Antologie literackie (po 1945 roku)

Autor: prof. dr hab. Elżbieta Dutka

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

Antologia, według definicji zamieszczonej w Słowniku terminów literackich, to publikacja zawierająca wybór utworów (ewentualnie fragmentów), jednego lub wielu autorów. Kompozycja zbiorów jest podporządkowana tematowi lub ramom czasowym czy też przestrzennym, wskazanym zazwyczaj już w tytule. Rzeczowe, leksykograficzne wyjaśnienie, jak zauważyło już wielu badaczy, nie oddaje istoty i znaczenia tego typu publikacji. U swoich początków antologia była „bukietem kwiatów”, „ogrodem” „wiryndarzem”, czyli zestawieniem tego, co w danym obszarze najpiękniejsze. „De gustibus non est disputantum” pouczali już starożytni, a historia pokazuje, jak arbitralne bywały wybory redaktorów antologii. Celem antologii może być również przybliżenie jakiegoś zjawiska poprzez wskazanie najbardziej reprezentatywnych bądź znaczących utworów. Takie zbiory stają się swego rodzaju krytycznoliterackimi diagnozami lub wręcz „projektami historycznoliterackimi”, ustalającymi ramy nurtów, szkół, tendencji, wskazującymi hierarchie zjawisk, tworzącymi kanon bądź wzbudzającymi dyskusję, wprowadzającymi ferment w życie literackie. Antologiami „mierzy się epoki, nurty, pokolenia”.

Lektura antologii może być zatem interesująca nie tylko ze względu na zgromadzone w nich teksty, gdyż znaczenie tego typu publikacji wykracza poza nie. Władysław Tatarkiewicz wiele lat temu uznał antologie za znak rozpoznawczy współczesności –  „trzeba ułatwić czytelnikom korzystanie z olbrzymiej produkcji pisarskiej naszych czasów; trzeba im wybrać i uprzystępnić to, co w tej produkcji jest ważniejsze, przekazać ją w wyborze i skrócie”. W takim ujęciu rodzą się pytania o to, czym kieruje się osoba układająca antologie, jakie kryteria przyjmuje. Dokonany przez antologistę wybór niewątpliwie jest koniecznością w czasach nadmiaru, ale bywa też formą celowego oddziaływania na odbiorcę i to nie tylko w zakresie kształtowania literackich gustów. Przykładem mogą być antologie redagowane w latach latach 40. i 50. XX wieku, wśród których przeważały publikacje tendencyjne o charakterze okolicznościowym, podlegające różnego rodzaju manipulacjom ideologicznym. Danuta Ulicka dostrzegła analogiczne niebezpieczeństwo w zakresie antologii naukowej, która z wielu względów jest gatunkiem „najbardziej może znamiennym dla nowoczesnej i ponowoczesnej paidei”. Skumulowały się w nim – jak pisze badaczka – „różne kulturowe tendencje, przekonania i postawy, będące wypadkową procesów tyleż naukowych, co politycznych, społecznych, demograficznych i ekonomicznych, które konstytuują nowoczesność jako »niedokończony projekt«”. Kolekcje czy to tekstów literackich, naukowych lub innych sprawiają zatem wrażanie uporządkowanej formy, dającej wrażenie wglądu w całość jakiegoś zjawiska, jednak w istocie mogą to zjawisko kreować lub dokonywać różnego rodzaju deformacji. W antologii „mówią” nie tylko wybrane utwory, ale znaczące są przyjęte kryteria doboru, okoliczności powstania wyborów, osoby redaktorów i autorów, wydawnictwa w których antologie zostały opublikowane i szereg innych czynników.

Antologie regionalne

Jedną z funkcji antologii jest wypracowywanie kanonu, czyli „zestawu dzieł godnych zbiorowej pamięci, a przez to formujących tożsamość lokalnych, narodowych i ponadnarodowych wspólnot”. Problem ten nabrał szczególnego znaczenia po przełomie 1989 roku, gdy popularne stały się antologie regionalne. Ówczesny „wysyp” wyborów odnoszących się do określonych miejsc wiązał się bezpośrednio z odwrotem od „centrum” i karierą „prowincji”, „małych ojczyzn” oraz narodzinami nowego regionalizmu i eksplozją dyskusji na temat tożsamości. Tego typu publikacje powstawały już wcześniej, ale przełom polityczno-kulturowy zintensyfikował i odmienił to zjawisko. Zestawienie antologii poświęconych regionom, które ukazywały się zarówno przed 1989 rokiem, jak i po tej cezurze pozwala prześledzić przemiany wyobrażeń na temat danego miejsca i ewolucję idei regionalistycznych. Wybory (zwłaszcza o charakterze tematycznym) dają wgląd w swego rodzaju mapy mentalne, ukazując dane miejsce w różnych ujęciach („z lotu ptaka”, z zewnątrz lub od środka) i aspektach (na przykład tematycznych, historycznych). Antologie regionalne są świadectwem zmian w myśleniu o miejscu i zapisem doświadczeń spacjalnych, takich jak zadomowienie, zagubienie, wykorzenienie, odejścia i powroty do miejsca. Wybory mogą być formą porządkowania tradycji lub projektowaniem wizji regionu (uwarunkowanym na przykład ideologicznie, politycznie), tworzeniem jego geografii wyobrażonej w artystycznych realizacjach. Antologie regionalne, nawet te, które są prezentacją środowiska artystycznego, w pewien sposób sondują, a nawet kształtują lokalne tożsamości, wpisując je w szersze, narodowe i ponadnarodowe ramy lub pokazując ich odmienność, transgraniczny charakter czy też wysiłki emancypacyjne. Różnego rodzaju almanachy (to określenie, mimo subtelnych różnic znaczeniowych, stało się w istocie synonimem antologii) towarzyszą narodzinom, rozwojowi lub zanikaniu idei regionu i lokalnej wspólnoty. Krótko mówią, takie kolekcje mówią o regionie więcej, niż się wydaje, mówią nie wprost, dlatego wymagają krytycznego namysłu i nieufnej lektury.

Poniżej przedstawiam przegląd śląskich antologii literackich. Ze względu na obfitość materiału nie jest to opracowanie całościowe i wyczerpujące, lecz raczej rekonesans i zwrócenie uwagi na różne obszary związane z regionem, których dotykają antologie. Za kryterium wyboru przyjęłam wyraźne topograficzne wskazanie regionu w tytule lub podtytułach czy też komentarzach. Koncentruję się na publikacjach odnoszących się obszaru współczesnego województwa śląskiego i wcześniejszego województwa katowickiego. Jednak w wielu omawianych wyborach rozumienie Śląska wykracza poza współczesne administracyjne podziały w kierunku Opolszczyzny, Dolnego Śląska i innych ziem. Wspomnę również o wyborach, których zasięg terytorialny jest nieco węższy, ograniczony do jednego miasta lub konkretnej instytucji.

Wybrane antologie prezentuję w porządku chronologicznym, za początkową cezurę przyjmując rok 1945. W zestawieniu przeważają antologie poetyckie, gdyż – jak przekonuje historia literatury – wiersze były wielokrotnie najszybszą formą reakcji na zmieniającą się sytuację i w sugestywny sposób oddają emocje oraz doświadczenia jednostkowe i zbiorowe. Tak było tuż po drugiej wojnie światowej, gdy szybko zaczęły ukazywać się wybory wierszy na temat Śląska i po przełomie 1989 roku, który zaowocował almanachami prezentującymi lokalne środowiska twórcze. Współczesne rozszerzenie definicji i granic literatury, skłania do tego, żeby uwzględnić również innego rodzaju antologie (zbiory reportaży, komiksów). Pozwoli to dodatkowo zasygnalizować zmiany, które dokonują się w obrębie kultury współczesnej, związane z nowym podejściem do literatury (autobiografizm, intersemiotyczność, dyskusje na temat statusu literatury popularnej, nowy historyzm).

