Zbiornik Blachownia

Autorzy: Dr Robert Machowski, Prof. dr hab. Mariusz Rzętała

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

Zbiornik Blachownia położony jest na północy województwa śląskiego, na obszarze środkowej części gminy miejsko-wiejskiej o tej samej nazwie, w granicach administracyjnych miasta Blachownia (rys. 1, fot. 1). Tereny te zlokalizowane są na zachód od Częstochowy, z którą gmina graniczy bezpośrednio od wschodu. Zapora zbiornika położona jest około 3,5 km w linii prostej od granic administracyjnych Częstochowy. W niewielkiej odległości na wschód od zbiornika południkowo przebiega autostrada A1 a na południu równoleżnikowy układ posiada droga krajowa nr 46. Zbiornik został utworzony w dolinie Stradomki (lewostronny dopływ Warty), poprzez przegrodzenie koryta rzeki. Stradomka jest głównym ciekiem zasilającym zbiornik Blachownia (fot. 2). Poza tym od południa, w środkowej części, do zbiornika uchodzi Trzepizurka (fot. 3), znana również jako Potok Aleksandrowski lub Aleksandrówka. Po południowej stronie zbiornika, w bezpośrednim sąsiedztwie, znajdują się trzy mniejsze zbiorniki: Pod Topolami, Wykopalisko, Ostka (fot. 4), które oddziela jedynie wąski pas lądu w postaci grobli.

Pod względem fizycznogeograficznym zbiornik położony jest na pograniczu dwóch mezoregionów: Obniżenie Górnej Warty (341.25) i Obniżenie Krzepickie (341.26). Granica pomiędzy wymienionymi jednostkami na tym odcinku przebiega zasadniczo w osi doliny Stradomki. Obydwa mezoregiony wchodzą w skład makroregionu Wyżyna Woźnicko-Wieluńska (341.2), który stanowi część podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska, położonej w zachodniej części prowincji Wyżyna Małopolska.

Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna

Powstanie zbiornika w dolinie Stradomki na terenie Blachowni związane było z rozwojem hutnictwa żelaza w regionie częstochowskim. Najstarsze wzmianki o utworzeniu sztucznego rozlewiska, którego retencja wykorzystywana była do napędzania urządzeń w tutejszej kuźni dotyczą początków XVII wieku. W tym czasie funkcjonował tu duży piec hutniczy. Jednak dopiero dwa wieki później nad brzegiem Stradomki wybudowano nowoczesną na tamte czasy hutę. Również w tym przypadku zakładano, że energia potrzebna do poruszania maszyn pracujących w hucie będzie pochodzić z kół wodnych napędzanych wodami spiętrzonej Stradomki. W tym celu w latach 40. XIX wieku wybudowano zbiornik, który z różnymi zmianami przetrwał do dzisiejszych czasów. Bardzo szybko okazało się jednak, że możliwości retencyjne sztucznego jeziora są niewystarczające dla tych celów i zrezygnowano z napędu wodnego na rzecz maszyny parowej. Zasoby wodne zbiornika od tego momentu były wykorzystywane w ograniczonym zakresie. Na mapie z końca XIX wieku widoczna jest tzw. młynówka, która odchodziła od zbiornika w jego południowo-wschodniej części. Na tym sztucznym kanale funkcjonowało koło wodne. Na mapie z 1914 roku nie ma już żadnych śladów po młynówce i kole wodnym. Brak funkcjonalnego przeznaczenia zbiornika sprawił, że na początku XX wieku, w latach 1919-1920, S. Sośnicki „wydzierżawił bagniste tereny po obu stronach rzeki Stradomki i założył stawy hodowlane. Ponadto w tych latach zbudowano groble, śluzy, nowy most i zaporę piętrząca wodę na potrzeby rozwijającego się w mieście przemysłu hutniczego. Oprócz tego wykonano kilka drobnych zbiorników służących hodowli narybku i tarła dojrzałych ryb”.

