Praktykant: /* Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna */

2023-06-09T06:59:45Z

Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna

← poprzednia wersja		Wersja z 08:59, 9 cze 2023
Linia 34:		Linia 34:
	\|-		\|-
	\| Długość (m)\|\| 231\|\| 573\|\| 231		\| Długość (m)\|\| 231\|\| 573\|\| 231
	\| -		\|-
	\| Szerokość maksymalna (m)\|\| 170\|\| 323\|\| 156		\| Szerokość maksymalna (m)\|\| 170\|\| 323\|\| 156
	\|-		\|-

Praktykant o 06:57, 9 cze 2023

2023-06-09T06:57:59Z

← poprzednia wersja		Wersja z 08:57, 9 cze 2023
Linia 5:		Linia 5:
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 10 (2023)\|TOM: 10 (2023)]]		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 10 (2023)\|TOM: 10 (2023)]]
			[[Plik:Rys. 1. Żabie Doły.jpg\|\|400px\|thumb\|right\|Rys. 1. Zbiorniki wodne na pograniczu Bytomia, Chorzowa i Piekar Śląskich: 1 – zbiorniki wodne, 2 – cieki powierzchniowe, 3 – drogi, 4 – linie kolejowe, 5 – granice jednostek administracyjnych.]]

	Antropogeniczne zbiorniki wodne położone na terenie powszechnie znanym jako Żabie Doły tworzą specyficzny kompleks sztucznych jezior (rys. 1). Na terenie tym skupia się kilkanaście zbiorników, których powstanie związane jest z podziemnym pozyskiwaniem surowców mineralnych takich jak rudy cynku i ołowiu, a w późniejszym czasie także węgiel kamienny (fot. 1). Zbiorniki te wypełniają niecki z osiadania i zapadliska, które pojawiły się na powierzchni terenu jako swego rodzaju skutek uboczny prowadzonej działalności górniczej i początkowo były traktowane jako tzw. szkody górnicze<ref>[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Wody_powierzchniowe R. Machowski, M. Rzętała: Wody powierzchniowe, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1.]</ref>. Niektóre zbiorniki zostały wybudowane w ściśle określonych celach. Retencjonowane wody wykorzystywano w procesie flotacji wydobytych rud, a następnie ze skałą płonną wylewano w osadnikach<ref> R. Machowski: Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, s. 33, 43, 47.</ref>. Żabie Doły położone są w centralnej części [[Województwo śląskie\|województwa śląskiego]].		Antropogeniczne zbiorniki wodne położone na terenie powszechnie znanym jako Żabie Doły tworzą specyficzny kompleks sztucznych jezior (rys. 1). Na terenie tym skupia się kilkanaście zbiorników, których powstanie związane jest z podziemnym pozyskiwaniem surowców mineralnych takich jak rudy cynku i ołowiu, a w późniejszym czasie także węgiel kamienny (fot. 1). Zbiorniki te wypełniają niecki z osiadania i zapadliska, które pojawiły się na powierzchni terenu jako swego rodzaju skutek uboczny prowadzonej działalności górniczej i początkowo były traktowane jako tzw. szkody górnicze<ref>[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Wody_powierzchniowe R. Machowski, M. Rzętała: Wody powierzchniowe, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1.]</ref>. Niektóre zbiorniki zostały wybudowane w ściśle określonych celach. Retencjonowane wody wykorzystywano w procesie flotacji wydobytych rud, a następnie ze skałą płonną wylewano w osadnikach<ref> R. Machowski: Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, s. 33, 43, 47.</ref>. Żabie Doły położone są w centralnej części [[Województwo śląskie\|województwa śląskiego]].
Linia 13:		Linia 14:

	==Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna==		==Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna==
			[[Plik:Fot. 1. Zbiorniki wodne na pograniczu Bytomia i Chorzowa (fot. M. Rzętała).jpg\|\|400px\|thumb\|right\|Fot. 1. Zbiorniki wodne na pograniczu Bytomia, Chorzowa i Piekar Śląskich (fot. M. Rzętała).]]