Śląskie antologie literackie po 1945 roku

Pierwsze antologie, które ukazały się tuż po zakończeniu drugiej wojny światowej, dziś są przede wszystkim dokumentem epoki. Próbą podsumowania historii regionu i nowym otwarciem miała być antologia Śląsk walczący, przygotowana przez Zdzisława Hierowskiego. Zbiór został opublikowany w 1946 roku. Antologista w obszernym wstępie wyjaśniał, że cel publikacji jest „raczej dokumentarny niż artystyczny”. Z uwag wstępnych i zgromadzonych w antologii wierszy wyłania się obraz Śląska jako „terenu ustawicznych walk”, od czasów piastowskich po powstania i drugą wojnę światową. Hierowski pisał wprost, że utwory zostały dobrane ze względu na podejmowany w nich temat, a nie z uwagi na ich wartość estetyczną. W antologii obok utworów dawnych, takich jak Officina ferraria Walentego Roździeńskiego, zamieszczone zostały wiersze publicystyczne, okolicznościowe, pisane przez zaangażowanych w sprawy regionu działaczy: Konstantego Damrota, Juliusza Ligonia, Augustyna Świdra. Prezentowane tu są także teksty opublikowane anonimowo lub pod pseudonimami (dotyczy to zwłaszcza szeroko reprezentowanego piśmiennictwa związanego z powstaniami śląskimi). Co ciekawe, w zbiorze zamieszczone zostały także dwa wiersze pisane po śląsku: My Ślązaki i Prziseł czas. Ich autorem był Józef Ryszka, poeta rozstrzelany na ulicach Warszawy w 1943 roku, którego biografię i twórczość szerzej przedstawił wiele lat później Zbyszko Bednorz. Utwory te były przedrukowywane także w innych, późniejszych antologiach. Wybór Śląsk walczący zamykają utwory Wilhelma Szewczyka, Jana Baranowicza i wspominanego już Bednorza.

W 1954 roku Hierowski zredagował almanach literacki zatytułowany Nowy Śląsk. Celem socrealistycznej antologii był „bieżący przegląd” literackiego dorobku w regionie w latach powojennych, zarówno w zakresie poezji, jak i prozy. W odróżnieniu od poprzedniego wyboru przygotowanego przez Hierowskiego jest to antologia nie tyle tematyczna, ile raczej ukierunkowana na prezentację powojennego środowiska artystycznego w regionie. Wybór przedstawiał „nowy Śląsk” i „nowych ludzi”, przynosił (zgodnie z kolektywnymi ideami tamtych czasów) „zbiorowy portret pisarzy” z regionu i „obraz współczesnego życia”. Almanach, podobnie jak wcześniejsza antologia, ukazuje głównie „Śląsk walczący”, z tą różnicą, że tym razem jest to „mobilizacja twórcza środowiska” związana z wprowadzaniem metody socrealizmu. Wybór ma układ problemowy, prezentowane w nim są między innymi zagadnienia związane z górnictwem i hutnictwem, a także specyfiką wsi śląskiej. Zgromadzone utwory, zdaniem redaktora, ukazywały przede wszystkim procesy związane z nowym stosunkiem do pracy, do otoczenia i innych ludzi. Wybór otwiera fragment Poematu górniczego Wilhelma Szewczyka i wiersz Na naradzie produkcyjnej kopalni „Wyzwolenia”, następnie zamieszczono liryk Jana Baranowicza Śląskie noce, potem Śląsk i Stalinogród Aleksandra Baumgardtena. W wierszach pojawiają się uwagi o wykonaniu kolejnego planu, o walce z ideowymi przeciwnikami, wprowadzaniu nowego porządku i wyścigu pracy. Podobne zagadnienia ukazane zostały w utworach Janiny Zabierzewskiej, Leszka Mecha, Janusza Koniusza i innych autorów.

Świadectwem czasu jest także kolejna socrealistyczna antologia – Wierszem o Śląsku. Wybór, opracowany przez Aleksandra Widerę, został opublikowany w Stalinogrodzie w 1956 roku. Redaktor deklarował, że chciał przedstawić „historię tematu śląskiego w poezji polskiej” od czasów najdawniejszych po współczesność. Obszerny wybór został podzielony na cztery części, podporządkowane chronologii: Na początku była pieśń, „Hej, Ty Śląsko, stare Śląsko”, Inter arma i między wojnami, Nowe dzieje. Uwzględnione w tej publikacji zostały wiersze nie tylko o przemysłowej części regionu, ale także o Śląsku Cieszyńskim i Dolnym oraz Opolszczyźnie. Obok utworów poetów związanych biograficznie z regionem zgromadzono w nim wiersze twórców spoza Śląska: Jana Kasprowicza, Marii Konopnickiej, Kazimierza Tetamajera, Artura Oppmana, Antoniego Słonimskiego, Jarosława Iwaszkiewicza, Juliana Tuwima, Józefa Czechowicza i innych. Trzeba zaznaczyć, że tak szeroka reprezentacja utworów poetów znanych poza regionem, o utrwalonej pozycji w literaturze ogólnopolskiej, wyróżnia tę antologię, sugeruje szersze zainteresowanie Śląskiem, wykraczające poza jego granice. Osobowość antologisty (który zajmował się folklorem) ujawnia się w przykładaniu dużej wagi do pieśni ludowej. Widera doceniał „prostą ludową strofę” i przedstawicieli „rodzimego pisarstwa śląskiego z Norbertem Bonczykiem, Konstantym Damrotem, Juliuszem Ligoniem i Janem Kubiszem na czele”.

Z podobnym rozmachem została przygotowana antologia Z górnośląskiej ziemi wydana w 1963 roku. W zbiorze uwzględniono nie tylko wiersze, ale także fragmenty utworów prozatorskich, wypowiedzi publicystycznych, tekstów naukowych. Wyboru tekstów dokonali Gustaw Morcinek i Maria Suboczowa. Antologia została poprzedzona słowem wstępnym o tradycjach walki o Śląsk, napisanym przez Jerzego Ziętka, przedstawionego jako przewodniczący Krajowej Komisji Weteranów Powstań Śląskich. W porównaniu z wcześniej omówionymi antologiami, w zbiorze Z górnośląskiej ziemi zamieszczono znacznie mniej wierszy i nie ma wśród nich utworów nowszych. Raczej można mówić w tym przypadku o utrwaleniu wcześniej już wykrystalizowanego kanonu, do którego weszły utwory: Damrota, Ligonia, Jana Nikodema Jaronia, a z młodszych: Szewczyka, Baumgardtena, Baranowicza.

Wybór opracowany przez Morcinka i Suboczową miał przede wszystkim popularyzatorski charakter i skierowany była raczej do szerokiego grona odbiorców. Podobne nastawienie na upowszechnienie cechuje wydaną w tym samym roku antologię Pisarze śląscy XIX i XX wieku. Jednak w tej pracy zbiorowej pod redakcją Hierowskiego, wydanej przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich, bardziej rozbudowany jest aparat naukowy. Wybrane utwory są poprzedzone biogramami i bibliografią. W obszernym wprowadzeniu, zgodnie z ówczesnym stanem wiedzy i obowiązującymi metodologiami, przedstawiona została sytuacja na ziemiach Śląska Pruskiego i Śląska Cieszyńskiego. W tym wstępie zarysowano dość obszerne tło historyczne, wykraczające poza ramy wskazane w tytule, ale uwzględniono w nim jedynie piśmiennictwo polskie i polskie życie literackie. Antologię otwierają utwory Józefa Lompy, następnie prezentowana jest twórczość pisarzy-działaczy zaangażowanych w działania na rzecz odrodzenia piśmiennictwa polskiego na Śląsku i w walkę o polskość: m.in. Pawła Stalmacha, Karola Miarki, Konstantego Damrota, Norberta Bonczyka, Juliusza Ligonia, Jana Nikodema Jaronia, wybór zamykają teksty poety-górala z Istebnej – Jerzego Probosza z lat 20. i 30. XX wieku.

