Antologie literackie (po 1945 roku)

Autorzy: prof. dr hab. Elżbieta Dutka

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

Antologia, według definicji zamieszczonej w Słowniku terminów literackich, to publikacja zawierająca wybór utworów (ewentualnie fragmentów), jednego lub wielu autorów. Kompozycja zbiorów jest podporządkowana tematowi lub ramom czasowym czy też przestrzennym, wskazanym zazwyczaj już w tytule. Rzeczowe, leksykograficzne wyjaśnienie, jak zauważyło już wielu badaczy, nie oddaje istoty i znaczenia tego typu publikacji. U swoich początków antologia była „bukietem kwiatów”, „ogrodem” „wiryndarzem”, czyli zestawieniem tego, co w danym obszarze najpiękniejsze. „De gustibus non est disputantum” pouczali już starożytni, a historia pokazuje, jak arbitralne bywały wybory redaktorów antologii. Celem antologii może być również przybliżenie jakiegoś zjawiska poprzez wskazanie najbardziej reprezentatywnych bądź znaczących utworów. Takie zbiory stają się swego rodzaju krytycznoliterackimi diagnozami lub wręcz „projektami historycznoliterackimi”, ustalającymi ramy nurtów, szkół, tendencji, wskazującymi hierarchie zjawisk, tworzącymi kanon bądź wzbudzającymi dyskusję, wprowadzającymi ferment w życie literackie. Antologiami „mierzy się epoki, nurty, pokolenia”.

Lektura antologii może być zatem interesująca nie tylko ze względu na zgromadzone w nich teksty, gdyż znaczenie tego typu publikacji wykracza poza nie. Władysław Tatarkiewicz wiele lat temu uznał antologie za znak rozpoznawczy współczesności –  „trzeba ułatwić czytelnikom korzystanie z olbrzymiej produkcji pisarskiej naszych czasów; trzeba im wybrać i uprzystępnić to, co w tej produkcji jest ważniejsze, przekazać ją w wyborze i skrócie”. W takim ujęciu rodzą się pytania o to, czym kieruje się osoba układająca antologie, jakie kryteria przyjmuje. Dokonany przez antologistę wybór niewątpliwie jest koniecznością w czasach nadmiaru, ale bywa też formą celowego oddziaływania na odbiorcę i to nie tylko w zakresie kształtowania literackich gustów. Przykładem mogą być antologie redagowane w latach latach 40. i 50. XX wieku, wśród których przeważały publikacje tendencyjne o charakterze okolicznościowym, podlegające różnego rodzaju manipulacjom ideologicznym. Danuta Ulicka dostrzegła analogiczne niebezpieczeństwo w zakresie antologii naukowej, która z wielu względów jest gatunkiem „najbardziej może znamiennym dla nowoczesnej i ponowoczesnej paidei”. Skumulowały się w nim – jak pisze badaczka – „różne kulturowe tendencje, przekonania i postawy, będące wypadkową procesów tyleż naukowych, co politycznych, społecznych, demograficznych i ekonomicznych, które konstytuują nowoczesność jako »niedokończony projekt«”. Kolekcje czy to tekstów literackich, naukowych lub innych sprawiają zatem wrażanie uporządkowanej formy, dającej wrażenie wglądu w całość jakiegoś zjawiska, jednak w istocie mogą to zjawisko kreować lub dokonywać różnego rodzaju deformacji. W antologii „mówią” nie tylko wybrane utwory, ale znaczące są przyjęte kryteria doboru, okoliczności powstania wyborów, osoby redaktorów i autorów, wydawnictwa w których antologie zostały opublikowane i szereg innych czynników.

