Tekst źródłowy strony Szlaki kobiet w województwie śląskim – Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Kultura i sztuka]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autor: [[dr hab. Aleksandra E. Banot]]

::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Okładka publikacji z 2018.jpg|mały|Okładka publikacji z 2018 r. „Patriotki ze Śląska” (fot. A. E. Banot).]]
Hasło przedstawia projekty związane ze szlakami kobiet w [[Województwo śląskie|województwie śląskim]] obejmującymi [[Górny Śląsk]] oraz [[Zagłębie Dąbrowskie]]. Opisuje powstanie w 2009 roku idei Śląskiego Szlaku Kobiet, inspirowanego m.in. szlakiem krakowskim, którego celem było przypomnienie ważnych postaci kobiet działających w przestrzeni publicznej Krakowa pod koniec XIX i na początku XX wieku, a który przyczynił się do rozwoju różnych innych projektów herstorycznych<ref>Kategoria ''herstory'' (ang. ''jej historia'') – w opozycji do ''history'' (ang. ''jego historia'') – została wprowadzona przez angloamerykańskie feministki w latach 70. XX wieku. W polskiej literaturze przedmiotu używa się następujących form: herstoria, herstoryczny.</ref> w całej Polsce. Istotną część Śląskiego Szlaku stanowią przedsięwzięcia przypominające postaci pierwszych posłanek na [[Sejm Śląski]] w latach 1922–1939, m.in. wystawa ''60 na 100.'' ''SĄSIADKI. Głosem Kobiet o [[Powstania śląskie 1919-1920-1921|powstaniach śląskich]] i [[Plebiscyt|plebiscycie]]'' czy film ''5 Kobiet Sejmu Śląskiego'' (2019). Hasło prezentuje ponadto wybrane kobiece szlaki na Górnym Śląsku i w Zagłębiu powstałe w swojej pierwotnej formie w latach 2016–2018: [[Bytom|bytomski]], [[Gliwice|gliwicki]], [[Tychy|tyski]] i zagłębiowski. Przybliża wreszcie projekt poświęcony pamiętnikom górniczek, realizowany od 2022 roku. Warto podkreślić, że te herstoryczne inicjatywy z jednej strony uwzględniają wielokulturowy charakter regionów, zaś z drugiej – koncentrują się na działaczkach zaangażowanych w powstania śląskie oraz plebiscyt, opowiadających się za przyłączeniem Górnego Śląska do Polski.

== Szlaki kobiet w województwie śląskim – początki ==
W 2009 roku Małgorzata Tkacz-Janik wystosowała list do Leszka Jodlińskiego, ówczesnego Dyrektora [[Muzeum Śląskie|Muzeum Śląskiego]] w [[Katowice|Katowicach]], w którym przedstawiła projekt Śląskiego Szlaku Kobiet inspirowany m.in. szlakiem krakowskim, tworzonym przez Ewę Furgał i Natalię Saratę w ramach działań Fundacji Przestrzeń Kobiet, a także warszawskimi spacerami organizowanymi przez Sylwię Chutnik.

Projekt ten miał obejmować warsztaty i wycieczki historyczne w formie edukacyjnych ścieżek po obszarze Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego śladami niezwykłych kobiet, interaktywną stronę internetową, dokumentację kobiecej aktywności w przestrzeni publicznej, wydawanie książek, które stałyby się podstawą działań edukacyjnych i popularyzatorskich, „Pokój Kobiet” w Muzeum Śląskim, wreszcie akcje medialne nagłaśniające projekt i jego cele<ref>Zob. A.E. Banot, ''Śląski Szlak Kobiet'', „Zadra. Pismo feministyczne” 2016, nr 3–4, s. 56.</ref>.

