Wody powierzchniowe - Historia wersji

Praktykant o 11:50, 11 lut 2022

2022-02-11T11:50:30Z

← poprzednia wersja		Wersja z 13:50, 11 lut 2022
Linia 2:		Linia 2:
	[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]		[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
	[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]		[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
	Autorzy: [[prof UŚ dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]		Autorzy: [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)\|TOM: 1 (2014)]]		::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)\|TOM: 1 (2014)]]

Garbaczm: /* Zbiorniki wodne */

2021-03-17T09:28:52Z

Zbiorniki wodne

← poprzednia wersja		Wersja z 11:28, 17 mar 2021
Linia 37:		Linia 37:
	Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza]] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Zbiornik Dzierżno Duże\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Zbiornik Pogoria III\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Zbiornik Pogoria I\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.		Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza]] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Zbiornik Dzierżno Duże\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Zbiornik Pogoria III\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Zbiornik Pogoria I\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.
	[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.		Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest [[Zbiornik Łąka\|Łąka]] na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.

	Zbiorniki groblowe licznie występują w dolinach rzek, głównie na obrzeżach środkowej, uprzemysłowionej części województwa śląskiego. Do niedawna ten typ zbiorników zaliczany był do zbiorników zaporowych. Jednak stanowią one genetycznie odrębną grupę<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zmiany stosunków wodnych na obszarze uprzemysłowionym i urbanizowanym (na przykładzie Rybnickiego Okręgu Węglowego), Katowice 1986, s. 277</ref>. Odrębność zbiorników groblowych wynika z różnic pomiędzy groblą a zaporą oraz podyktowana jest cechami morfometrycznymi i sposobami eksploatacji. Różnice w morfometrii przejawiają się przede wszystkim w relacjach głębokościowych a także charakterze dna. Natomiast inny sposób eksploatacji wynika z odmiennego cyklu hodowlanego. Charakterystyczną cechą tych zbiorników jest ich płaskodenność, wynikająca z niewielkiego zróżnicowania pionowego zajmowanych przez nie terenów. Odznaczają się niewielką głębokością (1-1,5 m), która wynika z wysokości usypanej grobli ograniczającej akwen. Największe nagromadzenie zbiorników groblowych występuje w obrębie Kotliny Oświęcimskiej oraz mezoregionu Dolina Górnej Wisły. Pojedyncze kompleksy zbiorników groblowych występują także na innych obszarach województwa śląskiego, jednak są tam znacznie mniej liczne.		Zbiorniki groblowe licznie występują w dolinach rzek, głównie na obrzeżach środkowej, uprzemysłowionej części województwa śląskiego. Do niedawna ten typ zbiorników zaliczany był do zbiorników zaporowych. Jednak stanowią one genetycznie odrębną grupę<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zmiany stosunków wodnych na obszarze uprzemysłowionym i urbanizowanym (na przykładzie Rybnickiego Okręgu Węglowego), Katowice 1986, s. 277</ref>. Odrębność zbiorników groblowych wynika z różnic pomiędzy groblą a zaporą oraz podyktowana jest cechami morfometrycznymi i sposobami eksploatacji. Różnice w morfometrii przejawiają się przede wszystkim w relacjach głębokościowych a także charakterze dna. Natomiast inny sposób eksploatacji wynika z odmiennego cyklu hodowlanego. Charakterystyczną cechą tych zbiorników jest ich płaskodenność, wynikająca z niewielkiego zróżnicowania pionowego zajmowanych przez nie terenów. Odznaczają się niewielką głębokością (1-1,5 m), która wynika z wysokości usypanej grobli ograniczającej akwen. Największe nagromadzenie zbiorników groblowych występuje w obrębie Kotliny Oświęcimskiej oraz mezoregionu Dolina Górnej Wisły. Pojedyncze kompleksy zbiorników groblowych występują także na innych obszarach województwa śląskiego, jednak są tam znacznie mniej liczne.

