Teatry niemieckojęzyczne na Górnym Śląsku - Historia wersji

Praktykant o 19:24, 10 lut 2020

2020-02-10T19:24:05Z

Praktykant o 17:21, 2 paź 2019

2019-10-02T17:21:19Z

← poprzednia wersja		Wersja z 19:21, 2 paź 2019
Linia 9:		Linia 9:

	==Działalność objazdowa==		==Działalność objazdowa==
			[[Plik:Teatr cieszyn.jpg\|400px\|thumb\|right\|Teatr w Cieszynie, obecnie Teatr im. Adama Mickiewicza przy pl. Teatralnym (źródło: ŚBC)]]

	Najstarsze wzmianki dotyczące niemieckojęzycznych przedstawień teatralnych na terenie [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] dotyczą amatorskich widowisk, będących dziełem uczniów i nauczycieli szkół jezuickich. Organizowano je już w XVI w. w Nysie, a następnie w XVII i XVIII stuleciu także w Opolu i na terenie [[Cieszyn\|Cieszyna]]. W tym ostatnim zazwyczaj na scenie budowanej na rynku. Tematyka była religijna i grano je w różnych językach. Z czasem widowiska te pojawiły się również m. in. w Głuchołazach, Głogówku i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Górach]]. Początkowo przedstawienia wystawiane były zazwyczaj z okazji święta Bożego Ciała i Wielkanocy.		Najstarsze wzmianki dotyczące niemieckojęzycznych przedstawień teatralnych na terenie [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] dotyczą amatorskich widowisk, będących dziełem uczniów i nauczycieli szkół jezuickich. Organizowano je już w XVI w. w Nysie, a następnie w XVII i XVIII stuleciu także w Opolu i na terenie [[Cieszyn\|Cieszyna]]. W tym ostatnim zazwyczaj na scenie budowanej na rynku. Tematyka była religijna i grano je w różnych językach. Z czasem widowiska te pojawiły się również m. in. w Głuchołazach, Głogówku i [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Górach]]. Początkowo przedstawienia wystawiane były zazwyczaj z okazji święta Bożego Ciała i Wielkanocy.
Linia 14:		Linia 15:
	Natomiast działalność objazdowych teatrów niemieckojęzycznych na tym terenie sięga XVIII stulecia. Była ona efektem aktywności objazdowych trup teatralnych, przybywających z ziem austriackich i pruskich. W Cieszynie początek publicznej działalności teatralnej datujemy na 1726 r., kiedy to po raz pierwszy w Sali Sejmu Ziemskiego trupa przedsiębiorcy teatralnego F. J. Wausche z Wrocławia wystawiła kilka komedii. Z kolei w 1788 r. otwarto na tyłach ratusza salę redutową, która do chwili pożaru miasta 6 maja 1789 r. służyła także do prezentacji widowisk teatralnych. Po odbudowie działała do 1816 r., kiedy to ponownie została zmodernizowana i wzbogacona o nowe udogodnienia sceniczne. Niestety po dwudziestu latach teatr ponownie spłonął i działalność teatralna przeniesiona został do lokalu usytuowanego tuż przy koszarach. Koncertował w nim m. in. Johan Strauss (ojciec). Spalony teatr w latach 1845-1847 odbudowano wg projektu znanego wiedeńskiego architekta Josefa Kornhäusla. Po latach sala ta poddana w 1880 r. gruntownej renowacji, służyła sztuce teatru do chwili otwarcia nowoczesnego gmachu teatralnego w 1910 r. przy Placu Koszarowym.		Natomiast działalność objazdowych teatrów niemieckojęzycznych na tym terenie sięga XVIII stulecia. Była ona efektem aktywności objazdowych trup teatralnych, przybywających z ziem austriackich i pruskich. W Cieszynie początek publicznej działalności teatralnej datujemy na 1726 r., kiedy to po raz pierwszy w Sali Sejmu Ziemskiego trupa przedsiębiorcy teatralnego F. J. Wausche z Wrocławia wystawiła kilka komedii. Z kolei w 1788 r. otwarto na tyłach ratusza salę redutową, która do chwili pożaru miasta 6 maja 1789 r. służyła także do prezentacji widowisk teatralnych. Po odbudowie działała do 1816 r., kiedy to ponownie została zmodernizowana i wzbogacona o nowe udogodnienia sceniczne. Niestety po dwudziestu latach teatr ponownie spłonął i działalność teatralna przeniesiona został do lokalu usytuowanego tuż przy koszarach. Koncertował w nim m. in. Johan Strauss (ojciec). Spalony teatr w latach 1845-1847 odbudowano wg projektu znanego wiedeńskiego architekta Josefa Kornhäusla. Po latach sala ta poddana w 1880 r. gruntownej renowacji, służyła sztuce teatru do chwili otwarcia nowoczesnego gmachu teatralnego w 1910 r. przy Placu Koszarowym.

			[[Plik:Teatr bielsko.jpg\|400px\|thumb\|right\|Teatr Miejski (obecnie Teatr Polski) w Bielsku (źródło: ŚBC)]]
	W większości jednak pierwsze gościnne występy teatralne na terenie Górnego Śląska odbywały się w pomieszczeniach pałacowych miejscowej arystokracji, bądź też w przebudowywanych i adaptowanych nierzadko dla potrzeb teatru, sąsiadujących z pałacami budynkach gospodarczych. Takie też sceny pojawiły się w rezydencjach arystokracji m. in. na zamku w [[Pszczyna\|Pszczynie]] (1775), [[Bielsko\|Bielsku]] (1792), [[Koszęcin\|Koszęcinie]] (1778-1783), Pokoju (Carlsruhe) na Opolszczyźnie w latach 1794 -1798 pod dyrekcją Carla Adolfa Herbsta i Głogówku (1800-1812). Przykładowo w Pszczynie książę [[Fryderyk Erdmann Anhalt-Cöthen\|Friedrich Erdmann von Anhalt-Köthen-Pless]] już w 1775 r. zbudował scenę, usytuowaną w jednej z sal pierwszego piętra. Posiadała ona kameralny charakter, a jej działalność adresowana była wyłącznie dla arystokracji. Występowały tam m. in. trupy teatralne z Bielska i miejscowa grupa amatorska. Gościły ponadto zespoły z Opawy i Oławy, a także teatr dworski księcia Wirtemberskiego z Carlsruhe. Ten ostatni z chwilą, kiedy działalność teatralna osiągnęła tam charakter publiczny. Miało to miejsce w 1803 r., kiedy książę na potrzeby teatralne zaadaptował pomieszczenia budynku ujeżdżalni, usytuowanej w pałacowym parku. Nieistniejący już dzisiaj, mieszczący 600 osób drewniany budynek, czynny był do 1807 r. Na jego scenie obok gościnnych występów trup objazdowych, występowały także miejscowe teatry niezawodowe. W latach następnych zarówno austriackie, jak i pruskie teatry objazdowe pojawiały się w Pszczynie już sporadycznie do lat sześćdziesiątych XIX stulecia.		W większości jednak pierwsze gościnne występy teatralne na terenie Górnego Śląska odbywały się w pomieszczeniach pałacowych miejscowej arystokracji, bądź też w przebudowywanych i adaptowanych nierzadko dla potrzeb teatru, sąsiadujących z pałacami budynkach gospodarczych. Takie też sceny pojawiły się w rezydencjach arystokracji m. in. na zamku w [[Pszczyna\|Pszczynie]] (1775), [[Bielsko\|Bielsku]] (1792), [[Koszęcin\|Koszęcinie]] (1778-1783), Pokoju (Carlsruhe) na Opolszczyźnie w latach 1794 -1798 pod dyrekcją Carla Adolfa Herbsta i Głogówku (1800-1812). Przykładowo w Pszczynie książę [[Fryderyk Erdmann Anhalt-Cöthen\|Friedrich Erdmann von Anhalt-Köthen-Pless]] już w 1775 r. zbudował scenę, usytuowaną w jednej z sal pierwszego piętra. Posiadała ona kameralny charakter, a jej działalność adresowana była wyłącznie dla arystokracji. Występowały tam m. in. trupy teatralne z Bielska i miejscowa grupa amatorska. Gościły ponadto zespoły z Opawy i Oławy, a także teatr dworski księcia Wirtemberskiego z Carlsruhe. Ten ostatni z chwilą, kiedy działalność teatralna osiągnęła tam charakter publiczny. Miało to miejsce w 1803 r., kiedy książę na potrzeby teatralne zaadaptował pomieszczenia budynku ujeżdżalni, usytuowanej w pałacowym parku. Nieistniejący już dzisiaj, mieszczący 600 osób drewniany budynek, czynny był do 1807 r. Na jego scenie obok gościnnych występów trup objazdowych, występowały także miejscowe teatry niezawodowe. W latach następnych zarówno austriackie, jak i pruskie teatry objazdowe pojawiały się w Pszczynie już sporadycznie do lat sześćdziesiątych XIX stulecia.

