej dla naszego kraju (SPDEE 2023), który aktualnie powstaje, znajduje się fragment wyjaśniający terminy dotyczące edukacji. Czytamy w nim, że termin „edukacja ekologiczna” jest zawarty w ustawie Prawo ochrony środowiska. Ponadto, termin ten stosuje się powszechnie w systemie zarządzania rozwojem Polski, obejmującym uwarunkowania prawne, dokumenty programowe (w tym strategie i polityki publiczne), instrumenty finansowe oraz system funkcjonowania administracji publicznej. Dlatego w SPDEE, uwzględniając ramy formalno-prawne, stosuje się termin „edukacja ekologiczna”, chociaż w dokumencie napisane jest wprost, że „istnieją bardziej adekwatne i aktualnie używane alternatywy, takie jak »edukacja klimatyczno-środowiskowa«”. Dokument, na który się powołujemy, zachowuje termin „edukacja ekologiczna” w celu utrzymania spójności i ciągłości terminologicznej, co jest istotne z punktu widzenia stanowienia prawa oraz zarządzania rozwojem kraju. Jasno wskazuje jednak na nowe i bardziej adekwatne alternatywy, proponując określenie „edukacja klimatyczno-środowiskowa”.

Warto również wspomnieć o samej nazwie Ministerstwa Klimatu i Środowiska, które stosuje dwa ważne komponenty, nie traktując ich synonimicznie ani jako błąd językowy, a raczej uwypuklając dwa ważne obszary działalności. Forma „climate and environmental education” jest dziś powszechnie używana w dokumentach międzynarodowych oraz artykułach. Raporty, takie jak te opracowane przez OECD (2024) czy dokumenty World Bank/Earth Day Network (2019), opisują „climate and environmental education” w kontekście strategii edukacyjnych i polityk publicznych.

W najbardziej kompleksowej publikacji w języku polskim dotyczącej zmiany klimatu, zatytułowanej Za pięć dwunasta koniec świata. Kryzys klimatyczno-ekologiczny głosem wielu nauk, redagowanej przez uczonych z Uniwersytetu Jagiellońskiego – Michała Pałasza i Katarzynę Jasikowską – pojawia się kolejne pojęcie, mianowicie „klimatyczno-ekologiczny”. Agnieszka Kozłowska, badaczka z Poznania w obszarze pedagogiki, używa określenia „edukacja klimatyczna”, podkreślając, że kluczowym czynnikiem staje się ocieplenie planety i zmiana klimatu. Ministerstwo Edukacji Narodowej w ramach reformy oświaty wprowadza natomiast do szkół „moduł klimatyczny”. Wszystkie te głosy wskazują na niejednoznaczne podejście do terminologii oraz spory związane z jej interpretacją. My jednak rekomendujemy określenie „edukacja klimatyczno-środowiskową”. Dla porządku wyjaśniamy zatem następujące terminy.

„Edukacja klimatyczna” i „edukacja klimatyczno-środowiskowa”, choć często używane zamiennie, różnią się zakresem oraz akcentami teoretycznymi i praktycznymi. „Edukacja klimatyczna” koncentruje się bezpośrednio na kryzysie klimatycznym, traktując go jako zjawisko o charakterze systemowym, powiązane z modelami rozwoju społeczno-gospodarczego, relacjami władzy oraz kwestiami etycznymi i sprawiedliwościowymi. Jej celem jest nie tylko przekaz wiedzy na temat przyczyn i skutków zmiany klimatu, lecz także rozwijanie kompetencji krytycznych, obywatelskich i sprawczych, umożliwiających świadome uczestnictwo w debacie publicznej oraz podejmowanie działań na rzecz transformacji społecznej i klimatycznej. W tym sensie „edukacja klimatyczna” ma charakter interdyscyplinarny i normatywny – stawia pytania o odpowiedzialność, przyszłość oraz możliwe kierunki zmiany.

Z kolei „edukacja klimatyczno-środowiskowa” osadza problematykę klimatu w szerszym kontekście. Zmiana klimatu jest w niej ujmowana jako jeden z wielu współistniejących problemów środowiskowych, obok ochrony bioróżnorodności, gospodarowania zasobami naturalnymi, jakości powietrza czy gospodarki odpadami. Akcent położony jest przede wszystkim na kształtowanie postaw proekologicznych oraz promowanie zrównoważoności, często poprzez wskazywanie indywidualnych działań i codziennych praktyk sprzyjających ochronie środowiska. W porównaniu z „edukacją klimatyczną” perspektywa ta rzadziej podejmuje krytyczną analizę uwarunkowań społeczno-politycznych kryzysu klimatycznego, a częściej koncentruje się na wiedzy przyrodniczej. Różnica między tymi podejściami nie ma charakteru wykluczającego, lecz wskazuje na odmienne punkty ciężkości. „Edukacja klimatyczna” pogłębia refleksję nad klimatem jako wyzwaniem cywilizacyjnym, natomiast „edukacja klimatyczno-środowiskowa” integruje temat klimatu z szerokim spektrum zagadnień ekologicznych i środowiskowych, oferując bardziej holistyczne ujęcie.

Wschód Ziemi – chwila, która obudziła sumienie świata

Zdjęcie Ziemi zrobione z Księżyca, słynna fotografia Earthrise, uwieczniona w 1968 roku przez astronautę Williama Andersa podczas misji Apollo 8, odegrało istotną rolę w kształtowaniu globalnej świadomości ekologicznej. Był to jeden z przełomowych momentów w historii kultury wizualnej, w którym ludzkość po raz pierwszy ujrzała swoją planetę w pełnej perspektywie kosmicznej – jako niewielką, kruchą i odizolowaną sferę unoszącą się w bezkresnej przestrzeni. Wizerunek Ziemi, ukazanej jako wspólny dom pozbawiony widocznych granic politycznych, wywarł silny wpływ na odbiorców na całym świecie, skłaniając do refleksji nad stanem środowiska naturalnego i koniecznością jego ochrony. Fotografia Earthrise ukazuje Ziemię jako spójną i współzależną całość, co odgrywa centralną rolę w kształtowaniu nowej świadomości planetarnej. Stała się ikoną antropocenu, wzmacniając świadomość ekologiczną na całym świecie. Co wydaje się bardzo istotne, fotografia ta uchodzi za jeden z kluczowych wizualnych symboli rodzącego się ruchu ekologicznego lat 70. XX wieku, przyczyniając się do wzrostu zainteresowania problematyką ekologiczną, rozwoju organizacji zajmujących się ochroną środowiska oraz ustanowienia obchodów Dnia Ziemi (Earth Day) w 1970 roku.

Obraz Ziemi postrzeganej z perspektywy kosmicznej wspierał rozwój systemowego podejścia w naukach o środowisku, promując wizję planety jako złożonego, zintegrowanego systemu, w którym wszystkie elementy pozostają ze sobą wzajemnie powiązane. Fotografia ta miała istotny wpływ na formowanie się współczesnej edukacji ekologicznej, stając się trwałym elementem materiałów dydaktycznych, publikacji naukowych i kampanii społecznych, odgrywając ważną rolę w procesie kształtowania postaw proekologicznych kolejnych pokoleń. Np. Chalquist wskazuje, że Earthrise sprzyja odnowieniu relacji z Ziemią, budzi podziw, respekt i odpowiedzialność – cechy kluczowe dla edukacji ekologicznej inspirowanej wspólnym domem, jakim jest nasza planeta.

Nicholas Mirzoeff w najbardziej aktualnym podręczniku krytycznego oglądu rzeczywistości zatytułowanym Jak zobaczyć świat, pozwalającym otworzyć oczy na nowo, nie bez przyczyny rozpoczyna swoje rozważania od jeszcze innej fotografii Ziemi, zdjęcia NASA znanego jako Blue Marble, które wykonano 7 grudnia 1972 roku. Autorem zdjęcia był astronauta Harrison Hagan „Jack” Schmitt, który uchwycił obraz planety z pokładu statku kosmicznego Apollo 17. Dziś jest to jedna z najczęściej reprodukowanych fotografii w historii. Na zdjęciu Ziemia jawi się jako błękitna kula – splecione ze sobą oceany, zielone połacie lądów i wirujące chmury tworzą sugestywny obraz planety jako całości. Publikacja fotografii na pierwszych stronach gazet na całym świecie miała ogromny rezonans.

• 
  Karty do kąpieli leśnych. Praca z kartami do kąpieli leśnych (fot. M. Ochwat)
• 
  Karty do kąpieli leśnych – praca z kartami dla dzieci (fot. M. Ochwat)
• 
  Karty do kąpieli leśnych – praca z kartami dla dzieci (fot. M. Ochwat)
• 
  Karty do kąpieli leśnych – praca z kartami dla dzieci (fot. M. Ochwat)
• 
  Karty do kąpieli leśnych – praca z kartami dla dzieci (fot. M. Ochwat)

Narodziny i rozwój edukacji ekologicznej w ujęciu międzynarodowym

Edukacja ekologiczna jako samodzielny nurt w pedagogice zaczęła wyraźnie kształtować się w latach 60. i 70. XX wieku, stanowiąc odpowiedź na narastające globalne kryzysy środowiskowe. Do najważniejszych wyzwań należały: zanieczyszczenie powietrza i wód, degradacja ekosystemów, szybki wzrost liczby ludności, procesy urbanizacyjne oraz intensyfikacja działalności przemysłowej. W tym okresie szczególną rolę odegrał raport Klubu Rzymskiego „Granice wzrostu”, który zwrócił uwagę opinii publicznej i decydentów na ograniczoną pojemność ekosystemów oraz konieczność wdrożenia działań zapobiegających nieodwracalnym skutkom degradacji środowiska. Rośnie świadomość, że rozwiązania technologiczne i ekonomiczne muszą iść w parze z edukacją kształtującą postawy proekologiczne oraz długofalową odpowiedzialność społeczną.

Doniosłe znaczenie edukacji ekologicznej zostało mocno podkreślone w raporcie sekretarza generalnego ONZ U Thanta, ogłoszonym w maju 1969 roku i zatytułowanym Człowiek i jego środowisko. Dokument ten wyraźnie wskazywał na potrzebę tworzenia systemu edukacyjnego ukierunkowanego na upowszechnianie wiedzy ekologicznej zgodnie z nowym sposobem myślenia o środowisku naturalnym, w którym naruszona równowaga prowadziła wprost do sytuacji kryzysowej.

