Tragedia górnośląska - Historia wersji

Garbaczm o 06:28, 19 sty 2026

2026-01-19T06:28:52Z

← poprzednia wersja		Wersja z 08:28, 19 sty 2026
Linia 35:		Linia 35:

	Doszukiwanie się korzeni pojęcia w okresie międzywojennym, w ramach dyskusji polsko-niemieckich o charakterze i losach regionu, wydaje się przesadne. Niemniej odnotować należy, że faktycznie to pojęcie się wówczas pojawiło i to przynajmniej w dwóch kontekstach. Po pierwsze, jako charakterystyka losów ludności górnośląskiej pod rządami pruskimi – tu oczywiście w polskim dyskursie narodowym. Po drugie, jako opis losów regionu i jego mieszkańców w związku z [[Powstania śląskie 1919-1920-1921\|powstaniami śląskimi]] oraz podziałem Górnego Śląska w 1922 roku – to w dyskursach niemieckich. Eksplicytnie sformułowanie to pojawiło się np. w anonimowej broszurze wydanej w 1922 roku we Wrocławiu nakładem dziennika „Breslauer Neueste Nachrichten”<ref>''Die oberschlesische Tragödie. Kritische Beiträge zu Deutschlands Kampf um Oberschlesien'', Breslau 1922.</ref>, którą to pracę ks. [[Emil Szramek]] uważał za dzieło „bardzo poważnego” autora<ref>E. Szramek, ''Śląsk jako problem socjologiczny. Próba analizy'', Katowice 1934, s. 12.</ref>. Także polityk prawicowej [[Niemiecko-Narodowa Partia Ludowa\|Deutschnationale Volkspartei]], Fritz Kleiner z Bytomia, operował tym hasłem w broszurze atakującej politykę aliancką wobec regionu<ref>F. Kleiner, ''Der Fluch der Weltdemokratie. Die Tragödie Oberschlesiens'', Breslau 1922.</ref>. Podobnego sformułowania użył prozaik August Scholtis w podtytule swej powieści ''Ostwind'' z 1932 roku, pisząc o „górnośląskiej katastrofie”<ref>A. Scholtis, ''Ostwind. Roman der oberschlesischen Katastrophe'', Berlin 1932 [wydanie polskie: ''Wiatr od wschodu. Śląska opowieść sowizdrzalska'', Opole 2015, nie zachowuje tego podtytułu, ale podtytuł z wydania z 1986 roku]. Co ciekawe, Szramek w swojej cytowanej pracy powołuje się na Scholtisa, błędnie podając podtytuł jako ''Roman der oberschlesischen Tragödie.''</ref>. Retorykę „męczeństwa” i „cierpienia” można odnaleźć w publicystycznych pracach polskich i niemieckich obydwu wspomnianych nurtów, np. w książce Piotra Pampucha z 1920 roku<ref>P. Pampuch, ''150 lat niewoli pruskiej czyli Męczeństwo polskiego ludu śląskiego pod rządami pruskimi'', Mikołów 1920.</ref> czy Heinricha O. Olbricha, wydanej w 1928 roku we Wrocławiu<ref>H.O. Olbrich, ''Der Leidensweg des oberschlesischen Volkes. Zugleich seine Geschichte vom Jahre 1919 bis 1922'', Breslau 1928.</ref>. Dla tego pierwszego cierpienia ludu górnośląskiego wywołane zostały wynaradawiającą polityką pruską. Drugi uważał męczeństwo Górnoślązaków za efekt przekazania części regionu Polsce, a wcześniej – okupacji alianckiej, powstań śląskich, polskiej propagandy antyniemieckiej.		Doszukiwanie się korzeni pojęcia w okresie międzywojennym, w ramach dyskusji polsko-niemieckich o charakterze i losach regionu, wydaje się przesadne. Niemniej odnotować należy, że faktycznie to pojęcie się wówczas pojawiło i to przynajmniej w dwóch kontekstach. Po pierwsze, jako charakterystyka losów ludności górnośląskiej pod rządami pruskimi – tu oczywiście w polskim dyskursie narodowym. Po drugie, jako opis losów regionu i jego mieszkańców w związku z [[Powstania śląskie 1919-1920-1921\|powstaniami śląskimi]] oraz podziałem Górnego Śląska w 1922 roku – to w dyskursach niemieckich. Eksplicytnie sformułowanie to pojawiło się np. w anonimowej broszurze wydanej w 1922 roku we Wrocławiu nakładem dziennika „Breslauer Neueste Nachrichten”<ref>''Die oberschlesische Tragödie. Kritische Beiträge zu Deutschlands Kampf um Oberschlesien'', Breslau 1922.</ref>, którą to pracę ks. [[Emil Szramek]] uważał za dzieło „bardzo poważnego” autora<ref>E. Szramek, ''Śląsk jako problem socjologiczny. Próba analizy'', Katowice 1934, s. 12.</ref>. Także polityk prawicowej [[Niemiecko-Narodowa Partia Ludowa\|Deutschnationale Volkspartei]], Fritz Kleiner z Bytomia, operował tym hasłem w broszurze atakującej politykę aliancką wobec regionu<ref>F. Kleiner, ''Der Fluch der Weltdemokratie. Die Tragödie Oberschlesiens'', Breslau 1922.