W liście zostały wymienione takie postaci, jak: Petronela Golasiowa (Golaszowa), działaczka społeczna i narodowa pracująca na Starym Klimzowcu (obecnie w granicach [[Chorzów|Chorzowa]]); Maria Janicka, założycielka Towarzystwa Polek w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]], organizatorka życia kulturalnego na tym terenie; [[Zofia Kirkor-Kiedroniowa]], [[Dorota Kłuszyńska|Dorota (Dora) Kłuszyńska]], Maria Sojkowa – członkinie [[Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego|Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego]]. Choć Jodliński pozytywnie odniósł się do idei budowania Śląskiego Szlaku Kobiet – za wyjątkiem „Pokoju Kobiet” – współpraca z Muzeum nie została wówczas nawiązana. W 2018 roku Tkacz-Janik wspominała:<blockquote>Kiedy na początku 2009 roku napisałam list do ówczesnego dyrektora Muzeum Śląskiego w Katowicach, Leszka Jodlińskiego, w którym przedstawiłam propozycję wspólnego zainicjowania w województwie śląskim projektu Śląski Szlak Kobiet, nie przypuszczałam, że musi upłynąć prawie dekada, zanim ten projekt w „górnośląskim środowisku” się ziści i dziesiątki osób zaczną spacerować po naszym regionie szlakami kobiet.<ref>M. Tkacz-Janik, ''Krótka herstoria krótkiej historii Śląskiego Szlaku Kobiet'', „Kongresówka. Gazeta jednodniowa V Kongresu Kobiet Województwa Śląskiego” 2018, nr 1, s. 4. </ref></blockquote>

== Poczet pierwszych śląskich posłanek ==
Pod koniec 2015 roku przedstawicielki grupy inicjatywnej - Alina Bednarz, Małgorzata Tkacz-Janik i Katarzyna Tobór-Osadnik, feministyczne działaczki społeczne i polityczne regionu oraz Pełnomocniczki Kongresu Kobiet w Województwie Śląskim - postanowiły działać na własną rękę. Założyły na Facebooku stronę Śląski Szlak Kobiet i przypomniały cele projektu. W kwietniu 2016 roku zaproponowały spacer śladami pierwszych posłanek Sejmu Śląskiego czterech kadencji (1922–1939). Bohaterkami katowickiego wydarzenia zostały: Maria Gruchlikowa, Elżbieta Korfantowa, Maria Kujawska, Janina Omańkowska (10 października 1922 roku otwierała ona pierwsze posiedzenie Sejmu Śląskiego i przewodniczyła jego obradom) oraz Bronisława Szymkowiak. Marta Frej wykonała portrety-memy posłanek, a Anna Liszewska zrobiła mapę. Spacer, który odbył się 15 kwietnia 2016 roku, w przeddzień III Kongresu Kobiet Województwa Śląskiego, okazał się bardzo intersujący. Rozpoczął się w Sali Sejmu Śląskiego, gdzie przedstawiono cele projektu. Trasa wiodła przez centrum Katowic – miejsca związane z życiem i działalnością wymienionych posłanek. Znakomicie wypadła także prezentacja bohaterek w czasie trwania Kongresu. Aktywistki, m.in. Tobór-Osadnik i Bednarz, wcieliły się w role – odpowiednio – Korfantowej i Kujawskiej, przedstawiając przygotowane przez siebie życiorysy.

W grudniu 2016 roku zostało powołane Stowarzyszenie Szlakiem Kobiet, zaś trasa spaceru stała się ścieżką edukacyjną oferowaną zainteresowanym osobom i instytucjom. W ciągu 10-letniej działalności Stowarzyszenie zorganizowało dziesiątki spacerów herstorycznych, podczas których przypomniano postaci kobiet aktywnych w wielu obszarach życia kulturalnego i sportowego, religijnego, społecznego i politycznego, reprezentujących różne grupy narodowe i etniczne oraz różne wyznania. Spacerom towarzyszyły wykłady i prezentacje popularnonaukowe wykorzystujące specjalistyczną wiedzę naukowczyń i naukowców oraz pracowniczek i pracowników muzeów.