Kluczowy moment dla instytucjonalizacji edukacji ekologicznej stanowiła zorganizowana w 1972 roku w Sztokholmie Konferencja Narodów Zjednoczonych w sprawie Środowiska Człowieka. Wydarzenie to uznaje się za pierwszy globalny szczyt, na którym zagadnienia ochrony środowiska zostały ujęte w kontekście zrównoważonego rozwoju, co znacząco wpłynęło na dalsze kierunki polityki ekologicznej na świecie. W trakcie konferencji na szczeblu międzynarodowym po raz pierwszy sformułowano postulat włączenia edukacji ekologicznej do strategii działań na rzecz ochrony środowiska, zarówno w odniesieniu do młodzieży, jak i dorosłych. Znaczenie edukacji w tym zakresie zostało jednoznacznie podkreślone w Deklaracji Sztokholmskiej – oficjalnym dokumencie końcowym konferencji – gdzie w zasadzie 19. wskazano konieczność rozwoju programów edukacyjnych mających na celu kształtowanie świadomości ekologicznej, promowanie odpowiedzialnych postaw wobec środowiska oraz wspieranie aktywnego udziału społeczeństw w działaniach na rzecz jego ochrony.

Konferencja zapoczątkowała globalny ruch na rzecz edukacji ekologicznej, inspirując rządy, organizacje międzynarodowe (np. UNESCO) oraz organizacje pozarządowe do podejmowania działań w tej dziedzinie. Jej efektem było m.in. powstanie Programu Środowiskowego ONZ (UNEP), który później wspólnie z UNESCO rozwijał programy edukacji ekologicznej, czego przykładem może być Międzynarodowa strategia edukacji środowiskowej – wspólna publikacja UNESCO – UNEP.

W latach 70. i 80. XX wieku nastąpił intensywny rozwój edukacji ekologicznej. W 1975 roku ONZ ogłosiło Międzynarodowy Rok Ochrony Środowiska, a także powstały pierwsze ogólnoświatowe strategie promujące ochronę przyrody. Pod koniec lat 70. w wielu krajach rozpoczęto tworzenie programów nauczania, które miały na celu edukowanie społeczeństw w zakresie ochrony środowiska, zrównoważonego rozwoju oraz odpowiedzialności ekologicznej.

W 1985 roku UNESCO ogłosiło Dekadę Edukacji Ekologicznej, która trwała do 1994 roku. W ramach tego programu zrealizowano liczne projekty edukacyjne, które miały na celu włączenie tematyki ochrony środowiska do standardowych programów nauczania w szkołach, a także wprowadzenie szkoleń dla nauczycieli.

W 1992 roku odbyła się Konferencja Narodów Zjednoczonych w sprawie Środowiska i Rozwoju (znana także jako Szczyt Ziemi), która miała znaczący wpływ na dalszy rozwój edukacji ekologicznej. W Rio de Janeiro podjęto decyzję o globalnym podejściu do zrównoważonego rozwoju i ochrony środowiska, co skłoniło państwa do zintensyfikowania działań edukacyjnych na całym świecie. W wyniku tej konferencji powstała Agenda 21, dokument, który wskazał konkretne działania na rzecz ochrony środowiska, a także zaproponował, jak powinny wyglądać edukacja ekologiczna i wychowanie w kontekście zrównoważonego rozwoju. W tym dokumencie wśród czterech podstawowych warunków gwarantujących udane wdrożenie zasad zrównoważonego rozwoju w życie lokalnej społeczności na pierwszym miejscu wymienia się edukację ekologiczną.

Znaczenie oraz konieczność rozwijania edukacji ekologicznej były wielokrotnie potwierdzane podczas corocznych Szczytów Ziemi, organizowanych w ramach monitorowania realizacji Konwencji klimatycznych – tzw. COP (Conference of the Parties), m.in. w art. 12 Porozumienia paryskiego z 2016 roku. Jak wynika jednak z raportu UNESCO Getting every school climate ready (2021), opartego na analizie dokumentów programowych ze 100 państw, aż 47% z nich nie zawiera w swoich podstawach programowych żadnej wzmianki o zmianach klimatu. W pozostałych przypadkach problematyka ta pojawia się, lecz w sposób marginalny i powierzchowny. Nieliczne są państwa, które traktują edukację klimatyczną priorytetowo, włączając ją do programów wszystkich przedmiotów. W Europie przykładem takiego podejścia są Włochy.

Początki edukacji ekologicznej w Polsce na tle przemian społecznych i środowiskowych

W Polsce w latach 70. i 80. XX wieku pojęcie „edukacja ekologiczna” nie było jeszcze powszechnie używane, a działania w tym zakresie miały ograniczony zasięg. Dominowało podejście technokratyczne, skupione głównie na kontroli zanieczyszczeń, z niewielkim naciskiem na edukację społeczną. Problemy środowiskowe, takie jak zanieczyszczenie powietrza, wód i gleb, stopniowo zwiększały jednak zainteresowanie ochroną środowiska. Treści ekologiczne pojawiały się w szkołach sporadycznie, głównie w ramach nauk przyrodniczych. Istotnym krokiem w rozwoju świadomości ekologicznej była działalność Polskiego Klubu Ekologicznego, założonego w 1980 roku jako jedna z pierwszych niezależnych organizacji ekologicznych w Polsce.

Przełom to rok 1989, kiedy dokonuje się transformacja ustrojowa i otwarcie na Zachód. Pozwoliło to zacząć rozwijać współpracę międzynarodową w dziedzinie edukacji ekologicznej. Polska zaczęła uczestniczyć w programach UNESCO i UNEP, a także korzystać z doświadczeń zachodnich w dziedzinie edukacji środowiskowej. W latach 90. zaczęto tworzyć programy edukacji ekologicznej na poziomie ogólnokrajowym i lokalnym, m.in. programy Ministerstwa Edukacji Narodowej i Ministerstwa Środowiska. Powstało wiele organizacji pozarządowych zajmujących się edukacją ekologiczną, takich jak Fundacja Nasza Ziemia (1994), Ośrodek Działań Ekologicznych „Źródła” (1993), Społeczny Instytut Ekologiczny (1990), Fundacja EkoRozwoju (1991) i Stowarzyszenie Ekologiczne EKO-UNIA (1994). W szkołach zaczęto wprowadzać tematy ochrony środowiska do programów nauczania, często w formie projektów, wycieczek terenowych i kampanii społecznych.

W 1999 roku do polskiego systemu oświaty została wprowadzona ścieżka międzyprzedmiotowa z edukacji ekologicznej. Jej celem było integrowanie treści ekologicznych w nauczanie różnych przedmiotów szkolnych, zamiast realizowania edukacji ekologicznej jako osobnego przedmiotu. Niestety, po 9 latach wycofano się z realizacji ścieżek międzyprzedmiotowych w szkołach, w tym edukacji ekologicznej jako ścieżki międzyprzedmiotowej.

• 
  Warsztaty „Edukacja terenowa nad rzeką Rawą”, Akademia Edukacji Klimatyczno-Środowiskowej dla Nauczycieli. Rozmowa na temat relacji z rzeką zurbanizowaną w mieście Katowice, użycie karty do rozmowy z rzeką oraz hydrofonu do posłuchania, jak szumi rzeka (fot. M. Ochwat)
• 
  Warsztaty „Edukacja terenowa nad rzeką Rawą” (fot. M. Ochwat)
• 
  Warsztaty „Edukacja terenowa nad rzeką Rawą”, Akademia Edukacji Klimatyczno-Środowiskowej dla nauczycieli – refleksja nad obecnością rzeki w mieście Katowice (fot. M. Ochwat)

Na pograniczu przemysłu i przyrody – początki edukacji ekologicznej w regionie śląskim

Początki edukacji ekologicznej w województwie śląskim są ściśle związane z trudną sytuacją środowiskową regionu, który od dziesięcioleci był jednym z najbardziej uprzemysłowionych i zanieczyszczonych obszarów Polski. Region Górnego Śląska borykał się z katastrofalnym poziomem zanieczyszczenia, a raporty z połowy lat 80. wskazywały, że około milion mieszkańców żyło w warunkach codziennego zagrożenia zdrowotnego, a liczba dzieci z opóźnieniami w rozwoju silnie korelowała z obecnością metali ciężkich, zwłaszcza ołowiu, w środowisku.

Już w latach 70. i 80. XX wieku, na fali rosnącego zanieczyszczenia powietrza, wód i gleb, zaczęły pojawiać się pierwsze lokalne inicjatywy proekologiczne, głównie w środowiskach naukowych oraz wśród działaczy społecznych. Transformacja ustrojowa i rozwój samorządów po 1989 roku umożliwiły szersze działania na rzecz edukacji ekologicznej. Samorządy województwa śląskiego zaczęły realizować programy lokalne wspierające edukację ekologiczną, często we współpracy ze szkołami, uczelniami i organizacjami pozarządowymi. Organizowano liczne konkursy, kampanie edukacyjne i warsztaty dla dzieci i młodzieży.

Z organizacji i instytucji zajmujących się w tamtym okresie edukacją ekologiczną należałoby wymienić Ligę Ochrony Przyrody (LOP), najstarszą i jedną z największych organizacji ekologicznych w Polsce (działa od 1927 roku). W latach 80. i 90. prowadziła intensywną działalność edukacyjną w województwie katowickim (dziś śląskie). LOP współpracowała ze szkołami, organizując szkolne koła Ligi Ochrony Przyrody, które działały przy wielu placówkach oświatowych. Organizowała m.in. konkursy przyrodnicze, akcje „Sprzątanie świata”, szkolenia, obozy przyrodnicze i prelekcje w szkołach. Duże znaczenie w tym okresie miał Polski Klub Ekologiczny. Powstał w 1980 roku, był jedną z pierwszych niezależnych organizacji ekologicznych w Polsce. Górnośląski oddział działał bardzo aktywnie w regionie, szczególnie w latach 80. i 90. Prowadził akcje na rzecz poprawy jakości powietrza, ochrony wód i terenów zielonych. Organizował konferencje, warsztaty ekologiczne, kampanie informacyjne i happeningi. Był zaangażowany w monitorowanie inwestycji przemysłowych i ich wpływu na środowisko. Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach (WFOŚiGW) powstał na mocy ustawy w latach 90. jako instytucja finansująca ochronę środowiska. Wspierał (i nadal wspiera) finansowo liczne inicjatywy edukacyjne, programy ochrony przyrody, szkolenia oraz wydawnictwa ekologiczne w regionie. Dotował projekty szkół, organizacji pozarządowych i samorządów dotyczące edukacji ekologicznej.