</ref>. Podobnego sformułowania użył prozaik August Scholtis w podtytule swej powieści ''Ostwind'' z 1932 roku, pisząc o „górnośląskiej katastrofie”<ref>A. Scholtis, ''Ostwind. Roman der oberschlesischen Katastrophe'', Berlin 1932 [wydanie polskie: ''Wiatr od wschodu. Śląska opowieść sowizdrzalska'', Opole 2015, nie zachowuje tego podtytułu, ale podtytuł z wydania z 1986 roku]. Co ciekawe, Szramek w swojej cytowanej pracy powołuje się na Scholtisa, błędnie podając podtytuł jako ''Roman der oberschlesischen Tragödie.''</ref>. Retorykę „męczeństwa” i „cierpienia” można odnaleźć w publicystycznych pracach polskich i niemieckich obydwu wspomnianych nurtów, np. w książce Piotra Pampucha z 1920 roku<ref>P. Pampuch, ''150 lat niewoli pruskiej czyli Męczeństwo polskiego ludu śląskiego pod rządami pruskimi'', Mikołów 1920.</ref> czy Heinricha O. Olbricha, wydanej w 1928 roku we Wrocławiu<ref>H.O. Olbrich, ''Der Leidensweg des oberschlesischen Volkes. Zugleich seine Geschichte vom Jahre 1919 bis 1922'', Breslau 1928.</ref>. Dla tego pierwszego cierpienia ludu górnośląskiego wywołane zostały wynaradawiającą polityką pruską. Drugi uważał męczeństwo Górnoślązaków za efekt przekazania części regionu Polsce, a wcześniej – okupacji alianckiej, powstań śląskich, polskiej propagandy antyniemieckiej.
	~~[[Plik:Fotografia3wefsd.png\|mały\|369x369px\|Powojenny obóz pracy przy kopalni „Szombierki” w Bytomiu. Ze zbiorów Yad Vashem sygn. FA28/45.]]~~
	Trudno uwierzyć, aby w okresie transformacji ustrojowej z lat 1989/1990, kiedy pojawiło się aktualne pojęcie tragedii górnośląskiej, sięgano do haseł z międzywojnia. Już prędzej wskazać można na ewentualny rezonans pracy ks. Johannesa Kapsa, wydanej na początku lat 50. w Monachium, później wznawianej, pt. ''Die Tragödie Schlesiens 1945/46 in Dokumenten''<ref>''Die Tragödie Schlesiens 1945/46 in Dokumenten. Unter besonderer Berücksichtigung des Erzbistums Breslau'', bearb. u. hrsg. v. J. Kaps, München 1952/53. Praca ukazała się także w języku angielskim w 1954 r. jako ''The Tragedy of Silesia.''</ref>. Praca ta opisywała właśnie okres, który należy do sedna tragedii górnośląskiej, a więc wkroczenie Armii Czerwonej na [[Śląsk]] (cały Śląsk, tj. Górny i Dolny) i pierwsze miesiące polskiej administracji. Warto też zauważyć, że początkowo, w 1990 roku i kolejnych latach, częściej operowano pojęciem tragedii śląskiej (lub tragedii Śląska), co również wskazywałoby na możliwość oddziaływania tytułu książki Kapsa. Jednak nie ma żadnych dowodów, żeby faktycznie tak było. Wspomniana praca nie była popularna w Polsce czy na Śląsku, wręcz, poza wąskim kręgiem fachowców, była zupełnie nieznana; także w Niemczech Zachodnich wznowiono ją tylko raz (1962) w edycji broszurowej ''Deutscher Taschenbuchverlag''. Trudno uznać, by miała jakiś większy rezonans na Górnym Śląsku, tym bardziej, że przecież przed 1989 rokiem nie mogła swobodnie przenikać z Niemiec Zachodnich za „żelazną kurtynę”, na polski Górny Śląsk.		Trudno uwierzyć, aby w okresie transformacji ustrojowej z lat 1989/1990, kiedy pojawiło się aktualne pojęcie tragedii górnośląskiej, sięgano do haseł z międzywojnia. Już prędzej wskazać można na ewentualny rezonans pracy ks. Johannesa Kapsa, wydanej na początku lat 50. w Monachium, później wznawianej, pt. ''Die Tragödie Schlesiens 1945/46 in Dokumenten''<ref>''Die Tragödie Schlesiens 1945/46 in Dokumenten. Unter besonderer Berücksichtigung des Erzbistums Breslau'', bearb. u. hrsg. v. J. Kaps, München 1952/53. Praca ukazała się także w języku angielskim w 1954 r. jako ''The Tragedy of Silesia.''</ref>. Praca ta opisywała właśnie okres, który należy do sedna tragedii górnośląskiej, a więc wkroczenie Armii Czerwonej na [[Śląsk]] (cały Śląsk, tj. Górny i Dolny) i pierwsze miesiące polskiej administracji. Warto też zauważyć, że początkowo, w 1990 roku i kolejnych latach, częściej operowano pojęciem tragedii śląskiej (lub tragedii Śląska), co również wskazywałoby na możliwość oddziaływania tytułu książki Kapsa. Jednak nie ma żadnych dowodów, żeby faktycznie tak było. Wspomniana praca nie była popularna w Polsce czy na Śląsku, wręcz, poza wąskim kręgiem fachowców, była zupełnie nieznana; także w Niemczech Zachodnich wznowiono ją tylko raz (1962) w edycji broszurowej ''Deutscher Taschenbuchverlag''. Trudno uznać, by miała jakiś większy rezonans na Górnym Śląsku, tym bardziej, że przecież przed 1989 rokiem nie mogła swobodnie przenikać z Niemiec Zachodnich za „żelazną kurtynę”, na polski Górny Śląsk.