Garbaczm: /* Zbiorniki wodne */

2021-03-17T08:16:16Z

Zbiorniki wodne

← poprzednia wersja		Wersja z 10:16, 17 mar 2021
Linia 35:		Linia 35:
	Cechą charakterystyczną województwa śląskiego jest występowanie w jego granicach kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych, będących wynikiem celowych zabiegów lub niezamierzonym efektem aktywności gospodarczej. Na Wyżynie Śląskiej i w [[Dolina Górnej Wisły\|Dolinie Wisły]] jest ich na tyle dużo, że tereny te określane są mianem „pojezierzy antropogenicznych”. Oprócz sztucznych zbiorników wodnych w województwie śląskim występują jeziora naturalne. Są to nieliczne starorzecza zlokalizowane w dolinach meandrujących rzek, często przekształcone podczas prac regulujących. Do naturalnych jezior zalicza się także zagłębienia deflacyjne i obniżenia śródwydmowe wypełnione wodą, które spotykane są w północnej części województwa. Złożoną genezę przypisuje się jezioru o nazwie Jezioro (fot. 4.), które zlokalizowane jest w miejscowości Jezioro, na zachód od [[Częstochowa\|Częstochowy]]. Jest to eoliczne jezioro zaporowe z misą ukształtowaną w okresie deglacjacji lądolodu odrzańskiego, które podparte zostało holoceńskim wałem wydmowym<ref>M. Fajer, J. M. Waga, M. Rzetala, A. Szymczyk, M. Nita, R. Machowski, M. Rzetala, M. Ruman, The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.</ref>. Antropogeniczne zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego można zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych. Są to zbiorniki: poregulacyjne, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, zaporowe, groblowe oraz inne typy zbiorników.		Cechą charakterystyczną województwa śląskiego jest występowanie w jego granicach kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych, będących wynikiem celowych zabiegów lub niezamierzonym efektem aktywności gospodarczej. Na Wyżynie Śląskiej i w [[Dolina Górnej Wisły\|Dolinie Wisły]] jest ich na tyle dużo, że tereny te określane są mianem „pojezierzy antropogenicznych”. Oprócz sztucznych zbiorników wodnych w województwie śląskim występują jeziora naturalne. Są to nieliczne starorzecza zlokalizowane w dolinach meandrujących rzek, często przekształcone podczas prac regulujących. Do naturalnych jezior zalicza się także zagłębienia deflacyjne i obniżenia śródwydmowe wypełnione wodą, które spotykane są w północnej części województwa. Złożoną genezę przypisuje się jezioru o nazwie Jezioro (fot. 4.), które zlokalizowane jest w miejscowości Jezioro, na zachód od [[Częstochowa\|Częstochowy]]. Jest to eoliczne jezioro zaporowe z misą ukształtowaną w okresie deglacjacji lądolodu odrzańskiego, które podparte zostało holoceńskim wałem wydmowym<ref>M. Fajer, J. M. Waga, M. Rzetala, A. Szymczyk, M. Nita, R. Machowski, M. Rzetala, M. Ruman, The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.</ref>. Antropogeniczne zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego można zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych. Są to zbiorniki: poregulacyjne, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, zaporowe, groblowe oraz inne typy zbiorników.
	[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Zbiornik Dzierżno Duże\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Zbiornik Pogoria III\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Zbiornik Pogoria I\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.		Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza]] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Zbiornik Dzierżno Duże\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Zbiornik Pogoria III\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Zbiornik Pogoria I\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.
	[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.		Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.

Garbaczm: /* Zbiorniki wodne */

2021-03-17T08:15:55Z

Zbiorniki wodne

← poprzednia wersja		Wersja z 10:15, 17 mar 2021
Linia 37:		Linia 37:
	Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Zbiornik Dzierżno Duże\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Zbiornik Pogoria III\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Zbiornik Pogoria I\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.		Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Zbiornik Dzierżno Duże\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Zbiornik Pogoria III\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Zbiornik Pogoria I\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.
	[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[~~Przeczyce (zbiornik)\|~~zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.		Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.

	Zbiorniki groblowe licznie występują w dolinach rzek, głównie na obrzeżach środkowej, uprzemysłowionej części województwa śląskiego. Do niedawna ten typ zbiorników zaliczany był do zbiorników zaporowych. Jednak stanowią one genetycznie odrębną grupę<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zmiany stosunków wodnych na obszarze uprzemysłowionym i urbanizowanym (na przykładzie Rybnickiego Okręgu Węglowego), Katowice 1986, s. 277</ref>. Odrębność zbiorników groblowych wynika z różnic pomiędzy groblą a zaporą oraz podyktowana jest cechami morfometrycznymi i sposobami eksploatacji. Różnice w morfometrii przejawiają się przede wszystkim w relacjach głębokościowych a także charakterze dna. Natomiast inny sposób eksploatacji wynika z odmiennego cyklu hodowlanego. Charakterystyczną cechą tych zbiorników jest ich płaskodenność, wynikająca z niewielkiego zróżnicowania pionowego zajmowanych przez nie terenów. Odznaczają się niewielką głębokością (1-1,5 m), która wynika z wysokości usypanej grobli ograniczającej akwen. Największe nagromadzenie zbiorników groblowych występuje w obrębie Kotliny Oświęcimskiej oraz mezoregionu Dolina Górnej Wisły. Pojedyncze kompleksy zbiorników groblowych występują także na innych obszarach województwa śląskiego, jednak są tam znacznie mniej liczne.		Zbiorniki groblowe licznie występują w dolinach rzek, głównie na obrzeżach środkowej, uprzemysłowionej części województwa śląskiego. Do niedawna ten typ zbiorników zaliczany był do zbiorników zaporowych. Jednak stanowią one genetycznie odrębną grupę<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zmiany stosunków wodnych na obszarze uprzemysłowionym i urbanizowanym (na przykładzie Rybnickiego Okręgu Węglowego), Katowice 1986, s. 277</ref>. Odrębność zbiorników groblowych wynika z różnic pomiędzy groblą a zaporą oraz podyktowana jest cechami morfometrycznymi i sposobami eksploatacji. Różnice w morfometrii przejawiają się przede wszystkim w relacjach głębokościowych a także charakterze dna. Natomiast inny sposób eksploatacji wynika z odmiennego cyklu hodowlanego. Charakterystyczną cechą tych zbiorników jest ich płaskodenność, wynikająca z niewielkiego zróżnicowania pionowego zajmowanych przez nie terenów. Odznaczają się niewielką głębokością (1-1,5 m), która wynika z wysokości usypanej grobli ograniczającej akwen. Największe nagromadzenie zbiorników groblowych występuje w obrębie Kotliny Oświęcimskiej oraz mezoregionu Dolina Górnej Wisły. Pojedyncze kompleksy zbiorników groblowych występują także na innych obszarach województwa śląskiego, jednak są tam znacznie mniej liczne.