Na szczególną uwagę zasługuje kilka wybranych przez nas organizacji, w tym Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska. Przez niemal 30 lat (1992–2022) pełniło ono rolę unikalnego w skali Polski centrum dokumentacyjno-edukacyjnego, skupiając się na przyrodzie i krajobrazie regionu. Odegrało bardzo ważną rolę w rozwoju edukacji ekologicznej w województwie śląskim, zajmowało się dokumentowaniem i badaniem dziedzictwa przyrodniczego regionu, czyli unikalnych ekosystemów, gatunków roślin i zwierząt, a także terenów cennych przyrodniczo. Prowadziło inwentaryzacje przyrodnicze oraz wydawało liczne opracowania, raporty i publikacje popularyzujące wiedzę o lokalnym środowisku. Było jednym z pierwszych ośrodków, które w tak systematyczny sposób ukazywały bogactwo przyrody regionu dotkniętego silną industrializacją. Organizowało warsztaty, konferencje, szkolenia, wykłady i wystawy dotyczące ochrony środowiska oraz bioróżnorodności regionu. Udostępniało materiały edukacyjne i publikacje dla nauczycieli, uczniów i lokalnych społeczności. Wspierało edukację regionalną, łącząc wiedzę przyrodniczą z historią i kulturą Śląska. Działając w jednym z najbardziej uprzemysłowionych regionów Polski, Centrum odgrywało kluczową rolę w zmianie podejścia do przyrody – pokazywało, że nawet w silnie zurbanizowanym i zdegradowanym środowisku istnieją wartościowe obszary przyrodnicze. Uczyło mieszkańców regionu szacunku do lokalnej przyrody, podkreślając jej unikatowy charakter. Najbardziej zasłużoną osobą dla Centrum jest dr Jerzy Parusel, który pełnił funkcję dyrektora od 1994 roku do 2020 roku, czyli przez około 26 lat.

Stowarzyszenie Ekologiczno-Kulturalne Klub Gaja to jedna z pierwszych (powstało w 1988 roku) i najbardziej znanych organizacji ekologicznych w Polsce wywodzących się ze Śląska. Zajmuje się głównie edukacją ekologiczną oraz ochroną zwierząt i przyrody. Organizowało głośne kampanie społeczne (np. przeciwko znęcaniu się nad zwierzętami, ratowanie rzek, ochrona drzew). W latach 90. prowadziło m.in. kampanie „Zbieraj makulaturę, ratuj konie” oraz „Święto Drzewa” (ta druga trwa do dziś). Wspiera szkoły, organizując warsztaty, konkursy i działania terenowe. Edukuje głównie poprzez sztukę, akcje społeczne i lokalne inicjatywy. Jacek Bożek założył Klub Gaja w 1988 roku w Bielsku‑Białej jako niezależną organizację ekologiczną i od tamtej pory pełni funkcję prezesa i lidera stowarzyszenia.

Pracownia na rzecz Wszystkich Istot (powstała w 1989 roku) to z kolei organizacja o charakterze bardziej radykalnym i aktywistycznym, nastawiona głównie na ochronę dzikiej przyrody i ekosystemów. Skupiała się na ochronie lasów, rzek, gór, a także przeciwdziałaniu inwestycjom niszczącym środowisko (np. drogom, wyciągom narciarskim, zaporom wodnym). W latach 90. angażowała się w akcje bezpośrednie (np. blokady wycinek lasów), działania prawne, kampanie medialne. Organizowała obozy i warsztaty ekologiczne, ucząc aktywizmu i prawnej ochrony przyrody. Współpracowała z naukowcami, prawnikami i lokalnymi społecznościami. Edukacja ekologiczna była i nadal pozostaje jednym z kluczowych elementów działań Pracowni. Dzisiaj są to np. kursy „Strażnicy i Strażniczki Przyrody” czy „Strażnicy Klimatu”. Od początku jej istnienia siedem osób pełniło funkcję Prezesa PNRWI, obecnie jest nim Radosław Ślusarczyk.

Centrum Studiów nad Człowiekiem i Środowiskiem zostało utworzone w 1992 roku z inicjatywy Rektora Uniwersytetu Śląskiego jako jednostka ogólnouczelniana, mająca na celu integrację działań uczelni w obszarze ochrony środowiska i edukacji ekologicznej. Jego powstanie wsparto m.in. programem TEMPUS/PHARE oraz współpracą z uniwersytetami w Aarhus (Dania), Greenwich (Wielka Brytania) i Warszawie. Na czele Centrum stanął prof. dr hab. Pawel Migula, potem stery przejął prof. UŚ dr hab. Mirosław Nakonieczny, a ostatnim z dyrektorów Centrum była prof. UŚ dr hab. Agnieszka Babczyńska. Przy Centrum stworzono Interdyscyplinarną Radę Naukową złożoną z około 18 przedstawicieli różnych dyscyplin – takich jak biologia, geografia, chemia, psychologia, socjologia, prawo – a także ekspertów z administracji państwowej, ekonomii i mediów. Centrum miało trzy zasadnicze profile działania: edukacyjny, badawczy i wydawniczy, gromadziło też literaturę specjalistyczną. Posiadało specjalistyczny księgozbiór, który jest dostępny dla wszystkich. Centrum organizowało cykliczne wykłady interdyscyplinarne pod hasłem „Wybrane problemy ekologii i ochrony środowiska” – otwarte dla studentów, pracowników uczelni i młodzieży szkolnej, odbywające się regularnie, m.in. w każdy czwartek o 16:00. Gośćmi było wiele znaczących i znanych postaci z kraju i Uniwersytetu zajmujących się środowiskiem. Jednym z flagowych wydarzeń były Biennale Fotograficzne Uniwersytetu Śląskiego „Nauka w obiektywie”, promujące dorobek naukowy pracowników i studentów przez sztukę fotograficzną.

Na przełomie lat 80. i 90. wiele innych organizacji i instytucji zajmowało się edukacją ekologiczną w regionie. Były to np.: Towarzystwo na rzecz Ziemi, Federacja Zielonych (oddziały lokalne na Śląsku działały m.in. w Katowicach i Gliwicach), Kuratorium Oświaty w Katowicach (wspierało ekologiczne programy edukacyjne w szkołach), Ośrodki Doradztwa Rolniczego (edukacja ekologiczna na terenach wiejskich), Uniwersytet Śląski w Katowicach (Wydział Biologii i Ochrony Środowiska, Wydział Nauk o Ziemi, działalność popularyzatorska i badawcza), Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego (działalność od 1975 roku, rozwinęła się w latach 80. i 90., edukacja terenowa, wycieczki, akcje ekologiczne), Leśne Ośrodki Edukacji Ekologicznej przy nadleśnictwach i regionalnych dyrekcjach Lasów Państwowych, Regionalne Centrum Edukacji Ekologicznej w Bielsku-Białej (działania w latach 90.).

• 
  Ustalanie praw rzek i odpowiedzialności człowieka za rzeki – próba kreatywnego pisania, tworzenie praw rzeki oraz zasad odpowiedzialności człowieka za rzekę
• 
  Ustalanie praw rzek i odpowiedzialności człowieka za rzeki – praca twórcza uczestników, formułowanie praw rzeki i zasad odpowiedzialności człowieka

Oblicza edukacji ekologicznej w Śląskiem dzisiaj

Proces kształtowania świadomości ekologicznej u mieszkańców województwa śląskiego ma obecnie charakter wieloaspektowy i opiera się zarówno na systemie edukacji formalnej, jak i na zróżnicowanych działaniach edukacji pozaformalnej i nieformalnej. Jego specyfikę stanowi silne zakorzenienie w lokalnym kontekście przyrodniczym i kulturowym oraz rozwinięta współpraca między podmiotami sektora publicznego, organizacjami pozarządowymi i jednostkami samorządu terytorialnego. Edukacja ekologiczna w regionie wyróżnia się ścisłym powiązaniem z lokalnym środowiskiem przyrodniczym oraz specyficznymi problemami ekologicznymi charakterystycznymi dla tego obszaru. W centrum zainteresowania znajdują się zarówno unikalne siedliska przyrodnicze, jak i problemy charakterystyczne dla Śląska, takie jak degradacja środowiska, smog czy przekształcone ekosystemy miejskie.

W edukację ekologiczną zaangażowane są nie tylko typowe ośrodki edukacji przyrodniczej, ale również muzea, biblioteki, ogrody botaniczne i zoologiczne, parki krajobrazowe, placówki doskonalenia nauczycieli, a nawet niektóre instytucje kultury. Istotną rolę odgrywają tu również Lasy Państwowe i organizacje pozarządowe, prowadzące liczne warsztaty terenowe, prelekcje i kampanie społeczne. Coraz większy nacisk kładzie się na edukację w otoczeniu przyrody. Powstają ścieżki edukacyjne, leśne warsztaty, ogrody sensoryczne i naturalne place zabaw, które pozwalają dzieciom i młodzieży doświadczać przyrody bezpośrednio. Wykorzystywane są zarówno tradycyjne metody edukacyjne, jak i nowoczesne technologie. Wiele placówek oferuje zajęcia w „zielonych pracowniach” oraz warsztaty z wykorzystaniem nowoczesnych pomocy dydaktycznych i multimediów.

Lista instytucji, które dzisiaj zajmują się edukacją ekologiczną w tym regionie, jest wyjątkowo długa. Oprócz wymienionych powyżej Klubu Gaja czy Pracowni na rzecz Wszystkich Istot, należą do nich Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego (prowadzi liczne ośrodki edukacyjne, m.in. w Będzinie, Kalinie, Rudach, Smoleniu i Żywcu), Centrum Edukacji Ekologicznej w Katowicach-Murckach (placówka oferująca różnorodne programy edukacyjne), Fundacja Ekologiczna ARKA (organizuje kampanie i warsztaty ekologiczne o zasięgu regionalnym i ogólnopolskim), Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Katowicach (zarządza wieloma ośrodkami edukacji leśnej, m.in. w Jankowicach, Ustroniu, Istebnej i Siewierzu), Arboretum Bramy Morawskiej w Raciborzu (miejsce edukacji o florze i ekologii), Śląski Ogród Zoologiczny w Chorzowie (prowadzi liczne zajęcia edukacyjne dotyczące ochrony gatunków i bioróżnorodności) czy Ośrodek Edukacji Ekologiczno-Geologicznej GEOsfera w Jaworznie (łączy geologię, ekologię i edukację terenową). To tylko niewielka część szerokiej sieci podmiotów działających w regionie. Ich pełną listę ze szczegółową charakterystyką znaleźć można w opracowaniu Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska z 2020 roku.

