Wyżyna Małopolska - Historia wersji

Garbaczm o 12:57, 9 mar 2016

2016-03-09T12:57:52Z

← poprzednia wersja		Wersja z 14:57, 9 mar 2016
Linia 1:		Linia 1:
	[[Kategoria:Geografia]]		[[Kategoria:Geografia]]
			[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
			[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
	Autor: [[dr hab. Renata Dulias]]		Autor: [[dr hab. Renata Dulias]]
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

Garbaczm o 11:40, 27 paź 2015

2015-10-27T11:40:31Z

← poprzednia wersja		Wersja z 13:40, 27 paź 2015
Linia 17:		Linia 17:
	===Niecka Włoszczowska===		===Niecka Włoszczowska===

	Niecka Włoszczowska (312.14) w regionalizacji fizycznogeograficznej jest jednym z mezoregionów Wyżyny Przedborskiej (342.1). Podłoże tego obszaru budują skały mezozoiczne – przede wszystkim prawie poziomo (płytowo) ułożone margle, opoki i gezy z okresu górnej kredy. Skały te jednak rzadko występują na powierzchni, gdyż zostały przykryte młodszymi osadami czwartorzędowymi – iłami, glinami i piaskami z okresu zlodowacenia Odry. Nieliczne wychodnie skał mezozoicznych można obserwować głównie w okolicach [[Starzyny]], [[Brzostek\|Brzostka]] i [[Koniecpol\|Koniecpola]], a także między [[Kruszyna\|Kruszyną]], [[Borowno\|Borownem]] i [[Rzerzęczyce\|Rzerzęczycami]]. Na tym ostatnim obszarze skały górnokredowe wystają spod większego płata gliny zwałowej<ref>Tamże, s.80</ref>. W granicach województwa śląskiego Niecka Włoszczowska jest położona na ogół na wysokości 220-240 m n.p.m., lokalnie wyżej, 260-270 m n.p.m. Obszar ten charakteryzuje się mało urozmaiconym ukształtowaniem powierzchni, gdyż deniwelacje na obszarze Niecki Włoszczowskiej wynoszą 10-30 m. Monotonną rzeźbę rozległych spłaszczeń sandrowych urozmaicają jedynie dość liczne wydmy śródlądowe z okresu ostatniego zlodowacenia występujące na wschód od Koniecpola, Dąbrowy Zielonej i [[Soborzyc]]. Niecka Włoszczowska jest rozcięta dolinami kilku rzek – w części centralnej - Wartą z Wiercicą, w części wschodniej – górną Pilicą, zaś przez zachodnie peryferie regionu płynie Kocinka - prawobrzeżny dopływ Liswarty, która niedaleko Wąsosza ma swoje ujście do Warty. Dna wymienionych dolin odznaczają się niewielkimi spadkami, są ponadto podmokłe i często zatorfione. Szczególnie dużo podmokłości występuje na międzyrzeczu Warty i Pilicy. W okresie zlodowacenia Odry płynęły tędy wody Pilicy do zlewni Warty (należącej do dorzecza Odry), podczas gdy obecnie Pilica uchodzi do Wisły. Międzyrzecze Warty i Pilicy jest więc niskim wododziałem między Wisłą i Odrą. Charakterystyczną cechą tego obszaru jest gęsta sieć rowów melioracyjnych. Niecka Włoszczowska ma rolniczo-leśny charakter. Główne kompleksy leśne występują między Garnkiem, Wolą Mokrzeską a Julianką oraz na wschód od Dąbrowy Zielonej. Jedynymi miastami są Koniecpol i Szczekociny. W mezoregionie znajdują się 2 rezerwaty przyrody „Borek” w Radoszewnicy oraz „Wielki Las” w Parku Krajobrazowym „Stawki” w gminie Przyrów. Przez zachodnią część Niecki Włoszczowskiej biegną główne szlaki kolejowe i drogowe z Częstochowy do Warszawy<ref>Tamże, s.82.</ref>.		Niecka Włoszczowska (312.14) w regionalizacji fizycznogeograficznej jest jednym z mezoregionów Wyżyny Przedborskiej (342.1). Podłoże tego obszaru budują skały mezozoiczne – przede wszystkim prawie poziomo (płytowo) ułożone margle, opoki i gezy z okresu górnej kredy. Skały te jednak rzadko występują na powierzchni, gdyż zostały przykryte młodszymi osadami czwartorzędowymi – iłami, glinami i piaskami z okresu zlodowacenia Odry. Nieliczne wychodnie skał mezozoicznych można obserwować głównie w okolicach [[Starzyny]], [[Brzostek\|Brzostka]] i [[Koniecpol\|Koniecpola]], a także między [[Kruszyna\|Kruszyną]], [[Borowno\|Borownem]] i [[Rzerzęczyce\|Rzerzęczycami]]. Na tym ostatnim obszarze skały górnokredowe wystają spod większego płata gliny zwałowej<ref>Tamże, s.80</ref>. W granicach województwa śląskiego Niecka Włoszczowska jest położona na ogół na wysokości 220-240 m n.p.m., lokalnie wyżej, 260-270 m n.p.m. Obszar ten charakteryzuje się mało urozmaiconym ukształtowaniem powierzchni, gdyż deniwelacje na obszarze Niecki Włoszczowskiej wynoszą 10-30 m. Monotonną rzeźbę rozległych spłaszczeń sandrowych urozmaicają jedynie dość liczne wydmy śródlądowe z okresu ostatniego zlodowacenia występujące na wschód od Koniecpola, [[Dąbrowa Zielona\|Dąbrowy Zielonej]] i [[Soborzyc]]. Niecka Włoszczowska jest rozcięta dolinami kilku rzek – w części centralnej – [[Wartą]] z Wiercicą, w części wschodniej – górną Pilicą, zaś przez zachodnie peryferie regionu płynie [[Kocinka\|Kocinka]] – prawobrzeżny dopływ [[Liswarta\|Liswarty]], która niedaleko [[Wąsosz\|Wąsosza]] ma swoje ujście do Warty. Dna wymienionych dolin odznaczają się niewielkimi spadkami, są ponadto podmokłe i często zatorfione. Szczególnie dużo podmokłości występuje na międzyrzeczu Warty i Pilicy. W okresie zlodowacenia Odry płynęły tędy wody Pilicy do zlewni Warty (należącej do dorzecza Odry), podczas gdy obecnie Pilica uchodzi do Wisły. Międzyrzecze Warty i Pilicy jest więc niskim wododziałem między Wisłą i Odrą. Charakterystyczną cechą tego obszaru jest gęsta sieć rowów melioracyjnych. Niecka Włoszczowska ma rolniczo-leśny charakter. Główne kompleksy leśne występują między [[Garnek\|Garnkiem]], [[Wola Mokrzeska\|Wolą Mokrzeską]] a [[Julianka\|Julianką]] oraz na wschód od Dąbrowy Zielonej. Jedynymi miastami są Koniecpol i [[Szczekociny\|Szczekociny]]. W mezoregionie znajdują się 2 rezerwaty przyrody „Borek” w Radoszewnicy oraz „Wielki Las” w Parku Krajobrazowym „Stawki” w gminie Przyrów. Przez zachodnią część Niecki Włoszczowskiej biegną główne szlaki kolejowe i drogowe z Częstochowy do Warszawy<ref>Tamże, s.82.</ref>.