Antologie regionalne

Jedną z funkcji antologii jest wypracowywanie kanonu, czyli „zestawu dzieł godnych zbiorowej pamięci, a przez to formujących tożsamość lokalnych, narodowych i ponadnarodowych wspólnot”. Problem ten nabrał szczególnego znaczenia po przełomie 1989 roku, gdy popularne stały się antologie regionalne. Ówczesny „wysyp” wyborów odnoszących się do określonych miejsc wiązał się bezpośrednio z odwrotem od „centrum” i karierą „prowincji”, „małych ojczyzn” oraz narodzinami nowego regionalizmu i eksplozją dyskusji na temat tożsamości. Tego typu publikacje powstawały już wcześniej, ale przełom polityczno-kulturowy zintensyfikował i odmienił to zjawisko. Zestawienie antologii poświęconych regionom, które ukazywały się zarówno przed 1989 rokiem, jak i po tej cezurze pozwala prześledzić przemiany wyobrażeń na temat danego miejsca i ewolucję idei regionalistycznych. Wybory (zwłaszcza o charakterze tematycznym) dają wgląd w swego rodzaju mapy mentalne, ukazując dane miejsce w różnych ujęciach („z lotu ptaka”, z zewnątrz lub od środka) i aspektach (na przykład tematycznych, historycznych). Antologie regionalne są świadectwem zmian w myśleniu o miejscu i zapisem doświadczeń spacjalnych, takich jak zadomowienie, zagubienie, wykorzenienie, odejścia i powroty do miejsca. Wybory mogą być formą porządkowania tradycji lub projektowaniem wizji regionu (uwarunkowanym na przykład ideologicznie, politycznie), tworzeniem jego geografii wyobrażonej w artystycznych realizacjach. Antologie regionalne, nawet te, które są prezentacją środowiska artystycznego, w pewien sposób sondują, a nawet kształtują lokalne tożsamości, wpisując je w szersze, narodowe i ponadnarodowe ramy lub pokazując ich odmienność, transgraniczny charakter czy też wysiłki emancypacyjne. Różnego rodzaju almanachy (to określenie, mimo subtelnych różnic znaczeniowych, stało się w istocie synonimem antologii) towarzyszą narodzinom, rozwojowi lub zanikaniu idei regionu i lokalnej wspólnoty. Krótko mówią, takie kolekcje mówią o regionie więcej, niż się wydaje, mówią nie wprost, dlatego wymagają krytycznego namysłu i nieufnej lektury.

Poniżej przedstawiam przegląd śląskich antologii literackich. Ze względu na obfitość materiału nie jest to opracowanie całościowe i wyczerpujące, lecz raczej rekonesans i zwrócenie uwagi na różne obszary związane z regionem, których dotykają antologie. Za kryterium wyboru przyjęłam wyraźne topograficzne wskazanie regionu w tytule lub podtytułach czy też komentarzach. Koncentruję się na publikacjach odnoszących się obszaru współczesnego województwa śląskiego i wcześniejszego województwa katowickiego. Jednak w wielu omawianych wyborach rozumienie Śląska wykracza poza współczesne administracyjne podziały w kierunku Opolszczyzny, Dolnego Śląska i innych ziem. Wspomnę również o wyborach, których zasięg terytorialny jest nieco węższy, ograniczony do jednego miasta lub konkretnej instytucji.

Wybrane antologie prezentuję w porządku chronologicznym, za początkową cezurę przyjmując rok 1945. W zestawieniu przeważają antologie poetyckie, gdyż – jak przekonuje historia literatury – wiersze były wielokrotnie najszybszą formą reakcji na zmieniającą się sytuację i w sugestywny sposób oddają emocje oraz doświadczenia jednostkowe i zbiorowe. Tak było tuż po drugiej wojnie światowej, gdy szybko zaczęły ukazywać się wybory wierszy na temat Śląska i po przełomie 1989 roku, który zaowocował almanachami prezentującymi lokalne środowiska twórcze. Współczesne rozszerzenie definicji i granic literatury, skłania do tego, żeby uwzględnić również innego rodzaju antologie (zbiory reportaży, komiksów). Pozwoli to dodatkowo zasygnalizować zmiany, które dokonują się w obrębie kultury współczesnej, związane z nowym podejściem do literatury (autobiografizm, intersemiotyczność, dyskusje na temat statusu literatury popularnej, nowy historyzm).