Linia 44:		Linia 46:
	Odmiennie kształtowała się sytuacja w Gliwicach, na terenie których w drugiej połowie XIX w. odnotowujemy liczne trupy teatralne, często powiązane z innymi miastami Górnego Śląska: Brzegiem, Opolem czy Raciborzem. Występowały w ramach zorganizowanej działalności „Stadttheater and Sommertheater” (Teatr Miejski i Letni). Ich dyrektorami m. in. byli: Juliusz Ricklinger, Adolf Stegemann, a w latach dwudziestych Margot Heide i Walter Metzdorf, Ernst Frisch i Kurt Winter. Równolegle w 1889 r. oddany do użytku został gmach tzw. „Viktoriatheater”. Powstał on z inicjatywy gliwiczanina Juliusza Leppicha wg projektu gliwickiej spółki architektonicznej Zimmerman & Wacha. Budynek znany następnie od 1901 r. jako „Stadtheater” (Teatr Miejski w Gliwicach), niemal od początku był przebudowywany, remontowany i reorganizowany. Jako siedziba zespołu dramatycznego i operowego, początkowo stanowił do początków XX w. centrum życia teatralnego nie tylko miasta, ale i regionu. Posiadał znakomitą akustykę i nowoczesne wyposażenie. Nad jegosceną umieszczono antyczną sentencję Musica Est praeludium vitae aeternae” (Muzyka jest wstępem do życia wiecznego). Jego pierwszym dyrektorem był Josef Vallée-Bastineller.		Odmiennie kształtowała się sytuacja w Gliwicach, na terenie których w drugiej połowie XIX w. odnotowujemy liczne trupy teatralne, często powiązane z innymi miastami Górnego Śląska: Brzegiem, Opolem czy Raciborzem. Występowały w ramach zorganizowanej działalności „Stadttheater and Sommertheater” (Teatr Miejski i Letni). Ich dyrektorami m. in. byli: Juliusz Ricklinger, Adolf Stegemann, a w latach dwudziestych Margot Heide i Walter Metzdorf, Ernst Frisch i Kurt Winter. Równolegle w 1889 r. oddany do użytku został gmach tzw. „Viktoriatheater”. Powstał on z inicjatywy gliwiczanina Juliusza Leppicha wg projektu gliwickiej spółki architektonicznej Zimmerman & Wacha. Budynek znany następnie od 1901 r. jako „Stadtheater” (Teatr Miejski w Gliwicach), niemal od początku był przebudowywany, remontowany i reorganizowany. Jako siedziba zespołu dramatycznego i operowego, początkowo stanowił do początków XX w. centrum życia teatralnego nie tylko miasta, ale i regionu. Posiadał znakomitą akustykę i nowoczesne wyposażenie. Nad jegosceną umieszczono antyczną sentencję Musica Est praeludium vitae aeternae” (Muzyka jest wstępem do życia wiecznego). Jego pierwszym dyrektorem był Josef Vallée-Bastineller.

			[[Plik:Teatr bytom.jpg\|400px\|thumb\|right\|Teatr Miejski w Bytomiu, obecnie obecnie Opera Śląska przy ul. Stanisława Moniuszki (źródło: ŚBC)]]
	Miastotwórczy charakter teatru był już w tym czasie elementem nobilitacji jego mieszkańców, czego dowodem było powstanie na przełomie wieków, na obszarze ówczesnych Niemiec, około 80 nowych budynków teatralnych. Świadom tego faktu nadburmistrz Bytomia Georg Brüning, w 1898 r. podpisał akt budowy gmachu mieszczącego zarównotzw. Konzerthaus (Salę Koncertową), jak i Stadttheater (Teatr Miejski). Fundatorami jego byli dyrektor Banku Górnośląskiego Franz Landsberger oraz dwaj magnaci przemysłowi Cäsar Wollheim i Fritz Friedländer-Fuld.		Miastotwórczy charakter teatru był już w tym czasie elementem nobilitacji jego mieszkańców, czego dowodem było powstanie na przełomie wieków, na obszarze ówczesnych Niemiec, około 80 nowych budynków teatralnych. Świadom tego faktu nadburmistrz Bytomia Georg Brüning, w 1898 r. podpisał akt budowy gmachu mieszczącego zarównotzw. Konzerthaus (Salę Koncertową), jak i Stadttheater (Teatr Miejski). Fundatorami jego byli dyrektor Banku Górnośląskiego Franz Landsberger oraz dwaj magnaci przemysłowi Cäsar Wollheim i Fritz Friedländer-Fuld.

Linia 50:		Linia 53:
	Po doświadczeniach pierwszych sezonów i wzmocnieniu liczby śpiewaków oraz muzyków, z chwilą otwarcia sezonu w 1905/06, Knapp przekształcił dotychczasowy zespół operetkowy w zespół operowo-operetkowy, prezentując od tej chwili zarówno wielką literaturę operową, operetkową, dramatyczną i komediową, dzięki czemu Bytom zdetronizował Gliwice i stał się centrum życia kulturalnego i muzycznego na Górnym Śląsku. Od początku też zapraszał na występy gościnne znanych i cenionych wykonawców, m. in. Luise Dumont, Ide Wunst, Luci Hoflich, Agnes Sorme, Alberta Bassermanna, Hermine Korner i Paula Wegenera.		Po doświadczeniach pierwszych sezonów i wzmocnieniu liczby śpiewaków oraz muzyków, z chwilą otwarcia sezonu w 1905/06, Knapp przekształcił dotychczasowy zespół operetkowy w zespół operowo-operetkowy, prezentując od tej chwili zarówno wielką literaturę operową, operetkową, dramatyczną i komediową, dzięki czemu Bytom zdetronizował Gliwice i stał się centrum życia kulturalnego i muzycznego na Górnym Śląsku. Od początku też zapraszał na występy gościnne znanych i cenionych wykonawców, m. in. Luise Dumont, Ide Wunst, Luci Hoflich, Agnes Sorme, Alberta Bassermanna, Hermine Korner i Paula Wegenera.

			[[Plik:Teatr katowice.jpg\|400px\|thumb\|right\|Fragment ul. Teatralnej oraz część Rynku z Teatrem Miejskim - po 1922 r. zmienił nazwę na Teatr Polski, obecnie Teatr Śląski im. S. Wyspiańskiego (źródło: ŚBC)]]
	W tej sytuacji jako przedostatni otwarty został „Stadt Theater in Kattowic” (Teatr Miejski w Katowicach). Wzniesiony w centrum miasta w duchu panującego modernizmu gmach, swoim kształtem, prostotą i funkcjonalnością odbiegał od wzniesionych wcześniej w Katowicach obiektów publicznych. Na fasadzie zbudowanego wg planów Carla Moritza w latach 1905-1907 teatru, w pierwszych latach jego działalności uwagę zwracały dwie płaskorzeźby, przedstawiające motywy z pieśni o Nibelungach, a także umieszczony w tympanonie napis „Deutschem Wort, Deutcher Art”. Teatr otwarto 2 X 1907 r. inscenizacją dramatu Fryderyka Schillera Wilhelm Tell. Do 1924 r. był on siedzibą niemieckich zespołów. Jego dyrektorzy: Emanuel Raul (1907 – 1912), Hugo Lischka i Rosa Lischka-Raul (1913-1917), Paul Barnay (1918-1920, Paul Werner (1921-1922) i wreszcie Wilhelm Lichtenberg (1923-1924), tak starali się kształtować repertuar, aby obok klasyki dramaturgii niemieckiej i europejskiej, obecne były lżejsze utwory komediowe, a także operetki i opery. W samym tylko okresie 1908–1913 w repertuarze jego znajdowały się m. in. Giuseppe Verdiego Trubadur, Giacoma Pucciniego Madame Butterfly, Friedricha von Flotowa Marta, a także operetki Oscara Straussa i Jakuba Offenbacha oraz sztuki autorów obcojęzycznych.		W tej sytuacji jako przedostatni otwarty został „Stadt Theater in Kattowic” (Teatr Miejski w Katowicach). Wzniesiony w centrum miasta w duchu panującego modernizmu gmach, swoim kształtem, prostotą i funkcjonalnością odbiegał od wzniesionych wcześniej w Katowicach obiektów publicznych. Na fasadzie zbudowanego wg planów Carla Moritza w latach 1905-1907 teatru, w pierwszych latach jego działalności uwagę zwracały dwie płaskorzeźby, przedstawiające motywy z pieśni o Nibelungach, a także umieszczony w tympanonie napis „Deutschem Wort, Deutcher Art”. Teatr otwarto 2 X 1907 r. inscenizacją dramatu Fryderyka Schillera Wilhelm Tell. Do 1924 r. był on siedzibą niemieckich zespołów. Jego dyrektorzy: Emanuel Raul (1907 – 1912), Hugo Lischka i Rosa Lischka-Raul (1913-1917), Paul Barnay (1918-1920, Paul Werner (1921-1922) i wreszcie Wilhelm Lichtenberg (1923-1924), tak starali się kształtować repertuar, aby obok klasyki dramaturgii niemieckiej i europejskiej, obecne były lżejsze utwory komediowe, a także operetki i opery. W samym tylko okresie 1908–1913 w repertuarze jego znajdowały się m. in. Giuseppe Verdiego Trubadur, Giacoma Pucciniego Madame Butterfly, Friedricha von Flotowa Marta, a także operetki Oscara Straussa i Jakuba Offenbacha oraz sztuki autorów obcojęzycznych.