	==Niecka Nidziańska==		==Niecka Nidziańska==

	Niecka Nidziańska (342.2) jest makroregionem Wyżyny Małopolskiej – w granicach województwa śląskiego znajduje się jedynie niewielki powierzchniowo obszar Niecki w okolicach Żarnowca, należący do mezoregionu Wyżyna Miechowska (342.22).		Niecka Nidziańska (342.2) jest makroregionem Wyżyny Małopolskiej – w granicach województwa śląskiego znajduje się jedynie niewielki powierzchniowo obszar Niecki w okolicach [[Żarnowiec\|Żarnowca]], należący do mezoregionu Wyżyna Miechowska (342.22).

	===Wyżyna Miechowska===		===Wyżyna Miechowska===

	Wyżyna Miechowska (342.22) w podziale fizycznogeograficznym należy do Niecki Nidziańskiej (342.2). W województwie śląskim do tego mezoregionu należy niewielki powierzchniowo obszar w okolicach Koryczan, położony na wschód od Żarnowca i doliny Pilicy. Powierzchnia terenu wznosi się tu na wysokość 310 - 340 m n.p.m. W rzeźbie zaznaczają się połogie garby okryte lessami o niewielkiej miąższości, jednak lokalnie występują niewielkie wychodnie starszego podłoża, przede wszystkim margli z okresu kredy. Na południe od Koryczan znajduje się równoleżnikowe obniżenie z pokrywą piasków polodowcowych. Opisywany obszar jest w przewadze bezleśny i ma charakter rolniczy.		Wyżyna Miechowska (342.22) w podziale fizycznogeograficznym należy do Niecki Nidziańskiej (342.2). W województwie śląskim do tego mezoregionu należy niewielki powierzchniowo obszar w okolicach [[Koryczany\|Koryczan]], położony na wschód od Żarnowca i doliny Pilicy. Powierzchnia terenu wznosi się tu na wysokość 310 - 340 m n.p.m. W rzeźbie zaznaczają się połogie garby okryte lessami o niewielkiej miąższości, jednak lokalnie występują niewielkie wychodnie starszego podłoża, przede wszystkim margli z okresu kredy. Na południe od Koryczan znajduje się równoleżnikowe obniżenie z pokrywą piasków polodowcowych. Opisywany obszar jest w przewadze bezleśny i ma charakter rolniczy.

Garbaczm o 08:58, 9 paź 2015

2015-10-09T08:58:47Z

← poprzednia wersja		Wersja z 10:58, 9 paź 2015
Linia 17:		Linia 17:
	===Niecka Włoszczowska===		===Niecka Włoszczowska===

