Osiedle Patronackie „Piaski” w Czeladzi

Autor: Martyna Wiecha

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

Osiedle patronackie Piaski – widok od strony południowej (Muzeum Saturn w Czeladzi, nr inwentarzowy MS/HM/353

Osiedle Patronackie „Piaski” powstało w okresie zintensyfikowanego rozwoju miast industrialnych na terenach Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego przypadającego na okres od drugiej połowy XIX wieku do początku II wojny światowej. Osiedle powstało w odpowiedzi na potrzeby coraz większej liczby robotników zatrudnionych w Kopalni „Ernest Michał” (później „Czeladź”), którą w 1880 roku przejęła Francuska Spółka Akcyjna – Towarzystwo Bezimienne Kopalń Węgla „Czeladź”. Inwestycja była też przykładem lokowania zagranicznego kapitału w Królestwie Polskim (część zaboru rosyjskiego), a następnie nowo odrodzonej Rzeczypospolitej.

Geneza powstania osiedla

Domy robotnicze na osiedlu Piaski (Muzeum Saturn w Czeladzi, nr inwentarzowy MS/HM/428)

Osiedle Patronackie „Piaski” powstało w znacznym oddaleniu od miasta, pośród nieużytków rolnych, za to w bliskim sąsiedztwie Kopalni „Czeladź”. Na decyzję o budowie zaplecza socjalnego dla pracowników wpłynął między innymi długi czas potrzebny do pokonania drogi z miasta do kopalni, jak i chęć związania pracowników z zakładem i zapobieganie odpływania robotników na tereny oferujące wyższe stawki wynagrodzenia. Osiedle powstawało etapami w miarę rozwoju i bogacenia się zakładu.

Właściciele kopalni

Poszukiwania węgla na piaszczystym terenie w pobliżu Czeladzi rozpoczęto w 1867 roku. Pierwszymi właścicielami działki, na której później powstała kopalnia, byli pochodzący z Warszawy Józef Familier oraz bytomski kupiec Michał Gutman. Niezależnie od nich podobne przedsięwzięcie podjął pochodzący z Bytomia Ernest Kramer, który, wykupując znaczną część udziałów w przedsięwzięciu Familiera i Gutmana, wymusił na poszukiwaczach wejście z nim w spółkę. Konflikty wewnętrzne sprawiły, że powstanie kopalni na tym terenie opóźniło się o prawie 10 lat i dopiero w 1876 roku zakład „Ernest Michał” (znany także pod nazwą w języku niemieckim: „Ernst Michael”) rozpoczął wydobycie. Kapitał wspólników szybko się wyczerpał, przez co w 1879 roku nowopowstałą kopalnią zainteresowali się francuscy inwestorzy. Pieczę nad wydobyciem przejęli oficjalnie rok później, działając pod nazwą Francuska Spółka Akcyjna – Towarzystwo Bezimienne Kopalń Węgla „Czeladź”. Wraz z rozwojem zakładu Towarzystwo postawiło na rozwój otaczającej go infrastruktury. Istotną częścią tych planów było powstanie osiedla robotniczego, do dziś znanego pod nazwą „Piaski”.

Styl architektoniczny

Cały proces budowy osiedla trwał około 50 lat, a w tym czasie udało się utrzymać jednolity styl architektoniczny. Większość budynków powstała z jasnego kamienia i akcentów z czerwonej cegły. Zastosowano proste, powtarzalne formy, co pozwoliło zachować jednolitość stylową na całym terenie osiedla. Reprezentacyjna część kompleksu wyróżnia się willowym typem zabudowy o wyraźnych zawiązaniach do historyzmu – stylu neoromańskiego i neorenesansowego. Projekt zabudowy powstał najprawdopodobniej we Francji, a jego autor nie jest znany. Delegat Zarządu Towarzystwa Bezimiennego, Wiktor Viannay, tak mówił o stylu architektonicznym osiedla: „Nasza kolonia nie jest zbudowana w żadnym stylu. Chodnik, wieże szybowe, kominy nie są elementami polskiego krajobrazu, mogą być elementami krajobrazu jakiegokolwiek (…)”. Architektura osiedla korespondowała z zabudową kopalni, opartej na tej samej zasadzie kontrastu białego tynku i czerwonej cegły.