	Natomiast jako ostatni otwarty został 24 IX 1910 r., wg projektu cenionych wiedeńskich architektów Ferdinanda Fellnera i Hermanna Helmera, nowoczesny budynek teatralny „Deutsches Theater” w Cieszynie. Jego pierwszym dyrektorem i dzierżawcą był Oskar Gaetner (1910-1927). Dysponował on początkowo zawodowym zespołem teatralnym, w repertuarze którego przeważała niemiecka klasyka i lekkie utwory operetkowe. W sezonie wystawiano około 20 widowisk. Z chwilą przejęcia miasta przez administrację polską, zespół został rozwiązany. W dalszym ciągu działał natomiast amatorski zespół. Aktorzy zawodowi angażowani byli do poszczególnych widowisk. Ponadto w miarę systematycznie odbywały się gościnne występy teatrów niemieckich z Bielska, Opawy i Bytomia, a także Teatru Polskiego z Katowic. W 1935 r. wraz z objęciem stanowiska dyrektor przez Ernsta Weitza, teatr odzyskał zespół, lecz po roku utracił go wraz z nowym gospodarzem. Dodajmy, że niemieckie sceny zawodowe u progu XX-tego stulecia istniały ponadto w Raciborzu i Opolu. Występowały na nich nie tylko miejscowe zespoły dramatyczne i operowe, lecz także gościnnie renomowane teatry niemieckie.		Natomiast jako ostatni otwarty został 24 IX 1910 r., wg projektu cenionych wiedeńskich architektów Ferdinanda Fellnera i Hermanna Helmera, nowoczesny budynek teatralny „Deutsches Theater” w Cieszynie. Jego pierwszym dyrektorem i dzierżawcą był Oskar Gaetner (1910-1927). Dysponował on początkowo zawodowym zespołem teatralnym, w repertuarze którego przeważała niemiecka klasyka i lekkie utwory operetkowe. W sezonie wystawiano około 20 widowisk. Z chwilą przejęcia miasta przez administrację polską, zespół został rozwiązany. W dalszym ciągu działał natomiast amatorski zespół. Aktorzy zawodowi angażowani byli do poszczególnych widowisk. Ponadto w miarę systematycznie odbywały się gościnne występy teatrów niemieckich z Bielska, Opawy i Bytomia, a także Teatru Polskiego z Katowic. W 1935 r. wraz z objęciem stanowiska dyrektor przez Ernsta Weitza, teatr odzyskał zespół, lecz po roku utracił go wraz z nowym gospodarzem. Dodajmy, że niemieckie sceny zawodowe u progu XX-tego stulecia istniały ponadto w Raciborzu i Opolu. Występowały na nich nie tylko miejscowe zespoły dramatyczne i operowe, lecz także gościnnie renomowane teatry niemieckie.

			[[Plik:Teatr chorzów.jpg\|400px\|thumb\|right\|Hotel "Graf Reden", obecnie "Teatr Rozrywki" przy ul. Marii Konopnickiej w Chorzowie (źródło: ŚBC)]]
	Obok wymienionych stałych zespołów teatralnych, powołanych do życia z chwilą otwarcia nowych budynków teatralnych, profesjonalny charakter miał także otwarty 9 października 1901 r. objazdowy „Oberschlesisches Volkstheater” („Górnośląski Teatr Ludowy”) w Królewskiej Hucie. Jego siedzibą wyjątkowo był Hotel „Graf Reden”, usytuowany na skrzyżowaniu ulic Kattowitzer Strasse z Schillerstrasse (dziś skrzyżowanie ul. Katowickiej z ul. Konopnickiej). Zgodnie z założeniami jego pomysłodawców i sponsorów, był to teatr dla całego górnośląskiego okręgu przemysłowego, tyleż ludowym, co i objazdowym. Istniał w latach 1901 – 1914 i prezentował swoje widowiska w miastach i gminach Górnego Śląska, do których dojazd umożliwiały istniejące już linie tramwajowe. Niestety dojazd aktorów zimową porą do oddalonego niejednokrotnie o kilkanaście kilometrów miejsca prezentacji widowiska, związany był ze sporym ryzykiem przeziębienia w chwili, gdy piec w tramwaju był niesprawny bądź też konduktorowi brakło węgla na opał.		Obok wymienionych stałych zespołów teatralnych, powołanych do życia z chwilą otwarcia nowych budynków teatralnych, profesjonalny charakter miał także otwarty 9 października 1901 r. objazdowy „Oberschlesisches Volkstheater” („Górnośląski Teatr Ludowy”) w Królewskiej Hucie. Jego siedzibą wyjątkowo był Hotel „Graf Reden”, usytuowany na skrzyżowaniu ulic Kattowitzer Strasse z Schillerstrasse (dziś skrzyżowanie ul. Katowickiej z ul. Konopnickiej). Zgodnie z założeniami jego pomysłodawców i sponsorów, był to teatr dla całego górnośląskiego okręgu przemysłowego, tyleż ludowym, co i objazdowym. Istniał w latach 1901 – 1914 i prezentował swoje widowiska w miastach i gminach Górnego Śląska, do których dojazd umożliwiały istniejące już linie tramwajowe. Niestety dojazd aktorów zimową porą do oddalonego niejednokrotnie o kilkanaście kilometrów miejsca prezentacji widowiska, związany był ze sporym ryzykiem przeziębienia w chwili, gdy piec w tramwaju był niesprawny bądź też konduktorowi brakło węgla na opał.

Linia 60:		Linia 65:
	Wybór Królewskiej Huty na jego siedzibę nie był przypadkowy. Na terenie miasta teatry niemieckie po raz pierwszy pojawiły się już w latach sześćdziesiątych XIX w. Nieregularnie odwiedzały go również także w następnych dziesięcioleciach i od 1889 r. w miarę systematycznie występowały w prowizorycznie przystosowanych do tego celu licznych miejscowych salach. Ważnymi ponadto atutami przemawiającymi za usytuowaniem zespołu w Królewskiej Hucie, było jego centralne położenie w okręgu przemysłowym i nowo otwarta wielofunkcyjna sala widowiskowa na 2000 miejsc w Hotelu „Graf Reden”. W polityce narodowej i kulturalnej władz niemieckich, sztuka teatru pełniła ważną funkcję społeczno-kulturalną i propagandową, dlatego też jej popularyzacji służył także otwarty w 1903 r. w Gliwicach tani tzw. „Volkstheater” („Teatr Ludowy”), przygotowujący również swoje widowiska z myślą o środowisku robotniczym. W repertuarze obu teatrów dominowały śpiewogry, wodewile, operetki, komedie i farsy, przeplatane stosunkowo rzadziej ambitną dramaturgią niemiecką.		Wybór Królewskiej Huty na jego siedzibę nie był przypadkowy. Na terenie miasta teatry niemieckie po raz pierwszy pojawiły się już w latach sześćdziesiątych XIX w. Nieregularnie odwiedzały go również także w następnych dziesięcioleciach i od 1889 r. w miarę systematycznie występowały w prowizorycznie przystosowanych do tego celu licznych miejscowych salach. Ważnymi ponadto atutami przemawiającymi za usytuowaniem zespołu w Królewskiej Hucie, było jego centralne położenie w okręgu przemysłowym i nowo otwarta wielofunkcyjna sala widowiskowa na 2000 miejsc w Hotelu „Graf Reden”. W polityce narodowej i kulturalnej władz niemieckich, sztuka teatru pełniła ważną funkcję społeczno-kulturalną i propagandową, dlatego też jej popularyzacji służył także otwarty w 1903 r. w Gliwicach tani tzw. „Volkstheater” („Teatr Ludowy”), przygotowujący również swoje widowiska z myślą o środowisku robotniczym. W repertuarze obu teatrów dominowały śpiewogry, wodewile, operetki, komedie i farsy, przeplatane stosunkowo rzadziej ambitną dramaturgią niemiecką.

			[[Plik:Teatr zabrze.jpg\|400px\|thumb\|right\|Sala teatralno-koncertowa dawnego kasyna huty „Donnersmarck”, obecnie Teatr Nowy im. Gustawa Morcinka przy pl. Teatralnym (źródło: ŚBC)]]
	Z początkiem XX w. kolejnym ośrodkiem życia teatralnego stało się Zabrze, gdzie 27 stycznia 1901 r. w nowo wybudowanym dwukondygnacyjnym Kasynie Huty Donnesmarcka, otwarta została obszerna sala widowiskowa. Jej wnętrze wzbogacały elementy konstrukcji szkieletowej oraz balkony z kolumnami ozdobionymi stiukami, prezentującymi motywy roślinne, charakterystyczne dla obowiązującego wtedy stylu secesji. Na jej scenie od początku występował królewskohucki „OberschlesischesVolkstheater” pod dyrekcją Juliusa Ricklingera, a także od 1912 r. bytomski „Oberschlesien Stadtheater”, późniejszy „Oberschlesisches Landestheater”. On też w Zabrzu w miarę systematycznie prezentował swoje spektakle nie tylko popołudniem w niedzielę i święta, ale także w każdy wtorek.		Z początkiem XX w. kolejnym ośrodkiem życia teatralnego stało się Zabrze, gdzie 27 stycznia 1901 r. w nowo wybudowanym dwukondygnacyjnym Kasynie Huty Donnesmarcka, otwarta została obszerna sala widowiskowa. Jej wnętrze wzbogacały elementy konstrukcji szkieletowej oraz balkony z kolumnami ozdobionymi stiukami, prezentującymi motywy roślinne, charakterystyczne dla obowiązującego wtedy stylu secesji. Na jej scenie od początku występował królewskohucki „OberschlesischesVolkstheater” pod dyrekcją Juliusa Ricklingera, a także od 1912 r. bytomski „Oberschlesien Stadtheater”, późniejszy „Oberschlesisches Landestheater”. On też w Zabrzu w miarę systematycznie prezentował swoje spektakle nie tylko popołudniem w niedzielę i święta, ale także w każdy wtorek.