	Niecka Włoszczowska (312.14) w regionalizacji fizycznogeograficznej jest jednym z mezoregionów Wyżyny Przedborskiej (342.1). Podłoże tego obszaru budują skały mezozoiczne – przede wszystkim prawie poziomo (płytowo) ułożone margle, opoki i gezy z okresu górnej kredy. Skały te jednak rzadko występują na powierzchni, gdyż zostały przykryte młodszymi osadami czwartorzędowymi – iłami, glinami i piaskami z okresu zlodowacenia Odry. Nieliczne wychodnie skał mezozoicznych można obserwować głównie w okolicach Starzyny, Brzostka i Koniecpola, a także ~~gdzie niegdzie~~ między Kruszyną, Borownem i Rzerzęczycami. Na tym ostatnim obszarze skały górnokredowe wystają spod większego płata gliny zwałowej<ref>Tamże, s.80</ref>. W granicach województwa śląskiego Niecka Włoszczowska jest położona na ogół na wysokości 220 - 240 m n.p.m., lokalnie wyżej, 260 - 270 m n.p.m. Obszar ten charakteryzuje się mało urozmaiconym ukształtowaniem powierzchni, gdyż deniwelacje na obszarze Niecki Włoszczowskiej wynoszą 10 – 30 m. Monotonną rzeźbę rozległych spłaszczeń sandrowych urozmaicają jedynie dość liczne wydmy śródlądowe z okresu ostatniego zlodowacenia ~~o występuje~~ na wschód od Koniecpola, Dąbrowy Zielonej i Soborzyc. Niecka Włoszczowska jest rozcięta dolinami kilku rzek – w części centralnej - Wartą z Wiercicą, w części wschodniej – górną Pilicą, zaś przez zachodnie peryferie regionu płynie Kocinka - prawobrzeżny dopływ Liswarty, która niedaleko Wąsosza ma swoje ujście do Warty. Dna wymienionych dolin odznaczają się niewielkimi spadkami, są ponadto podmokłe i często zatorfione. Szczególnie dużo podmokłości występuje na międzyrzeczu Warty i Pilicy. W okresie zlodowacenia Odry płynęły tędy wody Pilicy do zlewni Warty (należącej do dorzecza Odry), podczas gdy obecnie Pilica uchodzi do Wisły. Międzyrzecze Warty i Pilicy jest więc niskim wododziałem między Wisłą i Odrą. Charakterystyczną cechą tego obszaru jest gęsta sieć rowów melioracyjnych. Niecka Włoszczowska ma rolniczo-leśny charakter. Główne kompleksy leśne występują między Garnkiem, Wolą Mokrzeską a Julianką oraz na wschód od Dąbrowy Zielonej. Jedynymi miastami są Koniecpol i Szczekociny. W mezoregionie znajdują się 2 rezerwaty przyrody „Borek” w Radoszewnicy oraz „Wielki Las” w Parku Krajobrazowym „Stawki” w gminie Przyrów. Przez zachodnią część Niecki Włoszczowskiej biegną główne szlaki kolejowe i drogowe z Częstochowy do Warszawy<ref>Tamże, s.82.</ref>.		Niecka Włoszczowska (312.14) w regionalizacji fizycznogeograficznej jest jednym z mezoregionów Wyżyny Przedborskiej (342.1). Podłoże tego obszaru budują skały mezozoiczne – przede wszystkim prawie poziomo (płytowo) ułożone margle, opoki i gezy z okresu górnej kredy. Skały te jednak rzadko występują na powierzchni, gdyż zostały przykryte młodszymi osadami czwartorzędowymi – iłami, glinami i piaskami z okresu zlodowacenia Odry. Nieliczne wychodnie skał mezozoicznych można obserwować głównie w okolicach [[Starzyny]], [[Brzostek\|Brzostka]] i [[Koniecpol\|Koniecpola]], a także między [[Kruszyna\|Kruszyną]], [[Borowno\|Borownem]] i [[Rzerzęczyce\|Rzerzęczycami]]. Na tym ostatnim obszarze skały górnokredowe wystają spod większego płata gliny zwałowej<ref>Tamże, s.80</ref>. W granicach województwa śląskiego Niecka Włoszczowska jest położona na ogół na wysokości 220-240 m n.p.m., lokalnie wyżej, 260-270 m n.p.m. Obszar ten charakteryzuje się mało urozmaiconym ukształtowaniem powierzchni, gdyż deniwelacje na obszarze Niecki Włoszczowskiej wynoszą 10-30 m. Monotonną rzeźbę rozległych spłaszczeń sandrowych urozmaicają jedynie dość liczne wydmy śródlądowe z okresu ostatniego zlodowacenia występujące na wschód od Koniecpola, Dąbrowy Zielonej i [[Soborzyc]]. Niecka Włoszczowska jest rozcięta dolinami kilku rzek – w części centralnej - Wartą z Wiercicą, w części wschodniej – górną Pilicą, zaś przez zachodnie peryferie regionu płynie Kocinka - prawobrzeżny dopływ Liswarty, która niedaleko Wąsosza ma swoje ujście do Warty. Dna wymienionych dolin odznaczają się niewielkimi spadkami, są ponadto podmokłe i często zatorfione. Szczególnie dużo podmokłości występuje na międzyrzeczu Warty i Pilicy. W okresie zlodowacenia Odry płynęły tędy wody Pilicy do zlewni Warty (należącej do dorzecza Odry), podczas gdy obecnie Pilica uchodzi do Wisły. Międzyrzecze Warty i Pilicy jest więc niskim wododziałem między Wisłą i Odrą. Charakterystyczną cechą tego obszaru jest gęsta sieć rowów melioracyjnych. Niecka Włoszczowska ma rolniczo-leśny charakter. Główne kompleksy leśne występują między Garnkiem, Wolą Mokrzeską a Julianką oraz na wschód od Dąbrowy Zielonej. Jedynymi miastami są Koniecpol i Szczekociny. W mezoregionie znajdują się 2 rezerwaty przyrody „Borek” w Radoszewnicy oraz „Wielki Las” w Parku Krajobrazowym „Stawki” w gminie Przyrów. Przez zachodnią część Niecki Włoszczowskiej biegną główne szlaki kolejowe i drogowe z Częstochowy do Warszawy<ref>Tamże, s.82.</ref>.

	==Niecka Nidziańska==		==Niecka Nidziańska==

Garbaczm o 12:05, 8 paź 2015

2015-10-08T12:05:36Z

← poprzednia wersja		Wersja z 14:05, 8 paź 2015
Linia 32:		Linia 32:
	==Bibliografia==		==Bibliografia==

	#Dulias R., Hibszer A. ~~2004.~~ Województwo śląskie. Przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe~~. Wyd~~. Kubajak, Krzeszowice.		#Dulias R., Hibszer A., Województwo śląskie. Przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe, wyd. Kubajak, Krzeszowice 2004.
	#Dylikowa A. ~~1973.~~ Geografia Polski. Krainy geograficzne. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa.		#Dylikowa A., Geografia Polski. Krainy geograficzne, wyd. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1973.
	#Flis J. ~~1956.~~ Szkic fizycznogeograficzny Niecki Nidziańskiej. Czasopismo Geograficzne, t. 27, z. 2.		#Flis J., Szkic fizycznogeograficzny Niecki Nidziańskiej, "Czasopismo Geograficzne" 1973, t. 27, z. 2.
	#Gilewska S. ~~1973.~~ Wyżyny Śląsko-Małopolskie~~. [~~w:~~] Klimaszewski M. (red.)~~ Geomorfologia Polski, t. 1. Góry i Wyżyny. PWN Warszawa.		#Gilewska S., Wyżyny Śląsko-Małopolskie, w: Geomorfologia Polski, t. 1. Góry i Wyżyny, red. M. Klimaszewski, wyd. PWN, Warszawa 1973.
	#Kondracki J. ~~1998.~~ Geografia regionalna Polski. ~~Wyd. Naukowe~~ PWN, Warszawa.		#Kondracki J., Geografia regionalna Polski, wyd. PWN, Warszawa 1998.
	#Kondracki J. ~~1978.~~ Geografia fizyczna Polski. PWN, Warszawa.		#Kondracki J., Geografia fizyczna Polski, wyd. PWN, Warszawa 1978.
	#Lewandowski J. ~~2011.~~ „Jurajska Oaza Śródlodowa” w świetle badań ostatniego półwiecza. Przegląd Geologiczny, vol. 59, nr 11: 732 - 738.		#Lewandowski J., „Jurajska Oaza Śródlodowa” w świetle badań ostatniego półwiecza, "Przegląd Geologiczny" 2011, vol. 59, nr 11, s. 732-738.
	#Nowak W~~. 1965~~. Rzeźba progu kredowego w Niecce Nidziańskiej. Czasopismo Geograficzne, t. 34.		#Nowak W. Rzeźba progu kredowego w Niecce Nidziańskiej, "Czasopismo Geograficzne" 1965, t. 34.
	#Różycki S.Z. ~~1982.~~ Czwartorzęd okolic Lelowa. Biuletyn Geologiczny Uniw. Warsz., T. 26: 10 – 58.		#Różycki S. Z., Czwartorzęd okolic Lelowa, "Biuletyn Geologiczny Uniw. Warsz." 1982, t. 26, s. 10-58.