	Geneza zbiorników wodnych w nieckach z osiadania na obszarze Wyżyny Śląskiej związana jest z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, a w mniejszym stopniu także rud cynku i ołowiu. W wyniku wybierania złóż surowców mineralnych pod powierzchnią terenu powstają puste przestrzenie. Masy skalne, w związku z rozwojem ruchów pionowych, powoli przemieszczają się w kierunku powstałych pustek. Konsekwencją tego typu przemieszczeń są morfologiczne zmiany objawiające się na powierzchni terenu w postaci ugięcia warstw, osiadania i zapadania gruntu<ref> S. Żmuda: Antropogeniczne przeobrażenia środowiska przyrodniczego konurbacji górnośląskiej, Katowice 1973, s. 1-211.</ref>. W przypadku, gdy eksploatacja prowadzona jest na nieznacznych głębokościach, dochodzi do gwałtownego ruchu mas skalnych, w skutek czego powstają deformacje nieciągłe takie jak: progi, leje, szczeliny, rowy. Natomiast niecki z osiadania, powstające w wyniku deformacji ciągłych, związane są z eksploatacją prowadzoną na znacznych głębokościach, zazwyczaj przekraczających 100 m. W innych przypadkach skały znajdujące się nad wyrobiskiem muszą odznaczać się dużą plastycznością. Najczęściej niecka z osiadania przyjmuje kształt zbliżony do koła lub elipsy, a jej wielkość, zasięg oraz przebieg procesu powstawania uzależniony jest od czynników górniczo-geologicznych<ref> S. Szpetkowski: Charakterystyka wpływów robót górniczych na górotwór i na powierzchnię terenu, [w:] Ochrona powierzchni przed szkodami górniczymi, Katowice 1980, s. 39-77.</ref>. Procesy osiadania terenu na Wyżynie Śląskiej są powszechnym zjawiskiem występującym przede wszystkim na obszarze Wyżyny Katowickiej, ale także na terenach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Powodują one konkretne straty ekonomiczne określane mianem szkód górniczych<ref> R. Machowski, M. Rzętała, M.A. Rzętała, M. Solarski: Geomorphological and hydrological effects of subsidence and land use change in industrial and urban areas, [w:] “Land Degradation and Development” 2016, vol. 27, nr 7, s. 1740-1752.</ref>.		Geneza zbiorników wodnych w nieckach z osiadania na obszarze Wyżyny Śląskiej związana jest z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, a w mniejszym stopniu także rud cynku i ołowiu. W wyniku wybierania złóż surowców mineralnych pod powierzchnią terenu powstają puste przestrzenie. Masy skalne, w związku z rozwojem ruchów pionowych, powoli przemieszczają się w kierunku powstałych pustek. Konsekwencją tego typu przemieszczeń są morfologiczne zmiany objawiające się na powierzchni terenu w postaci ugięcia warstw, osiadania i zapadania gruntu<ref> S. Żmuda: Antropogeniczne przeobrażenia środowiska przyrodniczego konurbacji górnośląskiej, Katowice 1973, s. 1-211.</ref>. W przypadku, gdy eksploatacja prowadzona jest na nieznacznych głębokościach, dochodzi do gwałtownego ruchu mas skalnych, w skutek czego powstają deformacje nieciągłe takie jak: progi, leje, szczeliny, rowy. Natomiast niecki z osiadania, powstające w wyniku deformacji ciągłych, związane są z eksploatacją prowadzoną na znacznych głębokościach, zazwyczaj przekraczających 100 m. W innych przypadkach skały znajdujące się nad wyrobiskiem muszą odznaczać się dużą plastycznością. Najczęściej niecka z osiadania przyjmuje kształt zbliżony do koła lub elipsy, a jej wielkość, zasięg oraz przebieg procesu powstawania uzależniony jest od czynników górniczo-geologicznych<ref> S. Szpetkowski: Charakterystyka wpływów robót górniczych na górotwór i na powierzchnię terenu, [w:] Ochrona powierzchni przed szkodami górniczymi, Katowice 1980, s. 39-77.</ref>. Procesy osiadania terenu na Wyżynie Śląskiej są powszechnym zjawiskiem występującym przede wszystkim na obszarze Wyżyny Katowickiej, ale także na terenach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Powodują one konkretne straty ekonomiczne określane mianem szkód górniczych<ref> R. Machowski, M. Rzętała, M.A. Rzętała, M. Solarski: Geomorphological and hydrological effects of subsidence and land use change in industrial and urban areas, [w:] “Land Degradation and Development” 2016, vol. 27, nr 7, s. 1740-1752.</ref>.
Linia 58:		Linia 60:

	==Cechy wód jeziornych==		==Cechy wód jeziornych==
			[[Plik:Fot. 2. Żabie Doły – część południowo-wschodnia (fot. M. Rzętała).JPG\|\|400px\|thumb\|right\|Fot. 2. Żabie Doły – część południowo-wschodnia (fot. M. Rzętała).]]

