Tradycyjna obrzędowość doroczna Górnego Śląska w okresie wielkanocnym - Historia wersji

Praktykant o 17:24, 18 sie 2024

2024-08-18T17:24:53Z

← poprzednia wersja		Wersja z 19:24, 18 sie 2024
Linia 7:		Linia 7:
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]
			[[Plik:Fot. 1. Święconka wielkanocna, Gość Niedzielny, 1939, nr 15, s. 2(1).jpg\|mały\|Święconka wielkanocna, „Gość Niedzielny” 1939, nr 15, s. 2.]]
	Obrzędowość jako przejaw ludzkiej aktywności, zgodnie ze słownikową definicją, oznacza: „ceremonie związane z kultem, zespoły określonych i zachowanych przez tradycję czynności, gestów i słów stanowiących stronę zewnętrzną uroczystości wierzeniowych oraz aktów społeczno-prawnych”<ref>''Obrzędowość'', w: ''Słownik folkloru polskiego'', red. J. Krzyżanowski, Warszawa 1965, s. 275.</ref>.		Obrzędowość jako przejaw ludzkiej aktywności, zgodnie ze słownikową definicją, oznacza: „ceremonie związane z kultem, zespoły określonych i zachowanych przez tradycję czynności, gestów i słów stanowiących stronę zewnętrzną uroczystości wierzeniowych oraz aktów społeczno-prawnych”<ref>''Obrzędowość'', w: ''Słownik folkloru polskiego'', red. J. Krzyżanowski, Warszawa 1965, s. 275.</ref>.

Linia 24:		Linia 24:

	==Wielki Tydzień==		==Wielki Tydzień==
			[[Plik:Fot. 2. Niedziela Palmowa, Oberschlesien im Bild, 1933, nr 15, s. 1.jpg\|mały\|Niedziela Palmowa, „Oberschlesien im Bild”, 1933, nr 15, s. 1.]]

	===Niedziela Palmowa===		===Niedziela Palmowa===
Linia 42:		Linia 43:

	Innym odprawianym w Wielką Środę obrzędem było „wypędzenie Judasza”. Jest to tradycja zbliżona do topienia Marzanny, i podobnie jak tamta, również szczątek prastarego rytu żegnania zimy, mądrze przebrany w ewangeliczną szatę. Topiono Judasza w postaci kukły ze słomy lub wypchanych trocinami gałganów<ref>A. Halor, op. cit., s. 97.</ref>.		Innym odprawianym w Wielką Środę obrzędem było „wypędzenie Judasza”. Jest to tradycja zbliżona do topienia Marzanny, i podobnie jak tamta, również szczątek prastarego rytu żegnania zimy, mądrze przebrany w ewangeliczną szatę. Topiono Judasza w postaci kukły ze słomy lub wypchanych trocinami gałganów<ref>A. Halor, op. cit., s. 97.</ref>.
			[[Plik:Fot. 3. Rozstawianie poświęconych krzyżyków na polu, Oberschlesien im Bild, 1932, nr 13, s. 3.jpg\|mały\|Rozstawianie poświęconych krzyżyków na polu, „Oberschlesien im Bild” 1932, nr 13, s. 3.]]

	===Wielki Czwartek===		===Wielki Czwartek===
Linia 64:		Linia 66:

	===Wielka Sobota===		===Wielka Sobota===
			[[Plik:Fot. 4. Śmigus-dyngus, Oberschlesien im Bild, 1931, nr 14, s. 6.jpg\|mały\|Śmigus-dyngus, „Oberschlesien im Bild” 1931, nr 14, s. 6.]]
	Najważniejszym wielowiekowym obrzędem wielkosobotnim na Górnym Śląsku jest święcenie ognia, wody i jadła. Przedchrześcijańskie praktyki utrzymały się przy życiu wyłącznie za sprawą Kościoła, który setki lat temu przejął je z dawnych rytów pogańskich, związanych wtedy ze świętem wiosny<ref>D. Forstner, ''Świat symboliki chrześcijańskiej'', Warszawa 1990, s. 72-75.</ref>. Takim rytuałem jest święcenie ognia. We wszystkich wierzeniach ogień ma moc oczyszczającą. Wielkosobotnie nabożeństwo rozpoczyna zapalenie i poświęcenie ognia. Odbywa się to z reguły przed kościołem, zaś w starych wiejskich parafiach na cmentarzu przed kościołem.		Najważniejszym wielowiekowym obrzędem wielkosobotnim na Górnym Śląsku jest święcenie ognia, wody i jadła. Przedchrześcijańskie praktyki utrzymały się przy życiu wyłącznie za sprawą Kościoła, który setki lat temu przejął je z dawnych rytów pogańskich, związanych wtedy ze świętem wiosny<ref>D. Forstner, ''Świat symboliki chrześcijańskiej'', Warszawa 1990, s. 72-75.</ref>. Takim rytuałem jest święcenie ognia. We wszystkich wierzeniach ogień ma moc oczyszczającą. Wielkosobotnie nabożeństwo rozpoczyna zapalenie i poświęcenie ognia. Odbywa się to z reguły przed kościołem, zaś w starych wiejskich parafiach na cmentarzu przed kościołem.

Linia 90:		Linia 93:

	Wśród górnośląskich obrzędów Niedzieli Wielkanocnej jednym z najbardziej malowniczych są procesje konne, praktykowane w co bogatszych wsiach. Procesje wielkanocne, odbywane w pierwszy dzień świąt, w niedzielę po mszy, kończyły się dawniej wyścigami konnymi. W niektórych miejscowościach procesje konne odbywały się również w Poniedziałek Wielkanocny<ref>R. Garstka, A. Lysko, op. cit., s. 173-175; A. Halor, op. cit., s. 129.</ref>.		Wśród górnośląskich obrzędów Niedzieli Wielkanocnej jednym z najbardziej malowniczych są procesje konne, praktykowane w co bogatszych wsiach. Procesje wielkanocne, odbywane w pierwszy dzień świąt, w niedzielę po mszy, kończyły się dawniej wyścigami konnymi. W niektórych miejscowościach procesje konne odbywały się również w Poniedziałek Wielkanocny<ref>R. Garstka, A. Lysko, op. cit., s. 173-175; A. Halor, op. cit., s. 129.</ref>.
			[[Plik:Fot. 5. Symbole okresu wielkanocnego - jajo i palma, Oberschlesien im Bild, 1934, nr 13, s. 1.jpg\|mały\|Symbole okresu wielkanocnego – jajo i palma, „Oberschlesien im Bild” 1934, nr 13, s. 1.]]

	==Poniedziałek Wielkanocny==		==Poniedziałek Wielkanocny==
	Drugi dzień Świąt Wielkanocnych – Poniedziałek Wielkanocny, ma już nieco inny charakter od Niedzieli. Jest to „najmokrzejszy i najradośniejszy dzień w całym roku”<ref>J. Pośpiech, ''Zwyczaje''…, s. 206.</ref> i określany również bywa jako „śmigus-dyngus”. W różnych częściach Górnego Śląska bywa także określany mianem: lany poniydziałek, sikac, sikanie, lonie, oblewanie, dyngus, dyngust, śmigus, śmiyrgus, śmiyrgust<ref>A. Halor, op. cit., s. 123.</ref>.		Drugi dzień Świąt Wielkanocnych – Poniedziałek Wielkanocny, ma już nieco inny charakter od Niedzieli. Jest to „najmokrzejszy i najradośniejszy dzień w całym roku”<ref>J. Pośpiech, ''Zwyczaje''…, s. 206.</ref> i określany również bywa jako „śmigus-dyngus”. W różnych częściach Górnego Śląska bywa także określany mianem: lany poniydziałek, sikac, sikanie, lonie, oblewanie, dyngus, dyngust, śmigus, śmiyrgus, śmiyrgust<ref>A. Halor, op. cit., s. 123.</ref>.