Garbaczm: /* Zbiorniki wodne */

2021-03-17T07:16:41Z

Zbiorniki wodne

← poprzednia wersja		Wersja z 09:16, 17 mar 2021
Linia 35:		Linia 35:
	Cechą charakterystyczną województwa śląskiego jest występowanie w jego granicach kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych, będących wynikiem celowych zabiegów lub niezamierzonym efektem aktywności gospodarczej. Na Wyżynie Śląskiej i w [[Dolina Górnej Wisły\|Dolinie Wisły]] jest ich na tyle dużo, że tereny te określane są mianem „pojezierzy antropogenicznych”. Oprócz sztucznych zbiorników wodnych w województwie śląskim występują jeziora naturalne. Są to nieliczne starorzecza zlokalizowane w dolinach meandrujących rzek, często przekształcone podczas prac regulujących. Do naturalnych jezior zalicza się także zagłębienia deflacyjne i obniżenia śródwydmowe wypełnione wodą, które spotykane są w północnej części województwa. Złożoną genezę przypisuje się jezioru o nazwie Jezioro (fot. 4.), które zlokalizowane jest w miejscowości Jezioro, na zachód od [[Częstochowa\|Częstochowy]]. Jest to eoliczne jezioro zaporowe z misą ukształtowaną w okresie deglacjacji lądolodu odrzańskiego, które podparte zostało holoceńskim wałem wydmowym<ref>M. Fajer, J. M. Waga, M. Rzetala, A. Szymczyk, M. Nita, R. Machowski, M. Rzetala, M. Ruman, The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.</ref>. Antropogeniczne zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego można zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych. Są to zbiorniki: poregulacyjne, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, zaporowe, groblowe oraz inne typy zbiorników.		Cechą charakterystyczną województwa śląskiego jest występowanie w jego granicach kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych, będących wynikiem celowych zabiegów lub niezamierzonym efektem aktywności gospodarczej. Na Wyżynie Śląskiej i w [[Dolina Górnej Wisły\|Dolinie Wisły]] jest ich na tyle dużo, że tereny te określane są mianem „pojezierzy antropogenicznych”. Oprócz sztucznych zbiorników wodnych w województwie śląskim występują jeziora naturalne. Są to nieliczne starorzecza zlokalizowane w dolinach meandrujących rzek, często przekształcone podczas prac regulujących. Do naturalnych jezior zalicza się także zagłębienia deflacyjne i obniżenia śródwydmowe wypełnione wodą, które spotykane są w północnej części województwa. Złożoną genezę przypisuje się jezioru o nazwie Jezioro (fot. 4.), które zlokalizowane jest w miejscowości Jezioro, na zachód od [[Częstochowa\|Częstochowy]]. Jest to eoliczne jezioro zaporowe z misą ukształtowaną w okresie deglacjacji lądolodu odrzańskiego, które podparte zostało holoceńskim wałem wydmowym<ref>M. Fajer, J. M. Waga, M. Rzetala, A. Szymczyk, M. Nita, R. Machowski, M. Rzetala, M. Ruman, The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.</ref>. Antropogeniczne zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego można zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych. Są to zbiorniki: poregulacyjne, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, zaporowe, groblowe oraz inne typy zbiorników.
	[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Dzierżno\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Zbiornik Pogoria III\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Zbiornik Pogoria I\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.		Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Zbiornik Dzierżno Duże\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Zbiornik Pogoria III\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Zbiornik Pogoria I\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.
	[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[Przeczyce (zbiornik)\|zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.		Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[Przeczyce (zbiornik)\|zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.