W 2018 roku ukazała się publikacja ''Patriotki ze Śląska'' poświęcona posłankom na Sejm Śląski w okresie międzywojennym. Jej autorkami są Alina Bednarz, Magda Goik oraz Katarzyna Tobór-Osadnik. Szkice biograficzne posłanek poprzedza historia polskiego ruchu kobiecego na Górnym Śląsku do 1939 roku<ref>Historia ta została przedstawiona także w formie komiksowej w książce ''Patriotki ze Śląska. Historia polskiego ruchu kobiecego na Górnym Śląsku'' (2020) autorstwa Bednarz i Marty Dąbrowskiej-Okrasko. We ''Wstępie'' można przeczytać, że w powstaniu tej publikacji wzięły udział dzieci w wieku 10–12 lat, które „wykonały część rysunków oraz współtworzyły do nich scenariusz”. A. Bednarz, M. Dąbrowska-Okrasko, ''Patriotki ze Śląska. Historia polskiego ruchu kobiecego na Górnym Śląsku'', Tychy 2020, s. 5.</ref>. W 2018 roku wydano ''Poczet Posłanek Sejmu Śląskiego'' składający się z pięciu pocztówek z wizerunkami i biogramami posłanek, zaś w 2019 roku zainicjowano projekt ''60 na 100. SĄSIADKI. Głosem Kobiet o powstaniach śląskich i plebiscycie''. W tym samym roku wyprodukowano fabularyzowany dokument ''5 Kobiet Sejmu Śląskiego'' (w ramach Filmowej Encyklopedii Powstań Śląskich) przedstawiający życiorysy pierwszych śląskich posłanek. Pomysłodawczynią była Małgorzata Tkacz-Janik, reżyserami i scenarzystami – Maciej Marmola i Kamil Niesłony. W 2022 roku, w 100. rocznicę pierwszego posiedzenia Sejmu Śląskiego, odbyła się historyczna rekonstrukcja otwarcia tego posiedzenia.

== ''60 na 100. SĄSIADKI. Głosem Kobiet o powstaniach śląskich i plebiscycie'' ==
Projekt ''Sąsiadki'' powstał w 2019 roku w Centrum Dziedzictwa Regionalnego Instytutu Kultury w Katowicach (obecnie Instytut Myśli Polskiej im. [[Wojciech Korfanty|Wojciecha Korfantego]], w skrócie – Instytut Korfantego). Jego autorką jest Małgorzata Tkacz-Janik, zaś rysunki-portrety bohaterek – podobnie jak we wcześniejszych projektach – przygotowała Marta Frej. Częścią projektu była „mobilna wystawa w postaci wielkoformatowych memów, przedstawiających w skali 1:1 trzydzieści bohaterek z przełomu XIX i XX wieku, w szczególny sposób związanych z burzliwą historią Górnego Śląska, a na tym tle ze śląskimi powstaniami oraz akcją plebiscytową”<ref>''SĄSIADKI – opis wystawy'', <nowiki>https://ksiaznica.bielsko.pl/wp-content/uploads/2021/04/SASIADKI-opis-2021.pdf</nowiki> (17.04.2026).</ref>. Celem wystawy było przypomnienie kobiet, których działalność, przede wszystkim społeczna i polityczna, miała kluczowe znaczenie dla dziejów regionu, a przez historię głównego nurtu była do tej pory pomijana. Wśród bohaterek projektu nie zabrakło pierwszych posłanek na Sejm Śląski: Gruchlikowej, Korfantowej, Kujawskiej, Omańkowskiej, Szymkowiak, a także działaczek zaangażowanych w powstania śląskie oraz plebiscyt, m.in.: Albiny Balasowej, Zofii Koniarkowej, Marii Różanowiczowej, Haliny Stęślickiej (była także posłanką na Sejm I kadencji), Haliny Wojciechowskiej-Sołowijowej. ''Sąsiadki'' zostały również opracowane w formie ''Zeszytu do herstorii dla początkujących'', który można pobrać ze strony Instytutu Korfantego.

== Bytomski Szlak Kobiet ==
Latem 2016 roku przygotowano herstoryczny spacer w Bytomiu zatytułowany ''Nie tylko Matka Ewa''. W jego powstanie zaangażowały się m.in.: Liga Kobiet Nieobojętnych, Fundacja Historii Kobiet, Piękna Strona Miasta, Kongres Ochrony Zabytków, Wolne Stowarzyszenie Zielonych Artystów oraz Pełnomocniczki Kongresu Kobiet w Województwie Śląskim. Organizatorkom i organizatorom wydarzenia udało się pozyskać dofinansowanie z Urzędu Miasta Bytomia. Pierwszy spacer odbył się 8 października 2016 roku, a jego trasę opracowała m.in. Magda Goik. Jedną z bohaterek bytomskiego szlaku została Teodora Dombkowa, założycielka pierwszego polskiego towarzystwa kobiecego na Górnym Śląsku. Cztery lata później, w 1914 roku, Felicja Chmielewska, Stefania Eckertowa i Janina Omańkowska w sali Domu Narodowego „Ul” założyły Związek Towarzystw Kobiecych, który zrzeszał działające na Górnym Śląsku organizacje kobiece. Na pierwszą przewodniczącą Związku wybrano Omańkowską, późniejszą posłankę na Sejm Śląski. Podczas spaceru zostały także przywołane postaci Marthy Moers, profesorki bytomskiej Akademii Pedagogicznej, i Marii Bretschneider, kierowniczki działu etnografii w Górnośląskim Muzeum Krajowym w Bytomiu. Nie zabrakło Marii Radziejewskiej, dziennikarki (i ostatniej miłości Henryka Sienkiewicza) oraz Karin Stanek, gwiazdy polskiego rocka lat 60. XX wieku.

