Zbiornik Blachownia

Autorzy: Dr Robert Machowski, Prof. dr hab. Mariusz Rzętała

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

TOM: 13 (2026)

Rys. 1. Lokalizacja zbiornika Blachownia: 1 – zbiorniki wodne, 2 – cieki powierzchniowe, 3 – ważniejsze drogi.

Zbiornik Blachownia położony jest na północy województwa śląskiego, na obszarze środkowej części gminy miejsko-wiejskiej o tej samej nazwie, w granicach administracyjnych miasta Blachownia (rys. 1, fot. 1). Tereny te zlokalizowane są na zachód od Częstochowy, z którą gmina graniczy bezpośrednio od wschodu. Zapora zbiornika położona jest około 3,5 km w linii prostej od granic administracyjnych Częstochowy. W niewielkiej odległości na wschód od zbiornika południkowo przebiega autostrada A1 a na południu równoleżnikowy układ posiada droga krajowa nr 46. Zbiornik został utworzony w dolinie Stradomki (lewostronny dopływ Warty), poprzez przegrodzenie koryta rzeki. Stradomka jest głównym ciekiem zasilającym zbiornik Blachownia (fot. 2). Poza tym od południa, w środkowej części, do zbiornika uchodzi Trzepizurka (fot. 3), znana również jako Potok Aleksandrowski lub Aleksandrówka. Po południowej stronie zbiornika, w bezpośrednim sąsiedztwie, znajdują się trzy mniejsze zbiorniki: Pod Topolami, Wykopalisko, Ostka (fot. 4), które oddziela jedynie wąski pas lądu w postaci grobli.

Pod względem fizycznogeograficznym zbiornik położony jest na pograniczu dwóch mezoregionów: Obniżenie Górnej Warty (341.25) i Obniżenie Krzepickie (341.26). Granica pomiędzy wymienionymi jednostkami na tym odcinku przebiega zasadniczo w osi doliny Stradomki. Obydwa mezoregiony wchodzą w skład makroregionu Wyżyna Woźnicko-Wieluńska (341.2), który stanowi część podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska, położonej w zachodniej części prowincji Wyżyna Małopolska.

Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna

Fot. 1. Zbiornik Blachownia – widok z zapory czołowej (fot. M. Rzętała).

Powstanie zbiornika w dolinie Stradomki na terenie Blachowni związane było z rozwojem hutnictwa żelaza w regionie częstochowskim. Najstarsze wzmianki o utworzeniu sztucznego rozlewiska, którego retencja wykorzystywana była do napędzania urządzeń w tutejszej kuźni dotyczą początków XVII wieku. W tym czasie funkcjonował tu duży piec hutniczy. Jednak dopiero dwa wieki później nad brzegiem Stradomki wybudowano nowoczesną na tamte czasy hutę. Również w tym przypadku zakładano, że energia potrzebna do poruszania maszyn pracujących w hucie będzie pochodzić z kół wodnych napędzanych wodami spiętrzonej Stradomki. W tym celu w latach 40. XIX wieku wybudowano zbiornik, który z różnymi zmianami przetrwał do dzisiejszych czasów. Bardzo szybko okazało się jednak, że możliwości retencyjne sztucznego jeziora są niewystarczające dla tych celów i zrezygnowano z napędu wodnego na rzecz maszyny parowej. Zasoby wodne zbiornika od tego momentu były wykorzystywane w ograniczonym zakresie. Na mapie z końca XIX wieku widoczna jest tzw. młynówka, która odchodziła od zbiornika w jego południowo-wschodniej części. Na tym sztucznym kanale funkcjonowało koło wodne. Na mapie z 1914 roku nie ma już żadnych śladów po młynówce i kole wodnym. Brak funkcjonalnego przeznaczenia zbiornika sprawił, że na początku XX wieku, w latach 1919-1920, S. Sośnicki „wydzierżawił bagniste tereny po obu stronach rzeki Stradomki i założył stawy hodowlane. Ponadto w tych latach zbudowano groble, śluzy, nowy most i zaporę piętrząca wodę na potrzeby rozwijającego się w mieście przemysłu hutniczego. Oprócz tego wykonano kilka drobnych zbiorników służących hodowli narybku i tarła dojrzałych ryb”.

Fot. 2. Stradomka powyżej zbiornika Blachownia (fot. M. Rzętała).

