Zapadlisko przedkarpackie - Historia wersji

Garbaczm o 12:58, 9 mar 2016

2016-03-09T12:58:21Z

← poprzednia wersja		Wersja z 14:58, 9 mar 2016
Linia 1:		Linia 1:
	[[Kategoria:Geografia]]		[[Kategoria:Geografia]]
			[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
			[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
	Autor: [[dr hab. Jolanta Burda]]		Autor: [[dr hab. Jolanta Burda]]
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

Garbaczm o 12:59, 17 lut 2015

2015-02-17T12:59:56Z

← poprzednia wersja		Wersja z 14:59, 17 lut 2015
Linia 2:		Linia 2:
	Autor: [[dr hab. Jolanta Burda]]		Autor: [[dr hab. Jolanta Burda]]
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)\|TOM: 1 (2014)]]

Garbaczm o 07:43, 23 sty 2015

2015-01-23T07:43:49Z

← poprzednia wersja		Wersja z 09:43, 23 sty 2015
Linia 1:		Linia 1:
	[[Kategoria:Geografia]]		[[Kategoria:Geografia]]
			Autor: [[dr hab. Jolanta Burda]]
			::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
			::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)


	[[Plik:Zapadlisko przedkarpackie.jpg\|300px\|thumb\|right\|Rys. 1. Lokalizacja zapadliska przedkarpackiego (wg Krzywiec 1997).]]		[[Plik:Zapadlisko przedkarpackie.jpg\|300px\|thumb\|right\|Rys. 1. Lokalizacja zapadliska przedkarpackiego (wg Krzywiec 1997).]]
Linia 41:		Linia 45:
	'''Molasa''' – osady okruchowe utworzone w obrębie rowu przedgórskiego, których źródłem jest erodowany łańcuch górski.		'''Molasa''' – osady okruchowe utworzone w obrębie rowu przedgórskiego, których źródłem jest erodowany łańcuch górski.


	~~Autor:[[dr hab. Jolanta Burda]]~~

Milka o 12:26, 18 lut 2014

2014-02-18T12:26:30Z

← poprzednia wersja		Wersja z 14:26, 18 lut 2014
Linia 40:		Linia 40:

	'''Molasa''' – osady okruchowe utworzone w obrębie rowu przedgórskiego, których źródłem jest erodowany łańcuch górski.		'''Molasa''' – osady okruchowe utworzone w obrębie rowu przedgórskiego, których źródłem jest erodowany łańcuch górski.


			Autor:[[dr hab. Jolanta Burda]]



	==Bibliografia==		==Bibliografia==

Milka o 12:23, 18 lut 2014

2014-02-18T12:23:57Z

@@ Linia 32: / Linia 32: @@
 '''Zapadlisko tektoniczne'''  — rozległe obniżenie, którego wypełnienie oddzielone jest niezgodnością od podłoża, często ograniczone od otoczenia przez uskoki lub fleksury.
 '''Płaszczowina''' — znaczny rozmiarami (dziesiątki kilometrów) zespół skał przemieszczony na odległość co najmniej kilku kilometrów ponad powierzchnią regionalnego nasunięcia lub niskokątowego uskoku normalnego.
 '''Pokrywa platformowa''' — górna część platformy kontynentalnej, zbudowana z płasko leżących, co najwyżej umiarkowanie zdeformowanych warstw skał osadowych.
 '''Basen sedymentacyjny''' — rozległy fragment skorupy, który podlega na ogół długotrwałej subsydencji, przeważnie uwarunkowanej tektonicznie, umożliwiającej akumulację wypełniających go osadów.
 '''Molasa''' – osady okruchowe utworzone w obrębie rowu przedgórskiego, których źródłem jest erodowany łańcuch górski.