	==Przypisy==		==Przypisy==

Garbaczm o 12:01, 8 paź 2015

2015-10-08T12:01:34Z

← poprzednia wersja		Wersja z 14:01, 8 paź 2015
Linia 13:		Linia 13:
	===Próg Lelowski===		===Próg Lelowski===

	Próg Lelowski (342.13) w ujęciu fizycznogeograficznym jest mezoregionem Wyżyny Przedborskiej (342.1) – od południowego zachodu przylega do [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska\|Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej]], zaś z pozostałych stron graniczy z Niecką Włoszczowską. To długie na około 40 km pasmo wzgórz jest ukierunkowane z północnego-zachodu na południowy-wschód. Zaczyna się w okolicach [[Julianka\|Julianki]] nad [[Wiercica\|Wiercicą]], a kończy w okolicach [[Otola\|Otoli]] w widłach [[Pilica\|Pilicy]] i [[Żebrówka\|Żebrówki]]. Zbudowane jest ze skał wieku kredowego ułożonych monoklinalnie, zapadających pod niewielkim kątem 3 - 6º na północny-wschód. Taka budowa geologiczna umożliwiła powstanie progu strukturalnego typu kuesty. Tworzą go zwięzłe wapienie i margle, zaś obniżenie na jego przedpolu rozwinęło się w obrębie luźnych piasków z okresu kredy oraz mniej odpornych odmian skał wapienno-marglistych tego samego wieku<ref>R. Dulias, A. Hibszer. Województwo śląskie. Przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe~~. Wyd~~. Kubajak, Krzeszowice, 2004, s. 82.</ref>. Kuesta kredowa nie jest zbyt wyniosła – ma wysokość 15 - 35 m. Zwarty charakter ma w swej północno-zachodniej części, ponadto dość wyraźny jej odcinek, o kilkunastometrowej wysokości, wznosi się między Sierakowem a Wygiełzowem. Próg Lelowski jest rozczłonkowany na trzy części dolinami rzek - Białki Lelowskiej i Krztyni. W części północno-zachodniej pasmo sięga 280 m n.p.m., a na południowym-wschodzie wznosi się do 340 m n.p.m. Na powierzchni Progu Lelowskiego występują osady czwartorzędowe o zróżnicowanej miąższości. Na uwagę zasługuje pokrywa lessów o miąższości 10 – 20 m, występująca w okolicach Lelowa i nazywana lelowską wyspą lessową. O północną krawędź Progu Lelowskiego oparł się w swym maksymalnym zasięgu lądolód Odry. Próg Lelowski ma typowo rolniczy charakter. Nie ma tu miast, największą miejscowością jest Lelów, który utracił prawa miejskie w 1869 roku za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym. Większe obszary leśne występują między Julianką a Bystrzanowicami oraz między dolinami Krztyni i Żebrówki. Przez Próg Lelowski biegnie dział wodny I rzędu między Wisłą i Odrą. Niewielki fragment zachodniej części mezoregionu należy do Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd. W jego obrębie, w Apolonce znajduje się rezerwat przyrody - „Kaliszak” chroniący naturalny starodrzew sosnowo-dębowy<ref>Tamże, s. 82.</ref>.		Próg Lelowski (342.13) w ujęciu fizycznogeograficznym jest mezoregionem Wyżyny Przedborskiej (342.1) – od południowego zachodu przylega do [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska\|Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej]], zaś z pozostałych stron graniczy z Niecką Włoszczowską. To długie na około 40 km pasmo wzgórz jest ukierunkowane z północnego-zachodu na południowy-wschód. Zaczyna się w okolicach [[Julianka\|Julianki]] nad [[Wiercica\|Wiercicą]], a kończy w okolicach [[Otola\|Otoli]] w widłach [[Pilica\|Pilicy]] i [[Żebrówka\|Żebrówki]]. Zbudowane jest ze skał wieku kredowego ułożonych monoklinalnie, zapadających pod niewielkim kątem 3-6º na północny-wschód. Taka budowa geologiczna umożliwiła powstanie progu strukturalnego typu kuesty. Tworzą go zwięzłe wapienie i margle, zaś obniżenie na jego przedpolu rozwinęło się w obrębie luźnych piasków z okresu kredy oraz mniej odpornych odmian skał wapienno-marglistych tego samego wieku<ref>R. Dulias, A. Hibszer. Województwo śląskie. Przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe, wyd. Kubajak, Krzeszowice, 2004, s. 82.</ref>. Kuesta kredowa nie jest zbyt wyniosła – ma wysokość 15-35 m. Zwarty charakter ma w swej północno-zachodniej części, ponadto dość wyraźny jej odcinek, o kilkunastometrowej wysokości, wznosi się między [[Sieraków Śląski\|Sierakowem]] a [[Wygiełzłów\|Wygiełzowem]]. Próg Lelowski jest rozczłonkowany na trzy części dolinami rzek - [[Białka Lelowska\|Białki Lelowskiej]] i [[Krztynia\|Krztyni]]. W części północno-zachodniej pasmo sięga 280 m n.p.m., a na południowym-wschodzie wznosi się do 340 m n.p.m. Na powierzchni Progu Lelowskiego występują osady czwartorzędowe o zróżnicowanej miąższości. Na uwagę zasługuje pokrywa lessów o miąższości 10-20 m, występująca w okolicach [[Lelów\|Lelowa]] i nazywana lelowską wyspą lessową. O północną krawędź Progu Lelowskiego oparł się w swym maksymalnym zasięgu lądolód Odry. Próg Lelowski ma typowo rolniczy charakter. Nie ma tu miast, największą miejscowością jest Lelów, który utracił prawa miejskie w 1869 roku za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym. Większe obszary leśne występują między Julianką a [[Bystrzanowice\|Bystrzanowicami]] oraz między dolinami Krztyni i Żebrówki. Przez Próg Lelowski biegnie dział wodny I rzędu między [[Wisła\|Wisłą]] i [[Odra\|Odrą]]. Niewielki fragment zachodniej części mezoregionu należy do [[Park Krajobrazowy Orlich Gniazd\|Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd]]. W jego obrębie, w [[Apolonka\|Apolonce]] znajduje się rezerwat przyrody - „Kaliszak” chroniący naturalny starodrzew sosnowo-dębowy<ref>Tamże, s. 82.</ref>.