W ramach prac Śląskiego Instytutu Naukowego, Jadwiga Kucianka opracowała w 1968 roku antologię poezji i prozy Śląscy pisarze ludowi (1800–1914). Temat wiązał się niewątpliwie z obowiązującym w latach powojennych sposobem myślenia o literaturze na Śląsku, w którym piśmiennictwo ludowe odgrywało ważną rolę. Kolekcja, wydana przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich, została przygotowana na wzór opracowań ukazujących się w serii Biblioteka Narodowa. Zgodnie z zasadami edycji krytycznych, prezentacje utworów poszczególnych pisarzy zostały poprzedzone biogramem, opatrzone bibliografią, informacjami o pierwodrukach i wyjaśniającymi przypisami. We wstępie Kucianka pisze o śląskich „autentycznych” pisarzach ludowych (chłopach, robotnikach) z XIX i XX wieku jako odrębnej grupie, której specyfika ściśle wiązała się kulturą regionu i sytuacją społeczno-historyczną. Pisarze ludowi byli przede wszystkim działaczami, którzy swoje teksty ogłaszali na łamach czasopism, w kalendarzach czy też śpiewnikach, rzadziej w zwartych, osobnych publikacjach. Charakteryzując tematykę utworów z tego kręgu, Kucianka pisze o pragnieniu społecznego oddziaływania, głodzie wiedzy i oświaty, problematyce patriotycznej, społecznej i religijnej. Autorka wyboru zwraca uwagę na stronę literacką piśmiennictwa ludowego, eksponuje inspiracje literaturą polską, pisze o recepcji utworów romantycznych. We wstępie podkreślona została specyfika twórczości działaczy ze Śląska Cieszyńskiego. W wyborze zaprezentowano utwory dwudziestu sześciu autorów (m.in. Jerzego Gajdzicy, którego pamiętnik wyznacza początek śląskiego piśmiennictwa ludowego, Juliusza Ligonia, Wawrzyńca Hajdy, Maksymiliana Jasionowskiego). W antologii uwzględniona została twórczość dwóch kobiet: Anny Drozd i Marii Wańdok.      

Piśmiennictwu ludowemu, ale w okresie późniejszym, została poświęcona antologia przygotowana przez Stanisława Wilczka, zatytułowana Śląsk w walce. Już tytuł sugeruje, że w zbiorze powraca tematyka dominująca w antologiach tużpowojennych – Śląsk został pokazany jako obszar odwiecznej rywalizacji pomiędzy Polską i Niemcami. Publikacja miała charakter okolicznościowy, wiązała się z obchodami pięćdziesiątej rocznicy III powstania śląskiego. W podtytule nieprzypadkowo pojawiła się szeroka formuła „piśmiennictwo”. W wyborze przedstawione zostały bowiem zarówno fragmenty prac zgłoszonych na rocznicowy konkurs literacki, utwory literackie, wspomnienia, jak i artykuły wcześniej publikowane (w dużej mierze na łamach dwutygodnika społeczno-kulturalnego „Poglądy”). W gronie autorów znaleźli się pisarze znani, jak np. Gustaw Morcinek, Pola Gojawiczyńska, Halina Krahelska; twórcy cieszący się uznaniem w regionie: Aleksander Baumgardten, Jan Baranowicz, Tadeusz Kijonka, Bolesław Lubosz, Edmund Osmańczyk, Albin Siekierski, Wilhelm Szewczyk, a obok nich dziennikarze, amatorzy, działacze, powstańcy: Arka Bożek, Paweł Dubiel, Konstanty Emanuel Imiela.  Różnorodność, uwidaczniająca się na poziomie form, gatunków, ale także wartości estetycznej poszczególnych tekstów tworzących tę kolekcję, wynikała z przyjętego celu. Redaktor deklarował, że chciał ukazać „sugestywną prawdę” o czasach walki o Śląsk, ale z dzisiejszej perspektywy widać wyraźnie, że nie tyle chodziło o przybliżenie historii, ile o przedstawienie obowiązującej, oficjalnej wersji wydarzeń. Wilhelm Szewczyk w Przedmowie pisał, że kryterium wyboru nie były „szczególne zalety stylu”, lecz „manifestacja patriotycznej postawy” autorów. Pisarz nazwał antologię „literacko-publicystyczną dokumentacją”. Założenie to znalazło wyraz w kompozycji zbioru, który został podzielony na części: Lata powstań i plebiscytu 1918–1922; Lata nędzy i społeczeństwo buntu 1922–1939; Na Śląsku Opolskim 1922–1939; Wojna 1939–1945; O władzę ludową.  

Prezentacją poetów mieszkających na terenie ówczesnego województwa katowickiego jest Młody Śląsk literacki. Almanach poezji i prozy, opracowany przez Józefa Górdziałka, Feliksa Netza i Edwarda Zymana w 1975 roku. Tytułowym określeniem „młody Śląsk” objęto debiutantów lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Redaktorzy kierowali się wartościami estetycznym, starali się wybrać utwory najbardziej znaczące i zarazem reprezentatywne dla środowiska. W tym wyborze uwzględniono wiersze, opowiadania, próby dramatyczne i krytycznoliterackie czterdziestu autorów. We wstępie krótko scharakteryzowano „młody Śląsk” na tle literatury ogólnopolskiej. Odnotowano między innymi, że w okresie „ostatniego ożywienia literackiego”, jak dość oględnie określono czas Października i Odwilży, w środowisku pojawiły się pierwsze książki Stanisława Horaka, Tadeusza Kijonki, Krystyny Broll-Jareckiej, Bolesława Lubosza, Czesława Slezáka, Zbigniewa Jankowskiego. Jednak później nastąpił „brak ruchliwości i prężności” młodej poezji „śląskiej”, zastanawiający tym bardziej, że na ten czas przypada działalność programotwórcza i wysyp twórczości poetyckiej w innych środowiskach. Za punkt graniczny uznano rok 1970, który przyniósł „pierwsze od dłuższego okresu czasu wyraźniejsze ożywienie młodoliterackiego życia Górnego Śląska”. Twórcy antologii zwracają uwagę na imprezy, pisma i instytucje (Uniwersytet Śląski), które odegrały wówczas istotną rolę w integracji śląskiego środowiska. Tworzyli je w tym czasie między innymi: Edward Zyman, Andrzej Żak, Edward Szopa, istotna była działalność nowofalowej grupy Kontekst, do której należeli Włodzimierz Paźniewski, Stanisław Piskor, Tadeusz Sławek i Andrzej Szuba.

Powrotem do tradycji wyborów tematycznych, skoncentrowanych na problematyce regionalnej, była „antologia wierszy o Śląsku” zatytułowana Imię ziemi, przygotowana przez Aleksandra Widerę i Alfreda Wolnego, opublikowana w 1985 roku przez Instytut Śląski w Opolu. Antologia poprzedzona została kilkunastostronicowym wstępem, w którym przedstawiono zarys historii literatury o Górnym Śląsku od XVI wieku po współczesność. Autorzy zauważają, że „istotną wartość utworu o tzw. tematyce śląskiej warunkowały zazwyczaj przede wszystkim walory treściowe, w znacznie mniejszym zaś stopniu artystyczne”, podkreślają tematykę związaną z różnymi walkami o region i w regionie, ale także zwracają uwagę na inne motywy i zróżnicowanie geograficzno-historyczne regionu. Układ wierszy w zbiorze podporządkowano chronologii, wydzielając następujące części: Klucz zamki otwiera (walka o język); Wiosna Ludów i odrodzenie; Powstania i plebiscyt; Między wojnami; W mrokach okupacji; Nowe dzieje. Antologia nie zaskakuje, lecz utrwala zarysowany we wcześniejszych wyborach kanon poezji o tematyce śląskiej, kodyfikuje tradycyjne wyobrażenia o regionie, jego historii, kulturze i mieszkańcach.

