Tekst źródłowy strony Szlaki kobiet w województwie śląskim – Śląsk Cieszyński i Podbeskidzie

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Kultura i sztuka]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autor: [[dr hab. Aleksandra E. Banot]]

::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:20181005 082446.jpg|mały|531x531px|Uliczka cieszyńskich kobiet, 2018 r. (fot. A. E. Banot)]]
Hasło przedstawia trzy projekty związane ze szlakami kobiet w [[Województwo śląskie|województwie śląskim]]: Cieszyński Szlak Kobiet wraz z Uliczką cieszyńskich kobiet (realizowany w latach 2010–2013), Szlak kobiet w województwie śląskim obejmujący [[Podbeskidzie]] (2015–2016) oraz Szlak kobiet po [[Strumień|Strumieniu]] i okolicach (2021–2022)<ref>Podaję daty powstania projektu i jego realizacji – działania związane ze szlakami były kontynuowane także w późniejszych latach.</ref>. Nadrzędną ideą tych szlaków jest przypominanie sylwetek kobiet, których działalność w przestrzeni publicznej – społeczna, polityczna i zawodowa – miała wpływ nie tylko na lokalną społeczność i zamieszkiwany region, lecz również na całe społeczeństwo i państwo, a jednocześnie miała charakter emancypacyjny – wyznaczała nowe możliwości realizacji oraz przełamywała dotychczasowe wzorce i role społeczne zarezerwowane dla „drugiej płci” (określenie użyte za Simone de Beauvoir). Powstające po 2000 roku w różnych miejscowościach i regionach Polski projekty szlaków kobiet wpisują się zatem w nurt badań herstorycznych<ref>Kategoria ''herstory'' (ang. ''jej historia'') – w opozycji do ''history'' (ang. ''jego historia'') – została wprowadzona przez angloamerykańskie feministki w latach 70. XX wieku. W polskiej literaturze przedmiotu używa się następujących form: herstoria, herstoryczny.</ref>. Zainteresowanie polskich badaczek i badaczy herstorii obejmuje najczęściej kobiety działające w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, ale niejednokrotnie sięgają oni po postaci żyjące we wcześniejszych okresach (od końca średniowiecza) bądź opisują kobiety aktywne w całym XX stuleciu.

== Cieszyński Szlak Kobiet ==
Powstały w 2010 roku Cieszyński Szlak Kobiet, zainicjowany przez Stowarzyszenie Klub Kobiet Kreatywnych, a realizowany przy współpracy Śląskiego Zamku Sztuki i Przedsiębiorczości (obecnie Zamek Cieszyn), był jednym z pierwszych w Polsce projektów poświęconych szklakom kobiet. Wyprzedził go bodajże tylko Krakowski Szlak Kobiet, prowadzony od 2008 roku przez Fundację Przestrzeń Kobiet. Cieszyński projekt, którego częścią były publikacje autorstwa Władysławy Magiery i współpracowniczek/współpracowników (trzy części ''Cieszyńskiego Szlaku Kobiet'', 2010–2012, którego wydanie wsparł Kongres Polaków w Republice Czeskiej; dwa tomy ''Szlaku kobiet na Śląsku Cieszyńskim'', 2014–2016) oraz Uliczka cieszyńskich kobiet, przybliżył sylwetki kobiet aktywnych w przestrzeni publicznej od drugiej połowy XIX stulecia po wiek XX. Przełom wieków XIX i XX był czasem, kiedy na ziemiach polskich i śląskich oraz w krajach Zachodu prężnie rozwijał się ruch emancypacyjny. Współtworząc ten ruch na [[Śląsk Cieszyński|Śląsku Cieszyńskim]], wiele kobiet podejmowało działania nie tylko w obszarach zarezerwowanych dla „drugiej płci”, takie jak dobroczynność (np. Stefania Michejdowa z Zaleskich), działalność niepodległościowa (np. [[Zofia Kirkor-Kiedroniowa]]) czy wojenna konspiracja (np. Anna Szalbót – siostra Rachela), lecz także w sferach zdominowanych do tej pory przez mężczyzn: ekonomia i zarządzanie (np. Ewa Szurman), medycyna (np. Maria Kossowska-Michejda), twórczość artystyczna (np. Nina Górniak, Marta Świstun z Kubiszów, Maria Wardasówna).

