Osiedle Patronackie „Piaski” w Czeladzi

Z IBR wiki
Przejdź do nawigacjiPrzejdź do wyszukiwania

Autor: Martyna Wiecha

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
TOM: 13 (2026)

Osiedle Patronackie „Piaski” powstało w okresie zintensyfikowanego rozwoju miast industrialnych na terenach Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego przypadającego na okres od drugiej połowy XIX wieku do początku II wojny światowej[1]. Osiedle powstało w odpowiedzi na potrzeby coraz większej liczby robotników zatrudnionych w Kopalni „Ernest Michał” (później „Czeladź”), którą w 1880 roku przejęła Francuska Spółka Akcyjna – Towarzystwo Bezimienne Kopalń Węgla „Czeladź”[2]. Inwestycja była też przykładem lokowania zagranicznego kapitału w Królestwie Polskim (część zaboru rosyjskiego), a następnie nowo odrodzonej Rzeczypospolitej.

Geneza powstania osiedla

Osiedle Patronackie „Piaski” powstało w znacznym oddaleniu od miasta, pośród nieużytków rolnych, za to w bliskim sąsiedztwie Kopalni „Czeladź”. Na decyzję o budowie zaplecza socjalnego dla pracowników wpłynął między innymi długi czas potrzebny do pokonania drogi z miasta do kopalni, jak i chęć związania pracowników z zakładem i zapobieganie odpływania robotników na tereny oferujące wyższe stawki wynagrodzenia. Osiedle powstawało etapami w miarę rozwoju i bogacenia się zakładu[3].

Właściciele kopalni

Poszukiwania węgla na piaszczystym terenie w pobliżu Czeladzi rozpoczęto w 1867 roku. Pierwszymi właścicielami działki, na której później powstała kopalnia, byli pochodzący z Warszawy Józef Familier oraz bytomski kupiec Michał Gutman. Niezależnie od nich podobne przedsięwzięcie podjął pochodzący z Bytomia Ernest Kramer, który, wykupując znaczną część udziałów w przedsięwzięciu Familiera i Gutmana, wymusił na poszukiwaczach wejście z nim w spółkę[4]. Konflikty wewnętrzne sprawiły, że powstanie kopalni na tym terenie opóźniło się o prawie 10 lat i dopiero w 1876 roku zakład „Ernest Michał” (znany także pod nazwą w języku niemieckim: „Ernst Michael”) rozpoczął wydobycie. Kapitał wspólników szybko się wyczerpał, przez co w 1879 roku nowopowstałą kopalnią zainteresowali się francuscy inwestorzy. Pieczę nad wydobyciem przejęli oficjalnie rok później, działając pod nazwą Francuska Spółka Akcyjna – Towarzystwo Bezimienne Kopalń Węgla „Czeladź”[5]. Wraz z rozwojem zakładu Towarzystwo postawiło na rozwój otaczającej go infrastruktury. Istotną częścią tych planów było powstanie osiedla robotniczego, do dziś znanego pod nazwą „Piaski”.

Styl architektoniczny

Cały proces budowy osiedla trwał około 50 lat, a w tym czasie udało się utrzymać jednolity styl architektoniczny[6]. Większość budynków powstała z jasnego kamienia i akcentów z czerwonej cegły. Zastosowano proste, powtarzalne formy, co pozwoliło zachować jednolitość stylową na całym terenie osiedla. Reprezentacyjna część kompleksu wyróżnia się willowym typem zabudowy o wyraźnych zawiązaniach do historyzmu – stylu neoromańskiego i neorenesansowego. Projekt zabudowy powstał najprawdopodobniej we Francji, a jego autor nie jest znany. Delegat Zarządu Towarzystwa Bezimiennego, Wiktor Viannay, tak mówił o stylu architektonicznym osiedla: „Nasza kolonia nie jest zbudowana w żadnym stylu. Chodnik, wieże szybowe, kominy nie są elementami polskiego krajobrazu, mogą być elementami krajobrazu jakiegokolwiek (…)”[7]. Architektura osiedla korespondowała z zabudową kopalni, opartej na tej samej zasadzie kontrastu białego tynku i czerwonej cegły.