Praktykant: /* Zobacz też */

2024-08-18T17:18:40Z

Zobacz też

← poprzednia wersja		Wersja z 19:18, 18 sie 2024
Linia 124:		Linia 124:

	==Zobacz też==		==Zobacz też==
			[[Śląskie wartości (praca,rodzina,religia)]]

			[[Zróżnicowanie etnograficzne w województwie śląskim]]

Praktykant o 17:17, 18 sie 2024

2024-08-18T17:17:54Z

← poprzednia wersja		Wersja z 19:17, 18 sie 2024
Linia 122:		Linia 122:
	==Źródła on-line==		==Źródła on-line==
	[https://instytutkorfantego.pl/wp-content/uploads/2019/02/Czas-niezwykly.pdf Garstka R., Lysko A., ''Czas niezwykły. Obrzędowość doroczna na Górnym Śląsku'', Katowice 2018]		[https://instytutkorfantego.pl/wp-content/uploads/2019/02/Czas-niezwykly.pdf Garstka R., Lysko A., ''Czas niezwykły. Obrzędowość doroczna na Górnym Śląsku'', Katowice 2018]

			==Zobacz też==

Praktykant: /* Źródła on-line */

2024-08-18T17:16:44Z

Źródła on-line

← poprzednia wersja		Wersja z 19:16, 18 sie 2024
Linia 121:		Linia 121:

	==Źródła on-line==		==Źródła on-line==
	[https://instytutkorfantego.pl/wp-content/uploads/2019/02/Czas-niezwykly.pdf Garstka R., Lysko A., Czas niezwykły. Obrzędowość doroczna na Górnym Śląsku, Katowice 2018]		[https://instytutkorfantego.pl/wp-content/uploads/2019/02/Czas-niezwykly.pdf Garstka R., Lysko A., ''Czas niezwykły. Obrzędowość doroczna na Górnym Śląsku'', Katowice 2018]

Praktykant o 17:16, 18 sie 2024

2024-08-18T17:16:11Z

← poprzednia wersja		Wersja z 19:16, 18 sie 2024
Linia 119:		Linia 119:
	==Przypisy==		==Przypisy==
	<references/>		<references/>

			==Źródła on-line==
			[https://instytutkorfantego.pl/wp-content/uploads/2019/02/Czas-niezwykly.pdf Garstka R., Lysko A., Czas niezwykły. Obrzędowość doroczna na Górnym Śląsku, Katowice 2018]

Praktykant: /* Bibliografia */

2024-08-18T17:14:55Z

Bibliografia

@@ Linia 98: / Linia 98: @@
 ==Bibliografia==
 ==Przypisy==
 <references/>

Praktykant o 17:13, 18 sie 2024

2024-08-18T17:13:56Z

← poprzednia wersja		Wersja z 19:13, 18 sie 2024
Linia 96:		Linia 96:

	Zwieńczeniem wielkanocnego poniedziałku w wielu wsiach i miastach była dawniej zabawa ludowa, która niegdyś była stałym elementem obchodów tego dnia, zaś współcześnie nie jest to już tak powszechne<ref>J. Pośpiech, ''Zwyczaje''…, s. 211.</ref>.		Zwieńczeniem wielkanocnego poniedziałku w wielu wsiach i miastach była dawniej zabawa ludowa, która niegdyś była stałym elementem obchodów tego dnia, zaś współcześnie nie jest to już tak powszechne<ref>J. Pośpiech, ''Zwyczaje''…, s. 211.</ref>.

			==Bibliografia==

	==Przypisy==		==Przypisy==
	<references/>		<references/>

Praktykant: /* Niedziela Palmowa */

2024-08-18T17:13:31Z

Niedziela Palmowa

← poprzednia wersja		Wersja z 19:13, 18 sie 2024
Linia 75:		Linia 75:

	==Niedziela Wielkanocna==		==Niedziela Wielkanocna==
	Właściwe obchody Świąt Wielkanocnych rozpoczynały się najczęściej od rezurekcji, która współcześnie często odprawiana jest już w sobotę. Rozpoczynała ona o wschodzie słońca uroczysty dzień odrodzenia, wybuchu światła nowej nadziei. W wielu częściach Górnego Śląska jeszcze przed świtem, o brzasku, przed pójściem na nabożeństwo, ludzie wychodzili na pobliskie wzgórza, aby zobaczyć jak wstaje słońce. W jego pierwszych promieniach bowiem, jak wierzono, pojawia się w tym dniu Baranek Boży „na drewnianej tarczy słonecznej”, zaś samo słońce z radości wykonuje kilka podskoków~~[1]~~.		Właściwe obchody Świąt Wielkanocnych rozpoczynały się najczęściej od rezurekcji, która współcześnie często odprawiana jest już w sobotę. Rozpoczynała ona o wschodzie słońca uroczysty dzień odrodzenia, wybuchu światła nowej nadziei. W wielu częściach Górnego Śląska jeszcze przed świtem, o brzasku, przed pójściem na nabożeństwo, ludzie wychodzili na pobliskie wzgórza, aby zobaczyć jak wstaje słońce. W jego pierwszych promieniach bowiem, jak wierzono, pojawia się w tym dniu Baranek Boży „na drewnianej tarczy słonecznej”, zaś samo słońce z radości wykonuje kilka podskoków<ref>Ibidem, s. 117-118.</ref>.

	Po Rezurekcji, jeśli tego nie dokonali już wcześniej, gospodarze szli na pole i ustawiali na wszystkich jego rogach poświęcone krzyżyki, by zapewnić sobie urodzaj. Dopiero potem zasiadano przy wspólnym stole. Pierwszy dzień Świąt Wielkanocnych, tak samo jak w czasie Bożego Narodzenia, spędzano w gronie rodzinnym.		Po Rezurekcji, jeśli tego nie dokonali już wcześniej, gospodarze szli na pole i ustawiali na wszystkich jego rogach poświęcone krzyżyki, by zapewnić sobie urodzaj. Dopiero potem zasiadano przy wspólnym stole. Pierwszy dzień Świąt Wielkanocnych, tak samo jak w czasie Bożego Narodzenia, spędzano w gronie rodzinnym.

	Dzielenie się jajkiem i składanie sobie życzeń (bardzo popularna tradycja w całej Polsce, w swym programie ideowym będąca powtórzeniem wigilijnego łamania się opłatkiem), wcale nie było zwyczajem na Górnym Śląsku powszechnym, i w większości części regionu długo go nie znano~~[2]~~.		Dzielenie się jajkiem i składanie sobie życzeń (bardzo popularna tradycja w całej Polsce, w swym programie ideowym będąca powtórzeniem wigilijnego łamania się opłatkiem), wcale nie było zwyczajem na Górnym Śląsku powszechnym, i w większości części regionu długo go nie znano<ref>J. Pośpiech, ''Zwyczaje''…, s. 197.</ref>.

	Uroczyste śniadanie wielkanocne składało się z reguły z potraw święconych w sobotę. Według zapisów z drugiej połowy XIX wieku na stole śląskim znaleźć można było wówczas święcone jajka, chleb i sól, chrzan i wino, wędzonka (szynka pojawiła się dopiero w okresie późniejszym). Obowiązkowo świąteczny stół uzupełniały upieczone wcześniej i również w sobotę poświęcone ciasta: strucle i babki, zwane też „buchetkami”~~[3]~~.		Uroczyste śniadanie wielkanocne składało się z reguły z potraw święconych w sobotę. Według zapisów z drugiej połowy XIX wieku na stole śląskim znaleźć można było wówczas święcone jajka, chleb i sól, chrzan i wino, wędzonka (szynka pojawiła się dopiero w okresie późniejszym). Obowiązkowo świąteczny stół uzupełniały upieczone wcześniej i również w sobotę poświęcone ciasta: strucle i babki, zwane też „buchetkami”<ref>A. Halor, op. cit., s. 121.</ref>.