W okresie powojennym obok szeroko zakrojonych antologii, których ambicją było odmalowanie obrazu regionu na rozległym tle historycznym, ukazywały się również wybory bardziej zawężone topograficznie, o sprecyzowanym profilu, ukierunkowane na ściśle określone obszary literatury i stawiające sobie pragmatyczne cele. Taki charakter ma przygotowany przez Adama Włodka wybór zatytułowany Wiersze górnicze z 1954 roku. Jak pisał we wstępie Hierowski, antologia miała cel praktyczny, „repertuarowy” – dostarczała materiał na akademie i uroczystości związane na przykład z Dniem Górnika. Kolekcja została podzielona na dwie części. Pierwszą otwierają śląskie pieśni górnicze, po których zamieszczono utwory o tematyce górniczej autorstwa m.in. Leopolda Staffa, Władysława Broniewskiego, Antoniego Słonimskiego, Juliana Tuwima, Wiktora Woroszylskiego. Część druga rozpoczyna się rosyjskimi pieśniami górniczymi, po których znalazły się wiersze Włodzimierza Majakowskiego, Louisa Aragona, Paula Eluarda, Pablo Nerudy i innych. Tłumaczyli je, obok Adama Włodka, Jerzy Ficowski, Julia Hartwig, Jarosław Iwaszkiewicz, Sławomir Mrożek, Wisława Szymborska i inni.

Wśród bardziej wyspecjalizowanych i odmiennych antologii wymienić trzeba Silesiaca: wybór z dzieł pisarzy śląsko-niemieckich XVII wieku w tekstach oryginalnych i polskich przekładach, w opracowaniu Mariana Szyrockiego i Zdzisława Żygulskiego, który został opublikowany w Państwowym Wydawnictwie Naukowym w 1957 roku. Ten zbiór jest wyjątkowy ze względu na dwujęzyczność i prezentowanych w nich autorów (nieobecnych w innych antologiach). Zamieszczone w nim zostały przede wszystkim teksty dotyczące Polski i Polaków, autorstwa między innymi śląskich mistyków Daniela Czepki i Angelusa Silesiusa.

Na szczególną uwagę zasługuje – jak sądzę – zbiór przygotowany przez Wojciecha Janotę – Z czarnego kraju: Górny Śląsk w reportażu międzywojennym, opublikowany przez Wydawnictwo „Śląsk” w 1981 roku. We wstępie redaktor pisze o kolejnych falach zainteresowania regionem, gdy pisali o nim nie tylko dziennikarze, ale także znani pisarze: Maria Dąbrowska, Pola Gojawiczyńska, Jarosław Iwaszkiewicz, Zofia Kossak-Szczucka, Kornel Makuszyński, Rafał Malczewski, Gustaw Morcinek. Przypadały one na czas bezpośrednio po przyłączeniu części Śląska do Polski, okres kryzysu gospodarczego i po 1938 roku w związku z zajęciem przez wojsko polskie Śląska Zaolziańskiego. W antologii zgromadzono różne reportaże (publicystyczne i bardziej literackie, zbliżające się do wywiadu, gawędy, felietonu), dokumentujące przemiany, jakie dokonywały się w dwudziestoleciu na obszarze Śląska, ukazujące sposoby pisania o „nieznanym kraju”. Celem było „przedstawienie możliwie szerokiego wachlarza ówczesnych śląskich problemów”. W zgromadzonych tekstach odbijają się konflikty, problemy społeczne, narodowościowe, ekonomiczne. Tytułowy „czarny kraj” to z jednej strony, przemysłowy, nowoczesny region, którego znakiem rozpoznawczym są fabryki, zwłaszcza kopalnie, a z drugiej – miejsce w trudnych czasach silnie naznaczone biedą, bezrobociem, miejsce którego emblematem stały się hałdy z bieda-szybami.

Śląskie antologie literackie po 1989 roku

Za publikację symbolicznie otwierającą nową epokę można uznać Śląski almanach poetycki, zredagowany przez Feliksa Netza i Macieja M. Szczawińskiego. Zbiór ukazał się w 1989 roku, przygotowany został jednak znacznie wcześniej, o czym świadczy o obszerny wstęp autorstwa Tadeusza Kijonki, datowany na 1986 rok. W almanachu prezentowane są wiersze dwudziestu pięciu poetów debiutujących na początku lat 80. (w gronie tym znaleźli się m.in.: Krystian Gałuszka, Jacek Golonka, Marian Kisiel, Lesław Nowara, Bogdan Nowicki, Beata Rokosz, Dariusz M. Rott, Anita Machnik-Skwara). Autor wstępu zwracał uwagę na trudną sytuację środowisk artystycznych w Polsce, ale skupił się na specyfice miejsca i życiu literackim w regionie. Kijonka pisał, że regionalne środowisko jest niewielkie, rozproszone, pozbawione odpowiedniego zaplecza (instytucjonalnego, czasopism), własnej krytyki artystycznej, a dodatkowo musi jeszcze zmagać się ze stereotypami na temat Śląska jako obszaru, który „niestety nie miał nigdy opinii zbyt przychylnego literaturze, a już szczególnie poezji”. Ciąży także tradycja, w której śląskość ujmowana była często w sposób stereotypowy, naskórkowy, ułatwiony. W przeszłości – jak pisze Kijonka – dominowała poezja publicystyczna o charakterze agitacyjnym, „kryteria doraźnej użyteczności stawiane były z konieczności ponad wyraz artystyczny”. Efektem takiego podejścia stało się utożsamianie literackiego regionalizmu śląskiego z płytko pojmowaną kulturą górniczą, dekoratywnym folkloryzmem czy też bezkrytycznym prowincjonalizmem. Z „dramatem tematu śląskiego” zmagały się kolejne pokolenia twórców, tym piętnem można tłumaczyć niechęć młodych twórców do podejmowania tematyki śląskiej. W reprezentujących różne poetyki wierszach, zgromadzonych w almanachu, Śląsk (jako pejzaż i zespół realiów, czy też sfera doświadczeń cywilizacyjnych) pojawia się rzadko, ale bywa obecny pośrednio „poprzez szarość i zmęczenie oraz monotonię mrocznej codzienności”.

Literacką „zmianę warty”, jaka dokonała się na Śląsku po przełomie 1989 roku, dokumentuje antologia o znaczącym tytule Inny świt. Opracowany przez Mariana Kisiela zbiór ukazał się w 1994 roku. Dokonująca się wówczas wieloaspektowa transformacja stanowi najistotniejszy kontekst i tło dla prezentacji wierszy czternastu twórców, urodzonych po 1968 roku. Region jest w tych utworach nie tyle tematem, ile po prostu miejscem doświadczanym, pojawia się dyskretnie, na przykład w adnotacjach pod wierszem czy jako pewien konkret niezbędny dla zbudowania obrazu poetyckiego. Kluczowe wydaje się egzystencjalne doświadczenie pejzażu ścieśnionego, wręcz klaustrofobicznego, w dosłowny i symboliczny sposób zamykającego jednostkę. Nawet, gdy w tytule wiersza Macieja Meleckiego Mikołów. Appendix pojawia się nazwa śląskiego miasta, to od regionalnych realiów i kwestii związanych ze zbiorową pamięcią i tożsamością istotniejsze wydają się doznania jednostkowe: poczucie uwięzienia, braku perspektyw, dramat samotności i ułomnej komunikacji z innymi. Choć Inny świt był sondowaniem nowej sytuacji niemal „na gorąco”, to jednak wstępne rozpoznania okazały się niezwykle trafne. Kluczową rolę w następnych dekadach w poezji na Śląsku odegrali bowiem, uwzględnieni w tym wyborze poeci, zwłaszcza późniejsi członkowie grupy Na Dziko: wspominany już Melecki, Wojciech Kuczok, Bartłomiej Majzel i Grzegorz Olszański.