W drugiej połowie XX wieku podjęto decyzję o spuszczeniu wody ze zbiornika. W tym czasie częściowo oczyszczono misę jeziora z nagromadzonych osadów, które wykorzystano do utworzenia wyspy. Obecnie zajmuje ona powierzchnię około 3,3 tys. m² i porasta ją rzadki drzewostan brzozowo-olchowy. Pogarszający się stan jakościowy wód, który istotnie zagrażał rekreacyjnemu wykorzystaniu zbiornika oraz ponowne wypełnienie misy jeziora osadami, spowodowały, że lokalne władze podjęły decyzję o przeprowadzeniu na szeroką skalę rekultywacji jeziora. Postępowanie przetargowe wyłoniło firmę, która przeprowadziła prace w tym zakresie. Sam proces rekultywacji został zakończony w październiku 2020 roku. W ramach prac usunięto z jeziora osad w ilości około 16,4 tys. m³. Dzięki tym działaniom pojemność zbiornika uległa wyraźnemu zwiększeniu. Zbiornik Blachownia jest przykładem typowego nizinnego, zaporowego zbiornika z charakterystycznym rozkładem głębokości. W profilu podłużnym najpłycej jest w strefie cofkowej. W miejscu ujścia Stradomki do zbiornika głębokość wynosi około 0,6 m. Największe głębokości charakteryzują strefę przyzaporową z maksymalną głębokością w tej części jeziora wynoszącą do 1,5 m. Ocenia się, że jego pojemność wynosi około 500 tys. m³. Zbiornik jest bardzo płytki ze średnią głębokością wynoszącą zaledwie 1,0 m. W profilu poprzecznym rozkład głębokości zwiększa się od brzegów ku osi zbiornika. Powierzchnia zasadniczej części zbiornika, bez zbiorników towarzyszących oraz podmokłych terenów strefy zawala w miejscu ujścia Stradomki, wynosi około 25,5 ha. Na południe od zbiornika znajdują się odrębne, zdecydowanie mniejsze zbiorniki, prawdopodobnie dawne stawy wykorzystywane w celach hodowlanych, o czym świadczą ich nazwy. Od zasadniczej części jeziora oddziela je wąski pas ziemi (grobla). Staw Ostka – największy z nich posiada powierzchnię około 3,14 ha, Staw Wykopalisko zajmuje 2,08 ha, najmniejszy jest Staw pod Topolami o powierzchni jedynie 0,82 ha. W latach 60. XX wieku w sąsiedztwie Stawu pod Topolami funkcjonował jeszcze jeden, mniejszy zbiornik. Współcześnie w jego miejscu znajdują się zielone tereny z placem zabaw dla dzieci. W tym okresie po północnej stronie jeziora znajdowała się niewielka zatoka, która w późniejszym czasie została przekształcona w niewielki zbiornik o powierzchni 0,44 ha. Posiadał on bezpośrednie połączenie z zasadniczą częścią misy jeziora w postaci kanału o szerokości około 2,5 m i długości około 15 m. Obecnie o dawnym zasięgu zbiornika „Kafejka” świadczy charakterystyczna roślinność szuwarowa oraz linia drzew.