Śląskie antologie literackie po 1945 roku

Pierwsze antologie, które ukazały się tuż po zakończeniu drugiej wojny światowej, dziś są przede wszystkim dokumentem epoki. Próbą podsumowania historii regionu i nowym otwarciem miała być antologia Śląsk walczący, przygotowana przez Zdzisława Hierowskiego. Zbiór został opublikowany w 1946 roku. Antologista w obszernym wstępie wyjaśniał, że cel publikacji jest „raczej dokumentarny niż artystyczny”. Z uwag wstępnych i zgromadzonych w antologii wierszy wyłania się obraz Śląska jako „terenu ustawicznych walk”, od czasów piastowskich po powstania i drugą wojnę światową. Hierowski pisał wprost, że utwory zostały dobrane ze względu na podejmowany w nich temat, a nie z uwagi na ich wartość estetyczną. W antologii obok utworów dawnych, takich jak Officina ferraria Walentego Roździeńskiego, zamieszczone zostały wiersze publicystyczne, okolicznościowe, pisane przez zaangażowanych w sprawy regionu działaczy: Konstantego Damrota, Juliusza Ligonia, Augustyna Świdra. Prezentowane tu są także teksty opublikowane anonimowo lub pod pseudonimami (dotyczy to zwłaszcza szeroko reprezentowanego piśmiennictwa związanego z powstaniami śląskimi). Co ciekawe, w zbiorze zamieszczone zostały także dwa wiersze pisane po śląsku: My Ślązaki i Prziseł czas. Ich autorem był Józef Ryszka, poeta rozstrzelany na ulicach Warszawy w 1943 roku, którego biografię i twórczość szerzej przedstawił wiele lat później Zbyszko Bednorz. Utwory te były przedrukowywane także w innych, późniejszych antologiach. Wybór Śląsk walczący zamykają utwory Wilhelma Szewczyka, Jana Baranowicza i wspominanego już Bednorza.

W 1954 roku Hierowski zredagował almanach literacki zatytułowany Nowy Śląsk. Celem socrealistycznej antologii był „bieżący przegląd” literackiego dorobku w regionie w latach powojennych, zarówno w zakresie poezji, jak i prozy. W odróżnieniu od poprzedniego wyboru przygotowanego przez Hierowskiego jest to antologia nie tyle tematyczna, ile raczej ukierunkowana na prezentację powojennego środowiska artystycznego w regionie. Wybór przedstawiał „nowy Śląsk” i „nowych ludzi”, przynosił (zgodnie z kolektywnymi ideami tamtych czasów) „zbiorowy portret pisarzy” z regionu i „obraz współczesnego życia”. Almanach, podobnie jak wcześniejsza antologia, ukazuje głównie „Śląsk walczący”, z tą różnicą, że tym razem jest to „mobilizacja twórcza środowiska” związana z wprowadzaniem metody socrealizmu. Wybór ma układ problemowy, prezentowane w nim są między innymi zagadnienia związane z górnictwem i hutnictwem, a także specyfiką wsi śląskiej. Zgromadzone utwory, zdaniem redaktora, ukazywały przede wszystkim procesy związane z nowym stosunkiem do pracy, do otoczenia i innych ludzi. Wybór otwiera fragment Poematu górniczego Wilhelma Szewczyka i wiersz Na naradzie produkcyjnej kopalni „Wyzwolenia”, następnie zamieszczono liryk Jana Baranowicza Śląskie noce, potem Śląsk i Stalinogród Aleksandra Baumgardtena. W wierszach pojawiają się uwagi o wykonaniu kolejnego planu, o walce z ideowymi przeciwnikami, wprowadzaniu nowego porządku i wyścigu pracy. Podobne zagadnienia ukazane zostały w utworach Janiny Zabierzewskiej, Leszka Mecha, Janusza Koniusza i innych autorów.