W drugiej połowie XX wieku podjęto decyzję o spuszczeniu wody ze zbiornika. W tym czasie częściowo oczyszczono misę jeziora z nagromadzonych osadów, które wykorzystano do utworzenia wyspy. Obecnie zajmuje ona powierzchnię około 3,3 tys. m² i porasta ją rzadki drzewostan brzozowo-olchowy. Pogarszający się stan jakościowy wód, który istotnie zagrażał rekreacyjnemu wykorzystaniu zbiornika oraz ponowne wypełnienie misy jeziora osadami, spowodowały, że lokalne władze podjęły decyzję o przeprowadzeniu na szeroką skalę rekultywacji jeziora. Postępowanie przetargowe wyłoniło firmę, która przeprowadziła prace w tym zakresie. Sam proces rekultywacji został zakończony w październiku 2020 roku. W ramach prac usunięto z jeziora osad w ilości około 16,4 tys. m³. Dzięki tym działaniom pojemność zbiornika uległa wyraźnemu zwiększeniu. Zbiornik Blachownia jest przykładem typowego nizinnego, zaporowego zbiornika z charakterystycznym rozkładem głębokości. W profilu podłużnym najpłycej jest w strefie cofkowej. W miejscu ujścia Stradomki do zbiornika głębokość wynosi około 0,6 m. Największe głębokości charakteryzują strefę przyzaporową z maksymalną głębokością w tej części jeziora wynoszącą do 1,5 m. Ocenia się, że jego pojemność wynosi około 500 tys. m³. Zbiornik jest bardzo płytki ze średnią głębokością wynoszącą zaledwie 1,0 m. W profilu poprzecznym rozkład głębokości zwiększa się od brzegów ku osi zbiornika. Powierzchnia zasadniczej części zbiornika, bez zbiorników towarzyszących oraz podmokłych terenów strefy zawala w miejscu ujścia Stradomki, wynosi około 25,5 ha. Na południe od zbiornika znajdują się odrębne, zdecydowanie mniejsze zbiorniki, prawdopodobnie dawne stawy wykorzystywane w celach hodowlanych, o czym świadczą ich nazwy. Od zasadniczej części jeziora oddziela je wąski pas ziemi (grobla). Staw Ostka – największy z nich posiada powierzchnię około 3,14 ha, Staw Wykopalisko zajmuje 2,08 ha, najmniejszy jest Staw pod Topolami o powierzchni jedynie 0,82 ha. W latach 60. XX wieku w sąsiedztwie Stawu pod Topolami funkcjonował jeszcze jeden, mniejszy zbiornik. Współcześnie w jego miejscu znajdują się zielone tereny z placem zabaw dla dzieci. W tym okresie po północnej stronie jeziora znajdowała się niewielka zatoka, która w późniejszym czasie została przekształcona w niewielki zbiornik o powierzchni 0,44 ha. Posiadał on bezpośrednie połączenie z zasadniczą częścią misy jeziora w postaci kanału o szerokości około 2,5 m i długości około 15 m. Obecnie o dawnym zasięgu zbiornika „Kafejka” świadczy charakterystyczna roślinność szuwarowa oraz linia drzew.

Fot. 3. Trzepizurka – jeden z cieków zasilających wodą zbiornik Blachownia (fot. M. Rzętała).

Do najważniejszych obiektów wchodzących w skład zabudowy hydrotechnicznej zbiornika zalicza się zaporę czołową, która piętrzy wody Stradomki (fot. 5). Została ona wybudowana w 13 + 900 km biegu rzeki. Zapora ma charakter wału ziemnego o wysokości 3,5 m, po którym wytyczono drogę. Długość nasypu w obrębie doliny wynosi nieco ponad 220 m. Podstawę odwodnej strony zapory umocniono brukiem kamiennym, a powyżej powierzchnia została obsiana trawą. Ponadto koronę wału przez wiele lat porastały drzewa, które na początku XX wieku zostały wycięte. W korpusie zapory, w miejscu, gdzie dawniej znajdowało się koryto Stradomki zainstalowano urządzenia upustowe (fot. 6), którymi możliwa jest regulacja wysokości poziomu piętrzenia wody w zbiorniku i odpływ wody poniżej zapory (fot. 7). Z uwagi na fatalny stan techniczny jazu konieczne okazały się jego prace modernizacyjne. W 2011 roku dokonano przebudowy jazu wraz z mostem oraz uporządkowano odwodną skarpę zapory czołowej, gdzie m.in. wybudowano kilka schodkowych zejść do wody. Dodatkowo wzdłuż drogi wyremontowano chodnik, w efekcie czego powstał ciąg pieszo-rowerowy. Jaz został przeniesiony z osi drogi na skraj odwodnej części skarpy zapory. Obecny jaz posiada trzy sekcje. Składa się z dwóch przęseł o betonowych przyczółkach, w których zamontowano ruchome zasuwy umożliwiające zmianę poziomu piętrzenia wody oraz tzw. przelew powodziowy. Regulacja położenia wysokości zasuw odbywa się ręcznie, za pomocą mechanicznego kołowrota. Urządzenia są zabezpieczone przed niepożądanym dostępem nieupoważnionych osób. Dojście do przęseł możliwe jest po ażurowej, stalowej kładce, która zabezpieczona jest stalową balustradą. Na prawym (południowym) przyczółku jazu zamontowano hydrologiczną łatę wodowskazową, z której można odczytywać aktualny stan wody w jeziorze. Przy lewym (północnym) przyczółku jazu zlokalizowano betonowy przelew powierzchniowy, który funkcjonuje w czasie podwyższonych stanów wody.

Pozostała infrastruktura hydrotechniczna jest dosyć uboga. W związku z wspomnianą rekultywacją jeziora uporządkowano także brzegi jeziora w tym zakresie. Stare, zniszczone elementy zostały zlikwidowane a w ich miejsce pojawiły się nowe. W północnej części jeziora, w strefie gdzie znajduje się miejska plaża, zainstalowano dwa pomosty w kształcie litery L o długości nieco ponad 70 m każdy, które wyznaczają obszar udostępniony do kąpieli (fot. 8). Dodatkowo przy jednym z nich znajduje się 20 metrowy pomost wykorzystywany w okresie letnim do cumowania rowerów wodnych, kajaków czy łódek w kształcie łabędzia.

