Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki

Autorzy: Dr Robert Machowski, Prof. dr hab. Mariusz Rzętała

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

Sztuczne zbiorniki wodne Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki i kilka mniejszych tworzą specyficzne zgrupowanie antropogenicznych jezior (rys. 1, fot. 1-4). Zbiorniki te znajdują się w zagłębieniach terenu po dawnej, powierzchniowej eksploatacji piasków czwartorzędowych. Powstawały w różnym czasie jako efekt tzw. wodnej rekultywacji wspomnianych niecek. Zbiorniki położone są w środkowej części województwa śląskiego. W ich otoczeniu dominują tereny miejskie i przemysłowe. Na obszary zabudowane przypada udział przekraczający nieco 34% z opisywanych około 14 km². Tereny przemysłowe wraz z nieużytkami poprzemysłowymi stanowią około 21%, a kolejne 8% zajmują infrastruktura komunikacyjna i związane z nią nieużytki. Lasy oraz pozostałe formy zadrzewień zajmują nieco ponad 16% powierzchni, a tereny wykorzystywane w celach rolniczych stanowią blisko 12% powierzchni. Pozostały udział przypada na powierzchnię wodną samych zbiorników.

Pod względem regionalizacji fizycznogeograficznej obszaru Polski zbiorniki znajdują się w granicach mezoregionu – Wyżyna Katowicka, generalnie w jej środkowej części. Od północy i wschodu tereny te graniczą z mezoregionem Garb Tarnogórski, od południowego-wschodu przylega mezoregion Pagóry Jaworznickie, zaś od południowego-zachodu Płaskowyż Rybnicki. Wymienione jednostki wraz z położonym na północnym-zachodzie Chełmem tworzą makroregion Wyżyna Śląska. Wyżyna Katowicka od zachodu graniczy z Kotliną Raciborską – mezoregionem wchodzącym w skład makroregionu Nizina Śląska.

Pod względem administracyjnym opisywane zbiorniki położone są na pograniczu trzech miast. Największy obszar znajduje się w granicach Katowic. Na terenie tego miasta w całości położone są, poczynając od północy: Borki Małe II, Borki Małe I, Borki, Morawa, Hubertus I i Hubertus II. Sytuacja nieco komplikuje się w przypadku zbiornika Hubertus III – przez jego misę przebiega granica pomiędzy Katowicami i Mysłowicami. Granica została wytyczona po dawnej grobli, która częściowo uległa rozmyciu i obecnie jest pod wodą. Na terenie Mysłowic znajduje się mniejsza, południowa część tego sztucznego jeziora. Poza tym w Mysłowicach w całości położony jest zbiornik Hubertus IV (określany nazwą Ewald) – najdalej na południowy-wschód położony obiekt charakteryzowanego kompleksu wodnego (fot. 5). Natomiast północna część tych terenów wraz ze zbiornikiem Stawiki administrowana jest przez miasto Sosnowiec.

Złożoność podziałów administracyjnych tych terenów ma bogatą historię. W stosunkowo niedalekiej przeszłości tereny te stanowiły strefę pogranicza trzech wielkich europejskich mocarstw – Prus, Rosji i Austrii. Świadectwem dawnych podziałów jest położony nieopodal Trójkąt Trzech Cesarzy – stanowiący unikalny na skalę światową przykład „trójstyku”.

W bliskim sąsiedztwie tych terenów, po zachodniej stronie przebiega jedna z ważniejszych tras w całym województwie śląskim. Droga nr S86 łączy na tym odcinku dwa największe miasta konurbacji katowickiej – Katowice i Sosnowiec. Tym samym jest to jednak z dróg w całym kraju o największym natężeniu ruchu kołowego. Cechą charakterystyczną tych terenów jest także sieć nasypów kolejowych, którymi poprowadzono torowiska. Biegnące tędy linie kolejowe są jednymi z częściej uczęszczanych tras łączących Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie z Małopolską (Kraków) oraz Mazowszem (Warszawa).

Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna

Geneza zbiorników wodnych w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych na obszarze Wyżyny Śląskiej związana jest zasadniczo z pozyskiwaniem iłów, piasków i żwirów oraz w mniejszym stopniu wapieni i dolomitów[i]. Jednak to akurat z przemysłowym wydobyciem piasku związane jest powstanie wielu największych w całym regionie sztucznych jezior. To właśnie tu skupia się około 80% krajowego wydobycia piasków, które trwa na tym terenie od ponad 100 lat[ii]. Po zaprzestaniu eksploatacji złoża, obszary zdegradowane przez wydobycie powinny zostać zrekultywowane. Wyrobiska popiaskowe, w których wydobycie zostało zakończone, na obszarze Wyżyny Śląskiej najczęściej są rekultywowane na dwa sposoby: poprzez ich zalanie i utworzenie zbiorników wodnych lub ponowne zalesianie. Znacznie rzadziej zagłębienia te bywają zasypywane skałą płonną pochodzącą z lokalnych kopalń węgla[iii]. Opisywane zbiorniki wodne powstały w XX w., w różnym czasie, w zagłębieniach powierzchni terenu, które są efektem eksploatacji piasków wykorzystywanych jako podsadzka hydrauliczna w kopalniach[iv]. Najwcześniej, jeszcze przed wybuchem I wojny światowej piasek pozyskiwano na potrzeby Kopalni Węgla Kamiennego „Mysłowice”, z pól eksploatacyjnych zlokalizowanych we wschodniej części tych terenów[v]. Zasoby uległy wyczerpaniu i w 1928 r. powstały zbiorniki Hubertus I, II i III oraz Hubertus IV (Ewald). Po II wojnie światowej eksploatacja została przesunięta nieco w kierunku północno-zachodnim i północnym[vi]. W 1955 r. jako pierwszy w tej części powstaje zbiornik Stawiki, a w 1965 r. w środowisku zaczynają funkcjonować zbiorniki Morawa, Borki oraz towarzyszące mu Borki Małe I i Borki Małe II[vii].

Charakterystyczną cechą morfogenetyczną opisywanych zbiorników wodnych jest podobieństwo ich mis pod względem uwarunkowań litologicznych podłoża i najbliższego otoczenia[viii]. Ich morfometria nawiązuje do kształtu misy jeziornej warunkowanej układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej zmodyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Zazwyczaj ich dominującą, morfometryczną cecha są wysoka wartość średnich głębokości w zestawieniu z głębokością maksymalną, co jest rezultatem dużego nachylenia ścian odkrywki oraz płaskodenności formy wklęsłej[ix]. Pomimo takiej samej genezy oraz rodzaju zasilania są to zbiorniki dosyć zróżnicowane pod względem zajmowanej powierzchni, głębokości i pojemności. Największą powierzchnię rzędu 34,7 ha posiada zbiornik Morawa. Zdecydowanie mniejszy zasięg cechuje misę zbiornika Hubertus III o powierzchni około 20 ha. Misa zbiornika Hubertus II jest niewiele mniejsza i osiąga około 18 ha. Kolejny w tym zestawieniu jest zbiornik Borki o powierzchni 12 ha. Pozostałe sztuczne jeziora nie przekraczają 10 ha. Zbiornik Stawiki osiąga 7,6 ha, a zbiorniki Hubertus I i Hubertus IV posiadają zbliżoną powierzchnię rzędu 6,7 ha. Zdecydowanie najmniejsze są obydwa zbiorniki Borki Małe o średniej powierzchni do 1 ha. Poza wymienionymi, w bezpośrednim sąsiedztwie po północnej stronie zbiorników Hubertus II i III znajdują się dwa mocno zarastające niewielkie zagłębienia wypełnione wodą. Pomimo dosyć zróżnicowanej powierzchni wspólną cechą tych zbiorników jest stosunkowo niewielka, porównywalna głębokość średnia. W przypadku zbiorników: Morawa, Hubertus I, Hubertus II, Hubertus III i Hubertus IV, oscyluje wokół wartości 2 m. Nieco niższe wskaźniki rzędu 1,7 m cechują zbiorniki Stawiki i Borki. Średnia głębokość w przypadku najmniejszych jezior wynosi około 1 m[x]. Również maksymalne głębokości są stosunkowo niewielkie. W momencie powstania zbiorników wynosiły: Borki Małe II – 1,9 m, Stawiki – 2,4 m, Morawa – 4,0 m, Hubertus I i Hubertus III – 4,0 m, Hubertus IV – 4,2 m, Borki – 4,3 m, Hubertus III – 4,7 m[xi].