Garbaczm: /* Zbiorniki wodne */

2021-03-17T07:14:42Z

Zbiorniki wodne

← poprzednia wersja		Wersja z 09:14, 17 mar 2021
Linia 35:		Linia 35:
	Cechą charakterystyczną województwa śląskiego jest występowanie w jego granicach kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych, będących wynikiem celowych zabiegów lub niezamierzonym efektem aktywności gospodarczej. Na Wyżynie Śląskiej i w [[Dolina Górnej Wisły\|Dolinie Wisły]] jest ich na tyle dużo, że tereny te określane są mianem „pojezierzy antropogenicznych”. Oprócz sztucznych zbiorników wodnych w województwie śląskim występują jeziora naturalne. Są to nieliczne starorzecza zlokalizowane w dolinach meandrujących rzek, często przekształcone podczas prac regulujących. Do naturalnych jezior zalicza się także zagłębienia deflacyjne i obniżenia śródwydmowe wypełnione wodą, które spotykane są w północnej części województwa. Złożoną genezę przypisuje się jezioru o nazwie Jezioro (fot. 4.), które zlokalizowane jest w miejscowości Jezioro, na zachód od [[Częstochowa\|Częstochowy]]. Jest to eoliczne jezioro zaporowe z misą ukształtowaną w okresie deglacjacji lądolodu odrzańskiego, które podparte zostało holoceńskim wałem wydmowym<ref>M. Fajer, J. M. Waga, M. Rzetala, A. Szymczyk, M. Nita, R. Machowski, M. Rzetala, M. Ruman, The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.</ref>. Antropogeniczne zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego można zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych. Są to zbiorniki: poregulacyjne, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, zaporowe, groblowe oraz inne typy zbiorników.		Cechą charakterystyczną województwa śląskiego jest występowanie w jego granicach kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych, będących wynikiem celowych zabiegów lub niezamierzonym efektem aktywności gospodarczej. Na Wyżynie Śląskiej i w [[Dolina Górnej Wisły\|Dolinie Wisły]] jest ich na tyle dużo, że tereny te określane są mianem „pojezierzy antropogenicznych”. Oprócz sztucznych zbiorników wodnych w województwie śląskim występują jeziora naturalne. Są to nieliczne starorzecza zlokalizowane w dolinach meandrujących rzek, często przekształcone podczas prac regulujących. Do naturalnych jezior zalicza się także zagłębienia deflacyjne i obniżenia śródwydmowe wypełnione wodą, które spotykane są w północnej części województwa. Złożoną genezę przypisuje się jezioru o nazwie Jezioro (fot. 4.), które zlokalizowane jest w miejscowości Jezioro, na zachód od [[Częstochowa\|Częstochowy]]. Jest to eoliczne jezioro zaporowe z misą ukształtowaną w okresie deglacjacji lądolodu odrzańskiego, które podparte zostało holoceńskim wałem wydmowym<ref>M. Fajer, J. M. Waga, M. Rzetala, A. Szymczyk, M. Nita, R. Machowski, M. Rzetala, M. Ruman, The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.</ref>. Antropogeniczne zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego można zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych. Są to zbiorniki: poregulacyjne, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, zaporowe, groblowe oraz inne typy zbiorników.
	[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Dzierżno\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Pogoria\|~~Zbiornik~~ Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Pogoria\|~~Zbiornik~~ Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.		Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Dzierżno\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Zbiornik Pogoria III\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Zbiornik Pogoria I\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.
	[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[Przeczyce (zbiornik)\|zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.		Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[Przeczyce (zbiornik)\|zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.

Garbaczm: /* Zbiorniki wodne */

2021-03-17T07:13:38Z

Zbiorniki wodne

← poprzednia wersja		Wersja z 09:13, 17 mar 2021
Linia 35:		Linia 35:
	Cechą charakterystyczną województwa śląskiego jest występowanie w jego granicach kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych, będących wynikiem celowych zabiegów lub niezamierzonym efektem aktywności gospodarczej. Na Wyżynie Śląskiej i w [[Dolina Górnej Wisły\|Dolinie Wisły]] jest ich na tyle dużo, że tereny te określane są mianem „pojezierzy antropogenicznych”. Oprócz sztucznych zbiorników wodnych w województwie śląskim występują jeziora naturalne. Są to nieliczne starorzecza zlokalizowane w dolinach meandrujących rzek, często przekształcone podczas prac regulujących. Do naturalnych jezior zalicza się także zagłębienia deflacyjne i obniżenia śródwydmowe wypełnione wodą, które spotykane są w północnej części województwa. Złożoną genezę przypisuje się jezioru o nazwie Jezioro (fot. 4.), które zlokalizowane jest w miejscowości Jezioro, na zachód od [[Częstochowa\|Częstochowy]]. Jest to eoliczne jezioro zaporowe z misą ukształtowaną w okresie deglacjacji lądolodu odrzańskiego, które podparte zostało holoceńskim wałem wydmowym<ref>M. Fajer, J. M. Waga, M. Rzetala, A. Szymczyk, M. Nita, R. Machowski, M. Rzetala, M. Ruman, The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.</ref>. Antropogeniczne zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego można zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych. Są to zbiorniki: poregulacyjne, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, zaporowe, groblowe oraz inne typy zbiorników.		Cechą charakterystyczną województwa śląskiego jest występowanie w jego granicach kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych, będących wynikiem celowych zabiegów lub niezamierzonym efektem aktywności gospodarczej. Na Wyżynie Śląskiej i w [[Dolina Górnej Wisły\|Dolinie Wisły]] jest ich na tyle dużo, że tereny te określane są mianem „pojezierzy antropogenicznych”. Oprócz sztucznych zbiorników wodnych w województwie śląskim występują jeziora naturalne. Są to nieliczne starorzecza zlokalizowane w dolinach meandrujących rzek, często przekształcone podczas prac regulujących. Do naturalnych jezior zalicza się także zagłębienia deflacyjne i obniżenia śródwydmowe wypełnione wodą, które spotykane są w północnej części województwa. Złożoną genezę przypisuje się jezioru o nazwie Jezioro (fot. 4.), które zlokalizowane jest w miejscowości Jezioro, na zachód od [[Częstochowa\|Częstochowy]]. Jest to eoliczne jezioro zaporowe z misą ukształtowaną w okresie deglacjacji lądolodu odrzańskiego, które podparte zostało holoceńskim wałem wydmowym<ref>M. Fajer, J. M. Waga, M. Rzetala, A. Szymczyk, M. Nita, R. Machowski, M. Rzetala, M. Ruman, The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.</ref>. Antropogeniczne zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego można zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych. Są to zbiorniki: poregulacyjne, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, zaporowe, groblowe oraz inne typy zbiorników.
	[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Dzierżno\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Pogoria\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Pogoria\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.		Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Dzierżno\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Pogoria\|Zbiornik Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Pogoria\|Zbiornik Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.
	[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[Przeczyce (zbiornik)\|zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.		Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[Przeczyce (zbiornik)\|zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.