Linia 47:		Linia 47:

	== Obecność w historiografii i kulturze pamięci ==		== Obecność w historiografii i kulturze pamięci ==
	~~[[Plik:Fotografia69.png\|mały\|371x371px\|Powojenny obóz pracy w Świętochłowicach-Zgodzie. Ze zbiorów Yad Vashem sygn. FA28/14.]]~~
	Jak już wspomniano, do 1989 roku pamięć o wydarzeniach z 1945 roku miała wyłącznie charakter pamięci komunikatywnej, funkcjonującej w rodzinach bądź wąskich kręgach osób tego samego pochodzenia (tj. przedstawicieli górnośląskiej społeczności rodzimej). Z przyczyn cenzuralnych, w związku z wszechobecną w oficjalnej polityce historycznej PRL-u gloryfikacją Armii Czerwonej i Związku Sowieckiego oraz tuż powojennego „utrwalania władzy ludowej” przez polskich komunistów, nie wchodziło w rachubę poruszanie któregokolwiek z opisanych w poprzednim fragmencie zjawisk. Natomiast w gronie osób bliskich, zaufanych, przy okazji prywatnych spotkań i rozmów, poruszano przeżycia z 1945 z roku, dostrzegane i opowiadane z perspektywy indywidualnej bądź lokalnej, bez możliwości wyjścia poza tę prywatność i publicznego wyartykułowania swojej opowieści. Ponadto osoby dotknięte negatywnymi doświadczeniami z 1945 roku i lat kolejnych często nie dzieliły się swoimi przeżyciami, niekiedy z obawy przed możliwymi represjami<ref>S. Rosenbaum, B. Tracz, ''Punkt zwrotny. Rozmowa o roku 1945 na Górnym Śląsku'', Katowice 2025, s. 13–51; J. Hajduk-Nijakowska, ''Badanie pamięci lokalnej…,'' s. 283.</ref>. Jeszcze w 1991 roku jeden ze świadków – deportowany do ZSRR górnik kopalni „Dębieńsko”, którego historię opisano na łamach „Górnika” - podkreślał: „ino mojego miana w gazecie nie wspominać, bo świat jest taki, że roz jest tak, a roz tak…”<ref>''Droga śmierci do Kazachstanu'', „Górnik” 1990, nr 6, s. 10.</ref>. Trafnie zauważał więc Jan Drabina, historyk związany z Bytomiem i redaktor jednej z pierwszych prac badawczych w nowy sposób spoglądających na fenomen zbrodni komunistycznych<ref>''Ofiary stalinizmu na ziemi bytomskiej w latach 1945–1956. Dokumentacja zbrodni'', pod red. J. Drabiny, Bytom 1993.</ref>, pisząc w styczniu 1990 roku: „ilekroć pochylam się nad najnowszą historią naszego miasta [tj. Bytomia – SR] i czytam naukowe opracowania na ten temat, tylekroć jestem wdzięczny jego mieszkańcom, że zachowali w pamięci pełniejszy obraz stycznia 1945”<ref>J. Drabina, ''Porocznicowe rozważania historyka'', „Życie Bytomskie”, nr 5 z 29 I 1990 r.</ref>.		Jak już wspomniano, do 1989 roku pamięć o wydarzeniach z 1945 roku miała wyłącznie charakter pamięci komunikatywnej, funkcjonującej w rodzinach bądź wąskich kręgach osób tego samego pochodzenia (tj. przedstawicieli górnośląskiej społeczności rodzimej). Z przyczyn cenzuralnych, w związku z wszechobecną w oficjalnej polityce historycznej PRL-u gloryfikacją Armii Czerwonej i Związku Sowieckiego oraz tuż powojennego „utrwalania władzy ludowej” przez polskich komunistów, nie wchodziło w rachubę poruszanie któregokolwiek z opisanych w poprzednim fragmencie zjawisk. Natomiast w gronie osób bliskich, zaufanych, przy okazji prywatnych spotkań i rozmów, poruszano przeżycia z 1945 z roku, dostrzegane i opowiadane z perspektywy indywidualnej bądź lokalnej, bez możliwości wyjścia poza tę prywatność i publicznego wyartykułowania swojej opowieści. Ponadto osoby dotknięte negatywnymi doświadczeniami z 1945 roku i lat kolejnych często nie dzieliły się swoimi przeżyciami, niekiedy z obawy przed możliwymi represjami<ref>S. Rosenbaum, B. Tracz, ''Punkt zwrotny. Rozmowa o roku 1945 na Górnym Śląsku'', Katowice 2025, s. 13–51; J. Hajduk-Nijakowska, ''Badanie pamięci lokalnej…,'' s. 283.</ref>. Jeszcze w 1991 roku jeden ze świadków – deportowany do ZSRR górnik kopalni „Dębieńsko”, którego historię opisano na łamach „Górnika” - podkreślał: „ino mojego miana w gazecie nie wspominać, bo świat jest taki, że roz jest tak, a roz tak…”<ref>''Droga śmierci do Kazachstanu'', „Górnik” 1990, nr 6, s. 10.</ref>. Trafnie zauważał więc Jan Drabina, historyk związany z Bytomiem i redaktor jednej z pierwszych prac badawczych w nowy sposób spoglądających na fenomen zbrodni komunistycznych<ref>''Ofiary stalinizmu na ziemi bytomskiej w latach 1945–1956. Dokumentacja zbrodni'', pod red. J. Drabiny, Bytom 1993.</ref>, pisząc w styczniu 1990 roku: „ilekroć pochylam się nad najnowszą historią naszego miasta [tj. Bytomia – SR] i czytam naukowe opracowania na ten temat, tylekroć jestem wdzięczny jego mieszkańcom, że zachowali w pamięci pełniejszy obraz stycznia 1945”<ref>J. Drabina, ''Porocznicowe rozważania historyka'', „Życie Bytomskie”, nr 5 z 29 I 1990 r.</ref>.

Praktykant: /* Bibliografia */

2025-12-18T12:04:31Z

Bibliografia

← poprzednia wersja		Wersja z 14:04, 18 gru 2025
Linia 69:		Linia 69:
	* ''BeFreier und Befreite. Krieg, Vergewaltigung, Kinder'', red. H. Sander, B. Johr, Frankfurt am Main 2005		* ''BeFreier und Befreite. Krieg, Vergewaltigung, Kinder'', red. H. Sander, B. Johr, Frankfurt am Main 2005
	* Bienek H., ''Erde und Feuer'', München-Wien 1982 (wydanie polskie: H. Bienek, ''Ziemia i ogień'', przeł. M. Przybyłowska, Gliwice 1999)		* Bienek H., ''Erde und Feuer'', München-Wien 1982 (wydanie polskie: H. Bienek, ''Ziemia i ogień'', przeł. M. Przybyłowska, Gliwice 1999)
	* D. Węgrzyn, „''Internirung”. Deportacja mieszkańców Górnego Śląska do ZSRS na tle wywózek niemieckiej ludności cywilnej z terenu Europy Środkowo-Wschodniej do sowieckich łagrów pod koniec II wojny światowej'', Katowice 2024
	* ''Deportacje Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku'', red. A. Dziurok, M. Niedurny, Katowice 2004		* ''Deportacje Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku'', red. A. Dziurok, M. Niedurny, Katowice 2004
	* ''Die oberschlesische Tragödie. Kritische Beiträge zu Deutschlands Kampf um Oberschlesien'', Breslau 1922		* ''Die oberschlesische Tragödie. Kritische Beiträge zu Deutschlands Kampf um Oberschlesien'', Breslau 1922