Jesienią 2010 roku powstała Uliczka cieszyńskich kobiet. Na jednej z alejek prowadzących na Wzgórze Zamkowe zostały umieszczone lampy-pomniki z nazwiskami siedmiu działaczek, w tym Kirkor-Kiedroniowej, członkini [[Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego|Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego]]. Autorką koncepcji Uliczki była Roma Rojowska ze Stowarzyszenia Klub Kobiet Kreatywnych, jedna z inicjatorek cieszyńskiego szlaku kobiet odpowiedzialna za sprawy organizacyjne<ref>Zob. ''Szlak cieszyńskich kobiet na 1200-lecie miasta'', Stowarzyszenie Klub Kobiet Kreatywnych, Cieszyn 2009 [archiwum autorki].</ref>. Lampy zaprojektowały Sabina Knapczyk i Aleksandra Satława z Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Obecnie w Uliczce świeci osiemnaście lamp – dwie ostatnie zostały poświęcone pozostałym członkiniom Rady Narodowej, Dorocie Kłuszyńskiej i Marii Sojkowej, a pojawiły się wiosną 2018 roku w czasie obchodów stulecia odzyskania przez Polskę niepodległości<ref>Zob. ''Uliczka Cieszyńskich Kobiet'', <nowiki>https://klubkobietkreatywnych.cieszyn.pl/glowna/uliczka-kobiet/polozenie-uliczki/</nowiki> (20.11.2025). </ref>.

Warto podkreślić wielokulturowy charakter Cieszyńskiego Szlaku Kobiet – prezentuje on działaczki różnych wyznań (obok katoliczek – ewangeliczki i żydówki), różnej przynależności narodowej i etnicznej: śląskiej, polskiej, czeskiej, niemieckiej oraz austriackiej, różnych języków oraz różnych klas społecznych: arystokratki, inteligentki, robotnice, chłopki. O Śląsku Cieszyńskim nie sposób zresztą „opowiadać” (w znaczeniu: badać, mówić, pisać) inaczej.

== W cieniu Beskidów ==
Podobnie rzecz ma się z Podbeskidziem, regionem obejmującym – obok [[Powiat cieszyński|powiatu cieszyńskiego]] – powiaty: [[Bielsko-Biała]], [[Powiat bielski|bielski]] i [[Powiat żywiecki|żywiecki]]. Autorki i autorzy popularnonaukowej publikacji ''Jej ślad w historii – kobiety w województwie śląskim'' ''na przestrzeni wieków. W cieniu Beskidów'' piszą o podstawowym, choć jak się wydaje nie w pełni zrealizowanym, założeniu szlaków – tworzone są one ponad podziałami narodowymi, społeczno-ekonomicznymi i wyznaniowymi<ref>Zob. ''Wstęp'', w: ''Jej ślad w historii – kobiety w województwie śląskim'' ''na przestrzeni wieków. W cieniu Beskidów'', red. A. Muszyńska, A. Skiendziel, A. Skrzypietz, Katowice 2015, s. 8.</ref>. Większość bohaterek tej wydanej przez [[Uniwersytet Śląski]] książki to rozpoznawalne w regionie księżne: Gabriela von Thun und Hohenstein z [[Kończyce Wielkie|Kończyc Wielkich]] (Śląsk Cieszyński)<ref>Jej biogram został przedstawiony również w pierwszym tomie ''Cieszyńskiego Szlaku Kobiet.''</ref>, Luiza Sułkowska z Bielska(-Białej), Alicja Habsburg z [[Żywiec|Żywca]]. Kilka rozdziałów zostało poświęconych znanym pisarkom, m.in. [[Zofia Kossak-Szczucka|Zofii Kossak-Szczuckiej]] i Marii Konopnickiej. Nie zapomniano o mniej rozpoznawalnych autorkach – Kazimierze Alberti oraz Wardasównie<ref>Ta ostatnia pisarka została jedną z bohaterek drugiego tomu ''Cieszyńskiego Szlaku Kobiet.'' Jej sylwetkę przybliżyła Dagmara Ewertowska. Twórczością Wardas zajęłam się w artykule ''Z głową w chmurach. Emancypacja Maryśki ze Śląska Marii Wardasówny'' zamieszczonym w swojej monografii ''Nie(do)czytane. Pisarki nowoczesności przełomu XIX i XX wieku'' (Kraków 2024, s. 225–238).</ref>. Anna Skiendziel, jedna z autorek publikacji, zaproponowała ponadto pięć tematycznych wycieczek (np. ''Arystokracja, Pisarki'') obejmujących obok Bielska-Białej także małe miasta i wsie. Poszerzyła tym samym obszar życia i działania kobiet. Pomysł spaceru szlakiem mieszkanek pogranicza śląsko-małopolskiego wydaje się nowatorski. Jednak największą wartość tej książki stanowią zamieszczone na końcu biogramy kobiet mało znanych, ale równie ciekawych i ważnych z emancypacyjnej i feministycznej perspektywy. Szkoda, że nie zostały one bohaterkami kolejnych publikacji – we ''Wstępie'' autorki i autorzy pisali o pierwszym przewodniku z cyklu ''Jej ślad w historii – kobiety w województwie śląskim na przestrzeni wieków''; projekt nie był kontynuowany. 