	Tego dnia można było wreszcie najeść się do syta. Surowo przestrzegano związanego ze spożywaniem „święconego” obowiązkowego szacunku do każdej jego drobiny. Nie wolno było go nie tylko wyrzucić do śmieci, ale musiał być do ostatniej okruszynki zjedzony i do końca traktowany z należną atencją.		Tego dnia można było wreszcie najeść się do syta. Surowo przestrzegano związanego ze spożywaniem „święconego” obowiązkowego szacunku do każdej jego drobiny. Nie wolno było go nie tylko wyrzucić do śmieci, ale musiał być do ostatniej okruszynki zjedzony i do końca traktowany z należną atencją.

	Śniadanie wielkanocne stanowiło najbardziej wystawną część kulinarną pierwszego dnia świąt. Obiad również był wystawny, tyle, że w niczym nie odbiegał od tradycyjnego niedzielnego górnośląskiego menu: rosół z „nudlami” (makaronem), rolady, kluski z tartych ziemniaków, modro kapusta oraz kompot~~[4]~~. W skład tradycyjnej wielkanocnej kolacji wchodziły najczęściej kołoce wraz z kawą z mlekiem~~[5]~~.		Śniadanie wielkanocne stanowiło najbardziej wystawną część kulinarną pierwszego dnia świąt. Obiad również był wystawny, tyle, że w niczym nie odbiegał od tradycyjnego niedzielnego górnośląskiego menu: rosół z „nudlami” (makaronem), rolady, kluski z tartych ziemniaków, modro kapusta oraz kompot<ref>Ibidem, s. 122-123.</ref>. W skład tradycyjnej wielkanocnej kolacji wchodziły najczęściej kołoce wraz z kawą z mlekiem<ref>J. Pośpiech, ''Zwyczaje''…, s. 199.</ref>.

	Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów górnośląskich świąt Wielkanocnych są zdobione kurze jaja (w formie pisanek bądź kroszonek). Pierwotnie magiczne funkcje jaja wielkanocnego uległy całkowitemu zapomnieniu, a nawet wymazaniu ze wspólnej pamięci. Współczesne pisanki i kroszonki mają już prawie wyłącznie znaczenie zabawowe, w najlepszym razie estetyczne, a najczęściej dekoracyjne i „towarzyskie”~~[6]~~.		Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów górnośląskich świąt Wielkanocnych są zdobione kurze jaja (w formie pisanek bądź kroszonek). Pierwotnie magiczne funkcje jaja wielkanocnego uległy całkowitemu zapomnieniu, a nawet wymazaniu ze wspólnej pamięci. Współczesne pisanki i kroszonki mają już prawie wyłącznie znaczenie zabawowe, w najlepszym razie estetyczne, a najczęściej dekoracyjne i „towarzyskie”<ref>Ibidem, s. 189-190.</ref>.

	Wśród górnośląskich obrzędów Niedzieli Wielkanocnej jednym z najbardziej malowniczych są procesje konne, praktykowane w co bogatszych wsiach. Procesje wielkanocne, odbywane w pierwszy dzień świąt, w niedzielę po mszy, kończyły się dawniej wyścigami konnymi. W niektórych miejscowościach procesje konne odbywały się również w Poniedziałek Wielkanocny~~[7]~~.		Wśród górnośląskich obrzędów Niedzieli Wielkanocnej jednym z najbardziej malowniczych są procesje konne, praktykowane w co bogatszych wsiach. Procesje wielkanocne, odbywane w pierwszy dzień świąt, w niedzielę po mszy, kończyły się dawniej wyścigami konnymi. W niektórych miejscowościach procesje konne odbywały się również w Poniedziałek Wielkanocny<ref>R. Garstka, A. Lysko, op. cit., s. 173-175; A. Halor, op. cit., s. 129.</ref>.
	-~~---[1] Ibidem~~, s. ~~117-118~~.		==Poniedziałek Wielkanocny==
			Drugi dzień Świąt Wielkanocnych – Poniedziałek Wielkanocny, ma już nieco inny charakter od Niedzieli. Jest to „najmokrzejszy i najradośniejszy dzień w całym roku”<ref>J. Pośpiech, ''Zwyczaje''…, s. 206.</ref> i określany również bywa jako „śmigus-dyngus”. W różnych częściach Górnego Śląska bywa także określany mianem: lany poniydziałek, sikac, sikanie, lonie, oblewanie, dyngus, dyngust, śmigus, śmiyrgus, śmiyrgust<ref>A. Halor, op. cit., s. 123.</ref>.
	~~[2]~~ J. Pośpiech, ''Zwyczaje''…, s. ~~197~~.