Praktykant: /* Bibliografia */

2025-12-18T12:03:10Z

Bibliografia

← poprzednia wersja		Wersja z 14:03, 18 gru 2025
Linia 94:		Linia 94:
	* Horwat J., ''Historia Przyszowic'', Przyszowice 2007		* Horwat J., ''Historia Przyszowic'', Przyszowice 2007
	* Jendrzejowski A., ''Das Licht von Offleben. Schicksale und Irrfahrten einer oberschlesischen heimatvertriebenen Mutter'', Augsburg 1961 (1962)		* Jendrzejowski A., ''Das Licht von Offleben. Schicksale und Irrfahrten einer oberschlesischen heimatvertriebenen Mutter'', Augsburg 1961 (1962)
	* Lipinsky-Gottesdorf H., ''Wanderung im dunklen Wind'', Göttingen 1953
	* Lipinsky-Gottesdorf H., ''Wenn es Herbst wird'', Göttingen 1961
	* Miroszewski K., ''Obozy odosobnienia w Bytomiu i Bytomskim Zjednoczeniu Przemysłu Węglowego (1945–1949)'', Katowice 2013
	* Miroszewski K., ''Obozy pracy przymusowej na terenie Katowickiego i Chorzowskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego 1945–1950'', Katowice 2002
	* Kaczmarczyk-Kubasiak J., A. Białek, ''Temat deportacji mieszkańców Górnego Śląska do pracy przymusowej w ZSRS w 1945 roku na łamach pisma „Górnik” w latach 1989–1991'', [w:] ''Wywózka. Deportacja mieszkańców Górnego Śląska do obozów pracy przymusowej w Związku Sowieckim w 1945 roku. Faktografia – konteksty – pamięć'', pod red. S. Rosenbauma, D. Węgrzyna, Katowice 2014		* Kaczmarczyk-Kubasiak J., A. Białek, ''Temat deportacji mieszkańców Górnego Śląska do pracy przymusowej w ZSRS w 1945 roku na łamach pisma „Górnik” w latach 1989–1991'', [w:] ''Wywózka. Deportacja mieszkańców Górnego Śląska do obozów pracy przymusowej w Związku Sowieckim w 1945 roku. Faktografia – konteksty – pamięć'', pod red. S. Rosenbauma, D. Węgrzyna, Katowice 2014
	* Kijonka T., ''Głuche interpelacje'', „Śląsk”, nr 5 (79), maj 2002		* Kijonka T., ''Głuche interpelacje'', „Śląsk”, nr 5 (79), maj 2002
Linia 108:		Linia 104:
	* Linek B., ''Lamsdorf/Łambinowice: „Sprawcami byli Niemcy, ale i Niemcy byli ofiarami”'', [w:] ''Polsko-niemieckie miejsca pamięci'', t. 2: ''Wspólne/Oddzielne'', red. H. H. Hahn, R. Traba, Warszawa 2015		* Linek B., ''Lamsdorf/Łambinowice: „Sprawcami byli Niemcy, ale i Niemcy byli ofiarami”'', [w:] ''Polsko-niemieckie miejsca pamięci'', t. 2: ''Wspólne/Oddzielne'', red. H. H. Hahn, R. Traba, Warszawa 2015
	* Linek B., ''Polityka antyniemiecka na Górnym Śląsku w latach 1945–1950'', Opole 2000		* Linek B., ''Polityka antyniemiecka na Górnym Śląsku w latach 1945–1950'', Opole 2000
			* Lipinsky-Gottesdorf H., ''Wanderung im dunklen Wind'', Göttingen 1953
			* Lipinsky-Gottesdorf H., ''Wenn es Herbst wird'', Göttingen 1961
	* Madajczyk P., ''Przyłączenie Śląska Opolskiego do Polski'', Warszawa 1996		* Madajczyk P., ''Przyłączenie Śląska Opolskiego do Polski'', Warszawa 1996
	* Madajczyk P., ''Tragedia Górnośląska jako narzędzie tworzenia narodu śląskiego'', „Studia Śląskie” 2015, t. 77		* Madajczyk P., ''Tragedia Górnośląska jako narzędzie tworzenia narodu śląskiego'', „Studia Śląskie” 2015, t. 77
Linia 113:		Linia 111:
	* Marek F. A., ''Tragedia górnośląska'', Opole 1989		* Marek F. A., ''Tragedia górnośląska'', Opole 1989
	* Michna E., ''Pomiędzy odzyskiwaniem pamięcią a „odpominaniem”. II wojna światowa i Tragedia Górnośląska w narracjach dążących do emancypacji liderów śląskich'', „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne” 2015, t. 43, z. 1		* Michna E., ''Pomiędzy odzyskiwaniem pamięcią a „odpominaniem”. II wojna światowa i Tragedia Górnośląska w narracjach dążących do emancypacji liderów śląskich'', „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne” 2015, t. 43, z. 1
			* Miroszewski K., ''Obozy odosobnienia w Bytomiu i Bytomskim Zjednoczeniu Przemysłu Węglowego (1945–1949)'', Katowice 2013
			* Miroszewski K., ''Obozy pracy przymusowej na terenie Katowickiego i Chorzowskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego 1945–1950'', Katowice 2002
	* ''Msza w intencji wywiezionych'', „Życie Bytomskie” nr 17 z 23 IV 1990 r.		* ''Msza w intencji wywiezionych'', „Życie Bytomskie” nr 17 z 23 IV 1990 r.
	* Musiał B., ''Wojna Stalina. 1939–1945. Terror, grabież, demontaże'', Poznań 2012		* Musiał B., ''Wojna Stalina. 1939–1945. Terror, grabież, demontaże'', Poznań 2012
Linia 148:		Linia 148:
	* Warmbrand S., ''Pamiętne daty…'', „Nasze Katowice”, nr 2 (52), luty 2013 r.		* Warmbrand S., ''Pamiętne daty…'', „Nasze Katowice”, nr 2 (52), luty 2013 r.
	* Węgrzyn D., ''„Internirung”. Deportacja mieszkańców Górnego Śląska do ZSRS na tle wywózek niemieckiej ludności cywilnej z terenu Europy Środkowo-Wschodniej do sowieckich łagrów pod koniec II wojny światowej'', Katowice 2024		* Węgrzyn D., ''„Internirung”. Deportacja mieszkańców Górnego Śląska do ZSRS na tle wywózek niemieckiej ludności cywilnej z terenu Europy Środkowo-Wschodniej do sowieckich łagrów pod koniec II wojny światowej'', Katowice 2024
	* Węgrzyn D., ''Księga aresztowanych, internowanych i deportowanych z Górnego Śląska do ZSRR w 1945 roku'', t. 1–3, Katowice 2021
	* Węgrzyn D., ''Księga aresztowanych, internowanych i deportowanych z Górnego Śląska do ZSRR w 1945 roku'', t. 1–3, Katowice 2021		* Węgrzyn D., ''Księga aresztowanych, internowanych i deportowanych z Górnego Śląska do ZSRR w 1945 roku'', t. 1–3, Katowice 2021
	* Woźniczka Z., ''Katowice 1945–1950. Pierwsze powojenne lata. Polityka, społeczeństwo, kultura'', Katowice 2004		* Woźniczka Z., ''Katowice 1945–1950. Pierwsze powojenne lata. Polityka, społeczeństwo, kultura'', Katowice 2004

Praktykant: /* Geneza i ewolucja pojęcia */

2025-12-03T09:18:00Z

Geneza i ewolucja pojęcia

← poprzednia wersja		Wersja z 11:18, 3 gru 2025
Linia 35:		Linia 35:

	Doszukiwanie się korzeni pojęcia w okresie międzywojennym, w ramach dyskusji polsko-niemieckich o charakterze i losach regionu, wydaje się przesadne. Niemniej odnotować należy, że faktycznie to pojęcie się wówczas pojawiło i to przynajmniej w dwóch kontekstach. Po pierwsze, jako charakterystyka losów ludności górnośląskiej pod rządami pruskimi – tu oczywiście w polskim dyskursie narodowym. Po drugie, jako opis losów regionu i jego mieszkańców w związku z [[Powstania śląskie 1919-1920-1921\|powstaniami śląskimi]] oraz podziałem Górnego Śląska w 1922 roku – to w dyskursach niemieckich. Eksplicytnie sformułowanie to pojawiło się np. w anonimowej broszurze wydanej w 1922 roku we Wrocławiu nakładem dziennika „Breslauer Neueste Nachrichten”<ref>''Die oberschlesische Tragödie. Kritische Beiträge zu Deutschlands Kampf um Oberschlesien'', Breslau 1922.</ref>, którą to pracę ks. [[Emil Szramek]] uważał za dzieło „bardzo poważnego” autora<ref>E. Szramek, ''Śląsk jako problem socjologiczny. Próba analizy'', Katowice 1934, s. 12.</ref>. Także polityk prawicowej [[Niemiecko-Narodowa Partia Ludowa\|Deutschnationale Volkspartei]], Fritz Kleiner z Bytomia, operował tym hasłem w broszurze atakującej politykę aliancką wobec regionu<ref>F. Kleiner, ''Der Fluch der Weltdemokratie. Die Tragödie Oberschlesiens'', Breslau 1922.</ref>. Podobnego sformułowania użył prozaik August Scholtis w podtytule swej powieści ''Ostwind'' z 1932 roku, pisząc o „górnośląskiej katastrofie”<ref>A. Scholtis, ''Ostwind. Roman der oberschlesischen Katastrophe'', Berlin 1932 [wydanie polskie: ''Wiatr od wschodu. Śląska opowieść sowizdrzalska'', Opole 2015, nie zachowuje tego podtytułu, ale podtytuł z wydania z 1986 roku]. Co ciekawe, Szramek w swojej cytowanej pracy powołuje się na Scholtisa, błędnie podając podtytuł jako ''Roman der oberschlesischen Tragödie.''</ref>. Retorykę „męczeństwa” i „cierpienia” można odnaleźć w publicystycznych pracach polskich i niemieckich obydwu wspomnianych nurtów, np. w książce Piotra Pampucha z 1920 roku<ref>P. Pampuch, ''150 lat niewoli pruskiej czyli Męczeństwo polskiego ludu śląskiego pod rządami pruskimi'', Mikołów 1920.</ref> czy Heinricha O. Olbricha, wydanej w 1928 roku we Wrocławiu<ref>H.O. Olbrich, ''Der Leidensweg des oberschlesischen Volkes. Zugleich seine Geschichte vom Jahre 1919 bis 1922'', Breslau 1928.</ref>. Dla tego pierwszego cierpienia ludu górnośląskiego wywołane zostały wynaradawiającą polityką pruską. Drugi uważał męczeństwo Górnoślązaków za efekt przekazania części regionu Polsce, a wcześniej – okupacji alianckiej, powstań śląskich, polskiej propagandy antyniemieckiej.		Doszukiwanie się korzeni pojęcia w okresie międzywojennym, w ramach dyskusji polsko-niemieckich o charakterze i losach regionu, wydaje się przesadne. Niemniej odnotować należy, że faktycznie to pojęcie się wówczas pojawiło i to przynajmniej w dwóch kontekstach. Po pierwsze, jako charakterystyka losów ludności górnośląskiej pod rządami pruskimi – tu oczywiście w polskim dyskursie narodowym. Po drugie, jako opis losów regionu i jego mieszkańców w związku z [[Powstania śląskie 1919-1920-1921\|powstaniami śląskimi]] oraz podziałem Górnego Śląska w 1922 roku – to w dyskursach niemieckich. Eksplicytnie sformułowanie to pojawiło się np. w anonimowej broszurze wydanej w 1922 roku we Wrocławiu nakładem dziennika „Breslauer Neueste Nachrichten”<ref>''Die oberschlesische Tragödie. Kritische Beiträge zu Deutschlands Kampf um Oberschlesien'', Breslau 1922.</ref>, którą to pracę ks. [[Emil Szramek]] uważał za dzieło „bardzo poważnego” autora<ref>E. Szramek, ''Śląsk jako problem socjologiczny. Próba analizy'', Katowice 1934, s. 12.</ref>. Także polityk prawicowej [[Niemiecko-Narodowa Partia Ludowa\|Deutschnationale Volkspartei]], Fritz Kleiner z Bytomia, operował tym hasłem w broszurze atakującej politykę aliancką wobec regionu<ref>F. Kleiner, ''Der Fluch der Weltdemokratie. Die Tragödie Oberschlesiens'', Breslau 1922.</ref>. Podobnego sformułowania użył prozaik August Scholtis w podtytule swej powieści ''Ostwind'' z 1932 roku, pisząc o „górnośląskiej katastrofie”<ref>A. Scholtis, ''Ostwind. Roman der oberschlesischen Katastrophe'', Berlin 1932 [wydanie polskie: ''Wiatr od wschodu. Śląska opowieść sowizdrzalska'', Opole 2015, nie zachowuje tego podtytułu, ale podtytuł z wydania z 1986 roku]. Co ciekawe, Szramek w swojej cytowanej pracy powołuje się na Scholtisa, błędnie podając podtytuł jako ''Roman der oberschlesischen Tragödie.''</ref>. Retorykę „męczeństwa” i „cierpienia” można odnaleźć w publicystycznych pracach polskich i niemieckich obydwu wspomnianych nurtów, np. w książce Piotra Pampucha z 1920 roku<ref>P. Pampuch, ''150 lat niewoli pruskiej czyli Męczeństwo polskiego ludu śląskiego pod rządami pruskimi'', Mikołów 1920.</ref> czy Heinricha O. Olbricha, wydanej w 1928 roku we Wrocławiu<ref>H.O. Olbrich, ''Der Leidensweg des oberschlesischen Volkes. Zugleich seine Geschichte vom Jahre 1919 bis 1922'', Breslau 1928.</ref>. Dla tego pierwszego cierpienia ludu górnośląskiego wywołane zostały wynaradawiającą polityką pruską. Drugi uważał męczeństwo Górnoślązaków za efekt przekazania części regionu Polsce, a wcześniej – okupacji alianckiej, powstań śląskich, polskiej propagandy antyniemieckiej.
			[[Plik:Fotografia3wefsd.png\|mały\|369x369px\|Powojenny obóz pracy przy kopalni „Szombierki” w Bytomiu. Ze zbiorów Yad Vashem sygn. FA28/45.]]
	Trudno uwierzyć, aby w okresie transformacji ustrojowej z lat 1989/1990, kiedy pojawiło się aktualne pojęcie tragedii górnośląskiej, sięgano do haseł z międzywojnia. Już prędzej wskazać można na ewentualny rezonans pracy ks. Johannesa Kapsa, wydanej na początku lat 50. w Monachium, później wznawianej, pt. ''Die Tragödie Schlesiens 1945/46 in Dokumenten''<ref>''Die Tragödie Schlesiens 1945/46 in Dokumenten. Unter besonderer Berücksichtigung des Erzbistums Breslau'', bearb. u. hrsg. v. J. Kaps, München 1952/53. Praca ukazała się także w języku angielskim w 1954 r. jako ''The Tragedy of Silesia.''</ref>. Praca ta opisywała właśnie okres, który należy do sedna tragedii górnośląskiej, a więc wkroczenie Armii Czerwonej na [[Śląsk]] (cały Śląsk, tj. Górny i Dolny) i pierwsze miesiące polskiej administracji. Warto też zauważyć, że początkowo, w 1990 roku i kolejnych latach, częściej operowano pojęciem tragedii śląskiej (lub tragedii Śląska), co również wskazywałoby na możliwość oddziaływania tytułu książki Kapsa. Jednak nie ma żadnych dowodów, żeby faktycznie tak było. Wspomniana praca nie była popularna w Polsce czy na Śląsku, wręcz, poza wąskim kręgiem fachowców, była zupełnie nieznana; także w Niemczech Zachodnich wznowiono ją tylko raz (1962) w edycji broszurowej ''Deutscher Taschenbuchverlag''. Trudno uznać, by miała jakiś większy rezonans na Górnym Śląsku, tym bardziej, że przecież przed 1989 rokiem nie mogła swobodnie przenikać z Niemiec Zachodnich za „żelazną kurtynę”, na polski Górny Śląsk.		Trudno uwierzyć, aby w okresie transformacji ustrojowej z lat 1989/1990, kiedy pojawiło się aktualne pojęcie tragedii górnośląskiej, sięgano do haseł z międzywojnia. Już prędzej wskazać można na ewentualny rezonans pracy ks. Johannesa Kapsa, wydanej na początku lat 50. w Monachium, później wznawianej, pt. ''Die Tragödie Schlesiens 1945/46 in Dokumenten''<ref>''Die Tragödie Schlesiens 1945/46 in Dokumenten. Unter besonderer Berücksichtigung des Erzbistums Breslau'', bearb. u. hrsg. v. J. Kaps, München 1952/53. Praca ukazała się także w języku angielskim w 1954 r. jako ''The Tragedy of Silesia.''</ref>. Praca ta opisywała właśnie okres, który należy do sedna tragedii górnośląskiej, a więc wkroczenie Armii Czerwonej na [[Śląsk]] (cały Śląsk, tj. Górny i Dolny) i pierwsze miesiące polskiej administracji. Warto też zauważyć, że początkowo, w 1990 roku i kolejnych latach, częściej operowano pojęciem tragedii śląskiej (lub tragedii Śląska), co również wskazywałoby na możliwość oddziaływania tytułu książki Kapsa. Jednak nie ma żadnych dowodów, żeby faktycznie tak było. Wspomniana praca nie była popularna w Polsce czy na Śląsku, wręcz, poza wąskim kręgiem fachowców, była zupełnie nieznana; także w Niemczech Zachodnich wznowiono ją tylko raz (1962) w edycji broszurowej ''Deutscher Taschenbuchverlag''. Trudno uznać, by miała jakiś większy rezonans na Górnym Śląsku, tym bardziej, że przecież przed 1989 rokiem nie mogła swobodnie przenikać z Niemiec Zachodnich za „żelazną kurtynę”, na polski Górny Śląsk.