Niewielki pomost o długości kilkunastu metrów, również wykorzystywany do cumowania łódek, zlokalizowany jest na południowo-wschodnim brzegu jeziora. Tuż obok wybudowano pływającą platformę, na której ustawiono kilka stolików należących do zlokalizowanej na brzegu restauracji. W strefie brzegowej zbiornika wybudowano kilka mostów. Jeden z nich o długości ponad 40 m łączy wyspę z południowym brzegiem. Mostek o stalowej balustradzie wspiera się na 6 betonowych filarach. Dwa inne o kilkunastometrowej długości każdy, znajdują się na południowo-zachodnim skraju jeziora. Pierwszy z nich wybudowano w miejscu, gdzie do zbiornika uchodzi Stradomka, a drugi przełożono tuż obok, nad niewielkim rowem. Balustrady mostków w całości wykonano z drewna. Podobny wygląd utrzymano w przypadku mostu na Trzepizurce. Z uwagi na obecność licznych kaczek gromadzących się w jego sąsiedztwie (karmionych z niego przez ludzi) nazwany jest kaczym mostkiem. Tego typu przeprawa znajduje się także po północnej stronie jeziora. Most przełożono nad wspomnianym niewielkim kanałem łączącym dawny zbiornik z jeziorem. Poza wymienionymi, budowla o cechach pomostu zlokalizowana jest poza główną misą zbiornika, w północno-zachodnim sektorze, w sąsiedztwie wierzy widokowej. Drewniany pomost o długości około 55 m „wkracza” w głąb podmokłego terenu, porośniętego roślinnością szuwarową. Kładka bez balustrad wspiera się na kilkudziesięciu balach wbitych w podmokłe podłoże.

W 2020 roku na zbiorniku, w bliskim sąsiedztwie plaży, poza odgrodzonym terenem kąpieliska, zainstalowano trzy fontanny. Nocą są podświetlane stanowiąc niewątpliwą wizualną atrakcję. Poza czysto estetycznymi walorami fontanny pełną ważne zadanie w napowietrzaniu wód jeziora jako specyficzne aeratory. Odpowiednio napowietrzone wody limniczne są lepiej natlenione i jednocześnie mniej podatne na pojawianie się zakwitów glonów.

Cechy wód jeziornych

Fot. 4. Staw Ostka (fot. M. Rzętała).

Wahania stanów wody

Fot. 5. Zapora czołowa zbiornika Blachownia (fot. M. Rzętała).

Tak jak w każdym zaporowym zbiorniku utworzonym na rzece, który wyposażony jest w urządzenia pozwalające na sztuczne regulowanie poziomu wody, tak również w przypadku zbiornika Blachownia obserwuje się dobowe, sezonowe i wieloletnie zmiany piętrzenia. Dla zainstalowanych w zaporze urządzeń przyjęto normalny poziom piętrzenia na wysokości 259,5 m n.p.m. Szacuje się, że w takiej sytuacji pojemność jeziora osiąga około 450 tys. m³, a jego powierzchnia wynosi około 25 ha. Minimalny poziom piętrzenia jest o pół metra niższy, natomiast maksymalny poziom osiąga woda na rzędnej 260,0 m n.p.m. W wyjątkowych sytuacjach, utożsamianych z występowaniem wezbrań i powodzi na rzece, możliwe jest podpiętrzenie wody w zbiorniku do nadzwyczajnego poziomu na wysokości 260,1 m n.p.m. Amplituda stanów wody w jeziorze może wynosić 1 m, a w wyjątkowych sytuacjach 1,1 m.

Jak już wspomniano, w okresie funkcjonowania jeziora zdarzały się przypadki całkowitego opróżnienia zbiornika. Jednak są to bardzo rzadkie i ekstremalne sytuacje. Oczywistym jest, że w takich przypadkach amplituda wahań poziomu wody przekracza wyznaczony zakres. Ze względu na dominującą funkcję rekreacyjną optymalne jest utrzymywanie wysokości lustra wody w okolicy normalnego poziomu piętrzenia. Z uwagi na płaskodenny charakter misy zbiornika, obniżanie poziomu do niskiej strefy stanów wody, powoduje odsłanianie dużych powierzchni dna, co również niekorzystnie wpływa na funkcjonowanie jeziora. Poziom piętrzenia wody jest konsekwencją aktualnie realizowanej gospodarki wodnej na zbiorniku. Oczywiście oprócz sztucznego sterowania napełnieniem wodą misy, duże znaczenie w tej kwestii odgrywają czynniki naturalne. Największą rolę w zasilaniu jeziora przypisuje się Stradomce, która do ujścia do zbiornika odwadnia zlewnię o powierzchni 68,7 km². Mniejsze znaczenie w tym zakresie odgrywa Trzepizurka drenująca teren o powierzchni 22,1 km². Porównywalne parametry posiada zlewnia bezpośrednia zbiornika wynosząca 24,6 km².