Poza reprezentacyjnym centrum nie istniał podział osiedla według zajmowanych stanowisk. Robotnicy na różnych szczeblach najczęściej mieszkali obok siebie, a o przeznaczeniu mieszkań świadczył ich standard. Mieszkania dla urzędników miały najczęściej powierzchnię 90-100 m² i składały się z trzech lub czterech pokoi. Wyposażone były w bieżąca wodę i kanalizację. Mieszkania robotnicze były dużo mniejsze, zajmowały zazwyczaj 40-47m² i dzieliły się na dwie lub trzy izby w układzie amfiladowym. Robotnicy podobnie jak urzędnicy mieli dostęp do energii elektrycznej i ogrzewania piecowego, ich domy nie były jednak połączone z siecią kanalizacyjną, toalety ulokowano więc na zewnątrz. Woda do mieszkań oraz studni dostarczana była z wieży ciśnień wybudowanej w pobliżu Szybu „Juliusz”. Każdy z domów był podpiwniczony, a pomiędzy budynkami umieszczono gospodarczą zabudowę z komórkami przypisanymi do każdego z mieszkań.

I faza budowy: lata 1882-1914

Dom wyższego urzędnika (Muzeum Saturn w Czeladzi, nr inwentarzowy MS/HM/431)

Pierwsza faza budowy osiedla przypadła na okres od przejęcia kopalni przez Towarzystwo Bezimienne Kopalń Węgla „Czeladź” do rozpoczęcia pierwszej wojny światowej. W tym okresie Czeladź nie posiadała praw miejskich, co oznaczało, że na jej terenie nie obowiązywało prawo budowlane. Pozwoliło to na dowolność w kształtowaniu osiedla i nadaniu mu charakterystycznych, wyróżniających go dziś cech.

Ulica 3 Kwietnia

Najstarszą częścią osiedla jest zespół szesnastu budynków mieszkalnych przy ulicy 3 Kwietnia. Powstały one w latach 1882-1885. Są to ceglane domy z dekoracyjną partią cokołową wykonaną z kamienia wapiennego. Do każdego z budynków przynależały komórki umieszczone w niewielkich budynkach poprzedzonych drewnianymi altanami z dekoracją snycerską.

Pierwszym budynkiem użyteczności publicznej był zbudowany w 1882 roku dom noclegowy dla robotników. Od otaczających go domów wyróżniał się całkowitym otynkowaniem. Dom noclegowy kilkukrotnie przebudowywano, a w 1920 roku ulokowano w nim Szkołę Posterunkowych Policji Państwowej w Sosnowcu, zaś w 1935 roku Szkołę Powszechną nr 6. Budynek wyburzono w latach 80. Obecnie w jego miejscu znajduje się niezabudowany plac oraz nowy budynek mieszkalny.

W latach 1895-1899 w południowej części ulicy 3 Kwietnia powstały ochronka oraz szkoła przyzakładowa. Jako pierwszy w 1885 roku powstał jednoizbowy budynek ochronki, kryty czterospadowym dachem. Początkowo pełnił on funkcję szkoły, aż w 1899 roku tuż obok wybudowano dwukondygnacyjny budynek, do którego przeniesiono placówkę. Początkowo budynek służył wszystkim dzieciom, jednak w 1912 roku gmach zmienił funkcję na Szkołę Gospodarstwa Domowego dla Dziewcząt.

Ulica Sikorskiego (dawniej Focha)

Rozbudowa w obrębie ulicy Sikorskiego obejmowała zabudowania przeznaczone dla najwyższej kadry Zarządu Towarzystwa Bezimiennego. W 1900 roku wzniesiono Dom Delegata, popularnie zwany „pałacykiem Viannay’a”, od nazwiska mieszkającego tam w latach 1905-1931 Wiktora Viannay’a. Zgodnie z nazwą budynek pełnił funkcję domu mieszkalnego delegata Zarządu Towarzystwa Bezimiennego. Był to najbardziej luksusowy budynek mieszkalny na osiedlu, w całości przeznaczony dla jednej rodziny. Od ulicy dom oddzielony był niewielkim, ogrodzonym parkiem, zaś od strony południowej umieszczono taras otwarty na ogród.