Linia 47:		Linia 47:

	== Obecność w historiografii i kulturze pamięci ==		== Obecność w historiografii i kulturze pamięci ==
			[[Plik:Fotografia69.png\|mały\|371x371px\|Powojenny obóz pracy w Świętochłowicach-Zgodzie. Ze zbiorów Yad Vashem sygn. FA28/14.]]
	Jak już wspomniano, do 1989 roku pamięć o wydarzeniach z 1945 roku miała wyłącznie charakter pamięci komunikatywnej, funkcjonującej w rodzinach bądź wąskich kręgach osób tego samego pochodzenia (tj. przedstawicieli górnośląskiej społeczności rodzimej). Z przyczyn cenzuralnych, w związku z wszechobecną w oficjalnej polityce historycznej PRL-u gloryfikacją Armii Czerwonej i Związku Sowieckiego oraz tuż powojennego „utrwalania władzy ludowej” przez polskich komunistów, nie wchodziło w rachubę poruszanie któregokolwiek z opisanych w poprzednim fragmencie zjawisk. Natomiast w gronie osób bliskich, zaufanych, przy okazji prywatnych spotkań i rozmów, poruszano przeżycia z 1945 z roku, dostrzegane i opowiadane z perspektywy indywidualnej bądź lokalnej, bez możliwości wyjścia poza tę prywatność i publicznego wyartykułowania swojej opowieści. Ponadto osoby dotknięte negatywnymi doświadczeniami z 1945 roku i lat kolejnych często nie dzieliły się swoimi przeżyciami, niekiedy z obawy przed możliwymi represjami<ref>S. Rosenbaum, B. Tracz, ''Punkt zwrotny. Rozmowa o roku 1945 na Górnym Śląsku'', Katowice 2025, s. 13–51; J. Hajduk-Nijakowska, ''Badanie pamięci lokalnej…,'' s. 283.</ref>. Jeszcze w 1991 roku jeden ze świadków – deportowany do ZSRR górnik kopalni „Dębieńsko”, którego historię opisano na łamach „Górnika” - podkreślał: „ino mojego miana w gazecie nie wspominać, bo świat jest taki, że roz jest tak, a roz tak…”<ref>''Droga śmierci do Kazachstanu'', „Górnik” 1990, nr 6, s. 10.</ref>. Trafnie zauważał więc Jan Drabina, historyk związany z Bytomiem i redaktor jednej z pierwszych prac badawczych w nowy sposób spoglądających na fenomen zbrodni komunistycznych<ref>''Ofiary stalinizmu na ziemi bytomskiej w latach 1945–1956. Dokumentacja zbrodni'', pod red. J. Drabiny, Bytom 1993.</ref>, pisząc w styczniu 1990 roku: „ilekroć pochylam się nad najnowszą historią naszego miasta [tj. Bytomia – SR] i czytam naukowe opracowania na ten temat, tylekroć jestem wdzięczny jego mieszkańcom, że zachowali w pamięci pełniejszy obraz stycznia 1945”<ref>J. Drabina, ''Porocznicowe rozważania historyka'', „Życie Bytomskie”, nr 5 z 29 I 1990 r.</ref>.		Jak już wspomniano, do 1989 roku pamięć o wydarzeniach z 1945 roku miała wyłącznie charakter pamięci komunikatywnej, funkcjonującej w rodzinach bądź wąskich kręgach osób tego samego pochodzenia (tj. przedstawicieli górnośląskiej społeczności rodzimej). Z przyczyn cenzuralnych, w związku z wszechobecną w oficjalnej polityce historycznej PRL-u gloryfikacją Armii Czerwonej i Związku Sowieckiego oraz tuż powojennego „utrwalania władzy ludowej” przez polskich komunistów, nie wchodziło w rachubę poruszanie któregokolwiek z opisanych w poprzednim fragmencie zjawisk. Natomiast w gronie osób bliskich, zaufanych, przy okazji prywatnych spotkań i rozmów, poruszano przeżycia z 1945 z roku, dostrzegane i opowiadane z perspektywy indywidualnej bądź lokalnej, bez możliwości wyjścia poza tę prywatność i publicznego wyartykułowania swojej opowieści. Ponadto osoby dotknięte negatywnymi doświadczeniami z 1945 roku i lat kolejnych często nie dzieliły się swoimi przeżyciami, niekiedy z obawy przed możliwymi represjami<ref>S. Rosenbaum, B. Tracz, ''Punkt zwrotny. Rozmowa o roku 1945 na Górnym Śląsku'', Katowice 2025, s. 13–51; J. Hajduk-Nijakowska, ''Badanie pamięci lokalnej…,'' s. 283.</ref>. Jeszcze w 1991 roku jeden ze świadków – deportowany do ZSRR górnik kopalni „Dębieńsko”, którego historię opisano na łamach „Górnika” - podkreślał: „ino mojego miana w gazecie nie wspominać, bo świat jest taki, że roz jest tak, a roz tak…”<ref>''Droga śmierci do Kazachstanu'', „Górnik” 1990, nr 6, s. 10.</ref>. Trafnie zauważał więc Jan Drabina, historyk związany z Bytomiem i redaktor jednej z pierwszych prac badawczych w nowy sposób spoglądających na fenomen zbrodni komunistycznych<ref>''Ofiary stalinizmu na ziemi bytomskiej w latach 1945–1956. Dokumentacja zbrodni'', pod red. J. Drabiny, Bytom 1993.</ref>, pisząc w styczniu 1990 roku: „ilekroć pochylam się nad najnowszą historią naszego miasta [tj. Bytomia – SR] i czytam naukowe opracowania na ten temat, tylekroć jestem wdzięczny jego mieszkańcom, że zachowali w pamięci pełniejszy obraz stycznia 1945”<ref>J. Drabina, ''Porocznicowe rozważania historyka'', „Życie Bytomskie”, nr 5 z 29 I 1990 r.</ref>.