Charakterystyczny dla obszaru Polski śnieżno-deszczowy reżim zasilania rzek warunkuje występowanie w ciągu roku zazwyczaj dwóch okresów wezbrań. Pierwszy przypada na czas wiosennych roztopów a drugi jest konsekwencją letnich opadów. W ciągu roku pojawiają się także okresy jesiennych i zimowych niżówek. Wielkość zasilania rzecznego w dużej mierze wpływa na poziom wody w jeziorze. W ostatnich kilkunastu-kilkudziesięciu latach obserwuje się jednak duże sezonowe różnice zwłaszcza w rozkładzie opadów atmosferycznych. Zimy praktycznie są bezśnieżne, a latem pojawiają się gwałtowne, krótkotrwałe opady o dużym natężeniu. Sytuacja hydrologiczna na dopływach przekłada się na podwyższone stany wody na zbiorniku w czasie wezbrań lub ich obniżenie w okresach niżówkowych, kiedy zasilanie jest znikome.

Warunki termiczno-tlenowe

Fot. 6. Urządzenia upustowe wody w korpusie zapory zbiornika Blachownia (fot. M. Rzętała).

Roczna zmienność temperatury wody w jeziorach jest podstawową cechą fizyczną charakteryzującą środowisko wodne. Do najważniejszych cech ustroju termicznego wody zalicza się zakres i przebieg temperatury wody powierzchniowej oraz zmienność pionowego rozkładu temperatury w zbiorniku w cyklu rocznym. Wyjątkowym i nierozerwalnym elementem tego procesu w umiarkowanych szerokościach geograficznych jest występowanie zjawisk lodowych. Największe znaczenie w kształtowani termiki wód powierzchniowych odgrywa temperatura powietrza. Dotyczy to zwłaszcza płytkich zbiorników o głębokości do 2 m, gdzie promieniowanie słoneczne dociera bez większych problemów do dna. Badania przeprowadzone od kwietnia do września 2014 roku wykazały, że przypowierzchniowa warstwa wody na całym zbiorniku posiadała zbliżoną temperaturę, niezależnie od miejsca pomiaru. Jedynie w sierpniu zanotowano różnicę blisko 2^oC pomiędzy południowym i północnym brzegiem zbiornika. W całym okresie badawczym amplituda temperatur wody wynosiła 14,8^oC. Najniższe temperatury rzędu 10,3^oC pomierzono na początku kwietnia, zaś od czerwca do sierpnia były na wyrównanym poziomie przekraczając w tym czasie 24^oC. Pomimo niewielkiej głębokości zbiornika, we wspomnianym okresie stwierdzono wyraźne różnice w termice pomiędzy strefą przydenną i przypowierzchniową. Dotyczy to jedynie najgłębszej, przyzaporowej strefy zbiornika. W okresie od maja do sierpnia różnice te wynosiły od 6 do 7^oC. Wskazuje to na pojawienie się letniej stratyfikacji termicznej, którą cechuje spadek temperatury wody wraz z głębokością. W okresie wiosennym i jesiennym temperatura wody była na wyrównanym poziomie. Tego typu sytuacje świadczą o występowaniu zjawiska homotermii.

Fot. 7. Stradomka poniżej zapory zbiornika Blachownia (fot. M. Rzętała).

Spośród wszystkich gazów znajdujących się w wodzie największe znaczenie ma tlen (O₂). Jego obecność warunkuje natężenie przebiegu procesów biologicznych oraz umożliwia rozwój życia organizmów wodnych. Stopień rozpuszczalności tlenu a zarazem jego zawartość w wodzie bezpośrednio zależy od jej temperatury. Wraz ze wzrostem temperatury wody obserwuje się spadek rozpuszczalności tego gazu, a przy spadku temperatury wody wzrasta rozpuszczalność tlenu. Stężenia tlenu rozpuszczonego w powierzchniowej warstwie wody zbiornika Blachownia w okresie kwiecień-wrzesień 2014 roku, podobnie jak temperatura, notowane były na porównywalnym poziomie. Wiosną i jesienią stężenia tego gazu zawierały się w przedziale od około 8 do 10 mgO₂/dm³. Latem obserwowano wyraźny wzrost do 14-15 mgO₂/dm³. Także w tym czasie nie zauważono większych różnic w zależności od miejsca wykonania pomiaru. Przedstawiony przebieg zmienności stężeń tlenu rozpuszczonego w wodzie w ciągu roku charakterystyczny jest dla wód zeutrofizowanych. Wysokie wartości w ciepłej porze roku są skutkiem pojawiających się zakwitów zielenic oraz procesowi fotosyntezy, który w takich sytuacjach zachodzi z dużą intensywnością. Wskaźnikiem uwidaczniającym jeszcze bardziej intensywną produkcję pierwotną fitoplanktonu jest stopień nasycenia wody tlenem, który w lecie zawierał się w przedziale 173,5-185,9%. Wertykalne pomiary zawartości tlenu w strefie zapory wykazały wiosną i jesienią porównywalne wartości na wszystkich głębokościach. W tym czasie stężenie tlenu w profilu pionowym wynosiło około 10 mgO₂/dm³, a nasycenie oscylowało w okolicy 100%. Na początku drugiej dekady maja pojawiły się różnice w stratyfikacji tlenowej. W tym czasie stężenie tlenu przy powierzchni wynosiło 7,57 mgO₂/dm³, a przy dnie już tylko 4,6 mgO₂/dm³, zaś nasycenie zmieniało się od 84,1% do 45,5%. Zdecydowanie większe zróżnicowanie obserwowano w pełni lata. W warstwie przypowierzchniowej pojawiało się znaczne przetlenienie przekraczające 15 mgO₂/dm³, gdy w tym samym czasie przy dnie stężenie tlenu wynosiło około 4,5 mgO₂/dm³. Największe różnice w nasyceniu wody tlenem wystąpiły w czerwcu 2014 roku, kiedy to w warstwie przydennej wskaźnik ten wynosił 40% a przy powierzchni 183,6%. Wyczerpywania zasobów tlenu w przydennej warstwie wody w skrajnych sytuacjach może powodować pojawianie się zjawiska „przyduchy”, która powoduje śnięcie ryb oraz śmierć szeregu pozostałych organizmów wodnych potrzebujących tlenu do życia.