Spacer przypomniał zarówno polskie działaczki, jak również niemieckie, żydowskie i śląskie. Pokazał wiele ważnych kobiet związanych z miastem – nie tylko tytułową Matkę Ewę, czyli dobrze znaną postać [[Ewa von Tiele-Winckler|Evy von Tiele-Winckler]] (1866–1930), bytomskiej Matki Teresy z Kalkuty, która – porzucając wygodne i dostatnie życie – poświęciła się pomocy chorym i ubogim. To wydarzenie poprzedziło otwarcie wystawy z okazji 150. rocznicy urodzin Matki Ewy przygotowanej przez Parafię Ewangelicko-Augsburską w Bytomiu Miechowicach oraz Ligę Kobiet Nieobojętnych.

== Spacer herstoryczny w Gliwicach ==
21 października 2017 roku odbył się pierwszy herstoryczny spacer w Gliwicach. Trasę przygotowały działaczki Stowarzyszenia, a w realizację wydarzenia włączyły się: Ośrodek Studiów o Mieście, Fundacja Kontrasty, Teatr Miejski i „Nowiny Gliwickie”. Spacer został dofinasowany przez Urząd Marszałkowski województwa śląskiego.

Bohaterkami Gliwickiego Szlaku Kobiet, o których opowiedziały Małgorzata Lichecka, Katarzyna Opielka, Małgorzata Tkacz-Janik i Katarzyna Tobór-Osadnik, zostały m.in. Janina Omańkowska i Jadwiga Markowa, organizatorki „Sejmiku Zarządów Związku Towarzystwa Polek w Gliwicach, na który zjechało ponad dwa tysiące polskich kobiet, aby przygotować się do społecznej i politycznej pracy na czas plebiscytu”<ref>''Powstaje Gliwicki Szlak Kobiet. 21 października pierwszy spacer herstoryczny'', „Nowiny Gliwickie” z 20 października 2017 roku, <nowiki>https://www.nowiny.gliwice.pl/powstaje-gliwicki-szlak-kobiet-21-pazdziernika-pierwszy-spacer-herstoryczny</nowiki> (18.05.2026).</ref>. Kolejnymi postaciami, które przypomniano, były: Lola Potok, Żydówka, więźniarka [[KL Auschwitz|Auschwitz]], która w 1945 roku objęła funkcję komendantki więzienia w Gliwicach – jej historia została przedstawiona w książce ''Oko za oko'' Johna Sacka (1993, wyd. pol. 1995); Zofia Rydet, ceniona fotografka; Wanda Demczyszyn-Wiśniewska, autorka rzeźby kobiety z dzbanem nazywanej „Gliwiczanką”<ref>Zob. tamże.</ref>.

== Spacery po Tychach ==
W tworzenie Tyskiego Szlaku Kobiet zaangażowała się m.in. Alina Bednarz, rodowita tyszanka. W artykule opublikowanym w „Kongresówce”, jednodniowej gazecie wydanej w 2018 roku z okazji stulecia wywalczenia przez Polki praw wyborczych, działaczka Stowarzyszenia przypomniała postaci polityczek z pierwszej połowy XX wieku – Zofii Kapicowej i Anny Benisz, sanitariuszki Marii Krzyżowskiej, która organizowała opiekę medyczną w czasie powstań śląskich, a tuż przed wybuchem [[Druga wojna światowa|drugiej wojny światowej]] – oddział sanitarny w ramach samoobrony Śląska, za co została aresztowana w listopadzie 1939 roku i wywieziona do Auschwitz, gdzie zmarła 1942 roku. Na tyskim szlaku znajdziemy także architektki – Hannę Adamczewską-Wejchert i Marię Czyżewską, które po wojnie przyjechały budować miasto – przede wszystkim osiedla<ref>Zob. A. Bednarz, ''Spacery po Tychach, czyli odkrywanie miasta'', „Kongresówka…”, s. 3.</ref>. Z Tychami była związana również Elżbieta Bocian-Wagner, utytułowana lekkoatletka, wielokrotna rekordzistka Polski w biegu na 80 metrów przez płotki oraz Krystyna Loska, popularna w latach 70. i 80. minionego stulecia spikerka i prezenterka telewizyjna.  