Linia 54:		Linia 55:

	Stając się elementem górnośląskiej pamięci społecznej, tragedia górnośląska nie utraciła swej ambiwalencji znaczeniowej. Odbija się ona chociażby w zróżnicowanych sformułowaniach oficjalnych, publicznych uchwał różnych gremiów, regionalnych i ogólnokrajowych. W 2011 roku w uchwale [[Sejmik województwa śląskiego\|Sejmiku Województwa Śląskiego]] była mowa o „niewinnych i bezbronnych mieszkańcach Górnego Śląska, którzy od stycznia 1945 r stali się ofiarami masowych zbrodni Armii Czerwonej i komunistycznego aparatu bezpieczeństwa: zamordowanych, deportowanych do ZSRR, osadzonych w więzieniach i obozach”. Podobne frazy pojawiły się w uchwale Sejmu RP z 2015 roku. W uchwale Senatu RP z 2020 roku zwrócono uwagę, że represje miały miejsce „bez względu na narodowość” i podkreślono, że „wśród deportowanych byli powstańcy śląscy, żołnierze kampanii wrześniowej, a także członkowie konspiracji antyhitlerowskiej”, nie wspomniano jednak o ludności niemieckiej<ref>Cyt. za: ibidem.</ref>. Przypominało to wcześniejszą wypowiedź wojewody śląskiego Zygmunta Łukaszczyka przy okazji odsłonięcia w 2012 r. tablicy w katedrze w Katowicach, poświęconej internowanym i deportowanym do ZSRR w 1945 roku, gdzie stwierdził on, że Górnoślązaków wywieziono, ponieważ byli Polakami<ref>S. Warmbrand, ''Pamiętne daty…'', „Nasze Katowice”, nr 2 (52), luty 2013 r., s. 8.</ref>.		Stając się elementem górnośląskiej pamięci społecznej, tragedia górnośląska nie utraciła swej ambiwalencji znaczeniowej. Odbija się ona chociażby w zróżnicowanych sformułowaniach oficjalnych, publicznych uchwał różnych gremiów, regionalnych i ogólnokrajowych. W 2011 roku w uchwale [[Sejmik województwa śląskiego\|Sejmiku Województwa Śląskiego]] była mowa o „niewinnych i bezbronnych mieszkańcach Górnego Śląska, którzy od stycznia 1945 r stali się ofiarami masowych zbrodni Armii Czerwonej i komunistycznego aparatu bezpieczeństwa: zamordowanych, deportowanych do ZSRR, osadzonych w więzieniach i obozach”. Podobne frazy pojawiły się w uchwale Sejmu RP z 2015 roku. W uchwale Senatu RP z 2020 roku zwrócono uwagę, że represje miały miejsce „bez względu na narodowość” i podkreślono, że „wśród deportowanych byli powstańcy śląscy, żołnierze kampanii wrześniowej, a także członkowie konspiracji antyhitlerowskiej”, nie wspomniano jednak o ludności niemieckiej<ref>Cyt. za: ibidem.</ref>. Przypominało to wcześniejszą wypowiedź wojewody śląskiego Zygmunta Łukaszczyka przy okazji odsłonięcia w 2012 r. tablicy w katedrze w Katowicach, poświęconej internowanym i deportowanym do ZSRR w 1945 roku, gdzie stwierdził on, że Górnoślązaków wywieziono, ponieważ byli Polakami<ref>S. Warmbrand, ''Pamiętne daty…'', „Nasze Katowice”, nr 2 (52), luty 2013 r., s. 8.</ref>.
			[[Plik:Fotografia Beniamin Czapla.jpg\|mały\|369x369px\|Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku w Radzionkowie, fot. Beniamin Czapla]]
	Uchwała Sejmiku Województwa Śląskiego, gdzie zdecydowano, by w ostatnią niedzielę stycznia obchodzić Dzień Pamięci o Tragedii Górnośląskiej 1945 roku, zawierała dość kanoniczną, uogólnioną, a więc pojemną, formułę kategoryzacji wydarzeń składających się na tragedię górnośląską, zarazem po raz pierwszy ustanowiła dobitnie istotny punkt upamiętniający w publicznym kalendarzu województwa<ref>M. Błoński, ''Ustanowiono Dzień Pamięci o Tragedii Górnośląskiej 1945'', Dzieje.pl, 17 I 2011 r. (Ustanowiono Dzień Pamięci o Tragedii Górnośląskiej 1945 \| dzieje.pl - Historia Polski)</ref>. Podobnie w lutym 2012 roku Sejmik Województwa Opolskiego przyjął w formie uchwały „rezolucję w sprawie uczczenia pamięci bezbronnych i niewinnych ofiar Tragedii Górnośląskiej oraz ofiar zbrodni dokonanych na obywatelach Rzeczypospolitej Polskiej”, która niemal dosłownie przejmowała sformułowania uchwały województwa śląskiego<ref>Uchwała Nr XV/202/2012 z dnia 28 lutego 2012 w sprawie przyjęcia rezolucji w sprawie uczczenia pamięci bezbronnych i niewinnych ofiar Tragedii Górnośląskiej oraz ofiar zbrodni dokonanych na obywatelach Rzeczypospolitej Polskiej. – BIP Opolskie.pl</ref>. Pewnego rodzaju ukoronowaniem tych „politycznych” praktyk komemoratywnych były uchwały Senatu i Sejmu RP z początku stycznia 2025 roku, które oddawały hołd ofiarom tragedii. Z kolei sejmiki województw śląskiego i opolskiego ustanawiały rok 2025 Rokiem Tragedii Górnośląskiej. Podobnie postąpiły rady niektórych miast (m.in. Bytomia)<ref>Rada Miejska podjęła uchwałę w sprawie ogłoszenia roku 2025 „Rokiem Tragedii Górnośląskiej” \| Miasto Bytom - Metropolia GZM; Sejmik Województwa Śląskiego zadecydował o ustanowieniu 2025 Rokiem Tragedii Górnośląskiej; Opolszczyzna i Śląsk będą obchodziły Rok Tragedii Górnośląskiej \| dzieje.pl - Historia Polski</ref>. W ten sposób upamiętnienie