Właściwości fizyko-chemiczne

Właściwości fizyko-chemiczne wód zbiornika Blachownia w dużej mierze kształtowane są przez dopływające wody Stradomki i w mniejszym stopniu Trzepizurki, które wnoszą do jeziora szereg substancji rozpuszczonych. Spośród wielu parametrów w charakterystyce fizyko-chemicznej wód geosystemów jeziornych najczęściej uwzględnia się: przewodność elektrolityczną właściwą, odczyn wody, jej twardość, jony w głównej mierze odpowiedzialne za zasolenie (chlorki i siarczany) i eutrofizację (fosforany i azotany). Wody limniczne zbiornika cechuje sezonowa, z miesiąca na miesiąc, zmienność koncentracji poszczególnych wskaźników, przy jednoczesnym zazwyczaj minimalnym ich zróżnicowaniu pomiędzy poszczególnymi sektorami jeziora. Przewodność elektrolityczna właściwa wód przypowierzchniowych w poszczególnych częściach zbiornika w okresie od kwietnia do września 2014 roku była na wyrównanym poziomie i zawierała się w przedziale odpowiednio: 173-237 µS/cm, 173-240 µS/cm oraz 172-239 µS/cm. W przypadku odczynu wód powierzchniowych obserwuje się dosyć duże sezonowe zmiany, jako konsekwencja wspomnianych okresów zakwitu glonów w zbiorniku.  Pomierzone wskaźniki pH za każdym razem odpowiadały zakresowi dla wód zasadowych. We wspomnianym półroczu 2014 roku w zależności od miejsca pomiaru odczyn wynosił: 7,47-9,12, 7,46-9,15 oraz 7,50-9,20. Twardość ogólna wody podawana w mg CaCO₃/dm³, w południowo-wschodniej części zbiornika zmieniała się w zakresie 66,6-86,5, w okolicy miejskiej plaży wynosiła 65,7-88,8, a przy zaporze osiągała 64,8-86,9. W każdej z badanych stref najniższe wartości pomierzono w sierpniu, zaś najwyższe w kwietniu. Zarówno chlorki, jak i siarczany notowano w stosunkowo niskich stężeniach. Jony Cl^- w zależności od miejsca poboru prób zmieniały się w zakresie: 10,56-22,25 mg Cl^-/dm³, 10,40-24,30 mg Cl^-/dm³ oraz 11,0-19,50 mg Cl^-/dm³. We wszystkich badanych miejscach najniższe wartości stwierdzono w maju. Rozkład maksymalnych stężeń był sezonowo zróżnicowany i w każdym z punktów wystąpił w innym czasie. Siarczany były obecne na nieco wyższym poziomie, który wynosił: 19,44-32,47 mg SO₄/dm³, 19,45-30,6 mg Cl^-/dm³ oraz 19,51-29,3 mg Cl^-/dm³. Istotne sezonowe zróżnicowanie dotyczy związków azotu oraz fosforu. Obecność tych biogenów w wodach powierzchniowych decyduje o ich żyzności, co kształtuje warunki rozwoju zwłaszcza fitoplanktonu ale także roślinności wyższej. Zakres zmienności azotu ogólnego w poszczególnych sektorach zbiornika wynosił: 1,84-7,27 mg N/dm³, 1,64-5,22 mg N/dm³ oraz 1,58-7,66 mg N/dm³. We wszystkich przypadkach minimalne wartości wystąpiły we wrześniu, zaś maksimum w dwóch przypadkach zanotowano w sierpniu a w strefie przyzaporowej w lipcu. Odnośnie zmian zawartości fosforu całkowitego w wodach zbiornika nie stwierdzono tak wyraźnych sezonowych prawidłowości. Stężenia tych związków zmieniały się w zakresie: 0,09-0,42 mg P/dm³, 0,18-0,57 mg P/dm³ oraz 0,13-0,43 mg P/dm³.