Bednarz zebrała historie kilkunastu kobiet związanych ze swoim rodzinnym miastem (oraz z ziemią pszczyńską) w publikacji ''Tyski Szlak Kobiet. Spacerownik'', wydanej w 2020 roku przez działające w Tychach Stowarzyszenie On/Off.

== Zagłębiowski Szlak Kobiet – Sosnowiec ==
Ten szlak został zainicjowany w [[Sosnowiec|Sosnowcu]] w 2018 roku przez Stowarzyszenie Aktywne Kobiety. Składa się on z czterech tematycznych tras spacerowych. Pierwsza z nich, trasa „A”, przypomina artystki i aktorki, m.in. [[Pola Negri|Polę Negri]]. Druga – trasa „D” – obejmuje działaczki społeczne, takie jak Klara Dietel, żona sosnowieckiego przedsiębiorcy, która zorganizowała jadłodajnię dla ubogich. Na trzeciej trasie – „P” – można spotkać przedsiębiorczynie, m.in. Wandę Telakowską, organizatorkę polskiego wzornictwa przemysłowego czy Małgorzatę Woźniak – założycielkę pierwszej w mieście odlewni stali. Ostatnia trasa – „O” – została poświęcona działaczkom ruchu oporu: Ance Kowalskiej, znanej pisarce i PRL-owskiej opozycjonistce oraz Michalinie Koniecznej, łączniczce Armii Krajowej. Wszystkie trasy zostały zorganizowane w formie przystanków – dwustronnych billboardów poświęconych konkretnej bohaterce:<blockquote>Przystanki na trasach tworzą nowoczesne i atrakcyjne instalacje w postaci przeźroczystych, prostokątnych, dwustronnych billboardów ze zdjęciem naturalnej wielkości osoby, biogramem z jednej strony i informacją o związkach osoby z miejscem – z drugiej.<ref>''Zagłębiowski Szlak Kobiet'', <nowiki>https://aktywnekobiety.org.pl/zaglebiowski-szlak-kobiet-stacja-sosnowiec/</nowiki> (24.05.2026).</ref></blockquote>W 2021 roku, dzięki grantowi pozyskanemu z Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego,  poszczególne trasy zostały uzupełnione o kolejne billboardy. Na trasie „A” pojawiły się m.in. postaci malarek: Jadwigi Maziarskiej oraz Janiny Kraupe-Świderskiej, a także Alina Dorabialska, fizykochemiczka. Do trasy „D” dołączyły takie działaczki, jak Fanny Lamprecht i Elżbieta Schoen, a do trasy „O – Helena Gubała, działaczka żydowskiego ruchu oporu.

W ramach projektu powstała publikacja poświęcona sosnowieckim bohaterkom zatytułowana ''Spacerownik po Zagłębiowskim Szlaku Kobiet – Stacja Sosnowiec'' oraz scenariusze lekcji dla szkół ponadpodstawowych. Przeszkolono także 10 przewodniczek i przewodników. W 2022 roku Stowarzyszenie, przy wsparciu Urzędu Miejskiego, zaproponowało 20 spacerów herstorycznych w ramach obchodów 120. rocznicy nadania Sosnowcowi praw miejskich.