uległo upublicznieniu, pewnej petryfikacji i „biurokratyzacji”, typowych dla oficjalnej kultury pamięci. Niemniej pamiętać należy, że jeszcze przed tą fazą tragedia górnośląska była tematem wielu oficjalnych, urzędowych działań komemoratywnych, zwykle na lokalnym, gminnym szczeblu, jako inicjatywa środowisk społecznych, poczynając od NSZZ „Solidarność” bezpośrednio po 1989 roku, poprzez parafie, związki i stowarzyszenia lokalne, po organizacje regionalistyczne i mniejszościowe. Szczególnie wymienić należy [[Związek Górnośląski]], Ruch Autonomii Śląska i zbliżonego do niego struktury regionalistyczne (Ślonsko Ferajna) oraz różnego szczebla organizacje mniejszości niemieckiej w obydwu górnośląskich województwach. Jedną z pierwszych takich uroczystości była msza św. za „sybiraków”, jak nietrafnie to określono, czyli deportowanych do ZSRR, która odbyła się 16 kwietnia 1990 roku w [[Radzionków\|Radzionkowie]] (wówczas jeszcze dzielnicy Bytomia)<ref>''Msza w intencji wywiezionych'', „Życie Bytomskie” nr 17 z 23 IV 1990 r.</ref>.		Uchwała Sejmiku Województwa Śląskiego, gdzie zdecydowano, by w ostatnią niedzielę stycznia obchodzić Dzień Pamięci o Tragedii Górnośląskiej 1945 roku, zawierała dość kanoniczną, uogólnioną, a więc pojemną, formułę kategoryzacji wydarzeń składających się na tragedię górnośląską, zarazem po raz pierwszy ustanowiła dobitnie istotny punkt upamiętniający w publicznym kalendarzu województwa<ref>M. Błoński, ''Ustanowiono Dzień Pamięci o Tragedii Górnośląskiej 1945'', Dzieje.pl, 17 I 2011 r. (Ustanowiono Dzień Pamięci o Tragedii Górnośląskiej 1945 \| dzieje.pl - Historia Polski)</ref>. Podobnie w lutym 2012 roku Sejmik Województwa Opolskiego przyjął w formie uchwały „rezolucję w sprawie uczczenia pamięci bezbronnych i niewinnych ofiar Tragedii Górnośląskiej oraz ofiar zbrodni dokonanych na obywatelach Rzeczypospolitej Polskiej”, która niemal dosłownie przejmowała sformułowania uchwały województwa śląskiego<ref>Uchwała Nr XV/202/2012 z dnia 28 lutego 2012 w sprawie przyjęcia rezolucji w sprawie uczczenia pamięci bezbronnych i niewinnych ofiar Tragedii Górnośląskiej oraz ofiar zbrodni dokonanych na obywatelach Rzeczypospolitej Polskiej. – BIP Opolskie.pl</ref>. Pewnego rodzaju ukoronowaniem tych „politycznych” praktyk komemoratywnych były uchwały Senatu i Sejmu RP z początku stycznia 2025 roku, które oddawały hołd ofiarom tragedii. Z kolei sejmiki województw śląskiego i opolskiego ustanawiały rok 2025 Rokiem Tragedii Górnośląskiej. Podobnie postąpiły rady niektórych miast (m.in. Bytomia)<ref>Rada Miejska podjęła uchwałę w sprawie ogłoszenia roku 2025 „Rokiem Tragedii Górnośląskiej” \| Miasto Bytom - Metropolia GZM; Sejmik Województwa Śląskiego zadecydował o ustanowieniu 2025 Rokiem Tragedii Górnośląskiej; Opolszczyzna i Śląsk będą obchodziły Rok Tragedii Górnośląskiej \| dzieje.pl - Historia Polski</ref>. W ten sposób upamiętnienie uległo upublicznieniu, pewnej petryfikacji i „biurokratyzacji”, typowych dla oficjalnej kultury pamięci. Niemniej pamiętać należy, że jeszcze przed tą fazą tragedia górnośląska była tematem wielu oficjalnych, urzędowych działań komemoratywnych, zwykle na lokalnym, gminnym szczeblu, jako inicjatywa środowisk społecznych, poczynając od NSZZ „Solidarność” bezpośrednio po 1989 roku, poprzez parafie, związki i stowarzyszenia lokalne, po organizacje regionalistyczne i mniejszościowe. Szczególnie wymienić należy [[Związek Górnośląski]], Ruch Autonomii Śląska i zbliżonego do niego struktury regionalistyczne (Ślonsko Ferajna) oraz różnego szczebla organizacje mniejszości niemieckiej w obydwu górnośląskich województwach. Jedną z pierwszych takich uroczystości była msza św. za „sybiraków”, jak nietrafnie to określono, czyli deportowanych do ZSRR, która odbyła się 16 kwietnia 1990 roku w [[Radzionków\|Radzionkowie]] (wówczas jeszcze dzielnicy Bytomia)<ref>''Msza w intencji wywiezionych'', „Życie Bytomskie” nr 17 z 23 IV 1990 r.</ref>.

Praktykant o 09:14, 3 gru 2025

2025-12-03T09:14:00Z

Podgląd zmian

Praktykant: /* Przypisy */

2025-12-03T09:08:54Z

Przypisy

← poprzednia wersja		Wersja z 11:08, 3 gru 2025
Linia 156:		Linia 156:

	== Przypisy ==		== Przypisy ==
	<~~ref~~		<references/>

	== Źródła on-line ==		== Źródła on-line ==

Praktykant: /* Obecność w historiografii i kulturze pamięci */

2025-12-03T09:08:43Z

Obecność w historiografii i kulturze pamięci

Podgląd zmian

Praktykant: /* Obecność w historiografii i kulturze pamięci */

2025-12-03T08:57:30Z

Obecność w historiografii i kulturze pamięci

Podgląd zmian

Praktykant: /* Obecność w historiografii i kulturze pamięci */

2025-12-03T08:42:49Z

Obecność w historiografii i kulturze pamięci

Podgląd zmian

Praktykant o 08:26, 3 gru 2025

2025-12-03T08:26:28Z

Podgląd zmian