Praktykant o 08:56, 30 wrz 2019

2019-09-30T08:56:31Z

← poprzednia wersja		Wersja z 10:56, 30 wrz 2019
Linia 1:		Linia 1:
	[[Kategoria:Historia]]		[[Kategoria:Historia]]
			[[Kategoria:Kultura i sztuka]]
	[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]		[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
	[[Kategoria:Tom 5 (2018)]]		[[Kategoria:Tom 5 (2018)]]

Praktykant o 09:18, 13 mar 2019

2019-03-13T09:18:12Z

← poprzednia wersja		Wersja z 11:18, 13 mar 2019
Linia 2:		Linia 2:
	[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]		[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
	[[Kategoria:Tom 5 (2018)]]		[[Kategoria:Tom 5 (2018)]]


	Autor: [[prof. dr hab. Andrzej Linert]]		Autor: [[prof. dr hab. Andrzej Linert]]

Praktykant o 09:03, 13 mar 2019

2019-03-13T09:03:16Z

← poprzednia wersja		Wersja z 11:03, 13 mar 2019
Linia 1:		Linia 1:
	Autor: prof. dr hab. Andrzej Linert		[[Kategoria:Historia]]
			[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
			[[Kategoria:Tom 5 (2018)]]


			Autor: [[prof. dr hab. Andrzej Linert]]

			::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
			:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 5 (2018)\|TOM: 5 (2018)]]

	==Działalność objazdowa==		==Działalność objazdowa==

Praktykant: /* Budynki teatralne i zespoły */

2019-03-13T09:00:17Z

Budynki teatralne i zespoły

← poprzednia wersja		Wersja z 11:00, 13 mar 2019
Linia 33:		Linia 33:
	Własną scenę teatralną posiadało także Opole. Mieściła się w ratuszu i zamknięta została ostatecznie w 1939 r. Z czasem w drugiej połowie XIX stulecia zbudowano także teatr w Raciborzu, istniejący do 1919 r. W sumie w połowie XIX stulecia sale teatralne posiadało 5 miast. W konsekwencji w miarę systematyczne występy teatralne na terenie Górnego Śląska, odnotowywane mniej więcej od połowy XIX w., doprowadziły na przełomie XIX i XX w., w ślad za rozwojem życia teatralnego całych ówczesnych Niemiec, do dynamicznego rozwoju życia teatralnego całego regionu Górnego Śląska. Namacalnym tego przykładem są powstałe na przełomie XIX i XX w. kolejne nowoczesne budynki teatralne w Bielsku i Gliwicach, a następnie w Bytomiu, w Katowicach, w Cieszynie i najpóźniej w Raciborzu oraz zostały powołane równolegle z ich otwarciem do życia pierwsze miejscowe zespoły aktorskie.		Własną scenę teatralną posiadało także Opole. Mieściła się w ratuszu i zamknięta została ostatecznie w 1939 r. Z czasem w drugiej połowie XIX stulecia zbudowano także teatr w Raciborzu, istniejący do 1919 r. W sumie w połowie XIX stulecia sale teatralne posiadało 5 miast. W konsekwencji w miarę systematyczne występy teatralne na terenie Górnego Śląska, odnotowywane mniej więcej od połowy XIX w., doprowadziły na przełomie XIX i XX w., w ślad za rozwojem życia teatralnego całych ówczesnych Niemiec, do dynamicznego rozwoju życia teatralnego całego regionu Górnego Śląska. Namacalnym tego przykładem są powstałe na przełomie XIX i XX w. kolejne nowoczesne budynki teatralne w Bielsku i Gliwicach, a następnie w Bytomiu, w Katowicach, w Cieszynie i najpóźniej w Raciborzu oraz zostały powołane równolegle z ich otwarciem do życia pierwsze miejscowe zespoły aktorskie.

	Na wstępie wzniesiony wg planu wiedeńskiego architekta Emila Rittera von Försteraw 1890 r. nowoczesny budynek teatralny w Bielsku, w miejsce zamkniętego przez straż miejską drewnianego teatru przy pl. Giełdowym, stał się siedzibą „Stadt Theater in Bielitz”. W 1905 r. częściowo przebudowany przez wiedeńską spółkę architektoniczną Ferdinanda Fellnera i Hermanna Helmera, mieścił 450 miejsc siedzących i około 200 stojących. Jego pierwszymi zarządcami byli bracia Stanisław i Berthold Wolfowie (1890 - 1894), kierujący wcześniej teatrem letnim w mieście Franciszkowe Łaźnie. W repertuarze teatru od początku obok dominujących komedii, fars, wodewili i śpiewogier, obecne były ambitne sztuki dramatyczne i operetki, z rzadka opery, w obsadzie których niejednokrotnie gościnnie występowali znakomici artyści wiedeńscy. Jego kolejnymi dyrektorami w latach austriackiej administracji byli: Ferdynand Arlta (1894 – 1903), Leon Bauer (1903 – 1904), Karl Blasel (~~1904 – 1908~~), Karl Richter (1908 - 1913). W znakomitej większości byli to wcześniej znani i cenieni dyrektorzy teatrów w Wiedniu, Ołomuńcu, Klagenfurcie i Lublanie.		Na wstępie wzniesiony wg planu wiedeńskiego architekta Emila Rittera von Försteraw 1890 r. nowoczesny budynek teatralny w Bielsku, w miejsce zamkniętego przez straż miejską drewnianego teatru przy pl. Giełdowym, stał się siedzibą „Stadt Theater in Bielitz”. W 1905 r. częściowo przebudowany przez wiedeńską spółkę architektoniczną Ferdinanda Fellnera i Hermanna Helmera, mieścił 450 miejsc siedzących i około 200 stojących. Jego pierwszymi zarządcami byli bracia Stanisław i Berthold Wolfowie (1890-1894), kierujący wcześniej teatrem letnim w mieście Franciszkowe Łaźnie. W repertuarze teatru od początku obok dominujących komedii, fars, wodewili i śpiewogier, obecne były ambitne sztuki dramatyczne i operetki, z rzadka opery, w obsadzie których niejednokrotnie gościnnie występowali znakomici artyści wiedeńscy. Jego kolejnymi dyrektorami w latach austriackiej administracji byli: Ferdynand Arlta (1894 – 1903), Leon Bauer (1903 – 1904), Karl Blasel (1904–1908), Karl Richter (1908-1913). W znakomitej większości byli to wcześniej znani i cenieni dyrektorzy teatrów w Wiedniu, Ołomuńcu, Klagenfurcie i Lublanie.