W 1900 roku w niedalekim sąsiedztwie Domu Delegata przy ulicy 3 Kwietnia powstał budynek Biura Głównego. Mieściły się w nim biura administracji kopalni, w tym gabinet dyrektora. Każda ze ścian budynku była tynkowana, a ozdobę stanowiły wykonane z czerwonej cegły gzymsy oraz opaski okienne i drzwiowe. Podobną dekorację zastosowano także na budynkach mieszkalnych powstałych w tym okresie. Były to tzw. „Białe Domy”, nazwane tak od jasnego koloru tynku. Wkomponowano je pomiędzy teren kopalni, tory kolejowe a ulicę Nowopogońską. Pierwotnie ta część osiedla liczyła osiem budynków, a do dziś zachowało się siedem z nich. Ostatni wyburzono, prawdopodobnie ze względu na zły stan techniczny.

W 1907 lub 1911 roku przy ulicy Sikorskiego 1 wybudowano dom dla inżynierów (tzw. dom głównego mechanika). Budynek wyróżniał się nieco wyższym standardem mieszkań od tych przeznaczonych dla kadry robotniczej. Podobne formy przyjął dom przy ulicy 3 Kwietnia 19. Jego funkcja jest niepewna, jednak przyjmuje się nazwę „dom wyższego urzędnika”, ze względu na podobieństwo form do domu dla inżynierów oraz wyróżniający się na tle robotniczych budynków detal czerpiący ze stylu śródziemnomorskiego. Przeznaczenie dla najwyższych rangą urzędników sugeruje także umiejscowienie go w bezpośrednim sąsiedztwie budynku Biura Głównego.

Ulica Kościuszki (dawniej Clemenceau)

W obrębie ulicy Kościuszki w pierwszych latach XX wieku powstało 12 domów robotniczych. Każdy z budynków został wybudowany z łamanego kamienia wapiennego. Jako dekoracji użyto ceglanych opasek okiennych i drzwiowych oraz naroży. Każdy budynek mieścił osiem dwuizbowych mieszkań, a uzupełnieniem były szeregowe komórki dla mieszkańców, usytuowane za budynkami.

W 1903 roku rozwijająca się kopalnia uruchomiła nowy szyb wydobywczy „Juliusz Lair”. Ze względu na jego znaczne oddalenie od kopalni zdecydowano się na budowę domów dla obsługi szybu. Spośród czterech domów szczególnie wyróżniał się zbudowany w 1910 roku dom inżyniera. Został wybudowany w willowym stylu przypominającym wspomniane wcześniej dom głównego mechanika i dom wyższego urzędnika w centrum osiedla.

Ulica Francuska

W 1912 roku rozbudowano zaplecze socjalne osiedla. Powstał wtedy nieistniejący dziś budynek jadalni dla pracowników. Stał on przy zbiegu ulic Francuskiej i Stanisława Trznadla. Wyróżniał się rozczłonkowaną bryłą oraz schodkowym szczytem wieńczącym fasadę budynku. Już w 1919 roku obiekt został przejęty przez Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, przez co w kolejnych latach budynek zaczęto określać mianem „Sokolni”. Drugim z budynków użyteczności publicznej powstałych w tym czasie był nowy budynek szkolny przy ulicy Kościuszki. Szkoła mieściła sześć sali lekcyjnych i pokój nauczycielski, na piętrze zaś znajdowało się mieszkanie kierownika szkoły. Do budynku przylegał ogród oraz boisko. W pobliżu zbudowano także dom dla nauczycieli, mieszczący sześć mieszkań o wysokim standardzie. Już w 1936 roku budynek został przekazany miejscowej parafii, która umieściła tam biura oraz mieszkania dla duchownych.

W latach 1910-1912 powstały też nowe domy dla pracowników. Umiejscowiono je przy ulicy Francuskiej, naprzeciwko wejścia do kopalni. Wybudowano wtedy cztery wolnostojące czterorodzinne domy z ogródkami. Były one przeznaczone dla pracowników dozoru górniczego, stąd pojawiająca się często nazwa „domy dozorcowe”. Budynki te wyróżniały się wysokim standardem. Każde mieszkanie miało indywidualne wejście oraz dostęp do użytkowego poddasza. W partii przyziemia umieszczono garaże, a prestiżu dodawał też dostęp do własnego ogrodu.