Procesy brzegowe i osady denne

Fot. 8. Urządzenia wodne na północnym brzegu zbiornika Blachownia (fot. M. Rzętała).jpg

Każde przegrodzenie doliny rzecznej sztuczną przegrodą w postaci zapory powoduje wiele konsekwencji w środowisku geograficznym. Utworzenie zbiornika Blachownia w dolinie Stradomki spowodowało szereg zmian zwłaszcza w strefie kontaktu wód z lądem. Spiętrzone wody rzeczne osiągają poziom wykraczający poza strefę łożyska, gdzie woda i tak pojawiała się tylko w czasie wezbrań rzeki. Intensywność zachodzących procesów geomorfologicznych obserwowanych w strefie brzegowej zbiorników jest bardzo złożona i warunkowana wieloma czynnikami. Płytki zbiornik Blachownia posiada stosunkowo niewielką powierzchnię i generalnie znajduje się w otoczeniu terenów podmokłych z charakterystyczną dla nich roślinnością. To w istotny sposób mocno ogranicza rozwój procesów brzegowych. Do podatnych odcinków na modelowanie poprzez oddziaływanie wód jeziornych zalicza się strome brzegi, które zbudowane są głównie z luźnych utworów, np. piasków lub żwirów. Tego typu brzegi w zbiorniku Blachownia praktycznie nie występują. Odcinki o większym nachyleniu utrwalone są zwartą pokrywą roślinną a właściwie jej systemem korzeniowym. Jedynie w obrębie miejskiej plaży luźne piaski mogą być wymywane i przemieszczane przez falowanie. Dominują brzegi płaskie pokryte darnią, które od strony wody porasta pas szuwarów. Ponadto w południowo-zachodniej części zbiornika, na niewielkich odcinkach strefę brzegową porasta las. Obecność zwartej roślinności w strefie brzegowej, zarówno w części nadwodnej, jak i podwodnej dowodzi, że zbiornik znajduje się na etapie akumulacyjnego utrwalania linii brzegowej.

Pomimo ujścia do zbiornika dwóch rzek, w zasięgu kontaktu wód limnicznych i potamicznych nie powstały tak charakterystyczne dla strefy przejściowej delty. Natomiast w zachodniej części tych terenów, poza groblą oddzielającą zbiornik, znajduje się rozległa strefa akumulacji rzecznej. Obecnie w całości porasta ją zwarta roślinność szuwarowa. Jest to efekt przeprowadzonych działań rekultywacyjnych, który ma sprzyjać procesom samooczyszczania wód Stradomki. Dlatego też geneza osadów dennych w zbiorniku Blachownia ma głównie autochtoniczny charakter. Zasadniczo powstają one z obumarłych szczątków roślinnych, które następnie ulegają mineralizacji. Istotne znaczenie w tym aspekcie przypisuje się także konkretnym działaniom realizowanym przez ludzi. Jak już wspomniano, w przeszłości podejmowano inicjatywy polegające na oczyszczeniu zbiornika z jego osadów, z których następnie uformowano wyspę. Od tego czasu, w ciągu kilkudziesięciu lat misa zbiornika ponownie wypełniła się osadami. Szczegółowe badania przeprowadzone w tym zakresie w 2014 roku wykazały, że miąższość osadów w zbiorniku jest dosyć zróżnicowana. Najgrubsza warstwa osiągająca przedział od 50 do 65 cm, zalegała w strefie przyzaporowej oraz w najpłytszej, cofkowej części jeziora. W strefie przybrzeżnej grubość osadów nie przekraczała 10 cm, zaś w osi zbiornika, wzdłuż dawnego koryta rzeki ich miąższość była większa i zawierała się w przedziale pomiędzy 20 a 50 cm. Z uwagi na genezę osadów w ich składzie dominowała materia organiczna. W zależności od miejsca poboru prób jej zawartość wynosiła od 74,8% do 84,5%, średnio przekraczając poziom nieco 80%. Pomiary zawartości związków azotu i fosforu wykazały ich charakterystyczną zmienność. Maksymalne wartości na poziomie 1,54% azotu ogólnego oraz 1,097% fosforu ogólnego posiadały osady w strefie cofkowej. Zawartość tych biogenów systematycznie zmniejszała się wzdłuż osi zbiornika. Najniższy poziom ich koncentracji cechował osady w strefie przyzaporowej, gdzie azot ogólny stanowił 0,23% a fosfor ogólny 0,076%. W okresie kilkudziesięciu lat od wspomnianego oczyszczenia misy zbiornika, w pokrywie jego osadów dennych następowała systematyczna kumulacja wielu pierwiastków, w tym groźnych dla zdrowia i życia człowieka tzw. metali ciężkich. Ich koncentracja wykazywała odwrotną zmienność niż ta, którą stwierdzono w przypadku związków organicznych. Najniższą zawartość w metale wykazywały osady ze strefy cofkowej. Wzdłuż osi zbiornika poziom ich koncentracji wzrastał. Maksymalne stężenia stwierdzono w osadach środkowej części, pobranych na wysokości miejskiego kąpieliska. W strefie przyzaporowej obecność metali w osadach dennych ponownie była na nieco niższym poziomie. Kumulacja wybranych metali w osadach zbiornika Blachownia przedstawiała się w następujący sposób: kadm – 1-18 mg/kg, miedź – 4-109 mg/kg, kobalt – 2-29 mg/kg, chrom – 3-46 mg/kg, cynk – 105-1197 mg/kg, mangan – 45-510 mg/kg, ołów – 7-135 mg/kg, nikiel – 3-47 mg/kg i żelazo 2900-38200 mg/kg.