Więcej uwagi należałoby jeszcze poświęcić takim placówkom jak np. Śląski Ogród Botaniczny w Mikołowie, które jest ważnym centrum edukacji ekologicznej. W jego ramach funkcjonuje nowoczesne Centrum Edukacji Przyrodniczej i Ekologicznej, wyposażone w sale audiowizualne, laboratoria, fitotron i bibliotekę – to tu prowadzone są warsztaty, seminaria i szkolenia dla wszystkich grup wiekowych. Ogród prowadzi bardzo bogaty program edukacyjny: od warsztatów takich jak „Przyrodnicze spotkania ŚOB”, przez gry terenowe i mikroskopowe, po cykle edukacyjne dla przedszkolaków („Kącik ogrodnika”, „Leśne duszki”) czy młodzieży („Naturalnie Aktywni”). Co roku organizowany jest też Śląski Kalendarz Ekologiczny – cykl wydarzeń tematycznych (Dzień Ziemi, Dzień Grzybów, Dzień Wiatru itp.), połączonych z wykładami, spacerami i prelekcjami. Edukacja w ogrodzie opiera się na metodyce edukacji terenowej, gdzie dominują warsztaty w naturze – zajęcia zielarskie, survivalowe i przyrodnicze prowadzone są poza murami sal dydaktycznych, co umożliwia bezpośredni kontakt uczestników z przyrodą.

Klub Myśli Ekologicznej (KME) od stycznia 2012 roku prowadzi comiesięczne spotkania, których celem jest pogłębiona refleksja nad kryzysem klimatycznym i ekologicznym oraz inspirowanie uczestników do konkretnych działań. W ramach inicjatywy KME zostało zorganizowanych dotychczas 100 spotkań. Gośćmi spotkań byli m.in. naukowcy (prof. Martin Head, prof. Ladislav Miko, prof. Marek Oziewicz, prof. Ewa Bińczyk, prof. Szymon Malinowski, prof. Tadeusz Sławek, dr hab. Nuria Selva Fernandez, dr hab. Urszula Zajączkowska), aktorzy (Marcin Dorociński), dziennikarze (Szymon Hołownia, Adam Wajrak, Edwin Bendyk), pisarze (np. Olga Tokarczuk, Elżbieta Dzikowska, Marcin Popkiewicz, Filip Springer), muzycy (np. Natalia Przybysz, Raphael Rogiński, zespół Same Suki), reżyserzy (Ewa Ewart, Beata Hyży-Czołpińska, Krystian Matysek), prawnicy (prof. Tomasz Pietrzykowski, mec. Karolina Kuszlewicz), działacze społeczni (Stuart Scott, Jacek Bożek, Grzegorz Bożek, Xavier Bayle), psychologowie (Wojciech Eichelberger), artyści (np. Cecylia Malik), weterynarze (Dorota Sumińska), duchowni (o. Stanisław Jaromi), autorzy znanych blogów i kanałów na platformie YouTube (np. Magdalena Cielenga Wiaterek – Zielenina, Anna Mularczyk Mayer – Prosty blog, Orestes Kowalski – Everyday Hero). Klub Myśli Ekologicznej przez wiele lat funkcjonował jako aktywna nieformalna grupa rozpoznawalna w regionie i w kraju.  Od stycznia 2021 roku członkowie grupy tworzą Fundację Klub Myśli Ekologicznej, a prezeską Fundacji została Barbara Wojtaszek. Działalność KME była wielokrotnie doceniana: w 2019 roku otrzymał Ekolaur Polskiej Izby Ekologii. Wcześniej prof. Skubała i dr Ryszard Kulik otrzymali za tę inicjatywę nagrodę „Zielony Czek” (przyznawana przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, 2013), „Dobromira roku 2013” (Ekologiczny Kongres Gospodarczy), a także nagrody w Ogólnopolskim Konkursie Pop Science (2019). Relacje ze spotkań pojawiały się w programach telewizyjnych czy audycjach radiowych. W spotkaniach organizowanych przez KME uczestniczy od 50 do 200 osób. Klub Myśli Ekologicznej był wielokrotnie proszony o patronat różnych wydarzeń ekologicznych, konkursów, konferencji. Fanpage KME ma zasięg kilkudziesięciu tysięcy osób, zamieszczanych jest tam wiele aktualnych postów, a ich autorzy stali się bardzo popularni w kraju. Wydarzenia są dostępne online – przez YouTube i Facebook – a część spotkań tłumaczona jest na język migowy oraz z angielskiego na polski, co poszerza ich zasięg i wpływ społeczny.

Pracownia Edukacji Żywej to jedna z najbardziej inspirujących inicjatyw edukacyjnych w województwie śląskim, łącząca głębokie zanurzenie w naturze z nowoczesnym podejściem pedagogicznym. Od 2014 roku jest współprowadzona przez dr Maję Głowacką (biolożkę) oraz dr. Bogdana Ogrodnika (fizyka‑przyrodnika). Jej misją jest „twórcza adaptacja dzieci i młodzieży do świata i zmian w nim zachodzących” poprzez żywy kontakt z przyrodą. Pracownia w edukacji skupia się nie tylko na wiedzy, ale również na relacji z naturą i osobistym przeżyciu. Działa przede wszystkim w terenie, zapewniając uczestnikom edukację przez doświadczenie, wzmacniając rozwój emocjonalny, społeczną świadomość oraz kompetencje przyrodnicze. Jednocześnie rozpowszechnia swoje podejście wśród edukatorów, tworząc propagatorów edukacji terenowej oraz ekologicznego stylu życia w regionie i poza nim. Pracownia prowadzi warsztaty dla dzieci, młodzieży, rodzin, a także kursy dla edukatorów, nauczycieli i przewodników leśnych. Inspiruje m.in. pedagogów do tworzenia własnych leśnych aktywności i opowieści natury. Metoda „Podróży do Zaczarowanego Lasu” to unikalny program edukacyjny, który umożliwia uczestnikom poznanie modelu autorskiego, rozwijanie narracji przyrodniczych, rozumienie neurofizjologii i psychologii rozwojowej w kontekście ekologii oraz praktyczne prowadzenie wypraw przyrodniczych.

Fundacja Leśne Projekty powstała z potrzeby pogłębionego kontaktu człowieka z naturą oraz z przekonania, że las posiada wyjątkową moc wspierania zdrowia i dobrostanu. Jej działalność koncentruje się na promowaniu świadomego obcowania z przyrodą oraz odkrywaniu korzyści wynikających z harmonijnego współistnienia człowieka i środowiska. Fundacja podkreśla znaczenie bliskości z naturą dla równowagi emocjonalnej, refleksji i wzmacniania więzi z otaczającym światem przyrodniczym. Na stronie Fundacji czytamy: „Wierzymy, że las jest przestrzenią, w której można znaleźć spokój, równowagę i regenerację. Dlatego propagujemy praktyki takie jak kąpiele leśne (shinrin-yoku) i terapia leśna, które pomagają redukować stres, wzmacniać zdrowie psychiczne i fizyczne oraz budować głębszą więź z otaczającą przyrodą”. Fundacji przewodzi Katarzyna Grabka – przewodniczka kąpieli leśnych i terapii leśnej certyfikowana przez Forest Therapy Institute oraz Fortest Therapy Hub. Fundacja organizuje zajęcia indywidualne oraz dla firm i instytucji, dostosowując scenariusz każdej kąpieli leśnej do charakteru grupy i wieku uczestników. Szczególny nacisk kładzie się na edukację najmłodszych – to w dzieciach buduje się poczucie więzi z lasem i świadomość potrzeby ochrony środowiska. W ramach tej inicjatywy prowadzone są Leśne Lekcje, skierowane zarówno do przedszkoli, jak i szkół, które mają na celu rozwijanie szacunku dla przyrody oraz kształtowanie postaw proekologicznych od najmłodszych lat.

Zmiana perspektywy: od edukacji ekologicznej do klimatyczno-środowiskowej

Ostatnia dekada przyniosła wiele zmian w obszarze edukacji ekologicznej. Jedną z najważniejszych jest dyskusja nad samą terminologią. Coraz częściej naukowcy zajmujący się ekologią i pedagogiką postulują odejście od określenia „edukacja ekologiczna” na rzecz „edukacji klimatycznej” lub „edukacji klimatyczno-środowiskowej”. Podkreślają oni, że to właśnie zmiana klimatu stanowi dziś największe wyzwanie, a problematyka środowiskowa – ochrona wód, powietrza czy gleb – powinna być z nią bezpośrednio powiązana.

Pojęcie „edukacji ekologicznej”, wywodzące się od terminu „ekologia”, wprowadzonego w 1866 roku przez Ernsta Haeckla, funkcjonuje w systemie oświaty co najmniej od lat 70. Edukacja ekologiczna nie przyniosła jednak oczekiwanych rezultatów, a określenie to wydaje się pojęciem archaicznym, ograniczonym głównie do aspektów przyrodniczych. Tymczasem aktualne wyzwania cywilizacyjne wymagają szerszej perspektywy, obejmującej kwestie stylu życia, gospodarki, rynku pracy czy nowych kompetencji związanych z zieloną transformacją. Z tego względu termin „edukacja klimatyczna” czy „edukacja klimatyczno-środowiskowa” lepiej odpowiada obecnym realiom.

