Antologie literackie (po 1945 roku)

Autorzy: prof. dr hab. Elżbieta Dutka

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

Antologia, według definicji zamieszczonej w Słowniku terminów literackich, to publikacja zawierająca wybór utworów (ewentualnie fragmentów), jednego lub wielu autorów. Kompozycja zbiorów jest podporządkowana tematowi lub ramom czasowym czy też przestrzennym, wskazanym zazwyczaj już w tytule. Rzeczowe, leksykograficzne wyjaśnienie, jak zauważyło już wielu badaczy, nie oddaje istoty i znaczenia tego typu publikacji. U swoich początków antologia była „bukietem kwiatów”, „ogrodem” „wiryndarzem”, czyli zestawieniem tego, co w danym obszarze najpiękniejsze. „De gustibus non est disputantum” pouczali już starożytni, a historia pokazuje, jak arbitralne bywały wybory redaktorów antologii. Celem antologii może być również przybliżenie jakiegoś zjawiska poprzez wskazanie najbardziej reprezentatywnych bądź znaczących utworów. Takie zbiory stają się swego rodzaju krytycznoliterackimi diagnozami lub wręcz „projektami historycznoliterackimi”, ustalającymi ramy nurtów, szkół, tendencji, wskazującymi hierarchie zjawisk, tworzącymi kanon bądź wzbudzającymi dyskusję, wprowadzającymi ferment w życie literackie. Antologiami „mierzy się epoki, nurty, pokolenia”.

Lektura antologii może być zatem interesująca nie tylko ze względu na zgromadzone w nich teksty, gdyż znaczenie tego typu publikacji wykracza poza nie. Władysław Tatarkiewicz wiele lat temu uznał antologie za znak rozpoznawczy współczesności –  „trzeba ułatwić czytelnikom korzystanie z olbrzymiej produkcji pisarskiej naszych czasów; trzeba im wybrać i uprzystępnić to, co w tej produkcji jest ważniejsze, przekazać ją w wyborze i skrócie”. W takim ujęciu rodzą się pytania o to, czym kieruje się osoba układająca antologie, jakie kryteria przyjmuje. Dokonany przez antologistę wybór niewątpliwie jest koniecznością w czasach nadmiaru, ale bywa też formą celowego oddziaływania na odbiorcę i to nie tylko w zakresie kształtowania literackich gustów. Przykładem mogą być antologie redagowane w latach latach 40. i 50. XX wieku, wśród których przeważały publikacje tendencyjne o charakterze okolicznościowym, podlegające różnego rodzaju manipulacjom ideologicznym. Danuta Ulicka dostrzegła analogiczne niebezpieczeństwo w zakresie antologii naukowej, która z wielu względów jest gatunkiem „najbardziej może znamiennym dla nowoczesnej i ponowoczesnej paidei”. Skumulowały się w nim – jak pisze badaczka – „różne kulturowe tendencje, przekonania i postawy, będące wypadkową procesów tyleż naukowych, co politycznych, społecznych, demograficznych i ekonomicznych, które konstytuują nowoczesność jako »niedokończony projekt«”. Kolekcje czy to tekstów literackich, naukowych lub innych sprawiają zatem wrażanie uporządkowanej formy, dającej wrażenie wglądu w całość jakiegoś zjawiska, jednak w istocie mogą to zjawisko kreować lub dokonywać różnego rodzaju deformacji. W antologii „mówią” nie tylko wybrane utwory, ale znaczące są przyjęte kryteria doboru, okoliczności powstania wyborów, osoby redaktorów i autorów, wydawnictwa w których antologie zostały opublikowane i szereg innych czynników.

Antologie regionalne

Jedną z funkcji antologii jest wypracowywanie kanonu, czyli „zestawu dzieł godnych zbiorowej pamięci, a przez to formujących tożsamość lokalnych, narodowych i ponadnarodowych wspólnot”. Problem ten nabrał szczególnego znaczenia po przełomie 1989 roku, gdy popularne stały się antologie regionalne. Ówczesny „wysyp” wyborów odnoszących się do określonych miejsc wiązał się bezpośrednio z odwrotem od „centrum” i karierą „prowincji”, „małych ojczyzn” oraz narodzinami nowego regionalizmu i eksplozją dyskusji na temat tożsamości. Tego typu publikacje powstawały już wcześniej, ale przełom polityczno-kulturowy zintensyfikował i odmienił to zjawisko. Zestawienie antologii poświęconych regionom, które ukazywały się zarówno przed 1989 rokiem, jak i po tej cezurze pozwala prześledzić przemiany wyobrażeń na temat danego miejsca i ewolucję idei regionalistycznych. Wybory (zwłaszcza o charakterze tematycznym) dają wgląd w swego rodzaju mapy mentalne, ukazując dane miejsce w różnych ujęciach („z lotu ptaka”, z zewnątrz lub od środka) i aspektach (na przykład tematycznych, historycznych). Antologie regionalne są świadectwem zmian w myśleniu o miejscu i zapisem doświadczeń spacjalnych, takich jak zadomowienie, zagubienie, wykorzenienie, odejścia i powroty do miejsca. Wybory mogą być formą porządkowania tradycji lub projektowaniem wizji regionu (uwarunkowanym na przykład ideologicznie, politycznie), tworzeniem jego geografii wyobrażonej w artystycznych realizacjach. Antologie regionalne, nawet te, które są prezentacją środowiska artystycznego, w pewien sposób sondują, a nawet kształtują lokalne tożsamości, wpisując je w szersze, narodowe i ponadnarodowe ramy lub pokazując ich odmienność, transgraniczny charakter czy też wysiłki emancypacyjne. Różnego rodzaju almanachy (to określenie, mimo subtelnych różnic znaczeniowych, stało się w istocie synonimem antologii) towarzyszą narodzinom, rozwojowi lub zanikaniu idei regionu i lokalnej wspólnoty. Krótko mówią, takie kolekcje mówią o regionie więcej, niż się wydaje, mówią nie wprost, dlatego wymagają krytycznego namysłu i nieufnej lektury.