Świadectwem czasu jest także kolejna socrealistyczna antologia – Wierszem o Śląsku. Wybór, opracowany przez Aleksandra Widerę, został opublikowany w Stalinogrodzie w 1956 roku. Redaktor deklarował, że chciał przedstawić „historię tematu śląskiego w poezji polskiej” od czasów najdawniejszych po współczesność. Obszerny wybór został podzielony na cztery części, podporządkowane chronologii: Na początku była pieśń, „Hej, Ty Śląsko, stare Śląsko”, Inter arma i między wojnami, Nowe dzieje. Uwzględnione w tej publikacji zostały wiersze nie tylko o przemysłowej części regionu, ale także o Śląsku Cieszyńskim i Dolnym oraz Opolszczyźnie. Obok utworów poetów związanych biograficznie z regionem zgromadzono w nim wiersze twórców spoza Śląska: Jana Kasprowicza, Marii Konopnickiej, Kazimierza Tetamajera, Artura Oppmana, Antoniego Słonimskiego, Jarosława Iwaszkiewicza, Juliana Tuwima, Józefa Czechowicza i innych. Trzeba zaznaczyć, że tak szeroka reprezentacja utworów poetów znanych poza regionem, o utrwalonej pozycji w literaturze ogólnopolskiej, wyróżnia tę antologię, sugeruje szersze zainteresowanie Śląskiem, wykraczające poza jego granice. Osobowość antologisty (który zajmował się folklorem) ujawnia się w przykładaniu dużej wagi do pieśni ludowej. Widera doceniał „prostą ludową strofę” i przedstawicieli „rodzimego pisarstwa śląskiego z Norbertem Bonczykiem, Konstantym Damrotem, Juliuszem Ligoniem i Janem Kubiszem na czele”.

Z podobnym rozmachem została przygotowana antologia Z górnośląskiej ziemi wydana w 1963 roku. W zbiorze uwzględniono nie tylko wiersze, ale także fragmenty utworów prozatorskich, wypowiedzi publicystycznych, tekstów naukowych. Wyboru tekstów dokonali Gustaw Morcinek i Maria Suboczowa. Antologia została poprzedzona słowem wstępnym o tradycjach walki o Śląsk, napisanym przez Jerzego Ziętka, przedstawionego jako przewodniczący Krajowej Komisji Weteranów Powstań Śląskich. W porównaniu z wcześniej omówionymi antologiami, w zbiorze Z górnośląskiej ziemi zamieszczono znacznie mniej wierszy i nie ma wśród nich utworów nowszych. Raczej można mówić w tym przypadku o utrwaleniu wcześniej już wykrystalizowanego kanonu, do którego weszły utwory: Damrota, Ligonia, Jana Nikodema Jaronia, a z młodszych: Szewczyka, Baumgardtena, Baranowicza.

Wybór opracowany przez Morcinka i Suboczową miał przede wszystkim popularyzatorski charakter i skierowany była raczej do szerokiego grona odbiorców. Podobne nastawienie na upowszechnienie cechuje wydaną w tym samym roku antologię Pisarze śląscy XIX i XX wieku. Jednak w tej pracy zbiorowej pod redakcją Hierowskiego, wydanej przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich, bardziej rozbudowany jest aparat naukowy. Wybrane utwory są poprzedzone biogramami i bibliografią. W obszernym wprowadzeniu, zgodnie z ówczesnym stanem wiedzy i obowiązującymi metodologiami, przedstawiona została sytuacja na ziemiach Śląska Pruskiego i Śląska Cieszyńskiego. W tym wstępie zarysowano dość obszerne tło historyczne, wykraczające poza ramy wskazane w tytule, ale uwzględniono w nim jedynie piśmiennictwo polskie i polskie życie literackie. Antologię otwierają utwory Józefa Lompy, następnie prezentowana jest twórczość pisarzy-działaczy zaangażowanych w działania na rzecz odrodzenia piśmiennictwa polskiego na Śląsku i w walkę o polskość: m.in. Pawła Stalmacha, Karola Miarki, Konstantego Damrota, Norberta Bonczyka, Juliusza Ligonia, Jana Nikodema Jaronia, wybór zamykają teksty poety-górala z Istebnej – Jerzego Probosza z lat 20. i 30. XX wieku.