W związku z przeprowadzoną w latach 2019-2020 rekultywacją zbiornika, a w szczególności tzw. refulacji, z jego misy usunięto osad w ilości około 16,4 tys. m³. Działania te istotnie zmieniły zarówno objętość osadów, jak i szereg ich parametrów fizycznych i chemicznych.

Znaczenie zbiornika

Fot. 9. Fragment północnego brzegu zbiornika Blachownia (fot. M. Rzętała).

Od momentu swojego powstania, funkcje jakie spełniał zbiornik Blachownia ulegały kilkukrotnym zmianom. Jako zbiornik wybudowany przez człowieka z ściśle określonych powodów, początkowo retencja była wykorzystywana na potrzeby pobliskiej huty – w celach energetycznych do poruszania kół wodnych. Jednak z uwagi na duże zapotrzebowanie energetyczne zakładu przy niewystarczających możliwościach retencyjnych w krótkim czasie zaniechano z takiego wykorzystania zbiornika. Następnie wody jeziora stanowiły miejsce rozrodu ryb i ich hodowli – jako proces ściśle kontrolowany przez człowieka a nie naturalne zjawisko. Dopiero w drugiej połowie XX wieku zbiornik zyskał na znaczeniu jako miejsce rekreacji i wypoczynku. Nad brzegami jeziora przebywali zarówno mieszkańcy Blachowni, jak i okolicznych wsi. Zbiornik stanowił także cel zorganizowanych wyjazdów pracowniczych z zakładów przemysłowych znajdujących się w pobliskiej Częstochowie. Postępująca degradacja zbiornika objawiająca się przede wszystkim w ponadnormatywnym zanieczyszczeniu wód i osadów dennych sprawiły, że jego optymalne wykorzystanie stało się niemożliwe.

Przeprowadzona na szeroką skalę w ostatnich latach rekultywacja zbiornika oraz zagospodarowanie jego obrzeży sprawiły, że ponownie zyskał na znaczeniu społeczno-gospodarczym. W północnej części jeziora utworzono piaszczysty odcinek brzegu przeznaczony do plażowania, przy którym wyznaczono strzeżone miejsce do kąpieli (fot. 9). Tuż obok znajduje się boisk do piłki plażowej oraz pole biwakowe. W okresie wakacyjnym funkcjonuje tu także wypożyczalnia pływającego sprzętu – kajaków i rowerków wodnych. Zimą wprawdzie nie ma plażowiczów ale chłodne wody jeziora wykorzystywane są do morsowania, które z roku na rok zyskuje coraz większą rzeszę zwolenników. Podczas pełnego zlodzenia zbiornika na tafli lodu możliwe jest uprawianie tzw. żeglarstwa lodowego. W tym czasie sporadycznie można zauważyć poruszające się po lodzie bojery. Dookoła zbiornika wytyczono ścieżkę pieszo-rowerową, wzdłuż której ustawiono wiele betonowo-drewnianych ławek. Trasa została oświetlona lampami solarnymi rozmieszczonymi co kilkadziesiąt metrów. Jednym z ważniejszych obiektów, które pojawiły się w ramach prac rewitalizacyjnych obrzeża, jest zlokalizowana w północ-zachodnim sektorze jeziora kilkupiętrowej wysokości zadaszona wieża widokowa. W południowo-wschodnim sektorze wybudowano dwie zadaszone altany oraz miejsce przeznaczone do grillowania. Tuż obok znajduje się kilka lokali gastronomicznych: kawiarnia, cukiernia, restauracja.

Fot. 10. Jedna z tablic informacyjnych na ścieżce przyrodniczo-edukacyjnej nad zbiornikiem Blachownia (fot. M. Rzętała).

Zbiornik Blachownia powszechnie wykorzystywany jest w celach wędkarskich i przynależy terytorialnie do PZW Okręg Częstochowa jako zbiornik Blachownia, or. rz. Warta nr 2, woda nizinna, łowisko nr C23. W wodach jeziora występują takie gatunki ryb jak: karp, amur, tołpyga, lin, leszcz, karaś srebrzysty i złocisty, krąp, jaź, płoć czy wzdręga oraz drapieżniki reprezentowane przez okonie, szczupaki, sandacze, bolenie czy sumy. Pomimo niewielkiej głębokości żyzne wody jeziora stwarzają dogodne warunki dla wzrostu ryb, które osiągają tu duże rozmiary. Poza czysto rekreacyjnym wędkowaniem, na zbiorniku rozgrywane są także zawody wędkarskie organizowane m.in. przez Koło PZW 4 Blachownia, którego rybaczówka znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie zbiornika Wykopalisko.

Możliwości retencyjne zbiornika wykorzystywane są także w celach ochrony przeciwpowodziowej. Oddziaływanie zbiornika jest mocno ograniczone i ma lokalny charakter. W czasie wezbrań ochronie podlega zwłaszcza dolina poniżej zapory. Przeciwpowodziowe oddziaływanie zbiornika obejmuje także południowe dzielnice Częstochowy, przez którą w tej części miasta przepływa Stradomka.