Do najważniejszych obiektów wchodzących w skład zabudowy hydrotechnicznej zbiornika zalicza się zaporę czołową, która piętrzy wody Stradomki (fot. 5). Została ona wybudowana w 13 + 900 km biegu rzeki. Zapora ma charakter wału ziemnego o wysokości 3,5 m, po którym wytyczono drogę. Długość nasypu w obrębie doliny wynosi nieco ponad 220 m. Podstawę odwodnej strony zapory umocniono brukiem kamiennym, a powyżej powierzchnia została obsiana trawą. Ponadto koronę wału przez wiele lat porastały drzewa, które na początku XX wieku zostały wycięte. W korpusie zapory, w miejscu, gdzie dawniej znajdowało się koryto Stradomki zainstalowano urządzenia upustowe (fot. 6), którymi możliwa jest regulacja wysokości poziomu piętrzenia wody w zbiorniku i odpływ wody poniżej zapory (fot. 7). Z uwagi na fatalny stan techniczny jazu konieczne okazały się jego prace modernizacyjne. W 2011 roku dokonano przebudowy jazu wraz z mostem oraz uporządkowano odwodną skarpę zapory czołowej, gdzie m.in. wybudowano kilka schodkowych zejść do wody. Dodatkowo wzdłuż drogi wyremontowano chodnik, w efekcie czego powstał ciąg pieszo-rowerowy. Jaz został przeniesiony z osi drogi na skraj odwodnej części skarpy zapory. Obecny jaz posiada trzy sekcje. Składa się z dwóch przęseł o betonowych przyczółkach, w których zamontowano ruchome zasuwy umożliwiające zmianę poziomu piętrzenia wody oraz tzw. przelew powodziowy. Regulacja położenia wysokości zasuw odbywa się ręcznie, za pomocą mechanicznego kołowrota. Urządzenia są zabezpieczone przed niepożądanym dostępem nieupoważnionych osób. Dojście do przęseł możliwe jest po ażurowej, stalowej kładce, która zabezpieczona jest stalową balustradą. Na prawym (południowym) przyczółku jazu zamontowano hydrologiczną łatę wodowskazową, z której można odczytywać aktualny stan wody w jeziorze. Przy lewym (północnym) przyczółku jazu zlokalizowano betonowy przelew powierzchniowy, który funkcjonuje w czasie podwyższonych stanów wody.

Pozostała infrastruktura hydrotechniczna jest dosyć uboga. W związku z wspomnianą rekultywacją jeziora uporządkowano także brzegi jeziora w tym zakresie. Stare, zniszczone elementy zostały zlikwidowane a w ich miejsce pojawiły się nowe. W północnej części jeziora, w strefie gdzie znajduje się miejska plaża, zainstalowano dwa pomosty w kształcie litery L o długości nieco ponad 70 m każdy, które wyznaczają obszar udostępniony do kąpieli (fot. 8). Dodatkowo przy jednym z nich znajduje się 20 metrowy pomost wykorzystywany w okresie letnim do cumowania rowerów wodnych, kajaków czy łódek w kształcie łabędzia.

Niewielki pomost o długości kilkunastu metrów, również wykorzystywany do cumowania łódek, zlokalizowany jest na południowo-wschodnim brzegu jeziora. Tuż obok wybudowano pływającą platformę, na której ustawiono kilka stolików należących do zlokalizowanej na brzegu restauracji. W strefie brzegowej zbiornika wybudowano kilka mostów. Jeden z nich o długości ponad 40 m łączy wyspę z południowym brzegiem. Mostek o stalowej balustradzie wspiera się na 6 betonowych filarach. Dwa inne o kilkunastometrowej długości każdy, znajdują się na południowo-zachodnim skraju jeziora. Pierwszy z nich wybudowano w miejscu, gdzie do zbiornika uchodzi Stradomka, a drugi przełożono tuż obok, nad niewielkim rowem. Balustrady mostków w całości wykonano z drewna. Podobny wygląd utrzymano w przypadku mostu na Trzepizurce. Z uwagi na obecność licznych kaczek gromadzących się w jego sąsiedztwie (karmionych z niego przez ludzi) nazwany jest kaczym mostkiem. Tego typu przeprawa znajduje się także po północnej stronie jeziora. Most przełożono nad wspomnianym niewielkim kanałem łączącym dawny zbiornik z jeziorem. Poza wymienionymi, budowla o cechach pomostu zlokalizowana jest poza główną misą zbiornika, w północno-zachodnim sektorze, w sąsiedztwie wierzy widokowej. Drewniany pomost o długości około 55 m „wkracza” w głąb podmokłego terenu, porośniętego roślinnością szuwarową. Kładka bez balustrad wspiera się na kilkudziesięciu balach wbitych w podmokłe podłoże.