	===Niecka Włoszczowska===		===Niecka Włoszczowska===

Garbaczm o 11:52, 8 paź 2015

2015-10-08T11:52:18Z

← poprzednia wersja		Wersja z 13:52, 8 paź 2015
Linia 5:		Linia 5:


	Wyżyna Małopolska (342) w podziale fizycznogeograficznym jest podprowincją ~~Wyżyn~~ Polskich (34). Odznacza się charakterystyczną budową geologiczną – w jej centralnej części znajduje się masyw paleozoiczny, zaś na obrzeżach otoczka mezozoiczna. W obręb północno-wschodniej części województwa śląskiego wchodzi zachodnia część Wyżyny Małopolskiej. Jest ona tu reprezentowana przez dwa makroregiony – Wyżynę Przedborską (342.1) i Nieckę Nidziańską (342.2).		Wyżyna Małopolska (342) w podziale fizycznogeograficznym jest podprowincją [[Wyżyny PolskieWyżyn Polskich]] (34). Odznacza się charakterystyczną budową geologiczną – w jej centralnej części znajduje się masyw paleozoiczny, zaś na obrzeżach otoczka mezozoiczna. W obręb północno-wschodniej części województwa śląskiego wchodzi zachodnia część Wyżyny Małopolskiej. Jest ona tu reprezentowana przez dwa makroregiony – [[Wyżyna Przedborska\|Wyżynę Przedborską]] (342.1) i [[Niecka Nidziańska – region fizycznogeograficzny\|Nieckę Nidziańską]] (342.2).

	==Wyżyna Przedborska==		==Wyżyna Przedborska==

	Wyżyna Przedborska pod względem geologicznym stanowi przedłużenie Niecki Nidziańskiej, starsze podłoże jest tu zbudowane ze skał mezozoicznych, głównie z okresu górnej kredy. Do województwa śląskiego należy zachodnia część Wyżyny Przedborskiej, położona na lewym brzegu górnej Pilicy, a ściślej jej dwa mezoregiony - Próg Lelowski (342.13) i Niecka Włoszczowska (342.14).		Wyżyna Przedborska pod względem geologicznym stanowi przedłużenie Niecki Nidziańskiej, starsze podłoże jest tu zbudowane ze skał mezozoicznych, głównie z okresu górnej kredy. Do województwa śląskiego należy zachodnia część Wyżyny Przedborskiej, położona na lewym brzegu górnej [[Pilica\|Pilicy]], a ściślej jej dwa mezoregiony - [[Próg Lelowski\|Próg Lelowski]] (342.13) i [[Niecka Włoszczowska\|Niecka Włoszczowska]] (342.14).

	===Próg Lelowski===		===Próg Lelowski===

	Próg Lelowski (342.13) w ujęciu fizycznogeograficznym jest mezoregionem Wyżyny Przedborskiej (342.1) – od południowego zachodu przylega do Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, zaś z pozostałych stron graniczy z Niecką Włoszczowską. To długie na około 40 km pasmo wzgórz jest ukierunkowane z północnego-zachodu na południowy-wschód. Zaczyna się w okolicach Julianki nad Wiercicą, a kończy w okolicach Otoli w widłach Pilicy i Żebrówki. Zbudowane jest ze skał wieku kredowego ułożonych monoklinalnie, zapadających pod niewielkim kątem 3 - 6º na północny-wschód. Taka budowa geologiczna umożliwiła powstanie progu strukturalnego typu kuesty. Tworzą go zwięzłe wapienie i margle, zaś obniżenie na jego przedpolu rozwinęło się w obrębie luźnych piasków z okresu kredy oraz mniej odpornych odmian skał wapienno-marglistych tego samego wieku<ref>R. Dulias, A. Hibszer. Województwo śląskie. Przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe. Wyd. Kubajak, Krzeszowice, 2004, s. 82.</ref>. Kuesta kredowa nie jest zbyt wyniosła – ma wysokość 15 - 35 m. Zwarty charakter ma w swej północno-zachodniej części, ponadto dość wyraźny jej odcinek, o kilkunastometrowej wysokości, wznosi się między Sierakowem a Wygiełzowem. Próg Lelowski jest rozczłonkowany na trzy części dolinami rzek - Białki Lelowskiej i Krztyni. W części północno-zachodniej pasmo sięga 280 m n.p.m., a na południowym-wschodzie wznosi się do 340 m n.p.m. Na powierzchni Progu Lelowskiego występują osady czwartorzędowe o zróżnicowanej miąższości. Na uwagę zasługuje pokrywa lessów o miąższości 10 – 20 m, występująca w okolicach Lelowa i nazywana lelowską wyspą lessową. O północną krawędź Progu Lelowskiego oparł się w swym maksymalnym zasięgu lądolód Odry. Próg Lelowski ma typowo rolniczy charakter. Nie ma tu miast, największą miejscowością jest Lelów, który utracił prawa miejskie w 1869 roku za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym. Większe obszary leśne występują między Julianką a Bystrzanowicami oraz między dolinami Krztyni i Żebrówki. Przez Próg Lelowski biegnie dział wodny I rzędu między Wisłą i Odrą. Niewielki fragment zachodniej części mezoregionu należy do Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd. W jego obrębie, w Apolonce znajduje się rezerwat przyrody - „Kaliszak” chroniący naturalny starodrzew sosnowo-dębowy<ref>Tamże, s. 82.</ref>.		Próg Lelowski (342.13) w ujęciu fizycznogeograficznym jest mezoregionem Wyżyny Przedborskiej (342.1) – od południowego zachodu przylega do [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska\|Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej]], zaś z pozostałych stron graniczy z Niecką Włoszczowską. To długie na około 40 km pasmo wzgórz jest ukierunkowane z północnego-zachodu na południowy-wschód. Zaczyna się w okolicach [[Julianka\|Julianki]] nad [[Wiercica\|Wiercicą]], a kończy w okolicach [[Otola\|Otoli]] w widłach [[Pilica\|Pilicy]] i [[Żebrówka\|Żebrówki]]. Zbudowane jest ze skał wieku kredowego ułożonych monoklinalnie, zapadających pod niewielkim kątem 3 - 6º na północny-wschód. Taka budowa geologiczna umożliwiła powstanie progu strukturalnego typu kuesty. Tworzą go zwięzłe wapienie i margle, zaś obniżenie na jego przedpolu rozwinęło się w obrębie luźnych piasków z okresu kredy oraz mniej odpornych odmian skał wapienno-marglistych tego samego wieku<ref>R. Dulias, A. Hibszer. Województwo śląskie. Przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe. Wyd. Kubajak, Krzeszowice, 2004, s. 82.</ref>. Kuesta kredowa nie jest zbyt wyniosła – ma wysokość 15 - 35 m. Zwarty charakter ma w swej północno-zachodniej części, ponadto dość wyraźny jej odcinek, o kilkunastometrowej wysokości, wznosi się między Sierakowem a Wygiełzowem. Próg Lelowski jest rozczłonkowany na trzy części dolinami rzek - Białki Lelowskiej i Krztyni. W części północno-zachodniej pasmo sięga 280 m n.p.m., a na południowym-wschodzie wznosi się do 340 m n.p.m. Na powierzchni Progu Lelowskiego występują osady czwartorzędowe o zróżnicowanej miąższości. Na uwagę zasługuje pokrywa lessów o miąższości 10 – 20 m, występująca w okolicach Lelowa i nazywana lelowską wyspą lessową. O północną krawędź Progu Lelowskiego oparł się w swym maksymalnym zasięgu lądolód Odry. Próg Lelowski ma typowo rolniczy charakter. Nie ma tu miast, największą miejscowością jest Lelów, który utracił prawa miejskie w 1869 roku za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym. Większe obszary leśne występują między Julianką a Bystrzanowicami oraz między dolinami Krztyni i Żebrówki. Przez Próg Lelowski biegnie dział wodny I rzędu między Wisłą i Odrą. Niewielki fragment zachodniej części mezoregionu należy do Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd. W jego obrębie, w Apolonce znajduje się rezerwat przyrody - „Kaliszak” chroniący naturalny starodrzew sosnowo-dębowy<ref>Tamże, s. 82.</ref>.