Zbiornik Blachownia oraz jego najbliższe otoczenie, zwłaszcza teren doliny powyżej spełniają wiele ważnych funkcji przyrodniczych. Tereny te znajdują się w zasięgu otuliny Park Krajobrazowy „Lasy nad Górną Liswartą”. W przeszłości podejmowano inicjatywy zmierzające do utworzenia rezerwatu, który obejmowałby rozlewiska powyżej zbiornika w dolinie Stradomki. Jednak działania te nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Stwierdzono tu występowanie około 200 gatunków roślin, w tym wielu rzadkich, m.in. widłak jałowcowaty, widłak torfowy, mieczyk dachówkowaty, storczyk plamisty oraz rosiczka okrągłolistna. W latach 90. XX wieku na terenie gminy powstał obszar chronionego krajobrazu „Rozlewisko Górnej Stradomki” o łącznej powierzchni ponad 100 hektarów. Wody zbiornika stanowią miejsce dla bytowania i rozrodu wielu gatunków ryb oraz płazów i gadów. W otoczeniu zbiornika widywane są: kumak nizinny, ropucha zielona, żaba wodna, jeziorkowa i moczarowa, a także zaskrońce i jaszczurki żyworódki. Najlepsze ku temu okoliczności występują w strefie cofkowej jeziora. Ten najpłytszy sektor zbiornika porasta bogata roślinność zanurzona oraz płaty zespołu grążela żółtego i grzybieni białych o pływających liściach. Takie środowisko stwarza dogodne warunki schronienia narybku przed drapieżnikami. Na zbiorniku powszechnie występują ptaki związane ze środowiskiem wodnym. Najliczniej reprezentowane są kaczki krzyżówki, rzadziej widoczne są łabędzie nieme lub perkozy dwuczube. W obrębie szuwarów występują trzciniak i trzcinniczek, które zakładają na pojedynczych źdźbłach trzcin gniazda zawieszone nad wodą. Poza wymienionymi spotkać można również ptaki drapieżne takie jak błotniak stawowy, myszołów zwyczajny i jastrząb, które zakładają gniazda na pograniczu torfowisk i lasów. Bioróżnorodność zbiornika i jego otoczenia sprawiła, że wytyczono w okolicach akwenu ścieżkę dydaktyczno-przyrodniczą (fot. 10).

Bibliografia

1. Aneks do Programu małej retencji dla województwa śląskiego. Śląski Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych w Katowicach, Katowice 2016.
2. Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U.: Badanie cech fizykochemicznych wód. [w:] M. Gutry-Korycka, H. Werner-Więckowska (red.): Przewodnik do hydrograficznych badań terenowych, Warszawa 1996, s. 42-69.
3. Choiński A.: Limnologia fizyczna Polski, Poznań 2007.
4. Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
5. Hereźniak J., Samosiej L.: O potrzebie ochrony rezerwatowej Jeziora Blachownia koło Częstochowy, w: "Chrońmy Przyrodę Ojczystą" 1990 46(1), s. 35-46.
6. Jaguś A., Rzętała M.: Zbiornik Poraj – charakterystyka fizycznogeograficzna, Sosnowiec 2000.
7. Karte des Deutschen Reiches 1893, 1:100 000, Herby 454, Königlich-Preussische Landesaufnahme oder Landvermessungsbehörden.
8. Karte des Deutschen Reiches 1914, 1:100 000, Herby-Tschenßtochow 454, Generalstabskarte.
9. Kondracki J.: Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998.
10. Kostecki M., Kowalski E., Pohl A.: Zbiornik zaporowy „Blachownia”. Studium limnologiczne w aspekcie rekultywacji, Zabrze 2020.
11. Mapa hydrograficzna w skali 1 : 50 000, arkusz M-34-39-C Częstochowa. Główny Geodeta Kraju, Warszawa 2000.
12. Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
13. Machowski R., Rzętała M., Rzętała M. A.: Sedymentacja w strefie kontaktu wód rzecznych i jeziornych (na przykładzie zbiorników wodnych regionu górnośląskiego), Sosnowiec 2009.
14. Rzętała M.: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.
15. Skowron R.: Zróżnicowanie i zmienność wybranych elementów reżimu termicznego wody w jeziorach na Niżu Polskim, Toruń 2011.
16. "Wiadomości z Ratusza. Informator Urzędu Miejskiego w Blachowni" 2011 nr 5 (81).

Źródła on-line

https://gazetacz.com.pl/jak-powstal-zalew-w-blachowni-12201/

https://blachownia.pl/gmina-blachownia.html

https://gminablachownia.pl/wiadomosci/oczyszczanie-zbiornika-zostalo-zakonczone-zmarnowalismy-ogromne-pieniadze/#google_vignette – Protokół nr 10 końcowego odbioru zadania.

https://czestochowa.naszemiasto.pl/fontanny-na-zalewie-w-blachowni-niczym-wodotryski-w/ar/c1-7853773

https://marekkulakowski.e-kei.pl/uncategorized/jaz-mi/+-+fotografia+jazu

Zobacz też

Dorzecze Odry

Wody powierzchniowe

Zlewnia Warty