Ulica Betonowa

W 1913 roku powstała ostatnia z przedwojennych inwestycji. Było to 19 domów przy ulicy Betonowej. Powstało wtedy kilka typów budynków. Pierwszym z nich były domy dla sztygarów – jednokondygnacyjne domy kryte dwuspadowym dachem, w których mieściły się po cztery mieszkania z osobnymi wejściami. Do każdego domu przynależał ogródek oraz komórka. Domy robotnicze powstałe nieopodal także mieściły po cztery mieszkania z osobnymi wejściami. Po wschodniej stronie placu, pomiędzy ulicami Betonową a Nowopogońską, umieszczono zaś dwukondygnacyjne budynki dla robotników, pozbawione dostępu do własnych ogrodów, a jako miejsce wypoczynku dla mieszkańców przewidziano plac w centrum założenia. Mieszkania składały się z trzech izb o amfiladowym układzie wnętrz.

II faza budowy: lata 1918-1939.

Kościół (Muzeum Saturn w Czeladzi, nr inwentarzowy MS/HM/424)

Kolejna faza rozbudowy osiedla nastąpiła po pierwszej wojnie światowej. Wtedy też podjęto działania, by wraz z terenami należącymi do pobliskiej kopalni „Saturn” odłączyć się od Czeladzi i stworzyć odrębną gminę o przemysłowym charakterze. Dyrektorzy obu kopalń, Piotr B. Markiewicz („Czeladź”) oraz Henryk Siwczyński („Saturn”), motywowali swoje prośby podkreśleniem niezależności ich osiedli, a także względami finansowymi, które po przyłączeniu terenów do miasta Czeladź stały się dla kopalń niekorzystne. Finalnie dyrektorom nie udało się osiągnąć celu i tereny obu kopalń pozostały w granicach miasta.

Ulice Sikorskiego i Mickiewicza

Jedna z pierwszych inwestycji lat 20. to Klub Urzędników, powstały przy ulicy Sikorskiego. Przeznaczony był dla kadry urzędniczej oraz zarządu kopalni. Spośród otaczających go budynków wyróżnia się monumentalnością oraz schodkowym fryzem wieńczącym ryzalit fasady. Od południowej strony umiejscowiono taras, z którego zejść można było do ogrodu przeznaczonego dla bywalców klubu, gdzie znajdowały się korty tenisowe. W klubie mieściła się między innymi czytelnia oraz stanowiska do gry w karty i w bilard.

W 1922 roku przy ulicach Sikorskiego i Mickiewicza powstały nowe domy dla urzędników. Na osiedlu były to pierwsze budynki w typie kamienicy. Nadano im zróżnicowane formy nawiązujące do stylu secesyjnego, jednak nadal dobrze korespondowały one z dotychczasową zabudową. Do każdego z budynków przynależały komórki umieszczone w podwórzu.

Ze względu na powiększającą się stale liczbę mieszkańców konieczne stało się wybudowanie kolejnej szkoły, co stało się w 1924 roku. Przy ulicy Mickiewicza powstał kompleks Szkoły Powszechnej nr 5, składający się z dwóch budynków w kształcie podkowy, ustawionych względem siebie frontalnie. Na powstałym między nimi placu wzniesiono budynek mieszkalny dla nauczycieli i innych pracowników szkoły. W każdym z gmachów mieściło się sześć sali lekcyjnych. Kompleks budynków już nie istnieje, został wyburzony ze względu na szkody górnicze.

Ulice Nowopogońska i Zwycięstwa

Najpóźniej powstałą częścią osiedla jest kwartał wyznaczony ulicami Nowopogońską i Zwycięstwa. Ten etap rozbudowy obejmował także nieistniejące obecnie domy przy ulicy Krakowskiej oraz Brynickiej. Pierwsze budynki przeznaczone dla robotników oddano do użytku w 1922 roku. Były to domy z kamienia wapiennego, z detalami z czerwonej cegły. Rok później powstały zabudowania przy ulicy Warszawskiej, a następnie przy ulicy Krzywej. W większości budynki powielały schemat znany z wcześniejszych zabudowań, w tym charakterystyczną kolorystykę. Kolejnym etapem była zabudowa ulicy Zwycięstwa, gdzie powstały wyróżniające się budynki w typie kamienicy. Szczególnie wyróżniała się kamienica nazywana „domem na cztery sklepy”. Wysoki parter potraktowano cokołowo, stosując na całej jego wysokości boniowanie. W tej partii budynku umieszczono cztery witryny sklepowe, od których wziął swoją nazwę. Na wyższych kondygnacjach umieszczono mieszkania dla urzędników, z którego każde wyposażone było we własną kuchnię i toaletę.