W ramach prac Śląskiego Instytutu Naukowego, Jadwiga Kucianka opracowała w 1968 roku antologię poezji i prozy Śląscy pisarze ludowi (1800–1914). Temat wiązał się niewątpliwie z obowiązującym w latach powojennych sposobem myślenia o literaturze na Śląsku, w którym piśmiennictwo ludowe odgrywało ważną rolę. Kolekcja, wydana przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich, została przygotowana na wzór opracowań ukazujących się w serii Biblioteka Narodowa. Zgodnie z zasadami edycji krytycznych, prezentacje utworów poszczególnych pisarzy zostały poprzedzone biogramem, opatrzone bibliografią, informacjami o pierwodrukach i wyjaśniającymi przypisami. We wstępie Kucianka pisze o śląskich „autentycznych” pisarzach ludowych (chłopach, robotnikach) z XIX i XX wieku jako odrębnej grupie, której specyfika ściśle wiązała się kulturą regionu i sytuacją społeczno-historyczną. Pisarze ludowi byli przede wszystkim działaczami, którzy swoje teksty ogłaszali na łamach czasopism, w kalendarzach czy też śpiewnikach, rzadziej w zwartych, osobnych publikacjach. Charakteryzując tematykę utworów z tego kręgu, Kucianka pisze o pragnieniu społecznego oddziaływania, głodzie wiedzy i oświaty, problematyce patriotycznej, społecznej i religijnej. Autorka wyboru zwraca uwagę na stronę literacką piśmiennictwa ludowego, eksponuje inspiracje literaturą polską, pisze o recepcji utworów romantycznych. We wstępie podkreślona została specyfika twórczości działaczy ze Śląska Cieszyńskiego. W wyborze zaprezentowano utwory dwudziestu sześciu autorów (m.in. Jerzego Gajdzicy, którego pamiętnik wyznacza początek śląskiego piśmiennictwa ludowego, Juliusza Ligonia, Wawrzyńca Hajdy, Maksymiliana Jasionowskiego). W antologii uwzględniona została twórczość dwóch kobiet: Anny Drozd i Marii Wańdok.      

Piśmiennictwu ludowemu, ale w okresie późniejszym, została poświęcona antologia przygotowana przez Stanisława Wilczka, zatytułowana Śląsk w walce. Już tytuł sugeruje, że w zbiorze powraca tematyka dominująca w antologiach tużpowojennych – Śląsk został pokazany jako obszar odwiecznej rywalizacji pomiędzy Polską i Niemcami. Publikacja miała charakter okolicznościowy, wiązała się z obchodami pięćdziesiątej rocznicy III powstania śląskiego. W podtytule nieprzypadkowo pojawiła się szeroka formuła „piśmiennictwo”. W wyborze przedstawione zostały bowiem zarówno fragmenty prac zgłoszonych na rocznicowy konkurs literacki, utwory literackie, wspomnienia, jak i artykuły wcześniej publikowane (w dużej mierze na łamach dwutygodnika społeczno-kulturalnego „Poglądy”). W gronie autorów znaleźli się pisarze znani, jak np. Gustaw Morcinek, Pola Gojawiczyńska, Halina Krahelska; twórcy cieszący się uznaniem w regionie: Aleksander Baumgardten, Jan Baranowicz, Tadeusz Kijonka, Bolesław Lubosz, Edmund Osmańczyk, Albin Siekierski, Wilhelm Szewczyk, a obok nich dziennikarze, amatorzy, działacze, powstańcy: Arka Bożek, Paweł Dubiel, Konstanty Emanuel Imiela.  Różnorodność, uwidaczniająca się na poziomie form, gatunków, ale także wartości estetycznej poszczególnych tekstów tworzących tę kolekcję, wynikała z przyjętego celu. Redaktor deklarował, że chciał ukazać „sugestywną prawdę” o czasach walki o Śląsk, ale z dzisiejszej perspektywy widać wyraźnie, że nie tyle chodziło o przybliżenie historii, ile o przedstawienie obowiązującej, oficjalnej wersji wydarzeń. Wilhelm Szewczyk w Przedmowie pisał, że kryterium wyboru nie były „szczególne zalety stylu”, lecz „manifestacja patriotycznej postawy” autorów. Pisarz nazwał antologię „literacko-publicystyczną dokumentacją”. Założenie to znalazło wyraz w kompozycji zbioru, który został podzielony na części: Lata powstań i plebiscytu 1918–1922; Lata nędzy i społeczeństwo buntu 1922–1939; Na Śląsku Opolskim 1922–1939; Wojna 1939–1945; O władzę ludową.  