Cechą charakterystyczną wielu antropogenicznych zbiorników wodnych jest najczęściej rozbudowana infrastruktura hydrotechniczna. Zazwyczaj tego typu elementy zabudowy pozwalają na optymalne wykorzystanie retencji zbiornikowej. Natomiast w obrębie opisywanych zbiorników zabudowa hydrotechniczna jest niezwykle uboga. Większość z nich jest właściwie pozbawiona tego typu instalacji. Do nielicznych przykładów można zaliczyć funkcjonujące połączenie pomiędzy odchodzącym od zbiornika Borki kanałem, a misą zbiornika Morawa. Przepływ wody umożliwia koryto o długości ok. 0,3 km i szerokości od 2 do nawet kilku metrów. Obiekty hydrotechniczne, a w zasadzie pozostałości dawnej dość dużej instalacji, znajdują się w obrębie zbiornika Hubertus IV, który wykorzystywano jako odbiornik zasolonych wód kopalnianych. Zrzutu dokonywano w jego południowej części, a następnie po wstępnym podczyszczeniu dokonywano ich przerzutu za pośrednictwem przepompowni zlokalizowanej w północnej części niecki, w miejscu wyraźnie wyodrębnionej strefy w postaci specyficznego „basenu”[xii]. Pozostałe obiekty mają charakter zabudowy, która służy rekreacyjnemu wykorzystaniu powierzchni wodnej. Najbardziej rozbudowana infrastruktura znajduje się w obrębie zbiorników: Stawiki (fot. 6), Morawa (fot. 7), Hubertus III (fot. 8).

---

[i] A.T. Jankowski, M. Rzętała: Zmiany ilościowo-jakościowe zbiorników wodnych w warunkach silnej antropopresji. Gospodarka wodna, nr 4, Warszawa 1997, s. 117-120

[ii] D. Bakota, K. Kłosowska, R. Machowski, A. Płominski, M. Rzetala, M.A. Rzetala M.A, M. Solarski: Perceptions of a Water Reservoir Construction Project Among the Local Community and Potential Tourists and Visitors. Sustainability, 17, 4796.

[iii] W. Dragan, R. Dulias, I. Kantor-Pietraga, R. Krzysztofik, T. Sporna: Paths of urban planning in a post-mining area. A case study of a former sandpit in southern Poland, Land Use Policy, 99, 104801.

[iv] R. Machowski, M. Rzetala, M.A. Rzetala, M. Solarski: Anthropogenic enrichment of the chemical composition of bottom sediments of water bodies in the neighborhood of a non-ferrous metal smelter (Silesian Upland, Southern Poland). Scientific Reports 9, Article number: 14445 (2019).

[v] https://mdhmyslowice.pl/index.php/login/ciekawe-artykuly/363-piaskiem-znaczona-historia

[vi] A. Gulik: Geneza i wykorzystanie zbiorników wodnych w widłach Rawy i Brynicy. Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 31-34.

[vii] M.A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 20.

[viii] R. Machowski, M. Rzetala, M.A. Rzetala, M. Solarski: Anthropogenic enrichment of the chemical composition of bottom sediments of water bodies in the neighborhood of a non-ferrous metal smelter (Silesian Upland, Southern Poland). Scientific Reports 9, Article number: 14445 (2019).

[ix] M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 20.

[x] R. Machowski, M. Rzetala, M.A. Rzetala, M. Solarski: Anthropogenic enrichment of the chemical composition of bottom sediments of water bodies in the neighborhood of a non-ferrous metal smelter (Silesian Upland, Southern Poland). Scientific Reports 9, Article number: 14445 (2019).

[xi] T. Molenda: Naturalne i antropogeniczne uwarunkowania zmian właściwości fizyczno-chemicznych wód w pogórniczych środowiskach akwatycznych. Na przykładzie regiony górnośląskiego i obszarów ościennych, Katowice 2011, s. 25.

[xii] T. Molenda: Naturalne i antropogeniczne uwarunkowania zmian właściwości fizyczno-chemicznych wód w pogórniczych środowiskach akwatycznych. Na przykładzie regiony górnośląskiego i obszarów ościennych, Katowice 2011, s. 25.