Praktykant o 12:54, 8 sty 2021

2021-01-08T12:54:39Z

← poprzednia wersja		Wersja z 14:54, 8 sty 2021
Linia 37:		Linia 37:
	Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Dzierżno\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Pogoria\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Pogoria\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.		Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Dzierżno\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Pogoria\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Pogoria\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.
	[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[~~Jezioro Żywieckie~~\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Kozłowa Góra ~~(zbiornik)~~\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[Przeczyce (zbiornik)\|zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.		Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[Przeczyce (zbiornik)\|zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.

	Zbiorniki groblowe licznie występują w dolinach rzek, głównie na obrzeżach środkowej, uprzemysłowionej części województwa śląskiego. Do niedawna ten typ zbiorników zaliczany był do zbiorników zaporowych. Jednak stanowią one genetycznie odrębną grupę<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zmiany stosunków wodnych na obszarze uprzemysłowionym i urbanizowanym (na przykładzie Rybnickiego Okręgu Węglowego), Katowice 1986, s. 277</ref>. Odrębność zbiorników groblowych wynika z różnic pomiędzy groblą a zaporą oraz podyktowana jest cechami morfometrycznymi i sposobami eksploatacji. Różnice w morfometrii przejawiają się przede wszystkim w relacjach głębokościowych a także charakterze dna. Natomiast inny sposób eksploatacji wynika z odmiennego cyklu hodowlanego. Charakterystyczną cechą tych zbiorników jest ich płaskodenność, wynikająca z niewielkiego zróżnicowania pionowego zajmowanych przez nie terenów. Odznaczają się niewielką głębokością (1-1,5 m), która wynika z wysokości usypanej grobli ograniczającej akwen. Największe nagromadzenie zbiorników groblowych występuje w obrębie Kotliny Oświęcimskiej oraz mezoregionu Dolina Górnej Wisły. Pojedyncze kompleksy zbiorników groblowych występują także na innych obszarach województwa śląskiego, jednak są tam znacznie mniej liczne.		Zbiorniki groblowe licznie występują w dolinach rzek, głównie na obrzeżach środkowej, uprzemysłowionej części województwa śląskiego. Do niedawna ten typ zbiorników zaliczany był do zbiorników zaporowych. Jednak stanowią one genetycznie odrębną grupę<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zmiany stosunków wodnych na obszarze uprzemysłowionym i urbanizowanym (na przykładzie Rybnickiego Okręgu Węglowego), Katowice 1986, s. 277</ref>. Odrębność zbiorników groblowych wynika z różnic pomiędzy groblą a zaporą oraz podyktowana jest cechami morfometrycznymi i sposobami eksploatacji. Różnice w morfometrii przejawiają się przede wszystkim w relacjach głębokościowych a także charakterze dna. Natomiast inny sposób eksploatacji wynika z odmiennego cyklu hodowlanego. Charakterystyczną cechą tych zbiorników jest ich płaskodenność, wynikająca z niewielkiego zróżnicowania pionowego zajmowanych przez nie terenów. Odznaczają się niewielką głębokością (1-1,5 m), która wynika z wysokości usypanej grobli ograniczającej akwen. Największe nagromadzenie zbiorników groblowych występuje w obrębie Kotliny Oświęcimskiej oraz mezoregionu Dolina Górnej Wisły. Pojedyncze kompleksy zbiorników groblowych występują także na innych obszarach województwa śląskiego, jednak są tam znacznie mniej liczne.