Prezentacją poetów mieszkających na terenie ówczesnego województwa katowickiego jest Młody Śląsk literacki. Almanach poezji i prozy, opracowany przez Józefa Górdziałka, Feliksa Netza i Edwarda Zymana w 1975 roku. Tytułowym określeniem „młody Śląsk” objęto debiutantów lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Redaktorzy kierowali się wartościami estetycznym, starali się wybrać utwory najbardziej znaczące i zarazem reprezentatywne dla środowiska. W tym wyborze uwzględniono wiersze, opowiadania, próby dramatyczne i krytycznoliterackie czterdziestu autorów. We wstępie krótko scharakteryzowano „młody Śląsk” na tle literatury ogólnopolskiej. Odnotowano między innymi, że w okresie „ostatniego ożywienia literackiego”, jak dość oględnie określono czas Października i Odwilży, w środowisku pojawiły się pierwsze książki Stanisława Horaka, Tadeusza Kijonki, Krystyny Broll-Jareckiej, Bolesława Lubosza, Czesława Slezáka, Zbigniewa Jankowskiego. Jednak później nastąpił „brak ruchliwości i prężności” młodej poezji „śląskiej”, zastanawiający tym bardziej, że na ten czas przypada działalność programotwórcza i wysyp twórczości poetyckiej w innych środowiskach. Za punkt graniczny uznano rok 1970, który przyniósł „pierwsze od dłuższego okresu czasu wyraźniejsze ożywienie młodoliterackiego życia Górnego Śląska”. Twórcy antologii zwracają uwagę na imprezy, pisma i instytucje (Uniwersytet Śląski), które odegrały wówczas istotną rolę w integracji śląskiego środowiska. Tworzyli je w tym czasie między innymi: Edward Zyman, Andrzej Żak, Edward Szopa, istotna była działalność nowofalowej grupy Kontekst, do której należeli Włodzimierz Paźniewski, Stanisław Piskor, Tadeusz Sławek i Andrzej Szuba.

Powrotem do tradycji wyborów tematycznych, skoncentrowanych na problematyce regionalnej, była „antologia wierszy o Śląsku” zatytułowana Imię ziemi, przygotowana przez Aleksandra Widerę i Alfreda Wolnego, opublikowana w 1985 roku przez Instytut Śląski w Opolu. Antologia poprzedzona została kilkunastostronicowym wstępem, w którym przedstawiono zarys historii literatury o Górnym Śląsku od XVI wieku po współczesność. Autorzy zauważają, że „istotną wartość utworu o tzw. tematyce śląskiej warunkowały zazwyczaj przede wszystkim walory treściowe, w znacznie mniejszym zaś stopniu artystyczne”, podkreślają tematykę związaną z różnymi walkami o region i w regionie, ale także zwracają uwagę na inne motywy i zróżnicowanie geograficzno-historyczne regionu. Układ wierszy w zbiorze podporządkowano chronologii, wydzielając następujące części: Klucz zamki otwiera (walka o język); Wiosna Ludów i odrodzenie; Powstania i plebiscyt; Między wojnami; W mrokach okupacji; Nowe dzieje. Antologia nie zaskakuje, lecz utrwala zarysowany we wcześniejszych wyborach kanon poezji o tematyce śląskiej, kodyfikuje tradycyjne wyobrażenia o regionie, jego historii, kulturze i mieszkańcach.