Milka o 12:22, 18 lut 2014

2014-02-18T12:22:03Z

← poprzednia wersja		Wersja z 14:22, 18 lut 2014
Linia 28:		Linia 28:

	Rozwój zapadliska rozpoczął się w trakcie fałdowania i stopniowego przemieszczania płaszczowin orogenu karpackiego ku północy. Średnia stopa ruchów nasuwczych w polskich karpatach zewnętrznych wynosiła 12 mm/rok (Oszczypko 2006). Przed czołem przesuwającej się pryzmy akrecyjnej utworzył się basen przedgórski. Subsydencja tektoniczna w zapadlisku przedkarpackim wynikała z obciążenia płaszczowinami karpackimi i z ugięcia związanego z procesami subdukcyjnymi (Oszczypko 2006). W początkowym etapie w basenie osadzały się gruboklastyczne osady lądowe i osady płytkomorskie. W miocenie środkowym (baden-sarmat) w basenie istniało morze (Paratetyda), w którym osadziło się od kilkuset (na północy) do ponad 2 000 m (na południu) osadów mułowcowo-ilastych, dostarczanych od strony wypiętrzanych i stopniowo denudowanych Karpat jak również z utworów platformowych przedpola. W strefach licznych zatok i lagun powstawały osady terygeniczne oraz ewaporaty. Morze mioceńskie stopniowo zanikło pod koniec sarmatu, a omawiany obszar uległ wypiętrzeniu i intensywnej denudacji.		Rozwój zapadliska rozpoczął się w trakcie fałdowania i stopniowego przemieszczania płaszczowin orogenu karpackiego ku północy. Średnia stopa ruchów nasuwczych w polskich karpatach zewnętrznych wynosiła 12 mm/rok (Oszczypko 2006). Przed czołem przesuwającej się pryzmy akrecyjnej utworzył się basen przedgórski. Subsydencja tektoniczna w zapadlisku przedkarpackim wynikała z obciążenia płaszczowinami karpackimi i z ugięcia związanego z procesami subdukcyjnymi (Oszczypko 2006). W początkowym etapie w basenie osadzały się gruboklastyczne osady lądowe i osady płytkomorskie. W miocenie środkowym (baden-sarmat) w basenie istniało morze (Paratetyda), w którym osadziło się od kilkuset (na północy) do ponad 2 000 m (na południu) osadów mułowcowo-ilastych, dostarczanych od strony wypiętrzanych i stopniowo denudowanych Karpat jak również z utworów platformowych przedpola. W strefach licznych zatok i lagun powstawały osady terygeniczne oraz ewaporaty. Morze mioceńskie stopniowo zanikło pod koniec sarmatu, a omawiany obszar uległ wypiętrzeniu i intensywnej denudacji.

			==Definicje==

			'''Zapadlisko tektoniczne''' — rozległe obniżenie, którego wypełnienie oddzielone jest niezgodnością od podłoża, często ograniczone od otoczenia przez uskoki lub fleksury.
			'''Płaszczowina''' — znaczny rozmiarami (dziesiątki kilometrów) zespół skał przemieszczony na odległość co najmniej kilku kilometrów ponad powierzchnią regionalnego nasunięcia lub niskokątowego uskoku normalnego.
			'''Pokrywa platformowa''' — górna część platformy kontynentalnej, zbudowana z płasko leżących, co najwyżej umiarkowanie zdeformowanych warstw skał osadowych.
			'''Basen sedymentacyjny''' — rozległy fragment skorupy, który podlega na ogół długotrwałej subsydencji, przeważnie uwarunkowanej tektonicznie, umożliwiającej akumulację wypełniających go osadów.
			'''Molasa''' – osady okruchowe utworzone w obrębie rowu przedgórskiego, których źródłem jest erodowany łańcuch górski.