Praktykant o 06:51, 28 lut 2017

2017-02-28T06:51:33Z

← poprzednia wersja		Wersja z 08:51, 28 lut 2017
Linia 2:		Linia 2:
	[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]		[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
	[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]		[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
	Autorzy: [[~~Prof~~ UŚ dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]		Autorzy: [[prof UŚ dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)\|TOM: 1 (2014)]]		::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)\|TOM: 1 (2014)]]

Praktykant o 06:37, 28 lut 2017

2017-02-28T06:37:05Z

← poprzednia wersja		Wersja z 08:37, 28 lut 2017
Linia 2:		Linia 2:
	[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]		[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
	[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]		[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
	Autorzy: [[dr hab. ~~prof. UŚ~~ Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]		Autorzy: [[Prof UŚ dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)\|TOM: 1 (2014)]]		::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)\|TOM: 1 (2014)]]

← poprzednia wersja		Wersja z 10:16, 17 mar 2021
Linia 35:		Linia 35:
	Cechą charakterystyczną województwa śląskiego jest występowanie w jego granicach kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych, będących wynikiem celowych zabiegów lub niezamierzonym efektem aktywności gospodarczej. Na Wyżynie Śląskiej i w [[Dolina Górnej Wisły\|Dolinie Wisły]] jest ich na tyle dużo, że tereny te określane są mianem „pojezierzy antropogenicznych”. Oprócz sztucznych zbiorników wodnych w województwie śląskim występują jeziora naturalne. Są to nieliczne starorzecza zlokalizowane w dolinach meandrujących rzek, często przekształcone podczas prac regulujących. Do naturalnych jezior zalicza się także zagłębienia deflacyjne i obniżenia śródwydmowe wypełnione wodą, które spotykane są w północnej części województwa. Złożoną genezę przypisuje się jezioru o nazwie Jezioro (fot. 4.), które zlokalizowane jest w miejscowości Jezioro, na zachód od [[Częstochowa\|Częstochowy]]. Jest to eoliczne jezioro zaporowe z misą ukształtowaną w okresie deglacjacji lądolodu odrzańskiego, które podparte zostało holoceńskim wałem wydmowym<ref>M. Fajer, J. M. Waga, M. Rzetala, A. Szymczyk, M. Nita, R. Machowski, M. Rzetala, M. Ruman, The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.</ref>. Antropogeniczne zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego można zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych. Są to zbiorniki: poregulacyjne, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, zaporowe, groblowe oraz inne typy zbiorników.		Cechą charakterystyczną województwa śląskiego jest występowanie w jego granicach kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych, będących wynikiem celowych zabiegów lub niezamierzonym efektem aktywności gospodarczej. Na Wyżynie Śląskiej i w [[Dolina Górnej Wisły\|Dolinie Wisły]] jest ich na tyle dużo, że tereny te określane są mianem „pojezierzy antropogenicznych”. Oprócz sztucznych zbiorników wodnych w województwie śląskim występują jeziora naturalne. Są to nieliczne starorzecza zlokalizowane w dolinach meandrujących rzek, często przekształcone podczas prac regulujących. Do naturalnych jezior zalicza się także zagłębienia deflacyjne i obniżenia śródwydmowe wypełnione wodą, które spotykane są w północnej części województwa. Złożoną genezę przypisuje się jezioru o nazwie Jezioro (fot. 4.), które zlokalizowane jest w miejscowości Jezioro, na zachód od [[Częstochowa\|Częstochowy]]. Jest to eoliczne jezioro zaporowe z misą ukształtowaną w okresie deglacjacji lądolodu odrzańskiego, które podparte zostało holoceńskim wałem wydmowym<ref>M. Fajer, J. M. Waga, M. Rzetala, A. Szymczyk, M. Nita, R. Machowski, M. Rzetala, M. Ruman, The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.</ref>. Antropogeniczne zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego można zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych. Są to zbiorniki: poregulacyjne, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, zaporowe, groblowe oraz inne typy zbiorników.
	[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Zbiornik Dzierżno Duże\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Zbiornik Pogoria III\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Zbiornik Pogoria I\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.		Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza]] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Zbiornik Dzierżno Duże\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Zbiornik Pogoria III\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Zbiornik Pogoria I\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.
	[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.		Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.