Książka była jednym z efektów działań inicjatywy Szlak kobiet w województwie śląskim, współtworzonej – jak można przeczytać na Facebookowej stronie – przez następujące osoby: Aleksandrę Skrzypietz, Annę Skiendziel, Agatę Muszyńską, Katarzynę Napieracz, Aleksandrę Żłobińską, Annę Knaś, Nadię Skrzypietz, Anitę Palimąkę, Magdalenę Kaczmarzyk<ref>Zob. ''Szlak kobiet w województwie śląskim'', <nowiki>https://www.facebook.com/szlakkobiet/</nowiki> (19.11.2025).</ref>. 23 października 2016 roku<ref>Na stronie Stowarzyszenia Szlakiem Kobiet podano datę 18.10.2016 oraz datę kolejnego spaceru – 8.11.2016. Zob. ''Spacery w Bielsku-Białej'', <nowiki>http://szlakiemkobiet.pl/projekty/?lang=pl</nowiki> (19.11.2025).</ref> odbył się kolejny już spacer śladami bielsko-bialskich bohaterek publikacji. Przewodnikami byli Grzegorz Madej z Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej (autor rozdziału poświęconego Sułkowskiej) i Anna Skiendziel. Trasa ujmowała zarówno podwójność miasta (śląskiego Bielska i małopolskiej Białej, które formalnie zostało Bielskiem-Białą w 1951 roku), jak i jego wielokulturowość – w szczególności narodową i wyznaniową. Spacery odbyły się również w Żywcu (2016) i [[Jaworze|Jaworzu]] (2017).