Prezentacją kształtującego się po przełomie młodego środowiska literackiego na Śląsku jest również niewielka publikacja zatytułowana Próba oddechu. Antologia Koła Młodych przy Stowarzyszeniu Pisarzy Polskich oddział w Katowicach. Zbiór, zawierający wiersze zaledwie sześciorga twórców: Moniki Baranek, Elżbiety Bukowskiej, Małgorzaty Gajewskiej, Ewy Lenartowskiej, Tadeusza Moslera i Moniki Postawy, ukazał się w 1995 roku. Utwory nie zostały opatrzone komentarzem, brakuje not biograficznych, wstępu i nawet informacji o redaktorze tej antologii. W przedstawionej próbce twórczości autorów związanych ze Stowarzyszeniem Pisarzy Polskich, podobnie jak w Innym świcie, tematyka regionalna jest nieobecna. Zaledwie pod paroma wierszami odnotowane zostały nazwy miast (Chorzów, Katowice), a o stosunku do miejsca młodych twórców może świadczyć następujący fragment:

nie pytajcie mnie o drogę

na drogowskazy nie patrzę

poza tym jestem tu tylko

przejazdem  

Antologia, zatytułowana – W swoją stronę, opracowana przez Pawła Majerskiego, dokumentuje stan poezji na Śląsku i w Zagłębiu w pierwszych dwóch dekadach po przełomie. Obok grupy Na Dziko (utworzonej w połowie lat 90.), na poetyckiej mapie regionu pojawiła się kolejna formacja poetycka – Estakada. Głos twórców ze Śląska i Zagłębia stał się wyraźny i rozpoznawalny. Majerski dostrzegł w wierszach poetów z regionu zbliżenie do „barbarzyńskiego” odłamu ówczesnej poezji polskiej, a także wpływ poezji amerykańskiej (pokolenia beatników, Franka O’Hary). W antologii prezentowane są utwory: Pawła Barańskiego, Wojciecha Brzoski, Ryszarda Chłopka, Pawła Lekszyckiego, Adama Pluszki, Pawła Sarny, Aleksandra Wojtkiewicza, Urszuli Zajkowskiej, Zofii Zielińskiej. Wybór pozwolił wskazać dominujące cechy języka poetyckiego, takie jak strukturalizacja narracyjna (zbliżenie poezji do opowiadania, wypowiedzi mówionej), żywioł potoczności, gry frazeologicznej (echa tradycji nowofalowej), odwrót od abstrakcji, zwrot do konkretu, postawę egocentryczną, skupienie na przestrzeni prywatności. Tytułowy zwrot „w swoją stronę” sugeruje zarówno charakter całej formacji, podążającej własną ścieżką poetycką, jak i stopniowe indywidualizowanie się głosów poszczególnych poetów, wybierających własne drogi artystyczne.

Martwe punkty. Antologia poezji „Na Dziko” (1994–2003), przygotowana przez Dariusza Pawelca, jest skoncentrowana na fenomenie twórczości najbardziej rozpoznawalnej grupy poetyckiej z regionu. Twórca tego wyboru zwraca uwagę na kryterium pokoleniowo-geograficzne: „Wszyscy autorzy urodzili się i mieszkają na Śląsku, tu także przeważnie zdobywali wykształcenie, odnajdywali się wzajemnie w literackiej wspólnocie. Większość z nich urodziła się w latach siedemdziesiątych, a czas ich debiutów przypadł na lata dziewięćdziesiąte”. Pawelec przywołuje regionalnie nacechowane określenie „śląska szkoła poezji życia”, zaznacza jednak, że nie oznacza ono podejmowania przez poetów z grupy Na Dziko tematyki regionalnej, lecz jedynie geograficznie określa miejsce skąd dochodzi ich głos. Natomiast bardzo wyraźna okazała się w przypadku tej formacji wspólnota doświadczenia poetyckiego, przejawiająca się w specyficznym fotograficznym (zatrzymującym, uśmiertelniającym), anty-pomnikowym sposobie rejestracji świata, dla którego charakterystyczne są „martwe punkty”. Testowanie negatywności, uwidaczniające się w języku poetyckim poprzez eksponowanie różnych wykładników kategorii gramatycznych osoby, znalazło wyraz w oryginalnym układzie antologii, niepodporządkowanym chronologii, tematyce, czy też prezentacji twórczości poszczególnych autorów. Wybór został podzielony na części: Martwe punkty – oni, Martwe punkty – my, Martwe punkty – ty, Martwe punkty – ja, w których zebrane są wiersze różnych poetów.  Tak nietypowo skomponowana antologia przyrównana została przez redaktora do albumu, w którym „szczegóły zatrzymujące (nawet na mgnienie) wzrok, łączą się w pozwalającą »zwalniać i przyspieszać« opowieść o pewnym doświadczeniu poetyckim”.  

Równie autorski i w istocie interpretacyjny charakter ma kolejny wybór przygotowany przez Pawelca, zatytułowany Tropy na dziko. Postantologia. W tytule zastanawiający jest zarówno zapis słów tworzących nazwę śląskiej grupy poetyckiej, jak i określenie „postantologia”. Wyjaśnienie można znaleźć we wstępie, w którym Pawelec przywołując wcześniejszy swój wybór, zauważa: „Dokonania bohaterów tamtej antologii z okresu po jej edycji stawiają opór wszelkim próbom podobnego, wspólnotowego ich potraktowania. W ćwierć wieku po debiutach zasługują na opis zindywidualizowany”. Tym razem antologista wykorzystał potencjał lekturowy, tkwiący w tropach, rozumianych ponad poziomem retorycznym, traktowanych jako „modele heurystyczne”, w których zwiera się „dany typ myślenia lub poznawania rzeczywistości”. Kluczem do poezji Macieja Meleckiego stała się katachreza, Arkadiusza Kremzy – porównanie, Bartłomieja Majzla – synekdocha, Radosława Kobierskiego – metalepsa, Pawła Sarny – syllepsa, Wojciecha Brzoski – paradoks, Pawła Lekszyckiego – pastisz, Grzegorza Olszańskiego – parafraza, Krzysztofa Siwczyka – ironia.  

Trzy dekady Antologia XXX-lecia Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, wydana w 2020 roku, zredagowana przez Pawła Majerskiego i Jana Strządałę ma podwójny charakter. Z jednej strony – jak sugeruje tytuł – jest okolicznościową prezentacją środowiska. O działalności („środowiskowej aktywności”) stowarzyszenia pisze Majerski we wstępie do antologii. Z drugiej strony jednak – zamieszczone w tym wyborze utwory są  rodzajem indywidualnych „wizytówek” poetów, pisarzy, badaczy literatury różnych generacji, które „sygnalizują istnienie rozmaitych konwencji literackich, dykcji poetyckich i form (granic? możliwości?) narracyjnego zapisu”.

Prezentacją części regionalnego środowiska jest także Inkszy welt – antologia opowiadań powstałych w ramach działalności Sekcji Literackiej Śląskiego Klubu Fantastyki. Marta Potocka we wstępie do tego wyboru pisze: „[…] Śląsk ma w sobie coś innego i fantastycznego. Ceglane budownictwo, niezrozumiałe lub śmiesznie brzmiące słowa słyszane mimochodem na ulicy, przechodnie czasem jeszcze dziwniejsi niż w artystycznym Krakowie, z którego przyjechałam”. W zbiorze znalazło się pięć opowiadań, w których wyraźnie pobrzmiewają regionalne wątki, tworzona jest alternatywna historia, ukazywana inna teraźniejszość i zarysowana wizja przyszłości: Zajścia w kopalni „Wyzwolenie” Michała Niedźwiedzkiego, Córka utopca Katarzyny Rupiewicz, Przechył Agnieszki Żak, Pamięć wody Anny Askaldowicz, Casus belli Michała Cholewy i Głos Marty Magdaleny Lasik.