== Pamiętniki górniczek ==
Projekt poświęcony pamiętnikom kobiet z rodzin górniczych zainicjowała w 2022 roku Monika Glosowitz z [[Uniwersytet Śląski|Uniwersytetu Śląskiego]]. Obecnie w jego realizację jest zaangażowany cały zespół, m.in. literaturoznawczyni Karolina Pospiszil-Drong oraz fotografka Karolina Jonderko. We wprowadzeniu do drugiego wydania książki ''Opowieści kobiet z rodzin górniczych'' Glosowitz opisuje czteroetapową realizację przedsięwzięcia. Pierwszy etap miał charakter pilotażowy – na terenie gminy [[Czerwionka-Leszczyny]] prowadzono nabór na warsztaty pisarskie oraz warsztaty historii mówionej, a następnie przeprowadzono nabór prac konkursowych. W kolejnym etapie, będącym uzupełnieniem pierwszego, zorganizowano m.in. wystawę przedmiotów materialnych, takich jak fotografie rodzinne, publikacje dla kobiet czy przyrządy kuchenne. Trzecia część projektu obejmowała nabór konkursowy na pamiętniki skierowany do mieszkanek całego województwa śląskiego. Czwarty etap ma być drugą edycją naboru pamiętników, które miałyby się złożyć na drugi tom publikacji<ref>Inicjatorka projektu poświęconego pamiętnikom górniczek, a zarazem redaktorka ''Opowieści…'', planuje rozszerzyć projekt i objąć jego działaniem nie tylko Górny Śląsk, lecz także całą polską część Górnośląskiego Zagłębia Węglowego z zagłębiami dąbrowskim i krakowskim. Zob. M. Glosowitz, ''Auto/biografia zbiorowa. Opowieści kobiet z rodzin górniczych'', w: ''Opowieści kobiet z rodzin górniczych'', red. M. Glosowitz, Katowice 2024, s. 17–18.</ref>. Piąta część projektu, o której można przeczytać na stronie Pamiętniki.com.pl, a która była realizowana w 2025 roku, dotyczyła m.in. warsztatów pamiętnikarskich<ref>Zob. ''Pamiętniki kobiet z rodzin górniczych'', <nowiki>https://www.pamietniki.com.pl/pl</nowiki> (20.04.2026).</ref>.



Glosowitz podkreśla, że zainicjowane przez nią działania aktywistyczno-naukowe związanie z przywróceniem kobiet pamięci kulturowej regionu ma znaczenie – z jednej strony – dla lokalnej społeczności, zaś z drugiej – wpisuje się w badania transnarodowe<ref>Zob. M. Glosowitz, ''Auto/biografia zbiorowa''…, s. 20–21.</ref>. Imponuje podejście badaczki do autorek pamiętników:<blockquote>Założeniem i celem tego projektu było bowiem przede wszystkim to, żeby uczestniczki same podjęły próbę uformowania swoich wspomnień, żeby to one poprowadziły własne linie narracji, wybrały odpowiednie języki, poetyki, style, słowa. Zaakcentowały to, co miałoby ich zdaniem wybrzmieć, być  może przemilczały to, o czym opowiadać nie chcą.<ref>Tamże, s. 21.</ref></blockquote>Dla Glosowitz jest ważne, aby pamiętniki zostały w przyszłości opracowane naukowo – stały się nie tylko źródłem historycznym i biograficznym, lecz również tekstem literackim. Można zatem powiedzieć, że projekt ten wychodzi z jednej strony naprzeciw herstorii, która skupiając się na opowieściach współcześnie żyjących kobiet tu i teraz zapisuje ich życie i działania, zaś z drugiej strony – traktuje pamiętniki jako potencjalne dzieło.