← poprzednia wersja		Wersja z 09:16, 17 mar 2021
Linia 35:		Linia 35:
	Cechą charakterystyczną województwa śląskiego jest występowanie w jego granicach kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych, będących wynikiem celowych zabiegów lub niezamierzonym efektem aktywności gospodarczej. Na Wyżynie Śląskiej i w [[Dolina Górnej Wisły\|Dolinie Wisły]] jest ich na tyle dużo, że tereny te określane są mianem „pojezierzy antropogenicznych”. Oprócz sztucznych zbiorników wodnych w województwie śląskim występują jeziora naturalne. Są to nieliczne starorzecza zlokalizowane w dolinach meandrujących rzek, często przekształcone podczas prac regulujących. Do naturalnych jezior zalicza się także zagłębienia deflacyjne i obniżenia śródwydmowe wypełnione wodą, które spotykane są w północnej części województwa. Złożoną genezę przypisuje się jezioru o nazwie Jezioro (fot. 4.), które zlokalizowane jest w miejscowości Jezioro, na zachód od [[Częstochowa\|Częstochowy]]. Jest to eoliczne jezioro zaporowe z misą ukształtowaną w okresie deglacjacji lądolodu odrzańskiego, które podparte zostało holoceńskim wałem wydmowym<ref>M. Fajer, J. M. Waga, M. Rzetala, A. Szymczyk, M. Nita, R. Machowski, M. Rzetala, M. Ruman, The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.</ref>. Antropogeniczne zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego można zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych. Są to zbiorniki: poregulacyjne, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, zaporowe, groblowe oraz inne typy zbiorników.		Cechą charakterystyczną województwa śląskiego jest występowanie w jego granicach kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych, będących wynikiem celowych zabiegów lub niezamierzonym efektem aktywności gospodarczej. Na Wyżynie Śląskiej i w [[Dolina Górnej Wisły\|Dolinie Wisły]] jest ich na tyle dużo, że tereny te określane są mianem „pojezierzy antropogenicznych”. Oprócz sztucznych zbiorników wodnych w województwie śląskim występują jeziora naturalne. Są to nieliczne starorzecza zlokalizowane w dolinach meandrujących rzek, często przekształcone podczas prac regulujących. Do naturalnych jezior zalicza się także zagłębienia deflacyjne i obniżenia śródwydmowe wypełnione wodą, które spotykane są w północnej części województwa. Złożoną genezę przypisuje się jezioru o nazwie Jezioro (fot. 4.), które zlokalizowane jest w miejscowości Jezioro, na zachód od [[Częstochowa\|Częstochowy]]. Jest to eoliczne jezioro zaporowe z misą ukształtowaną w okresie deglacjacji lądolodu odrzańskiego, które podparte zostało holoceńskim wałem wydmowym<ref>M. Fajer, J. M. Waga, M. Rzetala, A. Szymczyk, M. Nita, R. Machowski, M. Rzetala, M. Ruman, The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.</ref>. Antropogeniczne zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego można zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych. Są to zbiorniki: poregulacyjne, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, zaporowe, groblowe oraz inne typy zbiorników.
	[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Dzierżno\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Zbiornik Pogoria III\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Zbiornik Pogoria I\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.		Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Zbiornik Dzierżno Duże\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Zbiornik Pogoria III\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Zbiornik Pogoria I\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.
	[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[Przeczyce (zbiornik)\|zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.		Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[Przeczyce (zbiornik)\|zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.

← poprzednia wersja		Wersja z 09:14, 17 mar 2021
Linia 35:		Linia 35:
	Cechą charakterystyczną województwa śląskiego jest występowanie w jego granicach kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych, będących wynikiem celowych zabiegów lub niezamierzonym efektem aktywności gospodarczej. Na Wyżynie Śląskiej i w [[Dolina Górnej Wisły\|Dolinie Wisły]] jest ich na tyle dużo, że tereny te określane są mianem „pojezierzy antropogenicznych”. Oprócz sztucznych zbiorników wodnych w województwie śląskim występują jeziora naturalne. Są to nieliczne starorzecza zlokalizowane w dolinach meandrujących rzek, często przekształcone podczas prac regulujących. Do naturalnych jezior zalicza się także zagłębienia deflacyjne i obniżenia śródwydmowe wypełnione wodą, które spotykane są w północnej części województwa. Złożoną genezę przypisuje się jezioru o nazwie Jezioro (fot. 4.), które zlokalizowane jest w miejscowości Jezioro, na zachód od [[Częstochowa\|Częstochowy]]. Jest to eoliczne jezioro zaporowe z misą ukształtowaną w okresie deglacjacji lądolodu odrzańskiego, które podparte zostało holoceńskim wałem wydmowym<ref>M. Fajer, J. M. Waga, M. Rzetala, A. Szymczyk, M. Nita, R. Machowski, M. Rzetala, M. Ruman, The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.</ref>. Antropogeniczne zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego można zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych. Są to zbiorniki: poregulacyjne, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, zaporowe, groblowe oraz inne typy zbiorników.		Cechą charakterystyczną województwa śląskiego jest występowanie w jego granicach kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych, będących wynikiem celowych zabiegów lub niezamierzonym efektem aktywności gospodarczej. Na Wyżynie Śląskiej i w [[Dolina Górnej Wisły\|Dolinie Wisły]] jest ich na tyle dużo, że tereny te określane są mianem „pojezierzy antropogenicznych”. Oprócz sztucznych zbiorników wodnych w województwie śląskim występują jeziora naturalne. Są to nieliczne starorzecza zlokalizowane w dolinach meandrujących rzek, często przekształcone podczas prac regulujących. Do naturalnych jezior zalicza się także zagłębienia deflacyjne i obniżenia śródwydmowe wypełnione wodą, które spotykane są w północnej części województwa. Złożoną genezę przypisuje się jezioru o nazwie Jezioro (fot. 4.), które zlokalizowane jest w miejscowości Jezioro, na zachód od [[Częstochowa\|Częstochowy]]. Jest to eoliczne jezioro zaporowe z misą ukształtowaną w okresie deglacjacji lądolodu odrzańskiego, które podparte zostało holoceńskim wałem wydmowym<ref>M. Fajer, J. M. Waga, M. Rzetala, A. Szymczyk, M. Nita, R. Machowski, M. Rzetala, M. Ruman, The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.</ref>. Antropogeniczne zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego można zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych. Są to zbiorniki: poregulacyjne, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, zaporowe, groblowe oraz inne typy zbiorników.
	[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Dzierżno\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Pogoria\|~~Zbiornik~~ Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Pogoria\|~~Zbiornik~~ Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.		Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Dzierżno\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Zbiornik Pogoria III\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Zbiornik Pogoria I\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.
	[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[Przeczyce (zbiornik)\|zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.		Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[Przeczyce (zbiornik)\|zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.