Milka o 11:24, 18 lut 2014

2014-02-18T11:24:20Z

← poprzednia wersja		Wersja z 13:24, 18 lut 2014
Linia 22:		Linia 22:

	Nad ewaporatami osadziły się serie iłowców z przeławiceniami piaszczystymi i marglistymi (warstwy chodenickie). Są to głównie iłowce margliste z warstwami mułowców i słabo zwięzłych piaskowców z charakterystycznymi wkładkami twardych margli dolomitycznych. Ponad nimi wydziela się ilasto-piaszczyste warstwy grabowieckie (Rys. 2), składające się z piaskowców, mułowców oraz iłowców. Spągowa, piaszczysta część tych warstw zwana jest lokalnie piaskami bogucickimi. Wymienione lokalne wydzielenia zaliczane są do formacji z Machowa odpowiadającej późnemu badenowi i sarmatowi (NN6/7 i NN8/9; Oszczypko 2006). Na obszarze zapadliska przedkarpackiego, wzdłuż brzegu Karpat, występuje wąska strefa sfałdowanych utworów mioceńskich tworzących jednostkę zgłobicką i stebnicką. Jednostkę stebnicką budują molasowe osady dolnego i środkowego miocenu (od karpatu po sarmat), a jednostkę zgłobicką utwory badeńsko-sarmackie, analogiczne do tych ze strefy niesfałdowanej (Oszczypko 2006).		Nad ewaporatami osadziły się serie iłowców z przeławiceniami piaszczystymi i marglistymi (warstwy chodenickie). Są to głównie iłowce margliste z warstwami mułowców i słabo zwięzłych piaskowców z charakterystycznymi wkładkami twardych margli dolomitycznych. Ponad nimi wydziela się ilasto-piaszczyste warstwy grabowieckie (Rys. 2), składające się z piaskowców, mułowców oraz iłowców. Spągowa, piaszczysta część tych warstw zwana jest lokalnie piaskami bogucickimi. Wymienione lokalne wydzielenia zaliczane są do formacji z Machowa odpowiadającej późnemu badenowi i sarmatowi (NN6/7 i NN8/9; Oszczypko 2006). Na obszarze zapadliska przedkarpackiego, wzdłuż brzegu Karpat, występuje wąska strefa sfałdowanych utworów mioceńskich tworzących jednostkę zgłobicką i stebnicką. Jednostkę stebnicką budują molasowe osady dolnego i środkowego miocenu (od karpatu po sarmat), a jednostkę zgłobicką utwory badeńsko-sarmackie, analogiczne do tych ze strefy niesfałdowanej (Oszczypko 2006).

			==Powstanie i rozwój polskiej części zapadliska==

			Powstanie zapadliska przedkarpackiego wiąże się z zakończeniem sedymentacji fliszowej, wypiętrzeniem i sfałdowaniem Karpat zewnętrznych, które było wynikiem kolizji między płytą europejską i terranami Alcapy i Tiszy-Dacii z końcem burdygału.

			Rozwój zapadliska rozpoczął się w trakcie fałdowania i stopniowego przemieszczania płaszczowin orogenu karpackiego ku północy. Średnia stopa ruchów nasuwczych w polskich karpatach zewnętrznych wynosiła 12 mm/rok (Oszczypko 2006). Przed czołem przesuwającej się pryzmy akrecyjnej utworzył się basen przedgórski. Subsydencja tektoniczna w zapadlisku przedkarpackim wynikała z obciążenia płaszczowinami karpackimi i z ugięcia związanego z procesami subdukcyjnymi (Oszczypko 2006). W początkowym etapie w basenie osadzały się gruboklastyczne osady lądowe i osady płytkomorskie. W miocenie środkowym (baden-sarmat) w basenie istniało morze (Paratetyda), w którym osadziło się od kilkuset (na północy) do ponad 2 000 m (na południu) osadów mułowcowo-ilastych, dostarczanych od strony wypiętrzanych i stopniowo denudowanych Karpat jak również z utworów platformowych przedpola. W strefach licznych zatok i lagun powstawały osady terygeniczne oraz ewaporaty. Morze mioceńskie stopniowo zanikło pod koniec sarmatu, a omawiany obszar uległ wypiętrzeniu i intensywnej denudacji.