Równocześnie z rozbudową kompleksu w 1924 roku wybudowano trzy budynki mieszkalne dla obsługi Szybu „Jan Keller”, oddalonego od Piasków o 4 km. Pomimo oddalenia zachowały one charakterystyczne dla zabudowy Piasków formy i kolorystykę, które wyróżniały je spośród powstającej wokół zabudowy.

Najmłodsze budynki powstały w latach 1929-1930 przy ulicy Płockiej. Wykonano je metodą lanego betonu. Od innych budynków osiedla odróżniają je liczne facjatki w dachu oraz historyzujący wystrój okien. Do dziś przetrwała tylko część budynków, które zatraciły swój pierwotny charakter po wielu przebudowach.

Kościół

Szczególną inwestycją Towarzystwa Bezimienngo Kopalń Węgla „Czeladź” (ze szczególnym wyróżnieniem Delegata Rady Administracyjnej Wiktora Viannay’a) zrealizowaną w latach 20. była budowa kościoła i utworzenie na Piaskach nowej parafii. Od czasu założenia przykopalnianej kolonii mieszkańcy przynależeli do Parafii pw. św. Trójcy w Będzinie. Znaczna odległość od świątyni sprawiła, że szybko pojawiły się głosy domagające się budowy kościoła w obrębie osiedla. W Domu Zbornym Kopalni „Czeladź”, który znajdował się przy ul. Francuskiej (został wyburzony po 1996 roku, wraz z pozostałymi budynkami zlikwidowanego zakładu), od 1907 roku działała kaplica, jednak nie spełniała ona potrzeb miejscowej ludności. W 1912 roku, dzięki staraniom pełniącego posługę na Piaskach księdza Zygmunta Boratyńskiego, osiedle włączono do czeladzkiej Parafii pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika, co znacznie skróciło dystans, jaki mieszkańcy musieli pokonać, by dotrzeć do świątyni. Nadal czuli oni jednak potrzebę wybudowania własnego kościoła. Udało się to osiągnąć dopiero po pierwszej wojnie światowej, dzięki staraniom księdza Jerzego Imieli oraz Delegata Rady Administracyjnej Wiktora Viannay’a.

Na Piaskach zdecydowano się wykorzystać gotowy projekt zrealizowany w latach 1909-1910 we francuskim mieście Brest. Autorem projektu był Jean-Marie Abgrall, historyk, duchowny i architekt. Budowa kościoła na Piaskach przypadła na lata 1922-1924. W początkowej fazie wykonania budowniczy napotkali jednak problemy. Według obowiązujących przepisów projekt musiał zostać zaakceptowany przez Okręgową Dyrekcję Robót Publicznych oraz Ministerstwo Robót Publicznych. Instytucje uznały projekt za rozbieżny z polską tradycją budowlaną. W nowo odrodzonej Polsce poszukującej swojej tożsamości był to argument, który wstrzymał budowę. Preferowane w kraju formy nawiązujące do epok renesansu i baroku znacznie różniły się od zaproponowanej neoromańskiej bryły przywodzącej na myśl wczesnochrześcijańskie bazyliki. Po interwencji Wiktora Viannay’a wydano zezwolenie na budowę pod warunkiem wcześniejszego częściowego dopasowania form kościoła do wytycznych. Zajął się tym Tadeusz Rudzki, miejski architekt w Będzinie, który zachowując styl budynku dostosował formę do narzuconych wymagań.

Kościół powstał na zbiegu ulic Francuskiej i Kościuszki. Do budowy wykorzystano jasny kamień naśladujący piaskowiec, dzięki czemu kościół wpisał się w dominująca kolorystykę domów na Piaskach. W projekcie Rudzkiego wieża kościoła miała zostać nakryta pseudogotyckim hełmem, którego jednak ze względu na brak środków nigdy nie wykonano. Paradoksalnie pozwoliło to na zachowanie wyglądu bliższego pierwotnemu planowi.