Zmiana akcentów terminologicznych widoczna jest również w praktyce polskiej i zagranicznej. Na podstawie zarządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20 grudnia 2024 roku powołano Zespół do spraw Edukacji Klimatycznej. Jednocześnie Paulina Hennig-Kloska, obejmując tekę Ministra Klimatu i Środowiska, podkreślała znaczenie obu komponentów – klimatu i środowiska. Ministerstwo Edukacji Narodowej przygotowuje obecnie moduł klimatyczny w ramach reformy oświaty. W wielu krajach (np. USA, Finlandii, Niemczech) stosuje się nazwy obejmujące zarówno klimat, jak i środowisko, np. „Climate and Environmental Education” lub „Umweltbildung und Klimabildung” w Niemczech. Określenie „Climate Change and Environmental Education” stosuje The One UN Climate Change Learning Partnership (Partnerstwo ONZ w zakresie edukacji na temat zmian klimatu), które jest wspólną inicjatywą 36 organizacji międzynarodowych, współpracujących ze sobą, aby pomóc krajom w zdobywaniu wiedzy i umiejętności niezbędnych do podjęcia działań na rzecz przeciwdziałania zmianom klimatu. Pokazuje to, że sama ekologia – choć etymologicznie wywodzi się od greckiego pojemnego słowa „oikos” (dom) – nie wystarcza już do opisu skali i charakteru wyzwań współczesności. Dawne rozumienie „ekologiczny” koncentrowało się przede wszystkim na naturze. Obecnie coraz częściej stosuje się określenie „środowiskowy” (od ang. environmental), które obejmuje zarówno środowisko naturalne, jak i przetworzone przez człowieka. Ma to istotne konsekwencje metodologiczne – epitet „środowiskowy” trafniej ujmuje hybrydyczny charakter przedmiotów badań w późnym antropocenie, gdzie współwystępują komponenty „naturalne” i „przetworzone”. Dlatego postulowane jest zastąpienie terminu „ekologiczny” określeniem „środowiskowy”, które lepiej oddaje różnorodność badanych środowisk takich jak: adaptacja miast do zmiany klimatu, zjawisko fast fashion, dezinformacji czy świat kulturo-natury. Problematyczny pozostaje również przedrostek „eko-”, który odsyła do tego, co naturalne, lecz nie wystarcza – jak wskazują badaczki i badacze – aby objąć całość aktualnych zjawisk. Ponadto „Environmental education” (edukacja środowiskowa) jest znacznie częściej stosowany na całym świecie. Odnosi się do szerokiego zakresu zagadnień związanych z ochroną środowiska, zrównoważonym rozwojem, bioróżnorodnością, zarządzaniem zasobami naturalnymi i problemami środowiskowymi w kontekście globalnym. „Environmental education” jest szeroko stosowane w raportach, programach edukacyjnych oraz dokumentach rządowych i międzynarodowych, w tym przez organizacje takie jak ONZ i IPCC.

Za zmianą nazwy przemawia również argument, że edukacja klimatyczna i klimatyczno-środowiskowa silniej akcentuje problem, który realnie zagraża całej ludzkości i innym gatunkom oraz determinuje przyszłość społeczno-ekonomiczną świata. Podczas gdy termin „ekologia” bywa nadużywany w marketingu i sprowadzany do powierzchownego hasła „eko”, edukacja klimatyczna skupia uwagę na kluczowym kryzysie XXI wieku – globalnym ociepleniu i jego konsekwencjach. Dzięki temu pojęcie edukacji klimatycznej czy klimatyczno-środowiskowej skuteczniej mobilizuje społeczeństwo, zwłaszcza młode pokolenie, do aktywnego działania na rzecz ochrony klimatu oraz przygotowuje je do nowych ról społecznych i zawodów w dobie zielonej transformacji, np.: zadziczacz(ka) przyrody,  architekt(ka) cienia,  przewodnik(czka) kąpieli leśnych, projektant(ka) magazynów energii, projektant(ka) zintegrowanych systemów dachowych, kontroler(ka) jakości powietrza, specjalista(ka) recyklingu materiałów złożonych, projektant(ka) zero waste, rekultywator(ka) gleb, specjalista(ka) ds. ESG.

• 
  Akademia Edukacji Klimatyczno-Środowiskowej – powstawanie mozaiki bioróżnorodnościowej
• 
  Praca nauczycieli w sali w ramach Akademii Edukacji Klimatyczno-Środowiskowej, edukacja wczesnoszkolna – tworzenie kreatywnych pomysłów dydaktycznych (fot. M. Christ)

Edukacja klimatyczna w Katowicach – pierwszy pogram samorządowy

Program „Klimatyczne Katowice” został opracowany we współpracy z Uniwersytetem Otwartym Uniwersytetu Śląskiego, przy wsparciu UNICEF, i zaprezentowany podczas obchodów Europejskiego Miasta Nauki Katowice 2024. Jego utworzenie wpisuje się w szerszy kontekst polityki miejskiej, ukierunkowanej na przygotowanie młodego pokolenia do wyzwań związanych z kryzysem klimatycznym.

Transformacja w kierunku nowego zielonego ładu nie jest możliwa bez konsekwentnej polityki edukacyjnej oraz głębokiej zmiany społecznej. Edukacja pełni tu rolę fundamentalną, ponieważ przygotowuje jednostki i wspólnoty do radzenia sobie ze skutkami globalnego ocieplenia i degradacji środowiska. W tym duchu prezydent Katowic, dr Marcin Krupa, powołał w 2022 roku Zespół ds. Opracowania Pilotażowego Programu Nauczania Edukacji Klimatycznej, realizowanego w szkołach samorządowych miasta. W skład zespołu weszli nauczyciele szkół podstawowych i średnich, nauczyciele akademiccy, radni samorządowi oraz urzędnicy z Wydziału Edukacji i Sportu oraz Klimatu i Energii.

Prace zespołu doprowadziły do wyodrębnienia czterech kluczowych obszarów tematycznych, wokół których zbudowano autorski program: krytyka konsumpcjonizmu, utrata bioróżnorodności, antropogeniczna zmiana klimatu oraz transformacja energetyczna – szczególnie istotna w kontekście pogórniczej specyfiki regionu śląsko-zagłębiowskiego. Program uzupełniały zajęcia praktyczne, prowadzone przez Centrum Edukacji Ekologicznej przy Zespole Szkół nr 2 im. Jarosława Iwaszkiewicza w Katowicach i obejmujące warsztaty przyrodnicze oraz zajęcia terenowe.

Innowacyjność programu polega na tym, że jest to pierwszy w Polsce program klimatyczny wdrożony w szkołach samorządowych, który integruje treści klimatyczne z podstawą programową wszystkich przedmiotów drugiego etapu edukacji (klasy siódme szkół podstawowych). Rozwiązanie to wynika z założenia, że problemy klimatyczne mają charakter złożony i interdyscyplinarny, a ich efektywne zrozumienie wymaga holistycznego podejścia. Eksperci Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, m.in. dr Magdalena Ochwat i prof. Piotr Skubała, wskazali, że edukacja klimatyczna nie powinna stanowić odrębnego przedmiotu, lecz przenikać wszystkie szkolne obszary wiedzy. Program zakłada odejście od tradycyjnej formuły zajęć prowadzonych wyłącznie w salach lekcyjnych na rzecz edukacji terenowej, akcentuje sprawczość uczniów oraz wykorzystanie nowoczesnych, angażujących metod dydaktycznych, a także zaangażowanie w środowiskowe problemy regionalne (pedagogika miejsca).

W zeszytach dydaktycznych, które powstały w ramach programu i są udostępniane w otwartym dostępie, znajdują się konspekty i propozycje lekcji dotyczące niemal wszystkich przedmiotów: od języka polskiego i języków obcych, przez etykę, religię, biologię, geografię, fizykę, aż po matematykę czy wychowanie fizyczne. Program wyróżnia się interdyscyplinarnością, aktywizacją uczniów oraz oddziaływaniem na ich emocje. Podkreśla znaczenie sprawstwa i nadziei, umożliwiając młodym ludziom kształtowanie postaw proklimatycznych oraz przekonania, że zmiana jest możliwa.

Przykłady działań obejmują m.in. tworzenie projektów edukacyjnych i kampanii świadomościowych, obliczanie śladu węglowego i wodnego, analizę haseł Młodzieżowego Strajku Klimatycznego w świetle faktów naukowych oraz przygotowywanie bibliografii literatury dotyczącej katastrofy klimatycznej. Wśród tematów lekcji znalazły się m.in. „Bioróżnorodność a siedem dni stworzenia świata” (język polski), „Rewolucja przemysłowa i wpływ działalności człowieka na środowisko przyrodnicze” (historia), „Marszobieg w terenie – zagrożenia związane z zanieczyszczeniem powietrza” (wychowanie fizyczne) czy „Nawrócenie ekologiczne – jak się do tego zabrać?” (religia).

Rok szkolny 2023/2024 stanowił fazę pilotażową programu realizowaną w szkołach, które podjęły się testowania wybranych modułów tematycznych. Były to:

• Szkoła Podstawowa nr 12 w Zespole Szkół i Placówek nr 1 – realizująca treści w obszarze bioróżnorodności oraz krytyki konsumpcjonizmu;
• Szkoła Podstawowa nr 17 im. Tadeusza Kościuszki – realizująca treści w obszarze transformacji energetycznej oraz bioróżnorodności;
• Szkoła Podstawowa nr 33 z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Stanisława Ligonia – realizująca treści w obszarze antropogenicznej zmiany klimatu oraz krytyki konsumpcjonizmu;
• Szkoła Podstawowa nr 51 w Zespole Szkolno-Przedszkolnym nr 13 – realizująca treści w obszarze antropogenicznej zmiany klimatu oraz krytyki konsumpcjonizmu;
• Szkoła Podstawowa nr 53 im. Stefana Żeromskiego – realizująca treści w obszarze antropogenicznej zmiany klimatu oraz bioróżnorodności.

Tak zaprojektowana faza pilotażowa pozwoliła na praktyczne sprawdzenie interdyscyplinarnej formuły programu w warunkach szkolnych oraz umożliwiła zebranie doświadczeń niezbędnych do jego dalszego rozwoju i pełnego wdrożenia w kolejnych latach. Od roku szkolnego 2024/2025 edukacja klimatyczna była już realizowana we wszystkich szkołach podstawowych w Katowicach na poziomie klasy siódmej.

Realizacja programu „Klimatyczne Katowice” w roku szkolnym 2024/2025 objęła szerokie grono uczestników. Realizowało go 46 szkół podstawowych. W projekcie wzięło udział 540 nauczycieli oraz 2 066 uczniów klas siódmych katowickich szkół podstawowych. Wysokie zainteresowanie inicjatywą potwierdzają także dane dotyczące aktywności online – zakładkę „Klimatyczne Katowice” na stronie katowice.eu w okresie od 1 maja 2024 do 30 maja 2025 roku odwiedziło 5 209 osób. W ramach programu zrealizowano łącznie 2 150 lekcji, rozłożonych interdyscyplinarnie na różne przedmioty. Największą liczbę zajęć przeprowadzono w zakresie języka polskiego (250), geografii (230), chemii (198) i matematyki (193). Znaczący udział miały też przedmioty artystyczne i humanistyczne: plastyka (174), historia (169) oraz lekcje wychowawcze (168). Treści klimatyczne wprowadzano również na języku angielskim (157) i na biologii (148).