W okresie powojennym obok szeroko zakrojonych antologii, których ambicją było odmalowanie obrazu regionu na rozległym tle historycznym, ukazywały się również wybory bardziej zawężone topograficznie, o sprecyzowanym profilu, ukierunkowane na ściśle określone obszary literatury i stawiające sobie pragmatyczne cele. Taki charakter ma przygotowany przez Adama Włodka wybór zatytułowany Wiersze górnicze z 1954 roku. Jak pisał we wstępie Hierowski, antologia miała cel praktyczny, „repertuarowy” – dostarczała materiał na akademie i uroczystości związane na przykład z Dniem Górnika. Kolekcja została podzielona na dwie części. Pierwszą otwierają śląskie pieśni górnicze, po których zamieszczono utwory o tematyce górniczej autorstwa m.in. Leopolda Staffa, Władysława Broniewskiego, Antoniego Słonimskiego, Juliana Tuwima, Wiktora Woroszylskiego. Część druga rozpoczyna się rosyjskimi pieśniami górniczymi, po których znalazły się wiersze Włodzimierza Majakowskiego, Louisa Aragona, Paula Eluarda, Pablo Nerudy i innych. Tłumaczyli je, obok Adama Włodka, Jerzy Ficowski, Julia Hartwig, Jarosław Iwaszkiewicz, Sławomir Mrożek, Wisława Szymborska i inni.

Wśród bardziej wyspecjalizowanych i odmiennych antologii wymienić trzeba Silesiaca: wybór z dzieł pisarzy śląsko-niemieckich XVII wieku w tekstach oryginalnych i polskich przekładach, w opracowaniu Mariana Szyrockiego i Zdzisława Żygulskiego, który został opublikowany w Państwowym Wydawnictwie Naukowym w 1957 roku. Ten zbiór jest wyjątkowy ze względu na dwujęzyczność i prezentowanych w nich autorów (nieobecnych w innych antologiach). Zamieszczone w nim zostały przede wszystkim teksty dotyczące Polski i Polaków, autorstwa między innymi śląskich mistyków Daniela Czepki i Angelusa Silesiusa.

Na szczególną uwagę zasługuje – jak sądzę – zbiór przygotowany przez Wojciecha Janotę – Z czarnego kraju: Górny Śląsk w reportażu międzywojennym, opublikowany przez Wydawnictwo „Śląsk” w 1981 roku. We wstępie redaktor pisze o kolejnych falach zainteresowania regionem, gdy pisali o nim nie tylko dziennikarze, ale także znani pisarze: Maria Dąbrowska, Pola Gojawiczyńska, Jarosław Iwaszkiewicz, Zofia Kossak-Szczucka, Kornel Makuszyński, Rafał Malczewski, Gustaw Morcinek. Przypadały one na czas bezpośrednio po przyłączeniu części Śląska do Polski, okres kryzysu gospodarczego i po 1938 roku w związku z zajęciem przez wojsko polskie Śląska Zaolziańskiego. W antologii zgromadzono różne reportaże (publicystyczne i bardziej literackie, zbliżające się do wywiadu, gawędy, felietonu), dokumentujące przemiany, jakie dokonywały się w dwudziestoleciu na obszarze Śląska, ukazujące sposoby pisania o „nieznanym kraju”. Celem było „przedstawienie możliwie szerokiego wachlarza ówczesnych śląskich problemów”. W zgromadzonych tekstach odbijają się konflikty, problemy społeczne, narodowościowe, ekonomiczne. Tytułowy „czarny kraj” to z jednej strony, przemysłowy, nowoczesny region, którego znakiem rozpoznawczym są fabryki, zwłaszcza kopalnie, a z drugiej – miejsce w trudnych czasach silnie naznaczone biedą, bezrobociem, miejsce którego emblematem stały się hałdy z bieda-szybami.

Śląskie antologie literackie po 1989 roku

z