== Patriotki ze Śląska ==
Przedstawione szlaki<ref>Szlaki kobiet mają także takie miasta, jak [[Ruda Śląska]] i [[Świętochłowice]] (2018) oraz [[powiat mikołowski]] (2023). Nie sposób przedstawić tutaj wszystkich inicjatyw herstorycznych podejmowanych na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim.</ref> mają zdecydowanie wielokulturowy charakter. Z kolei wiele publikacji poświęconych kobietom aktywnym w przestrzeni publicznej pod koniec XIX i na początku XX wieku podkreśla patriotyczną działalność bohaterek związanych z Górnym Śląskiem, które po [[Pierwsza wojna światowa|pierwszej wojnie światowej]] dążyły do przyłączenia regionu do Polski. Zakładały różne stowarzyszenia kobiece, angażowały się w powstania śląskie (wstępowały do [[Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska|Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska]] czy [[Polski Czerwony Krzyż|Polskiego Czerwonego Krzyża]] dla [[Śląsk|Śląska]]), a w plebiscycie namawiały do głosowanie na Polskę. Taki charakter ma cykl przywoływanych już książek zatytułowanych ''Patriotki ze Śląska''. Trzeci tom „Śląskiego Almanachu Powstańczego” z 2017 roku, zatytułowany ''Kobiety w powstaniach śląskich i plebiscycie górnośląskim'', omawia różne aspekty udziału kobiet w powstaniach oraz w agitacji plebiscytowej. Wydana w 2019 roku w opracowaniu Joanny Lusek publikacja ''Zanim nastała Polska… Praca społeczna kobiet w okresie powstań i plebiscytu na Górnym Śląsku'' zawiera wybrane relacje kobiet pochodzące z ''Księgi pamiątkowej pracy społeczno-narodowej kobiet na Śląsku od roku 1880 do roku 1922''. <blockquote>[''Księga''] została przygotowana przez sekcję historyczną działu pracy społecznej i była eksponowana podczas zorganizowanej z okazji 10-lecia istnienia państwa polskiego w 1929 roku Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu, prezentującej dorobek II Rzeczypospolitej. […] Dokumentuje szereg zjawisk historycznych i społecznych oraz proces dążeń niepodległościowych na Górnym Śląsku – poczynając od przełomu wieków XIX i XX, ze szczególnym jednak uwzględnieniem okresu powstań i plebiscytu, zatem lat 1921/1922 – z kobiecej perspektywy.<ref>J. Lusek, ''Wstęp'', w: ''Zanim nastała Polska…'' ''Praca społeczna kobiet w okresie powstań i plebiscytu na Górnym Śląsku. Wybór relacji'', Bytom 2019, s. 11. Warto dodać, że zespołem opracowującym ''Księgę…'' kierowała Olga Zarzycka-Ręgorowicz (1900–1986), poetka, redaktorka pisma „Powstaniec” oraz pracownica Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Bytomiu.</ref></blockquote>W tomie ''Zanim nastała Polska…'' można znaleźć relacje wielu wymienionych tutaj kobiet, m.in.: Anny Benisz, Marii Kujawskiej, Haliny Stęślickiej, Haliny Wojciechowskiej-Sołowijowej.

Podobnie jak w XIX wieku, w okresie zaborów, sprawa narodowa była nadrzędna wobec sprawy kobiecej, tak na Górnym Śląsku na początku XX wieku, a zwłaszcza po pierwszej wojnie światowej, nadrzędna stała się sprawa polska. Trudno powiedzieć, czy tym razem rolę odegrał fakt, że obywatelki odrodzonego państwa polskiego (a także obywatelki Niemiec) w listopadzie 1918 roku uzyskały czynne i bierne prawa wyborcze, a więc dążenia emancypacyjne mogły zejść na dalszy plan. 

== Herstoryczna wspólnota ==
Glosowitz nie ma wątpliwości, że „opowiadanie jest zajęciem grupowym, żeby nie powiedzieć – wspólnotowym. Dopiero wtedy zyskuje sens, i to wielokrotny”<ref>M. Glosowitz, ''Auto/biografia zbiorowa''…, s. 9. </ref>.

Wydaje się, że największym osiągnięciem Stowarzyszenia Szlakiem Kobiet, a jednocześnie jego nieformalnym celem, jest sieciowanie osób i instytucji zajmujących się budowaniem szlaków kobiet w poszczególnych miejscowościach. Szlaków, które niejednokrotnie już istnieją pod różnymi postaciami – spacerów, wystaw, publikacji. Ponadto autorkom i autorom Śląskiego Szlaku Kobiet jako projektu całościowego udaje się nawiązywać współpracę ponad podziałami zawodowymi i metodologicznymi, a także politycznymi i światopoglądowymi. Wszyscy spotykamy się zatem na herstorycznych szlakach, aby wspólnie snuć opowieści o kobietach ważnych dla naszych miast i regionów. Zgadzam się z Pauliną Żarnecką, która pisze:<blockquote>Potrzebujemy biografii kobiet. Nie muz znanych artystów czy anonimowych sanitariuszek, ale kobiet wymienionych z imienia i nazwiska, z własną twarzą, historią życia i osiągnięciami, choćby symbolicznymi. Potrzebujemy ich w roli sprawczych podmiotów, zdolnych do wzięcia odpowiedzialności za rzeczywistość wokół siebie. Potrzebujemy ich historii po to, by się nimi zainspirować, ale też po to, by lepiej zrozumieć swoje przodkinie, po których często – poza okruchami wspomnień – nic nie zostało. Potrzebujemy ich w końcu po to, by się wreszcie dowiedzieć, komu zawdzięczamy swoje prawa.<ref>P. Żarnecka, ''Siła (z) herstorii – o rewolucyjnym potencjale biografii kobiet'', <nowiki>https://muzeumherstoriisztuki.org/2023/03/02/sila-z-herstorii-o-rewolucyjnym-potencjale-biografii-kobiet/</nowiki> (12.06.2026).</ref></blockquote>