	Odmiennie kształtowała się sytuacja w Gliwicach, na terenie których w drugiej połowie XIX w. odnotowujemy liczne trupy teatralne, często powiązane z innymi miastami Górnego Śląska: Brzegiem, Opolem czy Raciborzem. Występowały w ramach zorganizowanej działalności „Stadttheater and Sommertheater” (Teatr Miejski i Letni). Ich dyrektorami m. in. byli: Juliusz Ricklinger, Adolf Stegemann, a w latach dwudziestych Margot Heide i Walter Metzdorf, Ernst Frisch i Kurt Winter. Równolegle w 1889 r. oddany do użytku został gmach tzw. „Viktoriatheater”. Powstał on z inicjatywy gliwiczanina Juliusza Leppicha wg projektu gliwickiej spółki architektonicznej Zimmerman & Wacha. Budynek znany następnie od 1901 r. jako „Stadtheater” (Teatr Miejski w Gliwicach), niemal od początku był przebudowywany, remontowany i reorganizowany. Jako siedziba zespołu dramatycznego i operowego, początkowo stanowił do początków XX w. centrum życia teatralnego nie tylko miasta, ale i regionu. Posiadał znakomitą akustykę i nowoczesne wyposażenie. Nad jegosceną umieszczono antyczną sentencję Musica Est praeludium vitae aeternae” (Muzyka jest wstępem do życia wiecznego). Jego pierwszym dyrektorem był Josef Vallée-Bastineller.		Odmiennie kształtowała się sytuacja w Gliwicach, na terenie których w drugiej połowie XIX w. odnotowujemy liczne trupy teatralne, często powiązane z innymi miastami Górnego Śląska: Brzegiem, Opolem czy Raciborzem. Występowały w ramach zorganizowanej działalności „Stadttheater and Sommertheater” (Teatr Miejski i Letni). Ich dyrektorami m. in. byli: Juliusz Ricklinger, Adolf Stegemann, a w latach dwudziestych Margot Heide i Walter Metzdorf, Ernst Frisch i Kurt Winter. Równolegle w 1889 r. oddany do użytku został gmach tzw. „Viktoriatheater”. Powstał on z inicjatywy gliwiczanina Juliusza Leppicha wg projektu gliwickiej spółki architektonicznej Zimmerman & Wacha. Budynek znany następnie od 1901 r. jako „Stadtheater” (Teatr Miejski w Gliwicach), niemal od początku był przebudowywany, remontowany i reorganizowany. Jako siedziba zespołu dramatycznego i operowego, początkowo stanowił do początków XX w. centrum życia teatralnego nie tylko miasta, ale i regionu. Posiadał znakomitą akustykę i nowoczesne wyposażenie. Nad jegosceną umieszczono antyczną sentencję Musica Est praeludium vitae aeternae” (Muzyka jest wstępem do życia wiecznego). Jego pierwszym dyrektorem był Josef Vallée-Bastineller.
Linia 43:		Linia 43:
	Po doświadczeniach pierwszych sezonów i wzmocnieniu liczby śpiewaków oraz muzyków, z chwilą otwarcia sezonu w 1905/06, Knapp przekształcił dotychczasowy zespół operetkowy w zespół operowo-operetkowy, prezentując od tej chwili zarówno wielką literaturę operową, operetkową, dramatyczną i komediową, dzięki czemu Bytom zdetronizował Gliwice i stał się centrum życia kulturalnego i muzycznego na Górnym Śląsku. Od początku też zapraszał na występy gościnne znanych i cenionych wykonawców, m. in. Luise Dumont, Ide Wunst, Luci Hoflich, Agnes Sorme, Alberta Bassermanna, Hermine Korner i Paula Wegenera.		Po doświadczeniach pierwszych sezonów i wzmocnieniu liczby śpiewaków oraz muzyków, z chwilą otwarcia sezonu w 1905/06, Knapp przekształcił dotychczasowy zespół operetkowy w zespół operowo-operetkowy, prezentując od tej chwili zarówno wielką literaturę operową, operetkową, dramatyczną i komediową, dzięki czemu Bytom zdetronizował Gliwice i stał się centrum życia kulturalnego i muzycznego na Górnym Śląsku. Od początku też zapraszał na występy gościnne znanych i cenionych wykonawców, m. in. Luise Dumont, Ide Wunst, Luci Hoflich, Agnes Sorme, Alberta Bassermanna, Hermine Korner i Paula Wegenera.

	W tej sytuacji jako przedostatni otwarty został „Stadt Theater in Kattowic” (Teatr Miejski w Katowicach). Wzniesiony w centrum miasta w duchu panującego modernizmu gmach, swoim kształtem, prostotą i funkcjonalnością odbiegał od wzniesionych wcześniej w Katowicach obiektów publicznych. Na fasadzie zbudowanego wg planów Carla Moritza w latach 1905-1907 teatru, w pierwszych latach jego działalności uwagę zwracały dwie płaskorzeźby, przedstawiające motywy z pieśni o Nibelungach, a także umieszczony w tympanonie napis „Deutschem Wort, Deutcher Art”. Teatr otwarto 2 X 1907 r. inscenizacją dramatu Fryderyka Schillera Wilhelm Tell. Do 1924 r. był on siedzibą niemieckich zespołów. Jego dyrektorzy: Emanuel Raul (1907 – 1912), Hugo Lischka i Rosa Lischka-Raul (1913-1917), Paul Barnay (1918-1920, Paul Werner (1921-1922) i wreszcie Wilhelm Lichtenberg (1923-1924), tak starali się kształtować repertuar, aby obok klasyki dramaturgii niemieckiej i europejskiej, obecne były lżejsze utwory komediowe, a także operetki i opery. W samym tylko okresie ~~1908 – 1913~~ w repertuarze jego znajdowały się m. in. Giuseppe Verdiego Trubadur, Giacoma Pucciniego Madame Butterfly, Friedricha von Flotowa Marta, a także operetki Oscara Straussa i Jakuba Offenbacha oraz sztuki autorów obcojęzycznych.		W tej sytuacji jako przedostatni otwarty został „Stadt Theater in Kattowic” (Teatr Miejski w Katowicach). Wzniesiony w centrum miasta w duchu panującego modernizmu gmach, swoim kształtem, prostotą i funkcjonalnością odbiegał od wzniesionych wcześniej w Katowicach obiektów publicznych. Na fasadzie zbudowanego wg planów Carla Moritza w latach 1905-1907 teatru, w pierwszych latach jego działalności uwagę zwracały dwie płaskorzeźby, przedstawiające motywy z pieśni o Nibelungach, a także umieszczony w tympanonie napis „Deutschem Wort, Deutcher Art”. Teatr otwarto 2 X 1907 r. inscenizacją dramatu Fryderyka Schillera Wilhelm Tell. Do 1924 r. był on siedzibą niemieckich zespołów. Jego dyrektorzy: Emanuel Raul (1907 – 1912), Hugo Lischka i Rosa Lischka-Raul (1913-1917), Paul Barnay (1918-1920, Paul Werner (1921-1922) i wreszcie Wilhelm Lichtenberg (1923-1924), tak starali się kształtować repertuar, aby obok klasyki dramaturgii niemieckiej i europejskiej, obecne były lżejsze utwory komediowe, a także operetki i opery. W samym tylko okresie 1908–1913 w repertuarze jego znajdowały się m. in. Giuseppe Verdiego Trubadur, Giacoma Pucciniego Madame Butterfly, Friedricha von Flotowa Marta, a także operetki Oscara Straussa i Jakuba Offenbacha oraz sztuki autorów obcojęzycznych.

	Natomiast jako ostatni otwarty został 24 IX 1910 r., wg projektu cenionych wiedeńskich architektów Ferdinanda Fellnera i Hermanna Helmera, nowoczesny budynek teatralny „Deutsches Theater” w Cieszynie. Jego pierwszym dyrektorem i dzierżawcą był Oskar Gaetner (1910-1927). Dysponował on początkowo zawodowym zespołem teatralnym, w repertuarze którego przeważała niemiecka klasyka i lekkie utwory operetkowe. W sezonie wystawiano około 20 widowisk. Z chwilą przejęcia miasta przez administrację polską, zespół został rozwiązany. W dalszym ciągu działał natomiast amatorski zespół. Aktorzy zawodowi angażowani byli do poszczególnych widowisk. Ponadto w miarę systematycznie odbywały się gościnne występy teatrów niemieckich z Bielska, Opawy i Bytomia, a także Teatru Polskiego z Katowic. W 1935 r. wraz z objęciem stanowiska dyrektor przez Ernsta Weitza, teatr odzyskał zespół, lecz po roku utracił go wraz z nowym gospodarzem. Dodajmy, że niemieckie sceny zawodowe u progu XX-tego stulecia istniały ponadto w Raciborzu i Opolu. Występowały na nich nie tylko miejscowe zespoły dramatyczne i operowe, lecz także gościnnie renomowane teatry niemieckie.		Natomiast jako ostatni otwarty został 24 IX 1910 r., wg projektu cenionych wiedeńskich architektów Ferdinanda Fellnera i Hermanna Helmera, nowoczesny budynek teatralny „Deutsches Theater” w Cieszynie. Jego pierwszym dyrektorem i dzierżawcą był Oskar Gaetner (1910-1927). Dysponował on początkowo zawodowym zespołem teatralnym, w repertuarze którego przeważała niemiecka klasyka i lekkie utwory operetkowe. W sezonie wystawiano około 20 widowisk. Z chwilą przejęcia miasta przez administrację polską, zespół został rozwiązany. W dalszym ciągu działał natomiast amatorski zespół. Aktorzy zawodowi angażowani byli do poszczególnych widowisk. Ponadto w miarę systematycznie odbywały się gościnne występy teatrów niemieckich z Bielska, Opawy i Bytomia, a także Teatru Polskiego z Katowic. W 1935 r. wraz z objęciem stanowiska dyrektor przez Ernsta Weitza, teatr odzyskał zespół, lecz po roku utracił go wraz z nowym gospodarzem. Dodajmy, że niemieckie sceny zawodowe u progu XX-tego stulecia istniały ponadto w Raciborzu i Opolu. Występowały na nich nie tylko miejscowe zespoły dramatyczne i operowe, lecz także gościnnie renomowane teatry niemieckie.