Niektóre bohaterki omawianej książki wzbudziły szczególne zainteresowanie badaczek i badaczy, dzięki czemu stały się znane. Spektakularną popularność zdobyła Alberti. Datuje się ona co najmniej od stycznia 2009 roku, kiedy premierowy spektakl na Małej Scenie Teatru Polskiego w Bielsku-Białej, przygotowany w ramach cyklu ''Fabryka Sensacji – Jacek  Proszyk i S-ka'', przypomniał widzom postać tej poetki i pisarki związanej z Białą. Od tej pory powstało wiele tekstów popularnonaukowych na temat życia i twórczości Alberti, dwie rozprawy doktorskie oraz liczne artykuły naukowe autorstwa m.in. niżej podpisanej<ref>Zob. A.E. Banot, ''Emancypacje Heleny Rumiszewskiej w powieści „Ci, którzy przyjdą” Kazimiery Alberti'', w: tejże, ''Nie(do)czytane…'', s. 98–99. Warto zaznaczyć, że już w 1982 roku, około dwadzieścia lat po śmierci pisarki, jej postać przypominał Edmund Rosner w książce ''Beskidzkie ścieżki pisarzy. Szkice literackie'' (Katowice 1982, s. 104–119).</ref>. Poetka doczekała się nawet pomnika. W 2018 roku zwyciężyła w plebiscycie przeprowadzonym w Uniwersytecie Bielsko-Bialskim (wówczas Akademia Techniczno-Humanistyczna) na patronkę – a właściwie matronkę – Skweru Poetów na terenie kampusu bielskiej uczelni. Rozpoznawalna stała się także Selma Kurz dzięki książce Jacka Kachla z 2018 roku poświęconej tej wybitnej śpiewaczce operowej oraz licznym spotkaniom przybliżającym jej sylwetkę. Ten zbiór biograficznych szkiców został opublikowany z okazji 85. rocznicy śmierci artystki, a w jej powstanie i wydanie zaangażowała się przewodnicząca Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Bielsku-Białej, Dorota Wiewióra<ref>Zob. J. Kachel, ''Selma Kurz. Słowik z Bielska i Białej'', Bielsko-Biała 2018, s. 9. Analiza źródeł zawartych w tej książce pokazuje, że Kurz była bohaterką wcześniejszych artykułów nie tylko Kachla, lecz także innych autorów i autorek.</ref>.

== Przewodniczka. Szlakami kobiet po Strumieniu i okolicach ==
Najnowszym projektem poświęconym szlakom kobiet w województwie śląskim, związanym z omawianym subregionem południowym (konkretnie ze Śląskiem Cieszyńskim), jest ten prezentujący kobiety ze Strumienia i okolic. Otwartość wieloletniej burmistrzyni miasta Anny Grygierek przyczyniła się do powstania w 2022 roku ''Przewodniczki. Szlakami Kobiet po strumieniu i okolicach''. Jej autorkami są Jolanta Sikora-Masal, Anna Skiendziel oraz Małgorzata Tkacz-Janik. Ta niewielkich rozmiarów publikacja wydana przez Urząd Miejski w Strumieniu (Referat Rozwoju i Promocji) nie tylko przedstawia postaci kobiece związane z miejsko-wiejską gminą Strumień, takie jak: Machna Ogrodzeńska, Anna von Bernd, Elżbieta Żertka (Żerdka), Maria Lukrecja Furchówna, Emilia Michalska i inne, lecz także proponuje dwie podstawowe trasy wycieczkowe: miejską i rowerową, szczegółowo wskazując miejsca związane z prezentowanymi bohaterkami. Tym samym pełni ona funkcję profesjonalnego przewodnika, a właściwie – tytułowej przewodniczki.

== Bohaterki ==
Opisane projekty szlaków kobiet, zróżnicowane pod względem formy i treści, łączą typy bohaterek. We wprowadzeniu do pierwszego tomu ''Cieszyńskiego Szlaku Kobiet'' Magiera pisała: „Chcemy przypomnieć nasze poprzedniczki działające na rzecz przywrócenia wolności na Śląsku Cieszyńskim, zachowaniu i przekazywaniu języka polskiego, kultury […]”<ref>W. Magiera, ''Cieszyński Szlak Kobiet'', Czeski Cieszyn 2010, s. 7.</ref>. Wiele prezentowanych kobiet było działaczkami niepodległościowymi, jak na przykład emblematyczna obecnie postać Kirkor-Kiedroniowej, czy – w okresie okupacji – „podziemnymi” (Elżbieta Żertka, Anna Szalbót). Często przywoływane są kobiety, które wybrały życie we wspólnotach zakonnych, jak wymieniona już ewangelicka diakonisa Szalbót albo katolicka siostra Furchówna (była nauczycielką), filantropki (Michejdowa, von Bernd), a chyba najczęściej – przedstawicielki arystokracji: Sułkowska, Habsburg czy von Thun und Hohenstein. Historia głównego nurtu niejednokrotnie wspominała o kobietach, które zajmowały wysoką pozycję w hierarchii społecznej (arystokratki), albo których działalność wpisywała się w kulturowo akceptowalne ramy i kobiece role. Z tego powodu łatwo pamiętać o siostrach zakonnych i społeczniczkach, podobnie jak o działaczkach na rzecz narodu i państwa polskiego wspierających sprawę narodową stawianą ponad inne – w tym sprawę kobiecą – od końca XVIII wieku<ref>Por. S. Walczewska, ''Damy, rycerze i feministki. Kobiecy dyskurs emancypacyjny'', Kraków 2000.</ref>. Z tego samego powodu takie bohaterki łatwo przypominać.