← poprzednia wersja		Wersja z 09:13, 17 mar 2021
Linia 35:		Linia 35:
	Cechą charakterystyczną województwa śląskiego jest występowanie w jego granicach kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych, będących wynikiem celowych zabiegów lub niezamierzonym efektem aktywności gospodarczej. Na Wyżynie Śląskiej i w [[Dolina Górnej Wisły\|Dolinie Wisły]] jest ich na tyle dużo, że tereny te określane są mianem „pojezierzy antropogenicznych”. Oprócz sztucznych zbiorników wodnych w województwie śląskim występują jeziora naturalne. Są to nieliczne starorzecza zlokalizowane w dolinach meandrujących rzek, często przekształcone podczas prac regulujących. Do naturalnych jezior zalicza się także zagłębienia deflacyjne i obniżenia śródwydmowe wypełnione wodą, które spotykane są w północnej części województwa. Złożoną genezę przypisuje się jezioru o nazwie Jezioro (fot. 4.), które zlokalizowane jest w miejscowości Jezioro, na zachód od [[Częstochowa\|Częstochowy]]. Jest to eoliczne jezioro zaporowe z misą ukształtowaną w okresie deglacjacji lądolodu odrzańskiego, które podparte zostało holoceńskim wałem wydmowym<ref>M. Fajer, J. M. Waga, M. Rzetala, A. Szymczyk, M. Nita, R. Machowski, M. Rzetala, M. Ruman, The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.</ref>. Antropogeniczne zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego można zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych. Są to zbiorniki: poregulacyjne, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, zaporowe, groblowe oraz inne typy zbiorników.		Cechą charakterystyczną województwa śląskiego jest występowanie w jego granicach kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych, będących wynikiem celowych zabiegów lub niezamierzonym efektem aktywności gospodarczej. Na Wyżynie Śląskiej i w [[Dolina Górnej Wisły\|Dolinie Wisły]] jest ich na tyle dużo, że tereny te określane są mianem „pojezierzy antropogenicznych”. Oprócz sztucznych zbiorników wodnych w województwie śląskim występują jeziora naturalne. Są to nieliczne starorzecza zlokalizowane w dolinach meandrujących rzek, często przekształcone podczas prac regulujących. Do naturalnych jezior zalicza się także zagłębienia deflacyjne i obniżenia śródwydmowe wypełnione wodą, które spotykane są w północnej części województwa. Złożoną genezę przypisuje się jezioru o nazwie Jezioro (fot. 4.), które zlokalizowane jest w miejscowości Jezioro, na zachód od [[Częstochowa\|Częstochowy]]. Jest to eoliczne jezioro zaporowe z misą ukształtowaną w okresie deglacjacji lądolodu odrzańskiego, które podparte zostało holoceńskim wałem wydmowym<ref>M. Fajer, J. M. Waga, M. Rzetala, A. Szymczyk, M. Nita, R. Machowski, M. Rzetala, M. Ruman, The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.</ref>. Antropogeniczne zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego można zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych. Są to zbiorniki: poregulacyjne, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, zaporowe, groblowe oraz inne typy zbiorników.
	[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Dzierżno\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Pogoria\|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Pogoria\|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.		Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom\|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza\|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno\|Jaworzna]], [[Katowice\|Katowic]], [[Ruda Śląska\|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze\|Zabrza] i [[Mikołów\|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Dzierżno\|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice\|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska\|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice\|Pławniowice]], [[Pogoria\|Zbiornik Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Pogoria\|Zbiornik Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.
	[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]		[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg\|300px\|thumb\|right\|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]
	Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[Przeczyce (zbiornik)\|zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.		Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska\|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna\|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka\|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra\|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[Przeczyce (zbiornik)\|zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki\|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest Łąka na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie\|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.