Poniżej przedstawiam przegląd śląskich antologii literackich. Ze względu na obfitość materiału nie jest to opracowanie całościowe i wyczerpujące, lecz raczej rekonesans i zwrócenie uwagi na różne obszary związane z regionem, których dotykają antologie. Za kryterium wyboru przyjęłam wyraźne topograficzne wskazanie regionu w tytule lub podtytułach czy też komentarzach. Koncentruję się na publikacjach odnoszących się obszaru współczesnego województwa śląskiego i wcześniejszego województwa katowickiego. Jednak w wielu omawianych wyborach rozumienie Śląska wykracza poza współczesne administracyjne podziały w kierunku Opolszczyzny, Dolnego Śląska i innych ziem. Wspomnę również o wyborach, których zasięg terytorialny jest nieco węższy, ograniczony do jednego miasta lub konkretnej instytucji.

Wybrane antologie prezentuję w porządku chronologicznym, za początkową cezurę przyjmując rok 1945. W zestawieniu przeważają antologie poetyckie, gdyż – jak przekonuje historia literatury – wiersze były wielokrotnie najszybszą formą reakcji na zmieniającą się sytuację i w sugestywny sposób oddają emocje oraz doświadczenia jednostkowe i zbiorowe. Tak było tuż po drugiej wojnie światowej, gdy szybko zaczęły ukazywać się wybory wierszy na temat Śląska i po przełomie 1989 roku, który zaowocował almanachami prezentującymi lokalne środowiska twórcze. Współczesne rozszerzenie definicji i granic literatury, skłania do tego, żeby uwzględnić również innego rodzaju antologie (zbiory reportaży, komiksów). Pozwoli to dodatkowo zasygnalizować zmiany, które dokonują się w obrębie kultury współczesnej, związane z nowym podejściem do literatury (autobiografizm, intersemiotyczność, dyskusje na temat statusu literatury popularnej, nowy historyzm).

Śląskie antologie literackie po 1945 roku

Pierwsze antologie, które ukazały się tuż po zakończeniu drugiej wojny światowej, dziś są przede wszystkim dokumentem epoki. Próbą podsumowania historii regionu i nowym otwarciem miała być antologia Śląsk walczący, przygotowana przez Zdzisława Hierowskiego. Zbiór został opublikowany w 1946 roku. Antologista w obszernym wstępie wyjaśniał, że cel publikacji jest „raczej dokumentarny niż artystyczny”. Z uwag wstępnych i zgromadzonych w antologii wierszy wyłania się obraz Śląska jako „terenu ustawicznych walk”, od czasów piastowskich po powstania i drugą wojnę światową. Hierowski pisał wprost, że utwory zostały dobrane ze względu na podejmowany w nich temat, a nie z uwagi na ich wartość estetyczną. W antologii obok utworów dawnych, takich jak Officina ferraria Walentego Roździeńskiego, zamieszczone zostały wiersze publicystyczne, okolicznościowe, pisane przez zaangażowanych w sprawy regionu działaczy: Konstantego Damrota, Juliusza Ligonia, Augustyna Świdra. Prezentowane tu są także teksty opublikowane anonimowo lub pod pseudonimami (dotyczy to zwłaszcza szeroko reprezentowanego piśmiennictwa związanego z powstaniami śląskimi). Co ciekawe, w zbiorze zamieszczone zostały także dwa wiersze pisane po śląsku: My Ślązaki i Prziseł czas. Ich autorem był Józef Ryszka, poeta rozstrzelany na ulicach Warszawy w 1943 roku, którego biografię i twórczość szerzej przedstawił wiele lat później Zbyszko Bednorz. Utwory te były przedrukowywane także w innych, późniejszych antologiach. Wybór Śląsk walczący zamykają utwory Wilhelma Szewczyka, Jana Baranowicza i wspominanego już Bednorza.