Łatwiej także przypominać pisarki i artystki, bo nawet te mniej znane pozostawiły po sobie spuściznę literacką, malarską czy muzyczną, oraz lekarki i nauczycielki, przedsiębiorczynie i menadżerki, które niejednokrotnie były pionierkami w swoich społecznościach. Najtrudniej upominać się – nawet herstoryczkom<ref>Określenia tego używam za tytułem publikacji ''Herstoryczki'' pod redakcją Natalii Saraty, wydanej przez Fundację Przestrzeń Kobiet (Kraków 2016). </ref> i herstorykom – o postaci w mojej ocenie najciekawsze: czarownice, robotnice i chłopki, czyli kobiety pochodzące z najmniej uprzywilejowanych warstw społecznych, a więc najmniej widoczne. W ''Biogramach'' publikacji ''Jej ślad w historii…'' można znaleźć nazwiska trzech kobiet żyjących na [[Żywiecczyzna|Żywiecczyźnie]] w drugiej połowie XVI wieku (Barbara Qpiolunka) oraz pod koniec XVII wieku (Jadwiga Kubienka, Katarzyna Chyrdula), które zostały oskarżone o czary i na skutek tortur zmarły<ref>Zob. A. Skiendziel, N. Skrzypietz, ''Biogramy'', w: ''Jej ślad w historii…'', s. 173.</ref>. Ich biografie musiały być fascynujące, ale najprawdopodobniej nigdy nie zostaną spisane ze względu na znikomą – jak można się domyślić – ilość materiałów archiwalnych oraz odległość w czasie (brak świadków)<ref>Por. M. Ostling, ''Między diabłem i hostią. Czary i czarownice w wyobrażeniach mieszkańców i mieszkanek Rzeczpospolitej XVI–XVIII wieku'', przeł. Ł. Hajdrych, Warszawa 2023.</ref>. Z kolei w ''Przewodniczce'' znalazł się rozdział poświęcony pracy kobiet w międzywojniu – m.in. w Cegielni parowej i młynie parowym Skalla i S-ka oraz kaflarni rodziny Gnidzińskich. W tej ostatniej pracowała wspomniana już Żertka, a także Maria Macurówna, która zaangażowała się w ruch spółdzielczy<ref>Zob. J. Sikora-Masal, A. Skiendziel, M. Tkacz-Janik, ''Przewodniczka. Szlakami kobiet po Strumieniu i okolicach'', Strumień [2022], s. 16–17.</ref>. W części opisującej trasę rowerową upamiętniono kobiety pracujące w latach 1963–1996 we współpracujących z Polską Akademią Nauk Państwowych Gospodarstwach Rolnych (PGR-ach) w Pruchnej i Jarząbkowicach. Pracownice stanowiły 43% ogółu zatrudnionych<ref>Zob. tamże, ss. 62–63, 65–66.</ref>. Autorki ''Przewodniczki'' napisały: „Ten punkt szlaku dotyka szczególnie istotnej kwestii – codziennej, mrówczej, ciężkiej, niezbędnej, a często znikającej z pola widzenia pracy kobiet”<ref>Tamże, s. 15.</ref>.