Na osobną uwagę zasługują wybory skoncentrowane na regionie, ale zbierające utwory nie tylko polskich autorów. Szeroko komentowana była antologia Pierony. Górny Śląsk po polsku i niemiecku, przygotowana przez Dariusza Kortko i Lidię Ostałowską, wydana w 2014 roku. Poprzez reportaże, ale także teksty literackie, osobiste świadectwa, fragmenty listów, wspomnień, esejów, redaktorzy chcieli pokazać historię odmienną od narzucanej w czasach PRL-u, niezideologizowaną, bardziej prywatną. W kompozycji wyboru połączono porządek chronologiczny z tematycznym. Antologia została podzielona na dwanaście rozdziałów, których tytuły oddają istotne problemy i wydarzenia z dziejów regionu: Mała Ameryka, W błocie, Biel świeża, czerwień gorąca, Żyje się głodem, Jakim jest Ślązak, Dzień Hitlera, Wyzwalanie, Podróż do Stalinogrodu, Spokojne niedzielne popołudnie, Kolejka do raju, Rachunek dla bezkarnych, Podróż w krainę dzieciństwa. Zestawione teksty wzajemnie się oświetlają, ukazując region z różnych perspektyw, zarysowują się w przy tym interesujące porównania. Przykładem takiego międzytekstowego dialogu może być rozdział ostatni, w którym zamieszczone zostały fragmenty esejów: Dwa miasta Adama Zagajewskiego i Podróż w krainę dzieciństwa Horsta Bienka.

Do szerokiego spojrzenia na region skłania również dwutomowa antologia z 2017 roku Katowice oczami Niemców i Polaków: relacje, wspomnienia, obrazy literackie, zredagowana przez Grażynę Barbarę Szewczyk. Antologia zawiera różne materiały, od urzędniczych sprawozdań i relacji, przez wspomnienia, felietony, po fragmenty powieści, od najstarszych opisów miasta Richarda Holtzego i Georga Hoffmanna po utwory współczesne: fragmenty powieści: Dysharmonia cealestis Feliksa Netza i Wolne kobiety Iriny Liebman – obie z 2004 roku. Teksty pisane po niemiecku zostały zgromadzone w tomie pierwszym, a pisane po polsku w tomie drugim. Mimo edytorskiego rozdzielenia, publikacja skłania do zestawień tych głosów, dostrzeżenia miejsc, w których się spotykają i rozchodzą. Pierwszy wolumin jest podzielony na części, ukazujące historię miasta, życie artystyczne oraz jego literackie reprezentacje. Na uwagę zasługują głosy przedstawicieli społeczności żydowskiej: pisarza Arnolda Zweiga, badacza sztuki Franza Landsberga oraz pochodzącego ze znanego katowickiego rodu Waltera Grünfelda. Wśród literackich obrazów odnaleźć można fragmenty powieści Wielki Janja Arnolda Ulitza i wspomnień z Podróży do Polski Augusta Scholtisa. Tom drugi również składa się z trzech części: Relacje i wspomnienia, Obrazy literackie i Katowice w szkicach i felietonach Wilhelma Szewczyka. Wypełniają go między innymi reportaże Ferdynanda Goetla, Wandy Melcer i Melchiora Wańkowicza oraz wspomnienie Aleksandra Widery. Poprzez fragmenty przypomniano powieści: Siedem tłustych krów Marii Klimas-Błahutowej, Nastaje zmierzch Albina Siekierskiego, Sobowtóra profesora Rawy Alfreda Szczepańskiego, a także prozę poetycką Jacka Durskiego. Całość uzupełnia wybór felietonów Wilhelma Szewczyka na temat historii, zabytków i przestrzeni Katowic.

Pod wieloma względami osobnym i zastanawiającym zjawiskiem są regionalne antologie komiksów. Odnieść można wrażenie, że przybliżanie kultury, tradycji i historii regionu właśnie w tej formie staje się coraz bardziej popularne. W 2013 roku ukazała się publikacja opatrzona tytułem Fest. Antologia komiksów z województwa śląskiego. Zebrano w niej krótkie opowieści w obrazach ponad dwudziestu autorów, zajmujących się komiksem w sposób bardziej lub mniej profesjonalny, zgrupowane w trzech częściach, opatrzonych tytułami Wczoraj, Dziś i Jutro. Antologia Śląski komiks powstańczy jest pokłosiem konkursu zorganizowanego przez Muzeum Śląskie z okazji stulecia kolejnych powstań śląskich. Okolicznościowy charakter ma także zbiór, zatytułowany Śląski Wyspiański, przygotowany z okazji sto dziesiątej rocznicy powstania teatru w Katowicach. Celem publikacji jest przybliżenie historii tej instytucji, atmosfery w niej panującej obecnie, a także postawienie pytań o jej przyszłość. Kolekcja składa się z sześciu komiksów. Autorami są artyści ze Śląska i Zagłębia, proponujących swego rodzaju „wycieczki” po teatrze. Jak można przeczytać we wstępie, komiksowe historie są tak zróżnicowane, jak zróżnicowany jest repertuar Teatru Śląskiego. Ukazany w nich został teatr po zmroku, nawiedzany przez postacie z dramatów Wyspiańskiego, ale podglądany jest też Gustaw Holoubek podczas przygotowań do spektaklu, ukazane zostały wysiłki dyrektorów i poczynania pracowników. Czytelnicy komiksów zapoznają się z tym, co dzieje się na scenie, zapleczu, w teatralnych podziemiach. Celem tego zbioru jest przede wszystkim przybliżenie historii teatru i atmosfery w nim panującej, ale jest on także interesujący pod względem estetycznym. Prezentowane w nim komiksy są bardzo zróżnicowane pod względem plastycznym. Wymienić można jeszcze zbiór Niczego sobie. Komiksy o mieście Gliwice. Interesujące jest uściślenie, którego dokonuje Mikołaj Ratka we wstępie do tej antologii. Redaktor tomu podkreśla, że jest to „antologia komiksu historycznego”. Charakteryzując tę odmianę komiksu, Ratka zwraca uwagę na jego nieokreśloność definicyjną (mimo długiej historii). Przywołuje także zmiany, które nastąpiły w podejściu do obrazkowych opowieści o historii po publikacji słynnego Mausa Arta Spiegelmana, uhonorowanego w 1992 roku Nagrodą Pulitzera. Wyrazem nowego podejścia do opowieści obrazkowych są współczesne polskie realizacje, w których liczy się zarówno wartość historyczna komiksu, jak i strona artystyczna. Dbałość o te dwa aspekty można dostrzec w antologii, w której zamieszczono osiem komiksów, odnoszących się do różnych wydarzeń z historii Gliwic: od krótkiego panowania husyckiego w XV wieku po Marzec 1968 roku. Komiksów – jak zaznacza redaktor – „nie należy traktować jako źródła prawdy historycznej; są one raczej swobodną interpretacją faktów, dokonaną przez autorów i ubarwioną ich wyobraźnią”. Każdy z nich został poprzedzony krótkim wyjaśnieniem, w którym zarysowane zostało tło historyczne. Zaprezentowane krótkie formy (tzw. shorty) są zróżnicowane pod względem plastycznym. Celem antologii jest zwrócenie uwagi czytelników, zwłaszcza młodych, na ciekawą przeszłość miasta, zachęcenie ich do poznawania historii.

Podsumowanie

Jak zasygnalizowałam we wstępie, przedstawiony przegląd nie rości sobie prawa do uznania go za całościowy, obejmujący wszystkie śląskie antologie literackie, opublikowane po 1945 roku. Jednak zgromadzony, obszerny materiał przekonuje o tym, że wybory literackie są istotnym zjawiskiem w przestrzeni tego regionu. Brak opracowań komparatystycznych nie pozwala stwierdzić, czy wyborów literackich powstało tu więcej niż w innych regionach, ale Śląsk wydaje się szczególnie bogaty w tym zakresie.