W 2020 roku na zbiorniku, w bliskim sąsiedztwie plaży, poza odgrodzonym terenem kąpieliska, zainstalowano trzy fontanny. Nocą są podświetlane stanowiąc niewątpliwą wizualną atrakcję. Poza czysto estetycznymi walorami fontanny pełną ważne zadanie w napowietrzaniu wód jeziora jako specyficzne aeratory. Odpowiednio napowietrzone wody limniczne są lepiej natlenione i jednocześnie mniej podatne na pojawianie się zakwitów glonów.

Cechy wód jeziornych

Wahania stanów wody

Tak jak w każdym zaporowym zbiorniku utworzonym na rzece, który wyposażony jest w urządzenia pozwalające na sztuczne regulowanie poziomu wody, tak również w przypadku zbiornika Blachownia obserwuje się dobowe, sezonowe i wieloletnie zmiany piętrzenia. Dla zainstalowanych w zaporze urządzeń przyjęto normalny poziom piętrzenia na wysokości 259,5 m n.p.m. Szacuje się, że w takiej sytuacji pojemność jeziora osiąga około 450 tys. m³, a jego powierzchnia wynosi około 25 ha. Minimalny poziom piętrzenia jest o pół metra niższy, natomiast maksymalny poziom osiąga woda na rzędnej 260,0 m n.p.m. W wyjątkowych sytuacjach, utożsamianych z występowaniem wezbrań i powodzi na rzece, możliwe jest podpiętrzenie wody w zbiorniku do nadzwyczajnego poziomu na wysokości 260,1 m n.p.m. Amplituda stanów wody w jeziorze może wynosić 1 m, a w wyjątkowych sytuacjach 1,1 m.

Jak już wspomniano, w okresie funkcjonowania jeziora zdarzały się przypadki całkowitego opróżnienia zbiornika. Jednak są to bardzo rzadkie i ekstremalne sytuacje. Oczywistym jest, że w takich przypadkach amplituda wahań poziomu wody przekracza wyznaczony zakres. Ze względu na dominującą funkcję rekreacyjną optymalne jest utrzymywanie wysokości lustra wody w okolicy normalnego poziomu piętrzenia. Z uwagi na płaskodenny charakter misy zbiornika, obniżanie poziomu do niskiej strefy stanów wody, powoduje odsłanianie dużych powierzchni dna, co również niekorzystnie wpływa na funkcjonowanie jeziora. Poziom piętrzenia wody jest konsekwencją aktualnie realizowanej gospodarki wodnej na zbiorniku. Oczywiście oprócz sztucznego sterowania napełnieniem wodą misy, duże znaczenie w tej kwestii odgrywają czynniki naturalne. Największą rolę w zasilaniu jeziora przypisuje się Stradomce, która do ujścia do zbiornika odwadnia zlewnię o powierzchni 68,7 km². Mniejsze znaczenie w tym zakresie odgrywa Trzepizurka drenująca teren o powierzchni 22,1 km². Porównywalne parametry posiada zlewnia bezpośrednia zbiornika wynosząca 24,6 km².

Charakterystyczny dla obszaru Polski śnieżno-deszczowy reżim zasilania rzek warunkuje występowanie w ciągu roku zazwyczaj dwóch okresów wezbrań. Pierwszy przypada na czas wiosennych roztopów a drugi jest konsekwencją letnich opadów. W ciągu roku pojawiają się także okresy jesiennych i zimowych niżówek. Wielkość zasilania rzecznego w dużej mierze wpływa na poziom wody w jeziorze. W ostatnich kilkunastu-kilkudziesięciu latach obserwuje się jednak duże sezonowe różnice zwłaszcza w rozkładzie opadów atmosferycznych. Zimy praktycznie są bezśnieżne, a latem pojawiają się gwałtowne, krótkotrwałe opady o dużym natężeniu. Sytuacja hydrologiczna na dopływach przekłada się na podwyższone stany wody na zbiorniku w czasie wezbrań lub ich obniżenie w okresach niżówkowych, kiedy zasilanie jest znikome.