== Z muzeum na przystanek ==
Kirkor-Kiedroniowa była jedną z trzech kobiet – obok Kłuszyńskiej i Sojkowej – powołanych w skład Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego, która odpowiadała za przyłączenie w 1918 roku Śląska Cieszyńskiego do Polski. Tylko tyle o tych działaczkach można było dowiedzieć się z wystawy w [[Książnica Cieszyńska|Książnicy Cieszyńskiej]] ''W drodze do Ziemi Obiecanej. Cieszyńscy Polacy w latach 1848–1918'', zorganizowanej w 2008 roku z okazji 90. rocznicy obchodów odzyskania przez Polskę niepodległości. Jednak już w 2010 roku Kirkor-Kiedroniowa stała się jedną z bohaterek pierwszego tomu ''Cieszyńskiego Szlaku Kobiet'' oraz jako jedna z pierwszych siedmiu – w tym samym roku – została upamiętniona lampą-pomnikiem w Uliczce cieszyńskich kobiet. W 2018 roku w ramach projektu Filmowa Kronika Kobiet realizowanego przez Bibliotekę Miejską w Cieszynie (a finansowanego z funduszy Muzeum Historii Polski w ramach programu Patriotyzm jutra) powstał animowany film biograficzny poświęcony Kirkor-Kiedroniowej podkreślający jej działalność na rzecz polskości Śląska Cieszyńskiego i członkostwo we wspomnianej Radzie Narodowej. Kilkuminutowy film, którego pomysłodawczynią była Ilona Majewska, można zobaczyć na Youtubie, a portret samej bohaterki i jej biogram – na jednym z cieszyńskich przystanków autobusowych<ref>Zob. ''Szlak kobiet w województwie śląskim'', <nowiki>https://www.facebook.com/szlakkobiet/</nowiki> (20.11.2025).</ref>. Droga, jaką przeszła Kikor-Kiedroniowa, zarówno jako kobieta w swoim realnym życiu pod koniec XIX wieku i w pierwszej połowie XX stulecia, jak i jako bohaterka kobiecego szlaku, jest niezwykła. Z mało znanej postaci stała się jedną z kluczowym figur historii – bo nie tylko herstorii – Śląska Cieszyńskiego, rozpoznawalną przez wielu współcześnie żyjących mieszkańców regionu. Można powiedzieć, że weszła do mainstreamu. Być może znaczenie miał także fakt, że była ona związana z Polskim Zjednoczeniem Narodowym, a jej bracia, Władysław i Stanisław Grabscy, w latach 20. zostali członkami Rządu<ref>Por. W. Magiera, ''Rola kobiet w walce o niepodległą na Śląsku Cieszyńskim'', „Wiadomości Ratuszowe. Informator Urzędu Miejskiego w Cieszynie” 2018, nr 21, s. 8. Przy tworzeniu Rady Narodowej obowiązywała genderowa kwota – na sześciu mężczyzn przypadła jedna kobieta. Z dzisiejszego punktu widzenia taka kwota wydaje się niesprawiedliwa, ale warto pamiętać, że w obradach Okrągłego Stołu w 1989 roku na czterdziestu ośmiu mężczyzn przypadły tylko dwie kobiety – Grażyna Staniszewska reprezentująca stronę opozycyjno-solidarnościową oraz Anna Przecławska (strona rządowo-koalicyjna). </ref>. Kłuszyńska była członkinią lewicowej [[Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji i Śląska|Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego]] i nie miała takich koneksji rodzinnych.

== Kiedy herstoria staje się historią ==
Przypadek Kirkor-Kiedroniowej (oraz Alberti) pokazuje, jak peryferyjna – w pewnym sensie – herstoria staje się osadzoną centralnie historią. Wydaje się, że samo uprawianie herstorii, m.in. dzięki realizowanym w Polsce od ponad 20 lat projektom poświęconym kobiecym szlakom, stało się już historią. Spełniło swoje funkcje i zrealizowało cele związane nie tylko z odzyskiwaniem zapomnianej historii i dorobku kobiet oraz wplataniu go w tkankę miast i wsi, lecz również stało się przedmiotem różnych badań oraz działań popularyzatorskich. Warto jednak zaznaczyć, że polska herstoria zaczęła się dużo wcześniej niż na początku obecnego stulecia, choć jeszcze nie była tak określana ani nie tworzono kobiecych szlaków. Kwerendy biblioteczne pokazują, że niektóre kobiece postaci (np. Alberti i Kurz) był przedmiotem badań już od wielu lat.