Praktykant: /* Budynki teatralne i zespoły */

2019-03-13T08:58:34Z

Budynki teatralne i zespoły

← poprzednia wersja		Wersja z 10:58, 13 mar 2019
Linia 33:		Linia 33:
	Własną scenę teatralną posiadało także Opole. Mieściła się w ratuszu i zamknięta została ostatecznie w 1939 r. Z czasem w drugiej połowie XIX stulecia zbudowano także teatr w Raciborzu, istniejący do 1919 r. W sumie w połowie XIX stulecia sale teatralne posiadało 5 miast. W konsekwencji w miarę systematyczne występy teatralne na terenie Górnego Śląska, odnotowywane mniej więcej od połowy XIX w., doprowadziły na przełomie XIX i XX w., w ślad za rozwojem życia teatralnego całych ówczesnych Niemiec, do dynamicznego rozwoju życia teatralnego całego regionu Górnego Śląska. Namacalnym tego przykładem są powstałe na przełomie XIX i XX w. kolejne nowoczesne budynki teatralne w Bielsku i Gliwicach, a następnie w Bytomiu, w Katowicach, w Cieszynie i najpóźniej w Raciborzu oraz zostały powołane równolegle z ich otwarciem do życia pierwsze miejscowe zespoły aktorskie.		Własną scenę teatralną posiadało także Opole. Mieściła się w ratuszu i zamknięta została ostatecznie w 1939 r. Z czasem w drugiej połowie XIX stulecia zbudowano także teatr w Raciborzu, istniejący do 1919 r. W sumie w połowie XIX stulecia sale teatralne posiadało 5 miast. W konsekwencji w miarę systematyczne występy teatralne na terenie Górnego Śląska, odnotowywane mniej więcej od połowy XIX w., doprowadziły na przełomie XIX i XX w., w ślad za rozwojem życia teatralnego całych ówczesnych Niemiec, do dynamicznego rozwoju życia teatralnego całego regionu Górnego Śląska. Namacalnym tego przykładem są powstałe na przełomie XIX i XX w. kolejne nowoczesne budynki teatralne w Bielsku i Gliwicach, a następnie w Bytomiu, w Katowicach, w Cieszynie i najpóźniej w Raciborzu oraz zostały powołane równolegle z ich otwarciem do życia pierwsze miejscowe zespoły aktorskie.

	Na wstępie wzniesiony wg planu wiedeńskiego architekta Emila Rittera von Försteraw 1890 r. nowoczesny budynek teatralny w Bielsku, w miejsce zamkniętego przez straż miejską drewnianego teatru przy pl. Giełdowym, stał się siedzibą „Stadt Theater in Bielitz”. W 1905 r. częściowo przebudowany przez wiedeńską spółkę architektoniczną Ferdinanda Fellnera i Hermanna Helmera, mieścił 450 miejsc siedzących i około 200 stojących. Jego pierwszymi zarządcami byli bracia Stanisław i Berthold Wolfowie (1890 - 1894), kierujący wcześniej teatrem letnim w ~~Františkovych Łaźniach~~. W repertuarze teatru od początku obok dominujących komedii, fars, wodewili i śpiewogier, obecne były ambitne sztuki dramatyczne i operetki, z rzadka opery, w obsadzie których niejednokrotnie gościnnie występowali znakomici artyści wiedeńscy. Jego kolejnymi dyrektorami w latach austriackiej administracji byli: Ferdynand Arlta (1894 – 1903), Leon Bauer (1903 – 1904), Karl Blasel (1904 – 1908), Karl Richter (1908 - 1913). W znakomitej większości byli to wcześniej znani i cenieni dyrektorzy teatrów w Wiedniu, Ołomuńcu, Klagenfurcie i Lublanie.		Na wstępie wzniesiony wg planu wiedeńskiego architekta Emila Rittera von Försteraw 1890 r. nowoczesny budynek teatralny w Bielsku, w miejsce zamkniętego przez straż miejską drewnianego teatru przy pl. Giełdowym, stał się siedzibą „Stadt Theater in Bielitz”. W 1905 r. częściowo przebudowany przez wiedeńską spółkę architektoniczną Ferdinanda Fellnera i Hermanna Helmera, mieścił 450 miejsc siedzących i około 200 stojących. Jego pierwszymi zarządcami byli bracia Stanisław i Berthold Wolfowie (1890 - 1894), kierujący wcześniej teatrem letnim w mieście Franciszkowe Łaźnie. W repertuarze teatru od początku obok dominujących komedii, fars, wodewili i śpiewogier, obecne były ambitne sztuki dramatyczne i operetki, z rzadka opery, w obsadzie których niejednokrotnie gościnnie występowali znakomici artyści wiedeńscy. Jego kolejnymi dyrektorami w latach austriackiej administracji byli: Ferdynand Arlta (1894 – 1903), Leon Bauer (1903 – 1904), Karl Blasel (1904 – 1908), Karl Richter (1908 - 1913). W znakomitej większości byli to wcześniej znani i cenieni dyrektorzy teatrów w Wiedniu, Ołomuńcu, Klagenfurcie i Lublanie.

	Odmiennie kształtowała się sytuacja w Gliwicach, na terenie których w drugiej połowie XIX w. odnotowujemy liczne trupy teatralne, często powiązane z innymi miastami Górnego Śląska: Brzegiem, Opolem czy Raciborzem. Występowały w ramach zorganizowanej działalności „Stadttheater and Sommertheater” (Teatr Miejski i Letni). Ich dyrektorami m. in. byli: Juliusz Ricklinger, Adolf Stegemann, a w latach dwudziestych Margot Heide i Walter Metzdorf, Ernst Frisch i Kurt Winter. Równolegle w 1889 r. oddany do użytku został gmach tzw. „Viktoriatheater”. Powstał on z inicjatywy gliwiczanina Juliusza Leppicha wg projektu gliwickiej spółki architektonicznej Zimmerman & Wacha. Budynek znany następnie od 1901 r. jako „Stadtheater” (Teatr Miejski w Gliwicach), niemal od początku był przebudowywany, remontowany i reorganizowany. Jako siedziba zespołu dramatycznego i operowego, początkowo stanowił do początków XX w. centrum życia teatralnego nie tylko miasta, ale i regionu. Posiadał znakomitą akustykę i nowoczesne wyposażenie. Nad jegosceną umieszczono antyczną sentencję Musica Est praeludium vitae aeternae” (Muzyka jest wstępem do życia wiecznego). Jego pierwszym dyrektorem był Josef Vallée-Bastineller.		Odmiennie kształtowała się sytuacja w Gliwicach, na terenie których w drugiej połowie XIX w. odnotowujemy liczne trupy teatralne, często powiązane z innymi miastami Górnego Śląska: Brzegiem, Opolem czy Raciborzem. Występowały w ramach zorganizowanej działalności „Stadttheater and Sommertheater” (Teatr Miejski i Letni). Ich dyrektorami m. in. byli: Juliusz Ricklinger, Adolf Stegemann, a w latach dwudziestych Margot Heide i Walter Metzdorf, Ernst Frisch i Kurt Winter. Równolegle w 1889 r. oddany do użytku został gmach tzw. „Viktoriatheater”. Powstał on z inicjatywy gliwiczanina Juliusza Leppicha wg projektu gliwickiej spółki architektonicznej Zimmerman & Wacha. Budynek znany następnie od 1901 r. jako „Stadtheater” (Teatr Miejski w Gliwicach), niemal od początku był przebudowywany, remontowany i reorganizowany. Jako siedziba zespołu dramatycznego i operowego, początkowo stanowił do początków XX w. centrum życia teatralnego nie tylko miasta, ale i regionu. Posiadał znakomitą akustykę i nowoczesne wyposażenie. Nad jegosceną umieszczono antyczną sentencję Musica Est praeludium vitae aeternae” (Muzyka jest wstępem do życia wiecznego). Jego pierwszym dyrektorem był Josef Vallée-Bastineller.

Garbaczm: /* Lata międzywojenne */

2018-12-14T09:40:41Z

Lata międzywojenne

← poprzednia wersja		Wersja z 11:40, 14 gru 2018
Linia 71:		Linia 71:
	Zmiany jakie nastąpiły po 1922 r. sprawiły, że już w polskim Bielsku teatr niemiecki istniał w formie szczątkowej, grając w ciągu kilku wieczorów w tygodniu i dzieląc scenę z polskojęzyczną Sekcją Dramatyczną Towarzystwa Teatru Polskiego. Jego mocną stroną były gościnne występy zawodowych aktorów i śpiewaków niemieckich. W podobnie trudnej sytuacji znalazły się zarządy teatrów w Cieszynie i Tarnowskich Górach. W konsekwencji przynależności części Górnego Śląska do Polski w nowej sytuacji znalazł się także teatr katowicki. Ostatecznie po dwóch sezonach rozwiązany w 1924 r. przestał istnieć. Jedną z ostatnich jego premier była „Nie-Boska komedia” Zygmunta Krasińskiego w opracowaniu Theodora Csokora z 1 XII 1923 r., reżysera i dramaturga teatrów wiedeńskich Raimundtheater i Volkstheater. Z chwilą przejęcia części Górnego Śląska przez administrację polską, teatry niemieckie w Katowicach występowały gościnnie dwa razy w tygodniu i w jedną niedzielę miesiąca. Z kolei teatr w Opolu w latach 1923-1925 był filią „Oberschlesisches Landestheater West” z Raciborza, aby ostatecznie po wydanym przez władze zakazie użytkowania starej sali, w 1929 r. przestać istnieć.		Zmiany jakie nastąpiły po 1922 r. sprawiły, że już w polskim Bielsku teatr niemiecki istniał w formie szczątkowej, grając w ciągu kilku wieczorów w tygodniu i dzieląc scenę z polskojęzyczną Sekcją Dramatyczną Towarzystwa Teatru Polskiego. Jego mocną stroną były gościnne występy zawodowych aktorów i śpiewaków niemieckich. W podobnie trudnej sytuacji znalazły się zarządy teatrów w Cieszynie i Tarnowskich Górach. W konsekwencji przynależności części Górnego Śląska do Polski w nowej sytuacji znalazł się także teatr katowicki. Ostatecznie po dwóch sezonach rozwiązany w 1924 r. przestał istnieć. Jedną z ostatnich jego premier była „Nie-Boska komedia” Zygmunta Krasińskiego w opracowaniu Theodora Csokora z 1 XII 1923 r., reżysera i dramaturga teatrów wiedeńskich Raimundtheater i Volkstheater. Z chwilą przejęcia części Górnego Śląska przez administrację polską, teatry niemieckie w Katowicach występowały gościnnie dwa razy w tygodniu i w jedną niedzielę miesiąca. Z kolei teatr w Opolu w latach 1923-1925 był filią „Oberschlesisches Landestheater West” z Raciborza, aby ostatecznie po wydanym przez władze zakazie użytkowania starej sali, w 1929 r. przestać istnieć.