== Bibliografia ==

* Banot A.E., Śląski Szlak Kobiet, „Zadra. Pismo feministyczne” 2016, nr 3–4, s. 56–58.
* Bednarz A., Spacery po Tychach, czyli odkrywanie miasta, „Kongresówka. Gazeta jednodniowa V Kongresu Kobiet Województwa Śląskiego” 2018, nr 1, s. 3.
* Bednarz A., Tyski Szlak Kobiet. Spacerownik, Tychy 2020.
* Bednarz A., Dąbrowska-Okrasko M., Patriotki ze Śląska. Historia polskiego ruchu kobiecego na Górnym Śląsku, Tychy 2020.
* Bednarz A., Goik M., Tobór-Osadnik K., Patriotki ze Śląska. Posłanki na Sejm Śląski w okresie międzywojennym, Tychy 2018.
* Glosowitz M., Auto/biografia zbiorowa. Opowieści kobiet z rodzin górniczych, w: Opowieści kobiet z rodzin górniczych, red. M. Glosowitz, Katowice 2024, wyd. 2, s. 7–27.
* Lusek J., Wstęp, w: Zanim nastała Polska… Praca społeczna kobiet w okresie powstań i plebiscytu na Górnym Śląsku. Wybór relacji, oprac. J. Lusek, Bytom 2019, s. 9–13.
* Spacerownik po Zagłębiowskim Szlaku Kobiet – Stacja Sosnowiec, Stowarzyszenie Aktywne Kobiety, Sosnowiec [2021].
* „Śląski Almanach Powstańczy”, t. 3, red. M. Fic, L. Krzyżanowski, Świętochłowice 2017.
* Tkacz-Janik M., Krótka herstoria krótkiej historii Śląskiego Szlaku Kobiet, „Kongresówka. Gazeta jednodniowa V Kongresu Kobiet Województwa Śląskiego” 2018, nr 1, s. 4.
* Zagłębiowski Szlak Kobiet – Stacja Sosnowiec. Scenariusze lekcji dla szkół ponadpodstawowych, [Sosnowiec 2021].
* Zeszyt do herstorii dla początkujących. 60 na 100. SĄSIADKI. Głosem kobiet o powstaniach śląskich i plebiscycie, red. M. Tkacz-Janik, Katowice [2019].

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
[https://www.youtube.com/watch?v=KWHWDosITdM&#x20;(17.04.2026) 5 kobiet Sejmu Śląskiego, koncepcja: M. Tkacz-Janik, reż. M. Marmola, K. Niesłony,  Katowice 2019].

[https://www.pamietniki.com.pl/pl Pamiętniki kobiet z rodzin górniczych].

[https://www.nowiny.gliwice.pl/powstaje-gliwicki-szlak-kobiet-21-pazdziernika-pierwszy-spacer-herstoryczny Powstaje Gliwicki Szlak Kobiet. 21 października pierwszy spacer herstoryczny, „Nowiny Gliwickie” z 20 października 2017 roku].

[https://ksiaznica.bielsko.pl/wp-content/uploads/2021/04/SASIADKI-opis-2021.pdf SĄSIADKI – opis wystawy].

[https://www.facebook.com/szlakkobiet/ Szlak kobiet w województwie śląskim].

[https://aktywnekobiety.org.pl/zaglebiowski-szlak-kobiet-stacja-sosnowiec/ Zagłębiowski Szlak Kobiet].

[https://muzeumherstoriisztuki.org/2023/03/02/sila-z-herstorii-o-rewolucyjnym-potencjale-biografii-kobiet/ Żarnecka Paulina, Siła (z) herstorii – o rewolucyjnym potencjale biografii kobiet].

== Zobacz też ==
[[Górny Śląsk]]

[[Polski Komisariat Plebiscytowy]]

[[Powstania śląskie 1919-1920-1921]]

[[Sejm Śląski]]

[[Szlaki kobiet w województwie śląskim – Śląsk Cieszyński i Podbeskidzie]]

[[Zagłębie Dąbrowskie]]