	===Wahania stanów wody i retencja jeziorna===		===Wahania stanów wody i retencja jeziorna===
Linia 120:		Linia 123:

	==Procesy brzegowe i osady denne==		==Procesy brzegowe i osady denne==
			[[Plik:Fot. 3. Staw Kolejarz w kompleksie zbiorników Żabie Doły (fot. M. Rzętała).JPG\|\|400px\|thumb\|right\|Fot. 3. Staw Kolejarz w kompleksie zbiorników Żabie Doły (fot. M. Rzętała).]]

	Intensywność oraz przebieg procesów brzegowych w obrębie zbiorników wodnych w nieckach z osiadania jest mocno ograniczona z uwagi na wiele uwarunkowań środowiskowych i tych o podłożu antropogenicznym. Niewielka ich powierzchnia i pojemność w zdecydowanej mierze wpływa na ograniczenie rozwoju zwłaszcza form abrazyjnych. Ponadto w trakcie ich powstawania pokrywa roślinna znajdująca się nad powierzchnią wody zostaje naruszona w stosunkowo niewielkim stopniu. Dodatkowo z upływem czasu pojawiają się gatunki wilgocio- i wodnolubne, które także w utrwalający sposób wpływają na brzegi powstałych zbiorników. Z uwagi na fakt, że część zbiorników powstała na obszarach użytkowanych przez człowieka, ich brzegi mają charakter utrwalonych form antropogenicznych. Dotyczy to tych odcinków, gdzie znajdują się nasypy drogowe i kolejowe. W miejscu tym występują liczne ciągi krzyżujących się ciągów komunikacyjnych. Przebiegająca przez środkową część tych terenów linia kolejowa została zlikwidowana. Znajdujące się na jej powierzchni szyny wraz z podkładami zostały zdemontowane, a powierzchnia wyrównana. Nie oznacza to oczywiście, że w ich obrębie procesy brzegowe nie zachodzą w ogóle. Obserwuje się bowiem różnego rodzaju zmiany w strefie brzegowej powodowane przez wody limniczne. Uwarunkowania środowiskowe oraz działalność człowieka w strefie brzegowej sprawia, iż powstałe formy mają zdecydowanie częściej charakter akumulacyjny. Jednocześnie ich liczba jest niewielka i są one mało zróżnicowane<ref> M. Michalewicz, M. Rzętała, J. Wach: Procesy brzegowe w obrębie antropogenicznych zbiorników wodnych na Wyżynie Śląskiej, [w:] Procesy geomorfologiczne zapis w rzeźbie i osadach. III Zjazd Geomorfologów Polskich. 1. Streszczenia komunikatów, posterów i referatów, Sosnowiec 1995, s. 54-56.</ref>.		Intensywność oraz przebieg procesów brzegowych w obrębie zbiorników wodnych w nieckach z osiadania jest mocno ograniczona z uwagi na wiele uwarunkowań środowiskowych i tych o podłożu antropogenicznym. Niewielka ich powierzchnia i pojemność w zdecydowanej mierze wpływa na ograniczenie rozwoju zwłaszcza form abrazyjnych. Ponadto w trakcie ich powstawania pokrywa roślinna znajdująca się nad powierzchnią wody zostaje naruszona w stosunkowo niewielkim stopniu. Dodatkowo z upływem czasu pojawiają się gatunki wilgocio- i wodnolubne, które także w utrwalający sposób wpływają na brzegi powstałych zbiorników. Z uwagi na fakt, że część zbiorników powstała na obszarach użytkowanych przez człowieka, ich brzegi mają charakter utrwalonych form antropogenicznych. Dotyczy to tych odcinków, gdzie znajdują się nasypy drogowe i kolejowe. W miejscu tym występują liczne ciągi krzyżujących się ciągów komunikacyjnych. Przebiegająca przez środkową część tych terenów linia kolejowa została zlikwidowana. Znajdujące się na jej powierzchni szyny wraz z podkładami zostały zdemontowane, a powierzchnia wyrównana. Nie oznacza to oczywiście, że w ich obrębie procesy brzegowe nie zachodzą w ogóle. Obserwuje się bowiem różnego rodzaju zmiany w strefie brzegowej powodowane przez wody limniczne. Uwarunkowania środowiskowe oraz działalność człowieka w strefie brzegowej sprawia, iż powstałe formy mają zdecydowanie częściej charakter akumulacyjny. Jednocześnie ich liczba jest niewielka i są one mało zróżnicowane<ref> M. Michalewicz, M. Rzętała, J. Wach: Procesy brzegowe w obrębie antropogenicznych zbiorników wodnych na Wyżynie Śląskiej, [w:] Procesy geomorfologiczne zapis w rzeźbie i osadach. III Zjazd Geomorfologów Polskich. 1. Streszczenia komunikatów, posterów i referatów, Sosnowiec 1995, s. 54-56.</ref>.
Linia 132:		Linia 136:

	==Znaczenie zbiorników==		==Znaczenie zbiorników==
			[[Plik:Fot. 4. W Zespole Przyrodniczo-Krajobrazowym Żabie Doły (fot. M. Rzętała) .JPG\|\|400px\|thumb\|right\|Fot. 4. W Zespole Przyrodniczo-Krajobrazowym Żabie Doły (fot. M. Rzętała).]]

	Znaczenie terenów określanych mianem Żabich Dołów na przestrzeni lat ulegało istotnym zmianom. Początkowo tereny te wykorzystywane były zasadniczo w celach rolniczych. Następnie w miarę upływu czasu, sposób użytkowania gruntów podlegał zmianom. Decydujące znaczenie w tej kwestii odegrała postępująca urbanizacja i uprzemysłowienie. Rozwój górnictwa podziemnego spowodował pojawienie się osiadania terenu, co w efekcie wpłynęło na finalne ukształtowanie fizjonomii tych terenów. W miarę jak osiadania obejmowały nowe tereny to jego skutki stawały się coraz bardziej dotkliwe i odczuwalne zwłaszcza pod względem gospodarczego wykorzystania. Następnie teren Żabich Dołów zaczął być postrzegany jako obszar szkód górniczych i nieużytków. Przez szereg lat tereny te podlegały oddziaływaniu naturalnych procesów przyrodniczych, które ostatecznie spowodowały ukształtowanie się specyficznego krajobrazu postindustrialnego<ref> R. Machowski, M. Rzętała, M.A. Rzętała, M. Solarski: Geomorphological and hydrological effects of subsidence and land use change in industrial and urban areas, [w:] “Land Degradation and Development” 2016, vol. 27, nr 7, s. 1740-1752.</ref>.		Znaczenie terenów określanych mianem Żabich Dołów na przestrzeni lat ulegało istotnym zmianom. Początkowo tereny te wykorzystywane były zasadniczo w celach rolniczych. Następnie w miarę upływu czasu, sposób użytkowania gruntów podlegał zmianom. Decydujące znaczenie w tej kwestii odegrała postępująca urbanizacja i uprzemysłowienie. Rozwój górnictwa podziemnego spowodował pojawienie się osiadania terenu, co w efekcie wpłynęło na finalne ukształtowanie fizjonomii tych terenów. W miarę jak osiadania obejmowały nowe tereny to jego skutki stawały się coraz bardziej dotkliwe i odczuwalne zwłaszcza pod względem gospodarczego wykorzystania. Następnie teren Żabich Dołów zaczął być postrzegany jako obszar szkód górniczych i nieużytków. Przez szereg lat tereny te podlegały oddziaływaniu naturalnych procesów przyrodniczych, które ostatecznie spowodowały ukształtowanie się specyficznego krajobrazu postindustrialnego<ref> R. Machowski, M. Rzętała, M.A. Rzętała, M. Solarski: Geomorphological and hydrological effects of subsidence and land use change in industrial and urban areas, [w:] “Land Degradation and Development” 2016, vol. 27, nr 7, s. 1740-1752.</ref>.

Praktykant: Utworzono nową stronę "Kategoria:Geografia Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny Kategoria:Tom 10 (2023) Autorzy: Dr Robert Machowski, Prof. dr hab. Mariusz Rzętała ::..."

2023-06-09T06:54:34Z

Utworzono nową stronę "Kategoria:Geografia Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny Kategoria:Tom 10 (2023) Autorzy: Dr Robert Machowski, Prof. dr hab. Mariusz Rzętała ::..."

Podgląd zmian

Zbiorniki Żabie Doły - Historia wersji

Praktykant: /* Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna */

Praktykant o 06:57, 9 cze 2023

Praktykant: Utworzono nową stronę "Kategoria:Geografia Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny Kategoria:Tom 10 (2023) Autorzy: Dr Robert Machowski, Prof. dr hab. Mariusz Rzętała ::..."