	Stosunkowo stabilna sytuacja istniała w Nysie i Raciborzu. W Nysie było to zasługą przede wszystkim jej kierownika w latach 1918-1931 Hansa Thiede. Po jego odejściu zespołem kierowali: Gerhard Fischer (1931-1933), Reinhold Singe (1933- 1940) i Kurt Hurrle (1940-1943), który następnie objął dyrekcję wyremontowanego teatru w Gliwicach. W tej sytuacji ostatnim kierownikiem teatru w Nysie był Georg Wambach (1943-1944). Z kolei w równowaga repertuarowa w Raciborzu była zasługą Franza Gottscheida (1920-1927), m. in. energicznego dyrektora niemieckiego teatru plebiscytowego, a następnie Richarda Memmlera (1927-1932) i Paula von Bongarta (1933-1936). Kiedy w 1936 r. teatr oficjalnie zmienił dotychczasową nazwę „Stadttheater ~~Ratobir”~~ na „Grenzland Theater”, jego dyrektorami zostali Kurt Weber (1936-1941), a następnie Hermann Niessen (1941-1944).		Stosunkowo stabilna sytuacja istniała w Nysie i Raciborzu. W Nysie było to zasługą przede wszystkim jej kierownika w latach 1918-1931 Hansa Thiede. Po jego odejściu zespołem kierowali: Gerhard Fischer (1931-1933), Reinhold Singe (1933- 1940) i Kurt Hurrle (1940-1943), który następnie objął dyrekcję wyremontowanego teatru w Gliwicach. W tej sytuacji ostatnim kierownikiem teatru w Nysie był Georg Wambach (1943-1944). Z kolei w równowaga repertuarowa w Raciborzu była zasługą Franza Gottscheida (1920-1927), m. in. energicznego dyrektora niemieckiego teatru plebiscytowego, a następnie Richarda Memmlera (1927-1932) i Paula von Bongarta (1933-1936). Kiedy w 1936 r. teatr oficjalnie zmienił dotychczasową nazwę „Stadttheater Ratibor” na „Grenzland Theater”, jego dyrektorami zostali Kurt Weber (1936-1941), a następnie Hermann Niessen (1941-1944).

	W nowej sytuacji politycznej po 1922 r. i trudnej sytuacji ekonomicznej, pojawiła się idea połączenia teatralnych wysiłków organizacyjnych i finansowych trzech miast: Gliwic, Zabrza i Bytomia, zmierzająca do obniżenia kosztów i zintensyfikowania podejmowanych działań artystycznych. Niespodziewana obecność w tej spółce Zabrza, podyktowana była nie tylko wzrostem jego znaczenia gospodarczego, ale i faktem posiadania odpowiedniego zaplecza i własnej teatralnej tradycji, której dobitnym przykładem były w dniach od 21 września 1920 r. do 1 maja 1921 r. i od 25 maja do 1 września 1921 r. występy tzw. Teatru Ludowego Domu Związkowego Paula Mandrelli, wystawiającego zarówno dramaty, jak i operetki. Kiedy więc towarzystwa teatralne trzech wymienionych miast górnośląskich zdecydowały o powołaniu 2 maja 1924 r. do życia jednego organizmu pod nazwą Teatr Trzech Miast Bytomia, Zabrza i Gliwic, powstał tzw. „Dreistädtetheater”, którego dyrektorem odpowiedzialnym za sprawy ekonomiczne, z siedzibą w Bytomiu, został Hubert Reusch, dotychczasowy dyrektor berlińskiego „Intim Theater”. Natomiast kierownictwo artystyczne powierzono Hermanowi Schifftowi. W ramach tego organizmu funkcjonowały trzy zespoły, tworzące odrębne działy: opery, operetki i dramatu. Była to spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Konsekwencją jej powstania było m. in. założenie, że od tej chwili w każdym miesiącu od 10 do 12 razy wystąpi na scenie „Kasyna” w Zabrzu, prezentując widowiska operowe, operetkowe lub dramatyczne. W repertuarze jego obok znanych oper i operetek, była m. in. dramaturgia niemieckich i europejskich klasyków (np. Lessinga i Shakespeare’a) oraz sztuki współczesnych wybitnych dramaturgów niemieckich i skandynawskich.		W nowej sytuacji politycznej po 1922 r. i trudnej sytuacji ekonomicznej, pojawiła się idea połączenia teatralnych wysiłków organizacyjnych i finansowych trzech miast: Gliwic, Zabrza i Bytomia, zmierzająca do obniżenia kosztów i zintensyfikowania podejmowanych działań artystycznych. Niespodziewana obecność w tej spółce Zabrza, podyktowana była nie tylko wzrostem jego znaczenia gospodarczego, ale i faktem posiadania odpowiedniego zaplecza i własnej teatralnej tradycji, której dobitnym przykładem były w dniach od 21 września 1920 r. do 1 maja 1921 r. i od 25 maja do 1 września 1921 r. występy tzw. Teatru Ludowego Domu Związkowego Paula Mandrelli, wystawiającego zarówno dramaty, jak i operetki. Kiedy więc towarzystwa teatralne trzech wymienionych miast górnośląskich zdecydowały o powołaniu 2 maja 1924 r. do życia jednego organizmu pod nazwą Teatr Trzech Miast Bytomia, Zabrza i Gliwic, powstał tzw. „Dreistädtetheater”, którego dyrektorem odpowiedzialnym za sprawy ekonomiczne, z siedzibą w Bytomiu, został Hubert Reusch, dotychczasowy dyrektor berlińskiego „Intim Theater”. Natomiast kierownictwo artystyczne powierzono Hermanowi Schifftowi. W ramach tego organizmu funkcjonowały trzy zespoły, tworzące odrębne działy: opery, operetki i dramatu. Była to spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Konsekwencją jej powstania było m. in. założenie, że od tej chwili w każdym miesiącu od 10 do 12 razy wystąpi na scenie „Kasyna” w Zabrzu, prezentując widowiska operowe, operetkowe lub dramatyczne. W repertuarze jego obok znanych oper i operetek, była m. in. dramaturgia niemieckich i europejskich klasyków (np. Lessinga i Shakespeare’a) oraz sztuki współczesnych wybitnych dramaturgów niemieckich i skandynawskich.
Linia 81:		Linia 81:
	Niestety również i ta formuła organizacyjna nie sprawdziła się, a poczynione przez nowe kierownictwo oszczędności były niewystarczające. W konsekwencji po roku Gliwice wystąpiły ze zjednoczenia, a nowy kierownik podzielił los swego poprzednika. Obciążony nadmierną biurokracją urzędniczą twór, jakim był skomplikowany Teatr Trzech Miast, przetrwał pod dyrekcją intendenta Felbera zaledwie dwa sezony, po czym teatr bytomski usamodzielnił się pod nazwą „Oberschlesisches Landestheater” (Górnośląski Teatr Narodowy) z siedzibą w Bytomiu. Nowym jego intendentem został dotychczasowy dyrektor teatru w Szczecinie Artur Illing. Do końca jego samobójczą śmiercią zakończonej w 1933 r. dyrekcji, był to zespół prezentujący wysoki poziom artystyczny i posiadający dobre podstawy finansowego działania.		Niestety również i ta formuła organizacyjna nie sprawdziła się, a poczynione przez nowe kierownictwo oszczędności były niewystarczające. W konsekwencji po roku Gliwice wystąpiły ze zjednoczenia, a nowy kierownik podzielił los swego poprzednika. Obciążony nadmierną biurokracją urzędniczą twór, jakim był skomplikowany Teatr Trzech Miast, przetrwał pod dyrekcją intendenta Felbera zaledwie dwa sezony, po czym teatr bytomski usamodzielnił się pod nazwą „Oberschlesisches Landestheater” (Górnośląski Teatr Narodowy) z siedzibą w Bytomiu. Nowym jego intendentem został dotychczasowy dyrektor teatru w Szczecinie Artur Illing. Do końca jego samobójczą śmiercią zakończonej w 1933 r. dyrekcji, był to zespół prezentujący wysoki poziom artystyczny i posiadający dobre podstawy finansowego działania.