Chronologiczny przegląd śląskich antologii literackich odzwierciedla przemiany w podejściu do regionu i regionalizmu w ogóle, które dokonały się w ostatnich kilkudziesięciu latach. W pierwszych, powojennych publikacjach pobrzmiewają jeszcze idee regionalistyczne z lat 20., gdy ruch ten był nastawiony przede wszystkim na integrowanie regionów z państwem. Przeważają wśród nich wybory, w których podejmowana jest tematyka regionalna, zwłaszcza kwestie związane z historią. Współczesna lektura wyborów sprzed kilkudziesięciu lat ukazuje, jak bardzo była to historia zniekształcana, ile było w niej przemilczeń i wymazywania wielokulturowości regionu. W późniejszych zbiorach dostrzec można kształtowanie się stereotypu regionu ciężkiej pracy – przede wszystkim górniczego Śląska. Antologie z ostatnich dekad minionego wieku są próbą przezwyciężenia tego balastu, oddają zmagania z „dramatem tematu”. Wraz z tym (jeszcze przed 1989 rokiem) następuje odejście od antologii tematycznych, na rzecz almanachów, będących prezentacją środowiska bądź indywidualnych poetyk. Dominację tego typu wyborów po przełomie można powiązać z odradzaniem się lokalności, odchodzeniem od zmonopolizowanej historii na rzecz opowieści prywatnych, z kryzysem centrum i karierami prowincji, dostrzeżeniem marginesów. Miejsce po szerokich antologijnych panoramach regionu zajęły ujęcia węższe – antologie poświęconych jednej grupie poetyckiej, stowarzyszeniu, miastu, czy instytucji kultury. Różnica pomiędzy antologiami publikowanymi przed 1989 rokiem i po tej dacie staje się także widoczna, gdy zestawi się wydawnictwa, w których były one publikowane. We wcześniejszym okresie dominowały duże domy wydawnicze (m.in. Wydawnictwo Literackie, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe), antologie ukazywały się w ogromnych nakładach, niemożliwych do osiągnięcia w czasach późniejszych, gdy antologie publikowane są przez mniejsze oficyny (na przykład Wydawnictwo Biblioteki Śląskiej czy Instytucję Kultury Ars Cameralis). Wybory, przygotowywane na początku XXI wieku przez literaturoznawców (Mariana Kisiela, Pawła Majerskiego, Dariusza Pawelca), nie tylko są ukierunkowane na wartości estetyczne i diagnozowanie nowych zjawisk literackich, ale nabierają nawet charakteru autorskich interpretacji. Odejście od zideologizowanego, zmonopolizowanego przez władzę regionalizmu czasów PRL-u w stronę nowego, otwartego regionalizmu dostrzec można w antologiach wykraczających poza krąg piśmiennictwa w jednym języku, nastawionych na pokazywanie różnorodności doświadczeń historycznych, akcentujących wielokulturowość regionu. Zjawiskiem, które szczególnie uwidoczniło się w ostatnich latach, są antologie utworów przekraczających tradycyjne granice literatury pięknej – zbiorów gromadzących reportaże, dokumenty osobiste, komiksy, utwory popularne i teksty pisane przez amatorów. Wydaje się, że to właśnie tego typu publikacje stają się coraz bardziej forum, na które przeniosły się dyskusje na temat regionu, jego historii i kultury, tożsamości mieszkańców.

Wykaz antologii literackich uwzględnionych w haśle w porządku chronologicznym

• Śląsk walczący. Poezja i pieśń, [wybór i wstęp] Zdzisław Hierowski, Katowice-Wrocław 1946. (Wydawnictwa Instytutu Śląskiego)
• Nowy Śląsk. Almanach literacki, red. Zdzisław Hierowski, Kraków 1954. (Wydawnictwo Literackie)
• Wiersze górnicze, wybrał i opracował Adam Włodek, wstępem poprzedził Zdzisław Hierowski, Kraków 1954, (Wydawnictwo Literackie)
• Wierszem o Śląsku. Antologia, wybrał i opracował Aleksander Widera, Stalinogród 1956. („Śląsk”)
• Silesiaca. Wybór z dzieł pisarzy śląsko-niemieckich XVII wieku w tekstach oryginalnych i polskich przekładach, Marian Szyrocki, Zdzisław Żygulski, Warszawa 1957 (Państwowe Wydawnictwo Naukowe).
• Pisarze śląscy XIX i XX wieku, red. Zdzisław Hierowski, Wrocław 1963. (Zakład Narodowy im. Ossolińskich)
• Z górnośląskiej ziemi. Proza i poezja o Górnym Śląsku, wybór Gustaw Morcinek, Maria Suboczowa, opiniowanie i przypisy Zdzisław Hierowski, opracowanie graficzne Bogusław Górecki, Katowice 1963. (Wydawnictwo „Śląsk”)
• Śląscy pisarze ludowi (1800–1914). Antologia poezji i prozy, wyboru dokonała i opracowała Jadwiga Kucianka, Wrocław 1968. (Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo)
• Młody Śląsk literacki. Almanach poezji i prozy, wybór i opracowanie Józef Górdziałek, Feliks Netz, Edward Zyman, Katowice 1975. (Wydawnictwo „Śląsk”)
• Śląsk w walce. Antologia piśmiennictwa poświęconego walce ludu śląskiego w latach 1918–1945, wybór i opracowanie Stanisław Wilczek, przedmowa Wilhelm Szewczyk, Warszawa 1975 (Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej).
• Z czarnego kraju. Górny Śląsk w reportażu międzywojennym, teksty wybrał i wstępem opatrzył Wojciech Janota, Katowice 1981. (Wydawnictwo „Śląsk”)
• Imię ziemi. Antologia wierszy o Śląsku, [wstęp i wybór] Aleksander Widera, Alfred Wolny, Opole 1985. (Instytut Śląski)
• Śląski almanach poetycki, red. Feliks Netz, Maciej M. Szczawiński, wstęp Tadeusz Kijonka. Katowice 1989. („Śląsk”)
• Inny świt. Antologia młodej poezji na Śląsku, wybór, wstęp i opracowanie Marian Kisiel. Katowice 1994. (Górnośląskie Towarzystwo Literackie)
• Próba oddechu. Antologia młodych przy Stowarzyszeniu Pisarzy Polskich Oddział w Katowicach, Katowice 1995. (Wydawca: Stowarzyszenie Pisarzy Polskich Oddział w Katowicach)
• W swoją stronę. Antologia młodej poezji Śląska i Zagłębia, wybór, wstęp i opracowanie Paweł Majerski, Katowice 2000. („Ego”)
• Mrtve body. Antológia poézie zo Sliezska – „Nadivoko”. 1994–2003. Vyber, spracowvanie a komentár Dariusz Pawelec, preklad Karel Chmel, Bratislava 2003. (Ars Poetica)
• Martwe punkty. Antologia poezji „Na Dziko” (1994–2003), wybór, opracowanie i komentarz Dariusz Pawelec, Katowice 2004. (Instytucja Kultury Ars Cameralis)
• Mrtvé body. Antologie poezie „Na Divoko” (1994–2003), výber, zapracowani a komentár Dariusz Pawelec, prelozil Jan Faber, Ostrava 2006. (Protimluv)
• Fest. Antologia komiksów z województwa śląskiego, red. Iwona Pietrasik, Maciej Pietrasik, Piaseczno 2013. (Wydawnictwo Taurus Media)
• Pierony. Górny Śląsk po polsku i niemiecku. Antologia, red. Dariusz Kortko, Lidia Ostałowska, Warszawa 2014. (Agora S.A).
• Niczego sobie. Komiksy o mieście Gliwice, red. Grzegorz Krawczyk, Mikołaj Ratka, Gliwice 2017. (Muzeum w Gliwicach)
• Katowice oczami Niemców i Polaków: relacje, wspomnienia, obrazy literackie, red. Grażyna Barbara Szewczyk, t, 1–2, Katowice 2017. (Stowarzyszenie Thesaurus Silesiae – Skarb Śląsk, „Śląsk” Sp. z o.o. Wydawnictwo Naukowe)
• Śląski Wyspiański. Antologia komiksów, red. Aleksandra Czapla-Oslislo, Katowice 2017. (Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego)
• Tropy na dziko. Postantologia, wybór, wstęp i opracowanie Dariusz Pawelec, Katowice 2019. (Instytucja Kultury Ars Cameralis)
• Inkszy welt. Antologia Sekcji Literackiej Śląskiego Klubu Fantastyki, red. Anna Askaldowicz, Anna Hrycyszyn, Anna Kańtoch, Katowice 2020. (Wydawca: Śląski Klub Fantastyki)
• Trzy dekady. Antologia XXX-lecia Stowarzyszenia Pisarzy Polskich Oddziału Śląskiego w Katowicach, red. Paweł Majerski, Jan Strządała, wstęp Paweł Majerski, Katowice 2020. (Biblioteka Śląska 2020)
• Śląski komiks powstańczy. Antologia prac konkursowych, Katowice 2022. (Wydawcy: Stowarzyszenie Pokolenie i Muzeum Śląskie)

Bibliografia

Antologia literacka. Przemiany, ekspansja i perspektywy gatunku, Seria 1, red. M. Kokoszka, B. Szałasta-Rogowska, Katowice 2017 (dostęp: 16.11.2025).