	===Niecka Włoszczowska===		===Niecka Włoszczowska===

Garbaczm o 13:00, 17 lut 2015

2015-02-17T13:00:52Z

← poprzednia wersja		Wersja z 15:00, 17 lut 2015
Linia 2:		Linia 2:
	Autor: [[dr hab. Renata Dulias]]		Autor: [[dr hab. Renata Dulias]]
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)		::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)\|TOM: 1 (2014)]]

Garbaczm o 13:21, 22 sty 2015

2015-01-22T13:21:47Z

← poprzednia wersja		Wersja z 15:21, 22 sty 2015
Linia 1:		Linia 1:
	[[Kategoria:Geografia]]		[[Kategoria:Geografia]]
			Autor: [[dr hab. Renata Dulias]]
			::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
			::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)


	Wyżyna Małopolska (342) w podziale fizycznogeograficznym jest podprowincją Wyżyn Polskich (34). Odznacza się charakterystyczną budową geologiczną – w jej centralnej części znajduje się masyw paleozoiczny, zaś na obrzeżach otoczka mezozoiczna. W obręb północno-wschodniej części województwa śląskiego wchodzi zachodnia część Wyżyny Małopolskiej. Jest ona tu reprezentowana przez dwa makroregiony – Wyżynę Przedborską (342.1) i Nieckę Nidziańską (342.2).		Wyżyna Małopolska (342) w podziale fizycznogeograficznym jest podprowincją Wyżyn Polskich (34). Odznacza się charakterystyczną budową geologiczną – w jej centralnej części znajduje się masyw paleozoiczny, zaś na obrzeżach otoczka mezozoiczna. W obręb północno-wschodniej części województwa śląskiego wchodzi zachodnia część Wyżyny Małopolskiej. Jest ona tu reprezentowana przez dwa makroregiony – Wyżynę Przedborską (342.1) i Nieckę Nidziańską (342.2).
Linia 24:		Linia 28:


	~~Autor:[[dr hab. Renata Dulias]]~~

Milka o 11:16, 25 lut 2014

2014-02-25T11:16:56Z

← poprzednia wersja		Wersja z 13:16, 25 lut 2014
Linia 10:		Linia 10:

	Próg Lelowski (342.13) w ujęciu fizycznogeograficznym jest mezoregionem Wyżyny Przedborskiej (342.1) – od południowego zachodu przylega do Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, zaś z pozostałych stron graniczy z Niecką Włoszczowską. To długie na około 40 km pasmo wzgórz jest ukierunkowane z północnego-zachodu na południowy-wschód. Zaczyna się w okolicach Julianki nad Wiercicą, a kończy w okolicach Otoli w widłach Pilicy i Żebrówki. Zbudowane jest ze skał wieku kredowego ułożonych monoklinalnie, zapadających pod niewielkim kątem 3 - 6º na północny-wschód. Taka budowa geologiczna umożliwiła powstanie progu strukturalnego typu kuesty. Tworzą go zwięzłe wapienie i margle, zaś obniżenie na jego przedpolu rozwinęło się w obrębie luźnych piasków z okresu kredy oraz mniej odpornych odmian skał wapienno-marglistych tego samego wieku<ref>R. Dulias, A. Hibszer. Województwo śląskie. Przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe. Wyd. Kubajak, Krzeszowice, 2004, s. 82.</ref>. Kuesta kredowa nie jest zbyt wyniosła – ma wysokość 15 - 35 m. Zwarty charakter ma w swej północno-zachodniej części, ponadto dość wyraźny jej odcinek, o kilkunastometrowej wysokości, wznosi się między Sierakowem a Wygiełzowem. Próg Lelowski jest rozczłonkowany na trzy części dolinami rzek - Białki Lelowskiej i Krztyni. W części północno-zachodniej pasmo sięga 280 m n.p.m., a na południowym-wschodzie wznosi się do 340 m n.p.m. Na powierzchni Progu Lelowskiego występują osady czwartorzędowe o zróżnicowanej miąższości. Na uwagę zasługuje pokrywa lessów o miąższości 10 – 20 m, występująca w okolicach Lelowa i nazywana lelowską wyspą lessową. O północną krawędź Progu Lelowskiego oparł się w swym maksymalnym zasięgu lądolód Odry. Próg Lelowski ma typowo rolniczy charakter. Nie ma tu miast, największą miejscowością jest Lelów, który utracił prawa miejskie w 1869 roku za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym. Większe obszary leśne występują między Julianką a Bystrzanowicami oraz między dolinami Krztyni i Żebrówki. Przez Próg Lelowski biegnie dział wodny I rzędu między Wisłą i Odrą. Niewielki fragment zachodniej części mezoregionu należy do Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd. W jego obrębie, w Apolonce znajduje się rezerwat przyrody - „Kaliszak” chroniący naturalny starodrzew sosnowo-dębowy<ref>Tamże, s. 82.</ref>.		Próg Lelowski (342.13) w ujęciu fizycznogeograficznym jest mezoregionem Wyżyny Przedborskiej (342.1) – od południowego zachodu przylega do Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, zaś z pozostałych stron graniczy z Niecką Włoszczowską. To długie na około 40 km pasmo wzgórz jest ukierunkowane z północnego-zachodu na południowy-wschód. Zaczyna się w okolicach Julianki nad Wiercicą, a kończy w okolicach Otoli w widłach Pilicy i Żebrówki. Zbudowane jest ze skał wieku kredowego ułożonych monoklinalnie, zapadających pod niewielkim kątem 3 - 6º na północny-wschód. Taka budowa geologiczna umożliwiła powstanie progu strukturalnego typu kuesty. Tworzą go zwięzłe wapienie i margle, zaś obniżenie na jego przedpolu rozwinęło się w obrębie luźnych piasków z okresu kredy oraz mniej odpornych odmian skał wapienno-marglistych tego samego wieku<ref>R. Dulias, A. Hibszer. Województwo śląskie. Przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe. Wyd. Kubajak, Krzeszowice, 2004, s. 82.</ref>. Kuesta kredowa nie jest zbyt wyniosła – ma wysokość 15 - 35 m. Zwarty charakter ma w swej północno-zachodniej części, ponadto dość wyraźny jej odcinek, o kilkunastometrowej wysokości, wznosi się między Sierakowem a Wygiełzowem. Próg Lelowski jest rozczłonkowany na trzy części dolinami rzek - Białki Lelowskiej i Krztyni. W części północno-zachodniej pasmo sięga 280 m n.p.m., a na południowym-wschodzie wznosi się do 340 m n.p.m. Na powierzchni Progu Lelowskiego występują osady czwartorzędowe o zróżnicowanej miąższości. Na uwagę zasługuje pokrywa lessów o miąższości 10 – 20 m, występująca w okolicach Lelowa i nazywana lelowską wyspą lessową. O północną krawędź Progu Lelowskiego oparł się w swym maksymalnym zasięgu lądolód Odry. Próg Lelowski ma typowo rolniczy charakter. Nie ma tu miast, największą miejscowością jest Lelów, który utracił prawa miejskie w 1869 roku za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym. Większe obszary leśne występują między Julianką a Bystrzanowicami oraz między dolinami Krztyni i Żebrówki. Przez Próg Lelowski biegnie dział wodny I rzędu między Wisłą i Odrą. Niewielki fragment zachodniej części mezoregionu należy do Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd. W jego obrębie, w Apolonce znajduje się rezerwat przyrody - „Kaliszak” chroniący naturalny starodrzew sosnowo-dębowy<ref>Tamże, s. 82.</ref>.

			===Niecka Włoszczowska===

			Niecka Włoszczowska (312.14) w regionalizacji fizycznogeograficznej jest jednym z mezoregionów Wyżyny Przedborskiej (342.1). Podłoże tego obszaru budują skały mezozoiczne – przede wszystkim prawie poziomo (płytowo) ułożone margle, opoki i gezy z okresu górnej kredy. Skały te jednak rzadko występują na powierzchni, gdyż zostały przykryte młodszymi osadami czwartorzędowymi – iłami, glinami i piaskami z okresu zlodowacenia Odry. Nieliczne wychodnie skał mezozoicznych można obserwować głównie w okolicach Starzyny, Brzostka i Koniecpola, a także gdzie niegdzie między Kruszyną, Borownem i Rzerzęczycami. Na tym ostatnim obszarze skały górnokredowe wystają spod większego płata gliny zwałowej<ref>Tamże, s.80</ref>. W granicach województwa śląskiego Niecka Włoszczowska jest położona na ogół na wysokości 220 - 240 m n.p.m., lokalnie wyżej, 260 - 270 m n.p.m. Obszar ten charakteryzuje się mało urozmaiconym ukształtowaniem powierzchni, gdyż deniwelacje na obszarze Niecki Włoszczowskiej wynoszą 10 – 30 m. Monotonną rzeźbę rozległych spłaszczeń sandrowych urozmaicają jedynie dość liczne wydmy śródlądowe z okresu ostatniego zlodowacenia o występuje na wschód od Koniecpola, Dąbrowy Zielonej i Soborzyc. Niecka Włoszczowska jest rozcięta dolinami kilku rzek – w części centralnej - Wartą z Wiercicą, w części wschodniej – górną Pilicą, zaś przez zachodnie peryferie regionu płynie Kocinka - prawobrzeżny dopływ Liswarty, która niedaleko Wąsosza ma swoje ujście do Warty. Dna wymienionych dolin odznaczają się niewielkimi spadkami, są ponadto podmokłe i często zatorfione. Szczególnie dużo podmokłości występuje na międzyrzeczu Warty i Pilicy. W okresie zlodowacenia Odry płynęły tędy wody Pilicy do zlewni Warty (należącej do dorzecza Odry), podczas gdy obecnie Pilica uchodzi do Wisły. Międzyrzecze Warty i Pilicy jest więc niskim wododziałem między Wisłą i Odrą. Charakterystyczną cechą tego obszaru jest gęsta sieć rowów melioracyjnych. Niecka Włoszczowska ma rolniczo-leśny charakter. Główne kompleksy leśne występują między Garnkiem, Wolą Mokrzeską a Julianką oraz na wschód od Dąbrowy Zielonej. Jedynymi miastami są Koniecpol i Szczekociny. W mezoregionie znajdują się 2 rezerwaty przyrody „Borek” w Radoszewnicy oraz „Wielki Las” w Parku Krajobrazowym „Stawki” w gminie Przyrów. Przez zachodnią część Niecki Włoszczowskiej biegną główne szlaki kolejowe i drogowe z Częstochowy do Warszawy<ref>Tamże, s.82.</ref>.

			==Niecka Nidziańska==

			Niecka Nidziańska (342.2) jest makroregionem Wyżyny Małopolskiej – w granicach województwa śląskiego znajduje się jedynie niewielki powierzchniowo obszar Niecki w okolicach Żarnowca, należący do mezoregionu Wyżyna Miechowska (342.22).