W wydobywanie kobiet z historycznego niebytu, przypominanie ich sylwetek i działalności angażuje się wiele osób. Nie sposób wymienić nazwisk wszystkich. Nie mam jednak wątpliwości, że herstoryczki i herstorycy zasługują na własną pamięć – własne biogramy, a może nawet i szlaki.

== Bibliografia ==

* Banot A.E., Śląski Szlak Kobiet, „Zadra. Pismo feministyczne” 2016, nr 3–4, s. 56–58.
* Banot A.E., Działaczki protestanckie na Śląsku Cieszyńskim w dobie emancypacji, w: Reformacja z perspektywy Bielska i Białej, red. A.E. Banot, E. Gajewska, T. Markiewka, Bielsko-Biała 2018, s. 103–113.
* Banot A.E., Nie(do)czytane. Pisarki nowoczesności przełomu XIX i XX wieku, Kraków 2024 [rozdziały: Emancypacje Heleny Rumiszewskiej w powieści „Ci, którzy przyjdą” Kazimiery Alberti, s. 97–117 oraz Z głową w chmurach. Emancypacja Maryśki ze Śląska Marii Wardasówny, s. 225–238]. 
* Bojda S., Golec J., Słownik biograficzny Ziemi Cieszyńskiej, 3 t., Cieszyn 1993–1998.
* Herstoryczki, red. N. Sarata, współpraca M. Struzik, Kraków 2016.
* Jej ślad w historii – kobiety w województwie śląskim na przestrzeni wieków. W cieniu Beskidów, red.  A. Muszyńska, A. Skiendziel, A. Skrzypietz, Katowice 2015.
* Kachel J., Selma Kurz. Słowik z Bielska i Białej, Bielsko-Biała 2018.
* Magiera W., Cieszyński Szlak Kobiet, 3 t., Czeski Cieszyn 2010–2012.
* Magiera W., Szlak kobiet Śląska Cieszyńskiego, 2 t., Puńców 2014–2016.
* Magiera W., Rola kobiet w walce o niepodległą na Śląsku Cieszyńskim, „Wiadomości Ratuszowe. Informator Urzędu Miejskiego w Cieszynie” 2018, nr 21, s. 8.
* Ostling M., Między diabłem i hostią. Czary i czarownice w wyobrażeniach mieszkańców i mieszkanek Rzeczpospolitej XVI–XVIII wieku, przeł. Ł. Hajdrych, Warszawa 2023.
* Rosner E., Przypomnienie Kazimiery Alberti, w: tegoż, Beskidzkie ścieżki pisarzy. Szkice literackie, Katowice 1982, s. 104–119.
* Sikora-Masal J., Skiendziel A., Tkacz-Janik M., Przewodniczka. Szlakami kobiet po Strumieniu i okolicach, Strumień [2022].
* Szlak cieszyńskich kobiet na 1200-lecie miasta, Stowarzyszenie Klub Kobiet Kreatywnych, Cieszyn 2009 [archiwum autorki]. 
* Walczewska S., Damy, rycerze i feministki. Kobiecy dyskurs emancypacyjny, Kraków 2000.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
[http://szlakiemkobiet.pl/projekty/?lang=pl Spacery w Bielsku-Białej, (19.11.2025).]

[https://www.facebook.com/szlakkobiet/ Szlak kobiet w województwie śląskim, (19.11.2025).]

[https://klubkobietkreatywnych.cieszyn.pl/glowna/uliczka-kobiet/polozenie-uliczki/ Uliczka cieszyńskich kobiet, (20.11.2025).]

[https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=jYWV0pMm2no&fbclid=IwY2xjawOJgIpleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEegKTbrSqS8hWddwilcFFg8MXCjvDNpIyIi6nC0JgkuZqc9ZJr0_8UnyLGOkU_aem_dZcRyWcKdHvPg5G89rCWSg Zofia Kirkor-Kiedroniowa, koncepcja: I. Majewska, Cieszyn 2018, (20.11.2025).]

== Zobacz też ==
[[1918 rok na Śląsku Cieszyńskim]]

[[Aglomeracja bielska]]

[[Polski ruch narodowy na Śląsku Austriackim]]

[[Śląsk Cieszyński]]

[[Żywiecczyzna]]