Poza reprezentacyjnym centrum nie istniał podział osiedla według zajmowanych stanowisk. Robotnicy na różnych szczeblach najczęściej mieszkali obok siebie, a o przeznaczeniu mieszkań świadczył ich standard. Mieszkania dla urzędników miały najczęściej powierzchnię 90-100 m2 i składały się z trzech lub czterech pokoi. Wyposażone były w bieżąca wodę i kanalizację. Mieszkania robotnicze były dużo mniejsze, zajmowały zazwyczaj 40-47m2 i dzieliły się na dwie lub trzy izby w układzie amfiladowym. Robotnicy podobnie jak urzędnicy mieli dostęp do energii elektrycznej i ogrzewania piecowego, ich domy nie były jednak połączone z siecią kanalizacyjną, toalety ulokowano więc na zewnątrz. Woda do mieszkań oraz studni dostarczana była z wieży ciśnień wybudowanej w pobliżu Szybu „Juliusz”. Każdy z domów był podpiwniczony, a pomiędzy budynkami umieszczono gospodarczą zabudowę z komórkami przypisanymi do każdego z mieszkań[8].

I faza budowy: lata 1882-1914

Pierwsza faza budowy osiedla przypadła na okres od przejęcia kopalni przez Towarzystwo Bezimienne Kopalń Węgla „Czeladź” do rozpoczęcia pierwszej wojny światowej. W tym okresie Czeladź nie posiadała praw miejskich, co oznaczało, że na jej terenie nie obowiązywało prawo budowlane. Pozwoliło to na dowolność w kształtowaniu osiedla i nadaniu mu charakterystycznych, wyróżniających go dziś cech.

Ulica 3 Kwietnia

Najstarszą częścią osiedla jest zespół szesnastu budynków mieszkalnych przy ulicy 3 Kwietnia. Powstały one w latach 1882-1885. Są to ceglane domy z dekoracyjną partią cokołową wykonaną z kamienia wapiennego. Do każdego z budynków przynależały komórki umieszczone w niewielkich budynkach poprzedzonych drewnianymi altanami z dekoracją snycerską.

Pierwszym budynkiem użyteczności publicznej był zbudowany w 1882 roku dom noclegowy dla robotników. Od otaczających go domów wyróżniał się całkowitym otynkowaniem. Dom noclegowy kilkukrotnie przebudowywano, a w 1920 roku ulokowano w nim Szkołę Posterunkowych Policji Państwowej w Sosnowcu, zaś w 1935 roku Szkołę Powszechną nr 6. Budynek wyburzono w latach 80. Obecnie w jego miejscu znajduje się niezabudowany plac oraz nowy budynek mieszkalny[9].

W latach 1895-1899 w południowej części ulicy 3 Kwietnia powstały ochronka oraz szkoła przyzakładowa. Jako pierwszy w 1885 roku powstał jednoizbowy budynek ochronki, kryty czterospadowym dachem. Początkowo pełnił on funkcję szkoły, aż w 1899 roku tuż obok wybudowano dwukondygnacyjny budynek, do którego przeniesiono placówkę. Początkowo budynek służył wszystkim dzieciom, jednak w 1912 roku gmach zmienił funkcję na Szkołę Gospodarstwa Domowego dla Dziewcząt[10].

Ulica Sikorskiego (dawniej Focha)

Rozbudowa w obrębie ulicy Sikorskiego obejmowała zabudowania przeznaczone dla najwyższej kadry Zarządu Towarzystwa Bezimiennego. W 1900 roku wzniesiono Dom Delegata, popularnie zwany „pałacykiem Viannay’a”, od nazwiska mieszkającego tam w latach 1905-1931 Wiktora Viannay’a. Zgodnie z nazwą budynek pełnił funkcję domu mieszkalnego delegata Zarządu Towarzystwa Bezimiennego. Był to najbardziej luksusowy budynek mieszkalny na osiedlu, w całości przeznaczony dla jednej rodziny. Od ulicy dom oddzielony był niewielkim, ogrodzonym parkiem, zaś od strony południowej umieszczono taras otwarty na ogród[11].