			===Wyżyna Miechowska===

			Wyżyna Miechowska (342.22) w podziale fizycznogeograficznym należy do Niecki Nidziańskiej (342.2). W województwie śląskim do tego mezoregionu należy niewielki powierzchniowo obszar w okolicach Koryczan, położony na wschód od Żarnowca i doliny Pilicy. Powierzchnia terenu wznosi się tu na wysokość 310 - 340 m n.p.m. W rzeźbie zaznaczają się połogie garby okryte lessami o niewielkiej miąższości, jednak lokalnie występują niewielkie wychodnie starszego podłoża, przede wszystkim margli z okresu kredy. Na południe od Koryczan znajduje się równoleżnikowe obniżenie z pokrywą piasków polodowcowych. Opisywany obszar jest w przewadze bezleśny i ma charakter rolniczy.


			Autor:[[dr hab. Renata Dulias]]


			==Bibliografia==

			#Dulias R., Hibszer A. 2004. Województwo śląskie. Przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe. Wyd. Kubajak, Krzeszowice.
			#Dylikowa A. 1973. Geografia Polski. Krainy geograficzne. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa.
			#Flis J. 1956. Szkic fizycznogeograficzny Niecki Nidziańskiej. Czasopismo Geograficzne, t. 27, z. 2.
			#Gilewska S. 1973. Wyżyny Śląsko-Małopolskie. [w:] Klimaszewski M. (red.) Geomorfologia Polski, t. 1. Góry i Wyżyny. PWN Warszawa.
			#Kondracki J. 1998. Geografia regionalna Polski. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.
			#Kondracki J. 1978. Geografia fizyczna Polski. PWN, Warszawa.
			#Lewandowski J. 2011. „Jurajska Oaza Śródlodowa” w świetle badań ostatniego półwiecza. Przegląd Geologiczny, vol. 59, nr 11: 732 - 738.
			#Nowak W. 1965. Rzeźba progu kredowego w Niecce Nidziańskiej. Czasopismo Geograficzne, t. 34.
			#Różycki S.Z. 1982. Czwartorzęd okolic Lelowa. Biuletyn Geologiczny Uniw. Warsz., T. 26: 10 – 58.

			==Przypisy==

			<references/>

			==Źródła on-line==

			[http://www.geosilesia.us.edu.pl/241,geoslask_fizycznogeograficzne_makroregiony.html GeoŚląsk: Fizycznogeograficzne makroregiony]

Milka: Utworzył nową stronę „Kategoria:Geografia Wyżyna Małopolska (342) w podziale fizycznogeograficznym jest podprowincją Wyżyn Polskich (34). Odznacza się charakterystyczną budową...”

2014-02-25T11:12:02Z

Utworzył nową stronę „Kategoria:Geografia Wyżyna Małopolska (342) w podziale fizycznogeograficznym jest podprowincją Wyżyn Polskich (34). Odznacza się charakterystyczną budową...”

Nowa strona

[[Kategoria:Geografia]]

Wyżyna Małopolska (342) w podziale fizycznogeograficznym jest podprowincją Wyżyn Polskich (34). Odznacza się charakterystyczną budową geologiczną – w jej centralnej części znajduje się masyw paleozoiczny, zaś na obrzeżach otoczka mezozoiczna. W obręb północno-wschodniej części województwa śląskiego wchodzi zachodnia część Wyżyny Małopolskiej. Jest ona tu reprezentowana przez dwa makroregiony – Wyżynę Przedborską (342.1) i Nieckę Nidziańską (342.2).

==Wyżyna Przedborska==

Wyżyna Przedborska pod względem geologicznym stanowi przedłużenie Niecki Nidziańskiej, starsze podłoże jest tu zbudowane ze skał mezozoicznych, głównie z okresu górnej kredy. Do województwa śląskiego należy zachodnia część Wyżyny Przedborskiej, położona na lewym brzegu górnej Pilicy, a ściślej jej dwa mezoregiony - Próg Lelowski (342.13) i Niecka Włoszczowska (342.14).

===Próg Lelowski===

Próg Lelowski (342.13) w ujęciu fizycznogeograficznym jest mezoregionem Wyżyny Przedborskiej (342.1) – od południowego zachodu przylega do Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, zaś z pozostałych stron graniczy z Niecką Włoszczowską. To długie na około 40 km pasmo wzgórz jest ukierunkowane z północnego-zachodu na południowy-wschód. Zaczyna się w okolicach Julianki nad Wiercicą, a kończy w okolicach Otoli w widłach Pilicy i Żebrówki. Zbudowane jest ze skał wieku kredowego ułożonych monoklinalnie, zapadających pod niewielkim kątem 3 - 6º na północny-wschód. Taka budowa geologiczna umożliwiła powstanie progu strukturalnego typu kuesty. Tworzą go zwięzłe wapienie i margle, zaś obniżenie na jego przedpolu rozwinęło się w obrębie luźnych piasków z okresu kredy oraz mniej odpornych odmian skał wapienno-marglistych tego samego wieku<ref>R. Dulias, A. Hibszer. Województwo śląskie. Przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe. Wyd. Kubajak, Krzeszowice, 2004, s. 82.</ref>. Kuesta kredowa nie jest zbyt wyniosła – ma wysokość 15 - 35 m. Zwarty charakter ma w swej północno-zachodniej części, ponadto dość wyraźny jej odcinek, o kilkunastometrowej wysokości, wznosi się między Sierakowem a Wygiełzowem. Próg Lelowski jest rozczłonkowany na trzy części dolinami rzek - Białki Lelowskiej i Krztyni. W części północno-zachodniej pasmo sięga 280 m n.p.m., a na południowym-wschodzie wznosi się do 340 m n.p.m. Na powierzchni Progu Lelowskiego występują osady czwartorzędowe o zróżnicowanej miąższości. Na uwagę zasługuje pokrywa lessów o miąższości 10 – 20 m, występująca w okolicach Lelowa i nazywana lelowską wyspą lessową. O północną krawędź Progu Lelowskiego oparł się w swym maksymalnym zasięgu lądolód Odry. Próg Lelowski ma typowo rolniczy charakter. Nie ma tu miast, największą miejscowością jest Lelów, który utracił prawa miejskie w 1869 roku za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym. Większe obszary leśne występują między Julianką a Bystrzanowicami oraz między dolinami Krztyni i Żebrówki. Przez Próg Lelowski biegnie dział wodny I rzędu między Wisłą i Odrą. Niewielki fragment zachodniej części mezoregionu należy do Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd. W jego obrębie, w Apolonce znajduje się rezerwat przyrody - „Kaliszak” chroniący naturalny starodrzew sosnowo-dębowy<ref>Tamże, s. 82.</ref>.