Skala projektu oraz różnorodność przedmiotów, w których uwzględniono zagadnienia klimatyczne, wskazują na jego interdyscyplinarny charakter i potencjał systemowej zmiany w podejściu do edukacji klimatycznej.

Akademia Edukacji Klimatyczno-Środowiskowej dla Nauczycieli jako kolejny przykład działań regionalnych

Kolejnym przykładem regionalnych inicjatyw edukacyjnych w obszarze klimatu i środowiska było powołanie Akademii Edukacji Klimatyczno-Środowiskowej dla Nauczycieli (AEKŚN), finansowanej przez WFOŚiGW. Realizatorem projektu był Uniwersytet Śląski w Katowicach, a partnerem Kuratorium Oświaty w Katowicach. Liderami przedsięwzięcia zostali dr Magdalena Ochwat, prof. Piotr Skubała oraz prof. Małgorzata Wójcik-Dudek – osoby odpowiedzialne za koordynację działań klimatycznych w Katowicach. AEKŚN rozpoczęła swoją działalność w maju 2025 roku i formalnie przestała funkcjonować z  końcem roku. Za pomysł odpowiadała powołana Rada ds. Edukacji Klimatyczno-Środowiskowej przy Śląskim Kuratorium Oświaty w Katowicach, a jego ambasadorką została Pani Kurator Aleksandra Dyla, promująca nowy sposób myślenia o edukacji klimatycznej w regionie.

AEKŚN jest odpowiedzią na brak systemowej edukacji klimatyczno-środowiskowej w polskich szkołach. Obecnie nauczyciele często nie dysponują wystarczającą wiedzą ani kompetencjami w zakresie przekazywania treści związanych ze zmianą klimatu czy kryzysem środowiskowym. Widoczna jest także luka w przygotowaniu pedagogów do stosowania innowacyjnych metod dydaktycznych, co znacząco utrudnia efektywne wprowadzanie tych treści do praktyki szkolnej.

Celem działań AEKŚN było przygotowanie 80 nauczycieli szkół podstawowych – wyłonionych w ramach rekrutacji – do udziału w pilotażowym programie wdrażania edukacji klimatyczno-środowiskowej. Program obejmował szereg aktywności wspierających rozwój kompetencji merytorycznych i metodycznych, w tym m.in. kąpiele leśne (shinrin-yoku), warsztaty oparte na „mozaice klimatycznej” i „mozaice bioróżnorodnościowej”, seminaria terenowe (edukacja outdoorowa), zajęcia ekopsychologiczne oraz wykłady prowadzone przez specjalistów z nauk przyrodniczych, społecznych i humanistycznych.

Przeszkoleni nauczyciele stali się współautorami unikatowej bazy materiałów dydaktycznych – w tym scenariuszy lekcji – dostosowanych zarówno do podstawy programowej szkół podstawowych, jak i do specyfiki lokalnych wyzwań. Opracowane materiały będą rozszerzać dotychczasowe spektrum problemów podejmowanych w szkole, kładąc szczególny nacisk na kształtowanie poczucia sprawczości uczniów. Nowatorskie scenariusze zostały zaimplementowane w 20 szkołach uczestniczących w pilotażu. Po przeprowadzonej ewaluacji przygotowane materiały zostały zamieszczone na dedykowanej platformie edukacji klimatycznej (https://szkoladlaklimatu.pl/o-projekcie/), która zawiera bogaty zestaw materiałów dydaktycznych, oprócz scenariuszy lekcji klimatycznych  nagrania wykładów, referatów, podcasty, wywiady, rekomendacje dla edukacji klimatyczno-środowiskowej w szkole podstawowej, raport z badań w szkołach województwa śląskiego dotyczący szans i barier edukacji klimatyczno-środowiskowej. Ważną częścią platformy są materiały dla dyrektorów szkół, intendentek i bibliotekarek. Dostęp do nich mają nie tylko nauczyciele z regionu, lecz także pedagodzy z całej Polski. Tym samym projekt wpisuje się w zapowiadaną przez Ministerstwo Edukacji Narodowej reformę, przewidującą wprowadzenie od 2026 roku edukacji klimatyczno-środowiskowej do szkół podstawowych.

Ramą kompozycyjną przygotowanych materiałów dydaktycznych są cztery żywioły – ziemia, woda, ogień i powietrze – osadzone w kontekście współczesnych wyzwań klimatyczno-środowiskowych. Przykładowo: żywioł wody obejmuje zagadnienia związane z zanieczyszczeniem wód i powodziami, żywioł ognia – z problematyką suszy, pożarów lasów czy odnawialnych źródeł energii, żywioł powietrza – z problemem smogu, a żywioł ziemi – ze składowaniem substancji szkodliwych czy zjawiskiem tzw. czwartej przyrody.

Projekt ma charakter kaskadowy. Grupą bezpośrednią są nauczyciele uczestniczący w szkoleniach, natomiast grupą pośrednią – uczniowie szkół podstawowych, którzy skorzystają z nowych treści, realizowanych z wykorzystaniem różnych metod dydaktycznych. Dzięki otwartej formule i publikacji materiałów na platformie edukacyjnej zasięg projektu wykracza poza szkoły objęte pilotażem, obejmując inne placówki w regionie, a docelowo również szkoły w całej Polsce.

AEKŚN stanowi istotny krok w budowie regionalnego modelu edukacji klimatycznej. Łączy przygotowanie kadry pedagogicznej z tworzeniem otwartych zasobów edukacyjnych, wspiera rozwój kompetencji sprawczych uczniów i pozycjonuje Śląskie jako lidera innowacyjnych praktyk w zakresie edukacji klimatyczno-środowiskowej.

• 
  Edukacja terenowa – kąpiele leśne dla nauczycieli prowadzone przez Fundację Tree Your Minds (fot. M. Ochwat)
• 
  Podpisanie umowy o współpracy – Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, Rektor Uniwersytetu Śląskiego prof. Ryszard Koziołek, Wiceprezydent Katowic Jarosław Makowski oraz Śląska Kurator Oświaty Aleksandra Dyla (fot. Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej)
• 
  Spacer w ramach kąpieli leśnych (fot. Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej)
• 
  Spacer w ramach kąpieli leśnych (fot. Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej)

Kształcenie akademickie i działalność dydaktyczna uczelni oraz ich wpływ społeczny

W odpowiedzi na rosnące potrzeby związane z kryzysem klimatyczno-środowiskowym Uniwersytet Śląski w Katowicach konsekwentnie rozwija ofertę dydaktyczną i badawczą. Kształcenie akademickie, ukierunkowane na zrównoważony rozwój, staje się nie tylko przestrzenią przekazywania wiedzy, lecz także laboratorium praktycznych rozwiązań dla przyszłości. Intensyfikacja działań na rzecz edukacji klimatycznej, transformacji energetycznej i kulturowej zmiany podejścia do środowiska jest obecnie jednym z filarów misji uczelni.

Jednym z kluczowych projektów edukacyjnych realizowanych aktualnie przez Uniwersytet Śląski w Katowicach jest program „Transformersi w szkołach – edukacja na rzecz zielonej transformacji i zachowania kultury górniczej w regionie”. Projekt finansowany jest z Funduszy Europejskich dla Śląskiego 2021–2027 w ramach Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji i ma na celu rozwój kompetencji uczennic i uczniów szkół ponadpodstawowych w kontekście zmieniającego się rynku pracy i zielonej gospodarki. Program obejmuje kursy praktyczne, zajęcia terenowe, tutoring indywidualny, sesje z udziałem liderów opinii, a także budowę interaktywnej bazy wiedzy w zakresie edukacji klimatycznej. Działania te realizowane są w latach 2024–2026 na terenie kilku podregionów województwa śląskiego.

Dowodem na instytucjonalne zaangażowanie Uniwersytetu Śląskiego w działania proekologiczne jest powstanie Rady ds. kryzysu klimatyczno-środowiskowego. Organ ten został powołany zarządzeniem rektora prof. dr. hab. Ryszarda Koziołka w marcu 2024 roku i stanowi ważny krok w stronę systemowego zarządzania uczelni w kierunku odpowiedzialności środowiskowej. Do zadań Rady należy m.in. opracowanie propozycji działań badawczych, edukacyjnych i wdrożeniowych zarówno w obrębie uczelni, jak i w jej otoczeniu społecznym. Rada koordynuje także działania zmierzające do redukcji negatywnego wpływu uniwersytetu na środowisko, współpracując z innymi ośrodkami naukowymi, organizacjami społecznymi i sektorem biznesowym. Przewodniczącym Rady został prof. dr hab. Piotr Skubała (Wydział Nauk Przyrodniczych), jego zastępczynią prof. UŚ dr hab. Edyta Sierka (Wydział Nauk Przyrodniczych), a funkcję sekretarza pełni dr Magdalena Ochwat (Wydział Humanistyczny). W skład gremium wchodzą przedstawiciele wszystkich wydziałów, a także reprezentanci studentów i doktorantów. Pierwsze posiedzenie Rady odbyło się 22 marca 2024 roku w obecności Rektora Uniwersytetu Śląskiego.