W 1900 roku w niedalekim sąsiedztwie Domu Delegata przy ulicy 3 Kwietnia powstał budynek Biura Głównego. Mieściły się w nim biura administracji kopalni, w tym gabinet dyrektora. Każda ze ścian budynku była tynkowana, a ozdobę stanowiły wykonane z czerwonej cegły gzymsy oraz opaski okienne i drzwiowe. Podobną dekorację zastosowano także na budynkach mieszkalnych powstałych w tym okresie. Były to tzw. „Białe Domy”, nazwane tak od jasnego koloru tynku. Wkomponowano je pomiędzy teren kopalni, tory kolejowe a ulicę Nowopogońską. Pierwotnie ta część osiedla liczyła osiem budynków, a do dziś zachowało się siedem z nich[12]. Ostatni wyburzono, prawdopodobnie ze względu na zły stan techniczny.

W 1907 lub 1911 roku przy ulicy Sikorskiego 1 wybudowano dom dla inżynierów (tzw. dom głównego mechanika). Budynek wyróżniał się nieco wyższym standardem mieszkań od tych przeznaczonych dla kadry robotniczej. Podobne formy przyjął dom przy ulicy 3 Kwietnia 19. Jego funkcja jest niepewna, jednak przyjmuje się nazwę „dom wyższego urzędnika”, ze względu na podobieństwo form do domu dla inżynierów oraz wyróżniający się na tle robotniczych budynków detal czerpiący ze stylu śródziemnomorskiego. Przeznaczenie dla najwyższych rangą urzędników sugeruje także umiejscowienie go w bezpośrednim sąsiedztwie budynku Biura Głównego[13].

Ulica Kościuszki (dawniej Clemenceau)

W obrębie ulicy Kościuszki w pierwszych latach XX wieku powstało 12 domów robotniczych. Każdy z budynków został wybudowany z łamanego kamienia wapiennego. Jako dekoracji użyto ceglanych opasek okiennych i drzwiowych oraz naroży. Każdy budynek mieścił osiem dwuizbowych mieszkań, a uzupełnieniem były szeregowe komórki dla mieszkańców, usytuowane za budynkami[14].

W 1903 roku rozwijająca się kopalnia uruchomiła nowy szyb wydobywczy „Juliusz Lair”. Ze względu na jego znaczne oddalenie od kopalni zdecydowano się na budowę domów dla obsługi szybu. Spośród czterech domów szczególnie wyróżniał się zbudowany w 1910 roku dom inżyniera. Został wybudowany w willowym stylu przypominającym wspomniane wcześniej dom głównego mechanika i dom wyższego urzędnika w centrum osiedla.

Ulica Francuska

W 1912 roku rozbudowano zaplecze socjalne osiedla. Powstał wtedy nieistniejący dziś budynek jadalni dla pracowników. Stał on przy zbiegu ulic Francuskiej i Stanisława Trznadla. Wyróżniał się rozczłonkowaną bryłą oraz schodkowym szczytem wieńczącym fasadę budynku. Już w 1919 roku obiekt został przejęty przez Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, przez co w kolejnych latach budynek zaczęto określać mianem „Sokolni”. Drugim z budynków użyteczności publicznej powstałych w tym czasie był nowy budynek szkolny przy ulicy Kościuszki. Szkoła mieściła sześć sali lekcyjnych i pokój nauczycielski, na piętrze zaś znajdowało się mieszkanie kierownika szkoły. Do budynku przylegał ogród oraz boisko. W pobliżu zbudowano także dom dla nauczycieli, mieszczący sześć mieszkań o wysokim standardzie. Już w 1936 roku budynek został przekazany miejscowej parafii, która umieściła tam biura oraz mieszkania dla duchownych[15].

W latach 1910-1912 powstały też nowe domy dla pracowników. Umiejscowiono je przy ulicy Francuskiej, naprzeciwko wejścia do kopalni. Wybudowano wtedy cztery wolnostojące czterorodzinne domy z ogródkami. Były one przeznaczone dla pracowników dozoru górniczego, stąd pojawiająca się często nazwa „domy dozorcowe”. Budynki te wyróżniały się wysokim standardem. Każde mieszkanie miało indywidualne wejście oraz dostęp do użytkowego poddasza. W partii przyziemia umieszczono garaże, a prestiżu dodawał też dostęp do własnego ogrodu[16].