Milka o 11:23, 18 lut 2014

2014-02-18T11:23:24Z

← poprzednia wersja		Wersja z 13:23, 18 lut 2014
Linia 16:		Linia 16:
	[[Plik:Schemat litostratygraficzny.jpg\|300px\|thumb\|right\|Rys. 2. Schemat litostratygraficzny osadów mioceńskich zapadliska przedkarpackiego (Oszczypko 1999, 2006).		[[Plik:Schemat litostratygraficzny.jpg\|300px\|thumb\|right\|Rys. 2. Schemat litostratygraficzny osadów mioceńskich zapadliska przedkarpackiego (Oszczypko 1999, 2006).
	K - karpat, EB – wczesny baden, LB – późny baden, S – sarmat, Pa - panon]]		K - karpat, EB – wczesny baden, LB – późny baden, S – sarmat, Pa - panon]]

			Następnym ogniwem są morskie osady ilasto-piaszczyste należące do formacji ze Skawiny, obejmującą górną część wczesnego i dolną część późnego badenu (NN4/NN5). W części SW zapadliska osiąga ona miąższość do 1000 km, na pozostałym obszarze 30-40 km. W NE części zapadliska odpowiednikiem formacji ze Skawiny są warstwy baranowskie lub formacja z Pińczowa.

			Wyżej w profilu występują ewaporaty, będące głównym poziomem korelacyjnym zapadliska. Zaliczane do późnego badenu (NN6) ewaporaty należą do formacji z Wieliczki i formacji z Krzyżanowic (Rys. 2). Formacja z Wieliczki (rozwinięta w facji chlorkowej) to głównie sole kamienne, iłowce, mułowce, gipsy i anhydryty, osiagajace maksymalną miąższość pomiędzy Wieliczką i Tarnowem (70 – 110 m). Natomiast formacja z Krzyżanowic (rozwinięta w facji siarczanowej) reprezentowana jest głównie przez gipsy, anhydryty, wapienie płonne i siarkonośne, o łącznej miąższości w granicach 10 – 20 m w środkowej części zbiornika, natomiast w części peryferyjnej dochodzącej do 60 m (Peryt 2006). W polskiej części zapadliska przedkarpackiego ewaporaty badeńskie występują począwszy od rejonu Rybnik-Żory-Orzesze na zachodzie aż do Przemyśla na wschodzie. Charakteryzują się regularnym układem facji. Osady chlorkowe zajmują najgłębszą, wąską część basenu ewaporatowego. Na obszarze województwa śląskiego basen z facją chlorkową zajmował około 70 km2, przechodząc we wszystkich kierunkach w pole facji siarczanowej.

			Nad ewaporatami osadziły się serie iłowców z przeławiceniami piaszczystymi i marglistymi (warstwy chodenickie). Są to głównie iłowce margliste z warstwami mułowców i słabo zwięzłych piaskowców z charakterystycznymi wkładkami twardych margli dolomitycznych. Ponad nimi wydziela się ilasto-piaszczyste warstwy grabowieckie (Rys. 2), składające się z piaskowców, mułowców oraz iłowców. Spągowa, piaszczysta część tych warstw zwana jest lokalnie piaskami bogucickimi. Wymienione lokalne wydzielenia zaliczane są do formacji z Machowa odpowiadającej późnemu badenowi i sarmatowi (NN6/7 i NN8/9; Oszczypko 2006). Na obszarze zapadliska przedkarpackiego, wzdłuż brzegu Karpat, występuje wąska strefa sfałdowanych utworów mioceńskich tworzących jednostkę zgłobicką i stebnicką. Jednostkę stebnicką budują molasowe osady dolnego i środkowego miocenu (od karpatu po sarmat), a jednostkę zgłobicką utwory badeńsko-sarmackie, analogiczne do tych ze strefy niesfałdowanej (Oszczypko 2006).