	~~[3]~~ A. Halor, op. cit., s. ~~121~~.

	~~[4] Ibidem~~, s. ~~122~~-~~123~~.		Etnografowie nie mają wątpliwości co do związków zabawowego dziś polewania wodą z prastarymi kultami wegetacyjnymi. Polewanie wodą kobiet (czyli siły rodzącej) miało pierwotnie wyraźnie „oczyszczający” charakter<ref>J. Pośpiech, ''Zwyczaje''…, s. 209.</ref>. Kościół długo walczył, podobnie jak władze świeckie, z tym zwyczajem, zwłaszcza z najbardziej brutalnymi jego przejawami, nie kończącymi się na polaniu, ale polegającym na wrzucaniu do wody i pławieniu ofiary. Nie pomagały zakazy, zwyczaj był silniejszy, tyle że z czasem się ucywilizował. Pierwotnie obowiązywała przy tym surowo przestrzegana (jeszcze w latach 50-tych XX wieku) reguła: w poniedziałek „oblewali” wyłącznie mężczyźni. Płeć piękna musiała się temu podporządkować, lub siedzieć w domu, gdzie mokry prysznic w wykonaniu męskiej połowy rodziny nawet na wsi musiał być mniej obfity<ref>A. Halor, op. cit., s. 126-127.</ref>. W czasach współczesnych, zwłaszcza w miastach, zamiast wody używano do polewania, względnie spryskiwania kobiet, perfum<ref>S. Wallis, ''Obrzędy Wielkanocne'', „Przewodnik Młodzieży Powstańczej” 1936, s. 152-154.</ref>.

	~~[5]~~ J. Pośpiech, ''Zwyczaje''…, s. ~~199.~~		Zwieńczeniem wielkanocnego poniedziałku w wielu wsiach i miastach była dawniej zabawa ludowa, która niegdyś była stałym elementem obchodów tego dnia, zaś współcześnie nie jest to już tak powszechne<ref>J. Pośpiech, ''Zwyczaje''…, s. 211.</ref>.

	~~[6] Ibidem, s. 189-190.~~

	~~[7] R. Garstka, A. Lysko, op. cit., s. 173-175; A. Halor, op. cit., s~~. ~~129~~.

	~~==Poniedziałek Wielkanocny==~~

	==Przypisy==		==Przypisy==
	<references/>		<references/>

Praktykant: /* Okres wielkanocny */

2024-08-18T17:06:03Z

Okres wielkanocny

Podgląd zmian

Praktykant o 16:47, 18 sie 2024

2024-08-18T16:47:02Z

@@ Linia 15: / Linia 15: @@
 Doroczne zwyczaje i obrzędy stanowią fenomeny, które odnoszą się do istoty ludzkiego istnienia we wspólnocie, w której człowiek rodzi się i wychowuje. Jej znaczenie daleko wykracza poza czysto magiczno-wierzeniowy czy zabawowo-rozrywkowy sens. Są one elementem ludzkiej tożsamości, zaś ich żywotność pozwala tę tożsamość pielęgnować i utrwalać. Obrzędowość wraz z przemianami wspólnot, przez które jest praktykowana, ulegać może pewnym modyfikacjom, jednak przejawy jej obecności świadczą o żywotności i ciągłości dziedzictwa niematerialnego<ref>Przegląd współczesnych form górnośląskiej obrzędowości ujęty został w publikacji: R. Garstka, A. Lysko, ''Czas niezwykły. Obrzędowość doroczna na Górnym Śląsku'', Katowice 2018, s. 15-270.</ref>.
 ==Przypisy==
 <references/>