Ulica Betonowa

W 1913 roku powstała ostatnia z przedwojennych inwestycji. Było to 19 domów przy ulicy Betonowej. Powstało wtedy kilka typów budynków. Pierwszym z nich były domy dla sztygarów – jednokondygnacyjne domy kryte dwuspadowym dachem, w których mieściły się po cztery mieszkania z osobnymi wejściami. Do każdego domu przynależał ogródek oraz komórka. Domy robotnicze powstałe nieopodal także mieściły po cztery mieszkania z osobnymi wejściami. Po wschodniej stronie placu, pomiędzy ulicami Betonową a Nowopogońską, umieszczono zaś dwukondygnacyjne budynki dla robotników, pozbawione dostępu do własnych ogrodów, a jako miejsce wypoczynku dla mieszkańców przewidziano plac w centrum założenia. Mieszkania składały się z trzech izb o amfiladowym układzie wnętrz[17].

II faza budowy: lata 1918-1939.

z

  1. ↑ M. Bulsa, Patronackie osiedla robotnicze. T. 2. Zagłębie Dąbrowskie, ziemia rybnicka, ziemia wodzisławska, Łódź 2023, s. 7-9.
  2. ↑ A. Binek-Zajda, Historia, [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, Osiedle patronackie Piaski. Historia i architektura, Czeladź 2015, s. 17-20.
  3. ↑ E. Bergman, Giszowiec – górnicza wieś-ogród [w:] O sztuce Górnego Śląska i przyległych ziem małopolskich, red. E. Chojecka, Katowice 1993, s. 224; B. Małusecki, Rokitnica – osiedle robotnicze [w:] Historyczne osiedla robotnicze, red. G.Brożek, Katowice 2005, s. 38; S. Lazar, Architektura, [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, Osiedle…, Czeladź 2015, s. 32-33.
  4. ↑ A. Binek-Zajda, Historia, [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, Osiedle…, s.11-16.
  5. ↑ Ibidem, s. 17-20; Z. Pustuła, Kapitały obce w przemyśle ciężkim Królestwa Polskiego (1876-1900), „Kwartalnik Historyczny” 1964, nr 4, s. 931-958;  M. Nita, Dzieje Towarzystwa Górniczego Francusko-Rosyjsko – Franko-Russkoje Gornoje Obszczestwo – Société Miniére Franco-Russe w Dąbrowie Górniczej do 1913 r., [w:] Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie, Zeszyty Historyczne X, Częstochowa 2009, s. 292.
  6. ↑ S. Lazar, Architektura, [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, Osiedle…, Czeladź 2015, s. 32-33.
  7. ↑ Ibidem, s. 35.
  8. ↑ Ibidem, s.34-35; J. Machura, Moje przedwojenne Piaski, „Zeszyty Czeladzkie”, 11/2005, s. 73.
  9. ↑ S. Lazar, Architektura, [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, Osiedle…, s. 38-40; Wł. Kwaśniak, Szkoła Policyjna w Sosnowcu na Piaskach, „Ekspres Zagłębiowski” 1994, nr 5 (56), s. 13.
  10. ↑ S. Lazar, Architektura, [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, Osiedle…, s. 40.
  11. ↑ Ibidem s. 41-42; A.Sadowska-Boroński, Victor Viannay, „Zeszyty Czeladzkie” 17/2012, s. 5-14.
  12. ↑ S. Lazar, Architektura, [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, Osiedle…, s. 43-44.
  13. ↑ Ibidem, s. 44-46. K. Górna, I. Szaleniec, Na Piaskach, Czeladź 2010, s. 28.
  14. ↑ S. Lazar, Architektura, [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, Osiedle…, s. 47-48; J. Jaros, Powstanie i rozwój kopalni w okresie zaborów [w:] Kopalnia „Czerwona Gwardia”, red. A. Topol, Katowice 1983, s. 17.
  15. ↑ S. Lazar, Architektura, [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, Osiedle…, s. 49-52.
  16. ↑ Ibidem, s. 52-53.
  17. ↑ Ibidem, s. 54.
Źródło: „https://ibrbs.pl/index.php?title=Osiedle_Patronackie_„Piaski”_w_Czeladzi&oldid=11799”