Milka o 11:22, 18 lut 2014

2014-02-18T11:22:30Z

← poprzednia wersja		Wersja z 13:22, 18 lut 2014
Linia 10:		Linia 10:

	W zapadlisku przedkarpackim wyróżnia się część zewnętrzną, leżącą na północ od Karpat, oraz część wewnętrzną ukrytą pod nasuniętymi Karpatami (Ney i in. 1974). Strefa zewnętrzna, obejmująca obszar obecnego zapadliska, wypełniona jest środkowomioceńskimi osadami morskimi (baden i sarmat). Jej szerokość na terytorium Polski waha się od 30 - 40 km na zachodzie do 90 km na wschodzie (Fot. 1). Wewnętrzną, zlokalizowaną pod płaszczowinami karpackimi część zapadliska wypełniają wczesnomioceńskie osady lądowe oraz środkowomioceńskie osady powstałe w środowisku morskim (Oszczypko i Tomaś 1985; Oszczypko 2004, 2006; Oszczypko i in. 2006).		W zapadlisku przedkarpackim wyróżnia się część zewnętrzną, leżącą na północ od Karpat, oraz część wewnętrzną ukrytą pod nasuniętymi Karpatami (Ney i in. 1974). Strefa zewnętrzna, obejmująca obszar obecnego zapadliska, wypełniona jest środkowomioceńskimi osadami morskimi (baden i sarmat). Jej szerokość na terytorium Polski waha się od 30 - 40 km na zachodzie do 90 km na wschodzie (Fot. 1). Wewnętrzną, zlokalizowaną pod płaszczowinami karpackimi część zapadliska wypełniają wczesnomioceńskie osady lądowe oraz środkowomioceńskie osady powstałe w środowisku morskim (Oszczypko i Tomaś 1985; Oszczypko 2004, 2006; Oszczypko i in. 2006).

			==Litostratygrafia utworów miocenu==

			Poczatek mioceńskiej sedymentacji molasowej w zapadlisku przedkarpackim wiąże się z zakończeniem sedymentacji fliszowej oraz fałdowaniem Karpat zewnętrznych. Utwory mioceńskie polskiej części zapadliska przedkarpackiego charakteryzują się znaczną zmiennością facjalną, co sprzyjało powstawaniu licznych lokalnych wydzieleń i utrudniało korelację stratygraficzną poszczególnych ogniw. Na podstawie prowadzonych w ostatnich latach badań nanoplanktonu wapiennego podzielono miocen zapadliska przedkarpackiego na 10 nanozon (Rys. 2; Garecka i Olszewska 1997; Garecka i Jugowiec 1999; Oszczypko 2006). Sekwencję stratygraficzną rozpoczyna powstała na przełomie oligocenu i miocenu formacja z Zawoi (Moryc 2005; Rys. 2) reprezentowana przez serię zlepieńców przechodzących w szelfowe mułowce. Spąg formacji leży bezpośrednio na zerodowanych skałach podłoża podpaleogeńskiego. Ku północy osady te przechodzą w morskie, szarozielone iłowce formacji z Zebrzydowic (nanozona NN1 i NN2), odzwierciedlające postępującą ingresję basenu przedgórskiego (Oszczypko 2006). Kolejne ogniwa datowane na ottnang stanowią skały zaliczane do formacji z Suchej i formacji z Zamarskich (Buła i Jura 1983; Oszczypko 1998). Jest to seria olistostromowa, złożona z mniejszych lub większych olistolitów bądź też z grubych płatów fliszu karpackiego, zsuniętych z górorworu Karpat do tworzącego się na przedpolu zbiornika mioceńskiego, zawierająca nanoplankton zony NN4 (Rys. 2). Skały obydwu formacji stanowią materiał płaszczowiny śląskiej i podśląskiej. Formacja z Zamarskich występuje w zachodniej części zapadliska przedkarpackiego (rejon Cieszyna). Jej miąższość waha się w granicach 25-150 metrów i jest znacznie mniejsza w porównaniu z osadami z formacji z Suchej (260 – 370 m), które pokrywają pozostałą część zapadliska (Oszczypko 2006). W późniejszym okresie, wewnętrzna część zapadliska podlegała intensywnej subsydencji. Powstawały serie gruboklastycznych osadów formacji stryszawskiej. W górę profilu zlepieńce przechodzą w iłowce i mułowce z przewarstwieniami gruboziarnistych piaskowców i zlepieńców. Są to osady stożków aluwialnych, pochodzące zarówno z brzegu Karpat jak i z wyniesionych fragmentów platformy. Całkowita miąższość tej formacji wynosi od 360 do 566 m (Oszczypko 2006). Po sedymentacji formacji stryszawskiej został wypiętrzony grzbiet cieszyńsko-sławkowski (Rys. 2), który następnie podlegał erozji (Oszczypko 2006). Po północnej stronie grzbietu, zaczął rozwijać się system rowów, znany jako paleodolina bludowicko-skoczowska (Oszczypko i Lucińska-Anczkiewicz 2000). Obniżająca się paleodolina była najpierw zasypywana utworami zboczowymi, a później przybrzeżnymi zlepieńcami dębowieckimi o miąższość w granicach 40 – 100 m (Rys. 2). Są to ławice zlepieńców oraz skał pelitowych rozdzielone grubo- i średnioziarnistymi piaskowcami. Zlepieńce dębowieckie łącznie z formacją stryszawską, formacją z Suchej i formacją z Zamarskich zaliczane są do nanozony NN4 (Rys. 2).
			[[Plik:Schemat litostratygraficzny.jpg\|300px\|thumb\|right\|Rys. 2. Schemat litostratygraficzny osadów mioceńskich zapadliska przedkarpackiego (Oszczypko 1999, 2006).
			K - karpat, EB – wczesny baden, LB – późny baden, S – sarmat, Pa - panon]]