Wystrój wnętrza świątyni dopasowany został do stylu budynku. Surowe wnętrze ozdobiły istniejące do dziś witraże wykonane w znanej w Polsce i Europie Pracowni „Krakowski Zakład Witrażów, Oszkleń i Mozaiki S.G. Żeleński”. W przedstawieniach widocznych na witrażach umieszczono nawiązania do francuskiego towarzystwa fundującego osiedle. Jeden z nich nosi tytuł „Najświętsze serce Pana Jezusa Błogosławiące zaprzyjaźnione narody Polski i Francji”. Pojawiają się w nim postaci i symbole związane z oboma państwami, które gromadzą się wokół błogosławiącego Jezusa. Oprócz tego witrażu w świątyni pojawia się także przedstawienie św. Barbary, patronki górników oraz ufundowany przez Wiktora Viannay’a witraż poświęcony błogosławionej Anieli z Foligno – imienniczki zmarłej żony fundatora.

Osiedle Piaski w latach powojennych oraz współcześnie

Po drugiej wojnie światowej osiedle zaczęło ulegać powolnej destrukcji. Remonty starej zabudowy, w której brakowało dostępu do prądu czy kanalizacji, nie były opłacalne. W związku z tym w miejscu najbardziej zaniedbanych części osiedla zdecydowano się na budowę nowoczesnych bloków. W latach 50. rozpoczęto wyburzenia przy ulicy Mickiewicza, wtedy rozebrano też budynek szkoły. W kolejnej dekadzie wyburzono „Sokolnię”, w której mieścił się wówczas dom kultury. W latach 70. przeprowadzono intensywne wyburzanie w północnej części osiedla, by stworzyć miejsce pod budowę nowych bloków. Zaburzony został wtedy pierwotny wygląd osiedla i układ urbanistyczny. Wpisanie osiedla „Piaski” do rejestru zabytków nastąpiło dopiero 4 sierpnia 1992 roku.

Bibliografia

• Bergman E., Giszowiec – górnicza wieś-ogród [w:] O sztuce Górnego Śląska i przyległych ziem małopolskich, red. E. Chojecka, Katowice 1993, s. 223-236.
• Binek-Zajda A., Historia, [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, Osiedle patronackie Piaski. Historia i architektura, Czeladź 2015, s. 7-28.
• Bulsa M., Patronackie osiedla robotnicze. T. 2. Zagłębie Dąbrowskie, ziemia rybnicka, ziemia wodzisławska, Łódź 2023.
• Burno F., Świątynie Nowego Państwa. Kościoły Rzymskokatolickie II Rzeczypospolitej, Warszawa 2012.
• Głazek D., Urbanistyka i architektura [w:] Historia Czeladzi. T.2, s. 467-492.
• Jaros J., Powstanie i rozwój kopalni w okresie zaborów [w:] Kopalnia „Czerwona Gwardia”, red. A. Topol, Katowice 1983, s. 7-32.
• Kontny I., Kościoły miast zagłębiowskich do 1914 roku [w:] Architektura Zagłębia, Sosnowiec 2011, 151-224.
• Kwaśniak W., Szkoła Policyjna w Sosnowcu na Piaskach, „Ekspres Zagłębiowski” 1994, nr 5 (56), s. 13.
• Lazar S., Architektura, [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, Osiedle patronackie Piaski. Historia i architektura, Czeladź 2015, s. 29-104.
• Łoza S., Architekci i budowniczowie w Polsce, Warszawa 1954,
• Machura J., Moje przedwojenne Piaski, „Zeszyty Czeladzkie”, 11/2005, s. 72-78.
• Nita M., Dzieje Towarzystwa Górniczego Francusko-Rosyjsko – Franko-Russkoje Gornoje Obszczestwo – Société Miniére Franco-Russe w Dąbrowie Górniczej do 1913 r., [w:] Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie, Zeszyty Historyczne X, Częstochowa 2009, s. 275-311.
• Pustuła Z., Kapitały obce w przemyśle ciężkim Królestwa Polskiego (1876-1900), „Kwartalnik Historyczny” 1964, nr 4, s. 931-958.
• Rejdak A., Czeladź-Piaski. Szkic historyczny, Czeladź 1994.
• Sadowska-Boroński A., Victor Viannay, „Zeszyty Czeladzkie” 17/2012, s. 5-14.
• Szaleniec I., Górna K., Na Piaskach, Czeladź 2010.

Zobacz też

Czeladź

Czeladź - kopalnia węgla kamiennego

Familok

Osiedle patronackie „Saturn” w Czeladzi

Zagłębie Dąbrowskie