Ważnym ośrodkiem refleksji i działania w obszarze edukacji klimatycznej jest Interdyscyplinarne Centrum Badań nad Edukacją Humanistyczną, które od kilku lat działa w ramach Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Centrum to powstało z przekonania, że troska o planetę nie jest wyłącznie domeną nauk przyrodniczych, ale powinna być integralnym elementem refleksji kulturowej i humanistycznej. Centrum realizuje nie tylko działania lokalne, ale i międzynarodowe – w tym projekt poświęcony kulturowej implementacji wiedzy klimatycznej w edukacji krajów Grupy Wyszehradzkiej. Głównym celem projektu stało się stworzenie w czterech krajach – Czechach, Polsce, Słowacji i Węgrzech – fundamentów humanistycznej, wielostronnej, nowoczesnej edukacji środowiskowej w poczuciu odpowiedzialności za teraźniejszość i przyszłość klimatyczną planety. Projekt ma dwie dopełniające się części: diagnozowanie stanu obecnego oraz projektowanie instytucjonalnych, merytorycznych i dydaktycznych form działania na czas kryzysu klimatycznego. Na platformie internetowej projektu zamieszczono zarówno konspekty lekcji środowiskowych, rozmowy z ekspertami, artykuły naukowe, jak i webinaria, projekty studenckie i nauczycielskie. Poddano analizie również podstawę programową edukacji polonistycznej, programy i podręczniki do języka ojczystego oraz języka polskiego jako obcego, a także do innych przedmiotów humanistycznych, społecznych i przyrodniczych (m.in. języków drugich, historii, geografii). W otwartym dostępie została także wydana monografia Edukacja humanistyczna V4 dla klimatu. Rozpoznania – dobre praktyki – rekomendacje, w której zamieszczono opis wypracowanych konkretnych uniwersyteckich i szkolnych praktyk humanistycznej edukacji środowiskowej. W latach 2021–2023 zespół badaczek z Centrum – dr Anna Guzy i dr Magdalena Ochwat – przeprowadził szerokie badania postaw uczniów, nauczycieli, rodziców oraz studentów wobec zmian klimatu. W ankietach wzięło udział ponad 3 tys. respondentów. Wyniki badań jednoznacznie pokazały, że edukacja klimatyczna powinna być wspólnym wysiłkiem wszystkich podmiotów edukacyjnych – uczniów, rodziców, nauczycieli i uczelni wyższych. Badaczki postulują, by autonomię programową polskich uczelni wykorzystać do wprowadzenia interdyscyplinarnych kursów z zakresu edukacji klimatycznej, wskazując, że jest to jeden z niewielu poziomów edukacji, gdzie możliwa jest szybka i oddolna zmiana programowa. Wyniki badań zostały przedstawione Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich jako głos środowiska akademickiego domagającego się reformy.

Już od dłuższego czasu obserwujemy rosnącą aktywność nauk humanistycznych i społecznych w odpowiedzi na wyzwania klimatyczne, szczególnie w ramach działalności Uniwersytetu Śląskiego. Na wyróżnienie zasługuje Wydział Humanistyczny, który nie tylko podejmuje intensywne badania, lecz także dynamicznie rozwija swoją ofertę dydaktyczną, dostosowując ją do realiów epoki antropocenu. Pojawiają się nowe przedmioty, takie jak „ABC klimatu dla humanistów”, „Jak być ze świata – edukacja terenowa”, których celem jest pogłębienie relacji między człowiekiem a przyrodą w kontekście kulturowym. Towarzyszy temu intensyfikacja badań, publikacja nowych pozycji książkowych oraz tworzenie innowacyjnych programów kształcenia, w tym kierunków studiów interdyscyplinarnych.

Odpowiedzią na rosnące zainteresowanie młodych ludzi tematyką środowiskową jest uruchomiony na Uniwersytecie Śląskim nowy kierunek: Interdyscyplinarne studia humanistyczne nad środowiskiem. Są to pierwsze tego typu studia w Polsce, które łączą wiedzę z zakresu humanistyki, przyrodoznawstwa i nauk społecznych, koncentrując się na takich zagadnieniach jak zmiana klimatu, transformacja energetyczna, polityki równościowe i technologie środowiskowe. Program studiów obejmuje trzy główne obszary: kulturowo-przyrodniczy, techno-społeczny oraz komunikacyjny. Studenci analizują relacje między człowiekiem a środowiskiem, projektują odpowiedzialne społecznie rozwiązania technologiczne, a także uczą się skutecznego komunikowania wiedzy o kryzysie klimatycznym. Kierunek skierowany jest do osób, które chcą łączyć pasję poznawczą z zaangażowaniem obywatelskim – niezależnie od wcześniejszego profilu edukacyjnego. To studia dla tych, którzy chcą rozumieć świat i zmieniać go na lepsze.

Natomiast w Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach klimat i środowisko znajdują się w centrum aktywności dydaktycznej, badawczej i artystycznej. Jednym z najbardziej widocznych przejawów tej integracji jest projekt „Święto Rawy”, współorganizowany z Uniwersytetem Śląskim. W ramach wydarzenia odbywają się m.in.: warsztaty artystyczne nad rzeką prowadzone przez studentki i studentów, pracowniczki i pracowników, zaproszonych gości, spacery tematyczne i interaktywne instalacje, które angażują lokalną społeczność w refleksję nad relacją człowieka z rzeką i jej przemianami. Akademia Sztuk Pięknych w Katowicach, kierowana przez prof. Grzegorza Hańderka, prezentuje model uczelni, która poprzez sztukę zaangażowaną włącza się w środowiskowe i społeczne wyzwania.

Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach rozwija interdyscyplinarną odpowiedź na wyzwania klimatyczne poprzez Centrum Ekonomii Zmian Klimatu (Centre for Economics of Climate Change – CECC), które powstało w 2023 roku z inicjatywy badaczek i badaczy uczelni i przy wsparciu Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej (NAWA) w ramach programu ExCORE. CECC stanowi nowoczesną przestrzeń badawczo-ekspercką, która koncentruje się na takich zagadnieniach jak: transformacja gospodarki ku modelowi niskoemisyjnemu, zarządzanie ryzykiem klimatycznym, rozwój zielonych technologii, budowanie odporności organizacyjnej oraz analiza postaw społecznych i gospodarczych wobec zmian klimatu. W centrum uwagi pozostaje również proces mobilizacji kapitału na rzecz neutralności klimatycznej. Już w październiku 2023 roku CECC zainaugurowało swoją działalność naukową pierwszą międzynarodową konferencją, a oficjalne uruchomienie Centrum miało miejsce w maju 2025 roku podczas wydarzenia „Ekonomia bez granic”, z udziałem licznych ekspertów oraz władz uczelni – w tym JM Rektor prof. dr hab. inż. Celiny M. Olszak. Oprócz działalności badawczej Centrum prowadzi również intensywną działalność edukacyjną. Przykładem jest projekt „ECOnomics4Climate”, obejmujący klastrowe działania dydaktyczne i popularyzatorskie: cykl wykładów „Learning from Masters”, kampanię klimatyczną oraz wdrożenie metody COILs (Collaborative Online International Learning) w edukacji klimatycznej. Projekt ten został dofinansowany ze środków Metropolitalnego Funduszu Wspierania Nauki. Misją CECC jest propagowanie teorii i praktyk ekonomii zmian klimatu w gospodarkach wschodzących i rozwijających się, poprzez wspieranie naukowców w opracowywaniu koncepcji badawczych, projektowaniu i realizowaniu badań empirycznych oraz dzieleniu się wiedzą w ramach międzynarodowej współpracy. Wizją Centrum jest stanie się liderem debaty międzynarodowej na temat ekonomii zmian klimatycznych i wpływu procesów gospodarczych na środowisko – z zamiarem tworzenia bardziej zrównoważonej przyszłości dla kolejnych pokoleń. Za działalność CECC odpowiada interdyscyplinarny zespół badaczy Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, w skład którego wchodzą: prof. UE dr hab. Monika Wieczorek-Kosmala – dyrektor Centrum; prof. dr hab. Tomasz Ingram; prof. UE dr hab. Dominika Bochańczyk-Kupka.

Również Politechnika Śląska, pierwsza uczelnia badawcza w naszym regionie, prowadzi działania w zakresie edukacji ekologicznej i ochrony klimatu w ramach swojej tematyki badawczej, a także organizowała wydarzenia takie jak „Tydzień Eko”, przybliżając zagadnienia zrównoważonego rozwoju. Uczelnia koncentruje się na badaniach dotyczących zmiany klimatu, rozwoju odnawialnych źródeł energii, gospodarki obiegu zamkniętego oraz kształtowania świadomości ekologicznej, co wspiera szeroko pojętą edukację dla zrównoważonego rozwoju.

Zakończenie

Obecnie w Polsce trwają prace nad reformą edukacji w szkole podstawowej, w ramach której planowane jest wprowadzenie obowiązkowego modułu klimatycznego. Treści związane ze zmianą klimatu i ochroną środowiska mają znaleźć się w programach takich przedmiotów jak: przyroda, biologia, geografia, fizyka i chemia. W przypadku innych zajęć moduł klimatyczny nie będzie obligatoryjny, ale przewiduje się, że elementy te zostaną włączone również do treści nauczania w ramach wielu przedmiotów humanistycznych i artystycznych (języka polski, historia, plastyka, edukacja zdrowotna i obywatelska). Za przygotowanie i wdrożenie tych zmian odpowiada Zespół do spraw Edukacji Klimatycznej, powołany 20 grudnia 2024 roku przez Minister Edukacji Narodowej Barbarę Nowacką. W skład zespołu weszli eksperci z różnych ośrodków w Polsce, w tym cztery osoby z województwa śląskiego: dr Magdalena Ochwat, prof. Piotr Skubała, Edyta Rasała i Katarzyna Dacy-Ignatiuk.

Równolegle, 16 sierpnia 2024 roku, Minister Klimatu i Środowiska Paulina Hennig-Kloska powołała Zespół do spraw Strategicznego Planu Działań w zakresie Edukacji Ekologicznej. Jego zadaniem jest opracowanie rekomendacji dotyczących dokumentu „Strategiczny Plan Działań w zakresie Edukacji Ekologicznej”, który został wskazany w „Polityce ekologicznej państwa 2030 – strategii rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej”, przyjętej przez Radę Ministrów 16 lipca 2019 roku. Zespół opiniuje również kolejne etapy prac nad tym dokumentem. W jego składzie z województwa śląskiego znaleźli się dr Magdalena Ochwat i prof. Piotr Skubała.