Milka o 11:20, 18 lut 2014

2014-02-18T11:20:11Z

← poprzednia wersja		Wersja z 13:20, 18 lut 2014
Linia 5:		Linia 5:

	Jest najmłodszą jednostką alpejską występującą na obszarze Polski, gdzie rozciąga się na długości około 300 km i szerokości do 100 km.		Jest najmłodszą jednostką alpejską występującą na obszarze Polski, gdzie rozciąga się na długości około 300 km i szerokości do 100 km.

			[[Plik:Widok na zapadlisko przedkarpackie.jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 1. Widok na zapadlisko przedkarpackie z góry Żar (761 m n.p.m.) w Beskidzie Małym.]]
			Zapadlisko jest wypełnione dolno- i środkowomioceńskimi osadami molasowymi o miąższości do 3 km na obszarze Polski i do 5 km na Ukrainie (Oszczypko i in. 2006). Pod względem litologicznym, petrograficznym, a szczególnie facjalnym skały zbiornikowe miocenu są bardzo zróżnicowane. Podłoże zapadliska jest zbudowane ze skał platformy epiwaryscyjskiej oraz jej permsko-mezozoicznej pokrywy. Głębokość podłoża platformowego w zapadlisku waha się od kilkuset metrów do 3500 m (Oszczypko i in., 2005). Na zachodzie pod miocenem zapadliska przedkarpackiego występują skały [[Niecka górnośląska\|niecki górnośląskiej]], w części środkowej – skały [[Niecka miechowska\|niecki miechowskiej]], a na wschodzie – zrębu dolnego Sanu (Stupnicka 1997). Północna granica zapadliska jest erozyjna, natomiast granica południowa ma charakter tektoniczny. Wyznaczona jest przez czoło Karpat zewnętrznych, które w całości są płasko nasunięte na mioceńskie osady zapadliska przedkarpackiego (Oszczypko 2006).

			W zapadlisku przedkarpackim wyróżnia się część zewnętrzną, leżącą na północ od Karpat, oraz część wewnętrzną ukrytą pod nasuniętymi Karpatami (Ney i in. 1974). Strefa zewnętrzna, obejmująca obszar obecnego zapadliska, wypełniona jest środkowomioceńskimi osadami morskimi (baden i sarmat). Jej szerokość na terytorium Polski waha się od 30 - 40 km na zachodzie do 90 km na wschodzie (Fot. 1). Wewnętrzną, zlokalizowaną pod płaszczowinami karpackimi część zapadliska wypełniają wczesnomioceńskie osady lądowe oraz środkowomioceńskie osady powstałe w środowisku morskim (Oszczypko i Tomaś 1985; Oszczypko 2004, 2006; Oszczypko i in. 2006).