Antologia współczesnej estetyki francuskiej, wyboru dokonała, wstępem oraz notami o autorach opatrzyła I. Wojnar, Warszawa 1980.

Bednorz Z., Szczepon, czyli Rzecz o Józefie Ryszce, Katowice 1960.

Chojnowski Z., Niedocenione strony antologii,. „Forum Akademickie” (dodatek „Forum Książki”) 2009, nr 1, s. 4.

Dutka E., Od „dramatu tematu” do tworzenia okolicy? O antologiach z „regionalnym adresem”, w: tejże, Pytania o miejsce. Sondowanie topografii literackich XX i XXI wieku, Kraków 2019, s. 21–39.

Fest. Antologia komiksów z województwa śląskiego, red. I. Pietrasik, M. Pietrasik, Piaseczno 2013.

Frukacz K., Dziennikarska „uwertura do życia” czy „literacka strawa przyszłości”. Antologie polskiego reportażu – rekonesans, w: Antologia literacka: przemiany, ekspansja i perspektywy gatunku, red. M. Kokoszka, B. Szałasta-Rogowska, Katowice 2017, s. 229–243 (dostęp: 16.11.2025).

Imię ziemi. Antologia wierszy o Śląsku, [wstęp i wybór] A. Widera, A. Wolny, Opole 1985.

Inkszy welt, red. A. Askaldowicz, A. Hrycyszyn, A. Kańtoch, Katowice 2020.

Inny świt. Antologia młodej poezji na Śląsku, wybór, wstęp i oprac. M. Kisiel, Katowice 1994.

Katowice oczami Niemców i Polaków. Relacje, wspomnienia, obrazy literackie, t. 1–2, red. G.B. Szewczyk, Katowice 2017.

Kokoszka M., Antologia niemożliwa. Przypadek „Słojów zadrzewnych” Tymoteusza Karpowicza, Katowice 2011.

Kornhauser J., Antologia jako projekt historycznoliteracki, „Pamiętnik Słowiański” 2005, z. 1, s. 123–129.

Kostkiewiczowa T., Antologia, w: M. Głowiński, T. Kostkiewiczowa, A. Okopień-Sławińska.

J. Sławiński: Słownik terminów literackich, red. J. Sławiński, Wrocław-Warszawa-Kraków 1989, s. 32.

Martwe punkty. Antologia poezji „Na Dziko” (1994–2003). Wybór, opracowanie i komentarz D. Pawelec. Katowice 2004.

Mrtve body. Antológia poézie zo Sliezska – „Nadivoko”. 1994–2003. Vyber, spracowvanie a komentár D. Pawelec, preklad K. Chmel, Bratislava 2003.

Mrtvé body. Antologie poezie „Na Divoko” (1994–2003), výber, zapracowani a komentár D. Pawelec, prelozil J. Faber, Ostrava 2006.

Młody Śląsk literacki: almanach poezji i prozy, wybór i opracowanie J. Górdziałek, F. Netz, E. Zyman, Katowice 1975.

Niczego sobie. Komiksy o mieście Gliwice, red. G. Krawczyk, M. Ratka, Gliwice 2017.

Niesporek K., Śląskie antologie młodych po 1989, w: Antologia literacka. Przemiany, ekspansja i perspektywy gatunku. Seria 1, red. M. Kokoszka, B. Szałasta-Rogowska, Katowice 2017, s. 119–142 (dostęp: 16.11.2025).

Nowy Śląsk. Almanach literacki, red. Z. Hierowski, Kraków 1954.

Pierony. Górny Śląsk po polsku i niemiecku: antologia, red. D. Kortko, L. Ostałowska, Warszawa 2014.

Pisarze śląscy XIX i XX wieku, red. Z. Hierowski, Wrocław 1963.

Próba oddechu. Antologia młodych przy Stowarzyszeniu Pisarzy Polskich Oddział w Katowicach, Katowice 1995.

Silesiaca. Wybór z dzieł pisarzy śląsko-niemieckich XVII wieku w tekstach oryginalnych i polskich przekładach, M. Szyrocki, Z. Żygulski, Warszawa 1957.

Smulski J., Antologie, almanachy, w: Słownik realizmu socjalistycznego, red. Z. Łapiński, W. Tomasik, Kraków 2004, s. 14–16.

Śląscy pisarze ludowi (1800–1914). Antologia poezji i prozy, wyboru dokonała i opracowała J. Kucianka, Wrocław 1968: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo.

Śląski almanach poetycki. Red. F. Netz, M.M. Szczawiński, wstęp T. Kijonka. Katowice 1989.

Śląski komiks powstańczy. Antologia prac konkursowych, Katowice 2022.

Śląski Wyspiański. Antologia komiksów, red. A. Czapla-Oslislo, Katowice 2017.

Śląsk walczący. Poezja i pieśń, [wybór i wstęp] Z. Hierowski, Katowice-Wrocław 1946.

Śląsk w walce. Antologia piśmiennictwa poświęconego walce ludu śląskiego w latach 1918–1945, wybór i opracowanie S. Wilczek, przedmowa W. Szewczyk, Warszawa 1975.

Tropy na dziko. Postantologia, wybór, wstęp i opracowanie D. Pawelec, Katowice 2019.

Trzy dekady. Antologia XXX-lecia Stowarzyszenia Pisarzy Polskich Oddziału Śląskiego w Katowicach, red. P. Majerski, J. Strządała, wstęp P. Majerski, Katowice 2020.

Ulicka D., Przemoc czytanek. O gatunku antologii, w: Współczesne dyskursy konfliktu. Literatura – język – kultura, red. W. Bolecki, W. Soliński, M. Gorczyński, Warszawa 2015, s. 436.

Wiersze górnicze, wybrał i opracował A. Włodek, wstępem poprzedził Z. Hierowski, Kraków 1954.

Wierszem o Śląsku. Antologia, wybrał i opracował A. Widera, Stalinogród 1956.

W swoją stronę. Antologia młodej poezji Śląska i Zagłębia. Wybór, opracowanie i wstęp P. Majerski. Katowice 2000, s. 21.

Zasępa A., Grupa Na Dziko w antologiach śląskiej poezji, w: Antologia literacka. Przemiany, ekspansja i perspektywy gatunku. Seria 1, red. M. Kokoszka, B. Szałasta-Rogowska, Katowice 2017, s. 143–154 (dostęp: 16.11.2025).

Z czarnego kraju. Górny Śląsk w reportażu międzywojennym, teksty wybrał i wstępem opatrzył W. Janota, Katowice 1981.

Z górnośląskiej ziemi. Proza i poezja o Górnym Śląsku, wybór G. Morcinek, M. Suboczowa, opiniowanie i przypisy Z. Hierowski, opracowanie graficzne B. Górecki, Katowice 1963.

Źródła on-line

Antologia literacka. Przemiany, ekspansja i perspektywy gatunku, Seria 1, red. M. Kokoszka, B. Szałasta-Rogowska, Katowice 2017 (dostęp: 16.11.2025).

D. Pawelec, Dziewięć tropów „Na Dziko”, w: Tropy na dziko. Postantologia, wybór, wstęp i prac. D. Pawelec, Katowice 2019, s.  9–26 (dostęp: 16.11.2025).

Zobacz też

Literatura 1945-1989

Literatura po 1989 roku