• 
  Facylitatorki mozaiki bioróżnorodnościowej podczas pracy z uczestnikami
• 
  Mozaika klimatyczna utworzona i składana przez nauczycieli w ramach warsztatów
• 
  Podcast o edukacji klimatycznej z udziałem Piotra Skubały, Magdaleny Ochwat i Aleksandry Dyli

Bibliografia

• AGENDA 21, United Nations Conference on Environment & Development Rio de Janeiro, Brazil, 3 to 14 June 1992, (10.09.2025).
• Borys T., Dekada edukacji dla zrównoważonego rozwoju – polskie wyzwania, „Problemy Ekorozwoju – Problems of Sustainable Development” 2010, vol. 5, nr 1, s. 59–70.
• Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, (10.09.2025).
• Chalquist C., Integral Education in Light of Earthrise, „Integral Review” 2023, nr 18(1), (10.09.2025).
• Chauvel D., Pascal Ch., Środowisko w wychowaniu przedszkolnym. Odkrywanie, rozumienie, twórczość artystyczna, Warszawa 2000, Wydawnictwo Cyklady.
• Climate change education, UNESCO, (10.09.2025).
• Climate, World Meteorological Organization, (10.09.2025).
• Crook T., Earthrise +50: Apollo 8, Mead, Gore and Gaia, University of St Andrews Research Portal, 2018, (10.09.2025).
• Declaration of the United Nations Conference on the Human Environment, (10.09.2025).
• Edukacja humanistyczna V4 dla klimatu – rekomendacje dla instytucji kształtujących edukację, (10.09.2025).
• Fundacja Leśne Projekty. Tree Your Mind, (10.09.2025).
• Grodzińska-Jurczak M., Jamka R., Edukacja ekologiczna – materiały dla nauczycieli i studentów, Kraków 2000, Studio Wydawnicze Opal PG.
• Jarosińska D., Muszyńska-Graca M., Dąbkowska B., Kasznia-Kocot J., Sakowska-Maliszewska L., Woźniakowa Y., Environmental lead exposure in Polish children: blood lead levels, major sources and principles of the lead poisoning prevention, „Bioinorganic Chemistry and Applications” 2003, nr 1(3–4), s. 333–342.
• Jasikowska K., Pałasz M. (red.), Za pięć dwunasta koniec świata. Kryzys klimatyczno-ekologiczny głosem wielu nauk, Kraków: Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, Biblioteka Jagiellońska 2022.
• Jelonek I., Węgrzynek K., Czy zaczęła się już Zielona Transformacja?, „Zaranie Śląskie” 2024, Rocznik 10, s. 1–18. Klub Myśli Ekologicznej (KME), https://klubmysliekologicznej.org/, https://www.facebook.com/klubmyslieko/?locale=pl_PL (10.09.2025).
• Kozłowska A., Edukacja klimatyczna w podstawie programowej: wyzerowany program Elliota Eisner, „Rocznik Pedagogiczny” 2023, nr 46, ISSN (Online) 2719-888X, ISSN (Print) 0137-9585.
• Kozłowska A., Edukacja klimatyczna w dobie antropocenu: trudna droga do szkoły, „Parezja” 1 2024, s. 131–149.Krebs Ch. J., Ekologia. Eksperymentalna analiza rozmieszczenia i liczebności, przekł. A. Kozakiewicz, M. Kozakiewicz, J. Szacki, wyd. 4 zm., Warszawa 2011, Wydawnictwo Naukowe PWN.
• Kwaśniewicz M., Centrum Studiów nad Człowiekiem i Środowiskiem, „Gazeta Uniwersytecka” 1997, nr 3(48), (10.09.2025).
• Liga Ochrony Przyrody, (10.09.2025).
• Liu J., Mooney H., Hull V., Davis S. J., Gaskell J., Hertel T., Lubchenco J., Seto K. C., Gleick P., Kremen C., Li S. (et al.), Systems integration for global sustainability, „Science” 2015, nr 347(6225), p. 1258832, DOI: 10.1126/science.1258832.
• Meadows D. H., Meadows D. L., Randers J., Behrens W. W., The Limits to Growth: A Report for the Club of Rome’s Project on the Predicament of Mankind, New York 1972.
• Międzynarodowa strategia edukacji środowiskowej, UNESCO – UNEP, Nairobi – Paryż 1988, LOP, Warszawa 1989.
• Mirzoeff N., Jak zobaczyć świat, tłum. Ł. Zaremba, Wydawnictwo Karakter, Kraków-Warszawa 2016, s. 17-19.
• Niesporek-Szamburska B., Obertová Z., Wacławek M., współudział Dobrotová I., Račáková A., Edukacja humanistyczna V4 dla klimatu. Rozpoznania – dobre praktyki – rekomendacje, red., Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2023.OECD 2024, Empowering young people through climate literacy, OECD Publishing, (27.12.2025)
• Polski Klub Ekologiczny, (10.09.2025).
• Popkiewicz M., Kardaś A., Malinowski S., Nauka o klimacie, wyd. 2. popr., Wydawnictwo Nieoczywiste–Wydawnictwo Sonia Draga–Post Factum, Warszawa–Katowice 2019, s. 421.
• Pracownia Edukacji Żywej, (10.09.2025).
• Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, (10.09.2025).
• Prescott S. L., Nusrat A., Scott R., Nelson D., Rogers H. H., El-Sherbini M. S., Bisram K., Vizina Y., Warber S. L., Webb D., The Earthrise Community: Transforming Planetary Consciousness for a Flourishing Future, „Challenges” 2025, nr 16(2), art. 24.
• Report to Congress: Requested under Section 703 of the Support for East European Democracy (SEED) Act of 1989; Environmental Conditions in Poland and Hungary, (10.09.2025).
• Ritchie T., Heeschen K., Winch N., Yoo J., Chartove, N., The state of global climate and environmental education, Earth Day Network & World Bank, (27.12.2025).
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 15 lutego 1999 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego (Dz.U. 1999 nr 14, poz. 129), (10.09.2025).
• Rudnicka A., Koszewska M., Uszyte z klasą. Przemysł odzieżowy wobec wyzwań społecznych i środowiskowych, Łódź 2020.
• Stowarzyszenie Ekologiczno-Kulturalne Klub Gaja, (10.09.2025).
• Śląski Ogród Botaniczny w Mikołowie, (10.09.2025).
• Tilbury D., Environmental education for sustainability: Defining the new focus of environmental education in the 1990s, „Environmental Education Research” 1995, nr 1(2), s. 195–212.
• The One UN Climate Change Learning Partnership, (10.09.2025).
• Tyburski W., Dyscypliny humanistyczne i ekologia, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2013.
• UN Environment Programme, (10.09.2025).
• Witek L., Zjawisko greenwashingu a zachowania konsumentów, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego” 2013, Problemy Zarządzania, Finansów i Marketingu 32, s. 123–134.
• Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach, (10.09.2025).
• Wower A., Kloczkowska A., Kloczkowska Al., Duda M. (red.), Śląskie. Tu edukujemy. Regionalna edukacja ekologiczno-przyrodnicza, Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Wyd. Aleksander, Katowice 2020, (10.09.2025).
• Zarządzenie Ministra Edukacji z dnia 20 grudnia 2024 r. W sprawie powołania Zespołu do spraw Edukacji Klimatycznej, zarzadzenie-ministra-edukacji-w-sprawie-powolania-zespolu-do-spraw-edukacji-klimatycznej.html (10.09.2025).
• Zespół ds. prac nad Strategicznym Planem Działań w zakresie Edukacji Ekologicznej, (10.09.2025).

Bibliografia - inne

• Białek B., Habera H., Kałużyńska M., Makowczyńska A., Sak-Grzelczak E., Zamojda J., Zielony ład w szkole. Jak i dlaczego warto realizować edukację ekologiczną w szkole podstawowej, Wydawnictwo Centrum Edukacji Obywatelskiej, 2021, (10.09.2025).
• Kałużyńska M., Jackowska-Uwadizu M., Jak uczyć o klimacie. Praktyczny przewodnik po rzetelnej edukacji klimatycznej, Centrum Edukacji Obywatelskiej, Warszawa 2022, (10.09.2025).
• Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy, Kursy e-learningowe dla młodzieży: Kurs dla młodzieży o zmianach klimatu i adaptacji do ich skutków. Moduł 1. Podstawowe informacje o klimacie. Moduł 2. Scenariusz lekcji dla klas 7–8: Zmiany klimatu – jak je dostrzec i zmierzyć, co jest ich przyczyną, jak wpływać na ich ograniczenie? (10.09.2025).
• Ochwat M., Więcej-niż-tylko-ludzkie lekcje języka polskiego. Edukacja polonistyczna w czasach kryzysu klimatycznego, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2025.
• Skubała P., Jak edukować w czasach kryzysu klimatycznego i środowiskowego, „Z Teorii i Praktyki Dydaktycznej Języka Polskiego” 2022, vol. 31, s. 1–14, DOI: 10.31261/TPDJP.2022.31.09.
• Skubała P., Kukowka I., Zrozumieć przyrodę na nowo: 10 zasad jak uczyć o przyrodzie, by budować motywację do działań ekologicznych, Pracownia na Rzecz Wszystkich Istot, 2010, ISBN 978-83-61453-04-8, 103 s., (10.09.2025).
• Snarska-Nieznańska M. (red.), Edukacja klimatyczna. Podręcznik dla nauczycieli, Fundacja Forum Inicjatyw Społecznych 2023, (10.09.2025).
• Krajowy Ośrodek Zmian Klimatu, Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy, Zielone Przedszkole. Edukacja klimatyczna w nauczaniu przedszkolnym i początkowym – praktyczny przewodnik z ćwiczeniami, 2021, (10.09.2025).

Źródła on-line

AJS: Rusza program dla szkół „Klimatyczne Katowice”

Centre for Economics for Climate Change

Chcemy rzeki – święto Rawy

Ćwiek-Świdecka J.: Edukacja klimatyczna w katowickich szkołach

Edukacja humanistyczna V4 dla klimatu

Interdyscyplinarne studia humanistyczne nad środowiskiem Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

Miejski Program Edukacji Klimatycznej „Klimatyczne Katowice"

OO: Powołanie Rady UŚ ds. kryzysu klimatyczno-środowiskowego

Post-industrialny Słownik Roślinno - Ludzki

Program "Klimatyczne Katowice"

Rasiewicz N.: Pilotażowy program klimatyczny w szkołach na Śląsku

Rusza Akademia Edukacji Klimatyczno-Środowiskowej dla Nauczycieli

Skwaradowska J.: Tydzień Eko z Politechniką Śląską

Święto Rawy 2025

Uniwersytet Śląski w Katowicach

Warchala-Kopeć M.: Katowice jako pierwsze miasto w Polsce wprowadza do klas siódmych obowiązkową edukację klimatyczną

wc-a: Edukacja dla klimatu | Badania ankietowe dr A. Guzy i dr M. Ochwat

Wrzosek M.: Zielone zawody, czyli… jak rozwijać karierę oraz ratować planetę!

Zarządzenie nr 2447/2022 Prezydenta Miasta Katowice z dnia 21 czerwca 2022 r. w sprawie powołania Zespołu do spraw opracowania pilotażowego programu nauczania Edukacji Klimatycznej realizowanego w katowickich szkołach samorządowych