	W jego repertuarze obok klasyki operowej, prezentowane były operetki, sztuki dramatyczne i bajki dla dzieci. Zespół przez cały okres międzywojenny prowadził systematyczny objazd, występując na terenie m. in. Katowic, Chorzowa, Gliwic i Zabrza. Jego ~~kierownikiemu~~ progu ery narodowego socjalizmu został Gustaw Bartelmus (1933-1938), a następnie funkcję tą pełnił były dyrektor teatru w Saarbrücken Heinz Huber (1938 – 1944). Równocześnie na terenie Górnego Śląska odbywały się występy gościnne znakomitych zespołów niemieckich. Przykładowo w lutym 1928 r. w Gliwicach i Katowicach wystąpiła Pruska Opera Państwowa z Berlina z Weselem Figara Giacomo Puciniego, z udziałem Leona Schützendorfa, jednego z najwybitniejszych basów niemieckich tego czasu.		W jego repertuarze obok klasyki operowej, prezentowane były operetki, sztuki dramatyczne i bajki dla dzieci. Zespół przez cały okres międzywojenny prowadził systematyczny objazd, występując na terenie m. in. Katowic, Chorzowa, Gliwic i Zabrza. Jego kierownikiem progu ery narodowego socjalizmu został Gustaw Bartelmus (1933-1938), a następnie funkcję tą pełnił były dyrektor teatru w Saarbrücken Heinz Huber (1938 – 1944). Równocześnie na terenie Górnego Śląska odbywały się występy gościnne znakomitych zespołów niemieckich. Przykładowo w lutym 1928 r. w Gliwicach i Katowicach wystąpiła Pruska Opera Państwowa z Berlina z Weselem Figara Giacomo Puciniego, z udziałem Leona Schützendorfa, jednego z najwybitniejszych basów niemieckich tego czasu.

	Z czasem pogłębiający się kryzys lat trzydziestych spowodował, że szereg teatrów na Śląsku zmuszonych zostało ograniczyć swoją działalność artystyczną. Istniejącą sytuację dodatkowo skomplikowało dojście do władzy Adolfa Hitlera i narastająca faszyzacja życia społecznego. Miejsce towarzystw teatralnych zajęły nacjonalistyczne organizacje społeczne, takie jak „Kraft durch Freude” (Siła przez radość) (KdF). Teatry poddane kontroli podlegały bezpośrednio Wydziałowi Teatralnemu, wchodzącemu w skład utworzonej we wrześniu 1933 r. w Berlinie „Reichs Kultur-Kammer”. Opublikowana w roku następnym ustawa teatralna, nie tylko eliminowała artystów pochodzenia niearyjskiego, ale i całkowicie podporządkowywała teatry ministerstwu propagandy, oświecenia publicznego i informacji Josepha Goebbelsa. Od artystów domagano się deklaracji przekonań politycznych zgodnych z linią partii rządzącej. W tym czasie stałe niemieckie placówki teatralne na Górnym Śląsku istniały w Raciborzu, Nysie, Bielsku, Bytomiu i Gliwicach. Nie posiadało już od końca lat dwudziestych zespołu Opole i Zabrze, okresowo inicjujące działalność sceniczną w pierwszej połowie lat dwudziestych w zalążkowej formie.		Z czasem pogłębiający się kryzys lat trzydziestych spowodował, że szereg teatrów na Śląsku zmuszonych zostało ograniczyć swoją działalność artystyczną. Istniejącą sytuację dodatkowo skomplikowało dojście do władzy Adolfa Hitlera i narastająca faszyzacja życia społecznego. Miejsce towarzystw teatralnych zajęły nacjonalistyczne organizacje społeczne, takie jak „Kraft durch Freude” (Siła przez radość) (KdF). Teatry poddane kontroli podlegały bezpośrednio Wydziałowi Teatralnemu, wchodzącemu w skład utworzonej we wrześniu 1933 r. w Berlinie „Reichs Kultur-Kammer”. Opublikowana w roku następnym ustawa teatralna, nie tylko eliminowała artystów pochodzenia niearyjskiego, ale i całkowicie podporządkowywała teatry ministerstwu propagandy, oświecenia publicznego i informacji Josepha Goebbelsa. Od artystów domagano się deklaracji przekonań politycznych zgodnych z linią partii rządzącej. W tym czasie stałe niemieckie placówki teatralne na Górnym Śląsku istniały w Raciborzu, Nysie, Bielsku, Bytomiu i Gliwicach. Nie posiadało już od końca lat dwudziestych zespołu Opole i Zabrze, okresowo inicjujące działalność sceniczną w pierwszej połowie lat dwudziestych w zalążkowej formie.

Garbaczm: /* Bibliografia */

2018-12-14T09:36:19Z

Bibliografia

← poprzednia wersja		Wersja z 11:36, 14 gru 2018
Linia 101:		Linia 101:
	#Biały L.: Z dziejów niemieckiego teatru w Królewskiej Hucie na przełomie XIX i XX wieku. „Zeszyty Chorzowskie” 2010, nr 11, s. 6.		#Biały L.: Z dziejów niemieckiego teatru w Królewskiej Hucie na przełomie XIX i XX wieku. „Zeszyty Chorzowskie” 2010, nr 11, s. 6.
	#Drewniak B.: Organizacja niemieckiego życia teatralnego na obszarach Polski wcielonych do Rzeszy w latach II wojny światowej. „Przegląd Zachodni” 1978, nr 4, s. 65.		#Drewniak B.: Organizacja niemieckiego życia teatralnego na obszarach Polski wcielonych do Rzeszy w latach II wojny światowej. „Przegląd Zachodni” 1978, nr 4, s. 65.
	#~~FundeundBefundezurschlesischenTheatergeschichte~~,zusammengestellt von Bärbel Rudin. Band 1: ~~TheaterarbeitimgesellschaftlichenWandeldreierJarhrhunderte~~. Dortmund 1983; Band 2: Bernd Vogelzsang, Theaterbau in Schlesien. Dortmund 1984.		#Funde und Befunde zur schlesischen Theatergeschichte,zusammengestellt von Bärbel Rudin. Band 1: Theaterarbeitimgesellschaftlichen Wandeldreier Jarhrhunderte. Dortmund 1983; Band 2: Bernd Vogelzsang, Theaterbau in Schlesien. Dortmund 1984.
	#Kruczek J.: Z dziejów muzycznych panów i książąt pszczyńskich. Od Promnitzów do Hochbergów. Pszczyna 2009, s. 31-32.		#Kruczek J.: Z dziejów muzycznych panów i książąt pszczyńskich. Od Promnitzów do Hochbergów. Pszczyna 2009, s. 31-32.
	#Łukaszewicz D.: Historia ~~budynkuteatrumiejskiego~~ w Gliwicach. “Pisma Humanistyczne” 2003, nr 5.		#Łukaszewicz D.: Historia budynku teatru miejskiego w Gliwicach. “Pisma Humanistyczne” 2003, nr 5.
	#Madej G.: Bielska linia książęcego rodu Sułkowskich (1786–1918). Bielsko-Biała 2018.		#Madej G.: Bielska linia książęcego rodu Sułkowskich (1786–1918). Bielsko-Biała 2018.
	#Makosch E.: Chronik des Theaterwesens in der oberschlesischen Stadt Beuthen. Dortmund 1992.		#Makosch E.: Chronik des Theaterwesens in der oberschlesischen Stadt Beuthen. Dortmund 1992.

Praktykant: /* Bibliografia */

2018-12-14T07:31:33Z

Bibliografia

← poprzednia wersja		Wersja z 09:31, 14 gru 2018
Linia 99:		Linia 99:

	==Bibliografia==		==Bibliografia==
	*Biały L.: Z dziejów niemieckiego teatru w Królewskiej Hucie na przełomie XIX i XX wieku. „Zeszyty Chorzowskie” 2010, nr 11, s. 6.		#Biały L.: Z dziejów niemieckiego teatru w Królewskiej Hucie na przełomie XIX i XX wieku. „Zeszyty Chorzowskie” 2010, nr 11, s. 6.
	*Drewniak B.: Organizacja niemieckiego życia teatralnego na obszarach Polski wcielonych do Rzeszy w latach II wojny światowej. „Przegląd Zachodni” 1978, nr 4, s. 65.		#Drewniak B.: Organizacja niemieckiego życia teatralnego na obszarach Polski wcielonych do Rzeszy w latach II wojny światowej. „Przegląd Zachodni” 1978, nr 4, s. 65.
	*FundeundBefundezurschlesischenTheatergeschichte,zusammengestellt von Bärbel Rudin. Band 1: TheaterarbeitimgesellschaftlichenWandeldreierJarhrhunderte. Dortmund 1983; Band 2: Bernd Vogelzsang, Theaterbau in Schlesien. Dortmund 1984.		#FundeundBefundezurschlesischenTheatergeschichte,zusammengestellt von Bärbel Rudin. Band 1: TheaterarbeitimgesellschaftlichenWandeldreierJarhrhunderte. Dortmund 1983; Band 2: Bernd Vogelzsang, Theaterbau in Schlesien. Dortmund 1984.
	*Kruczek J.: Z dziejów muzycznych panów i książąt pszczyńskich. Od Promnitzów do Hochbergów. Pszczyna 2009, s. 31-32.		#Kruczek J.: Z dziejów muzycznych panów i książąt pszczyńskich. Od Promnitzów do Hochbergów. Pszczyna 2009, s. 31-32.
	*Łukaszewicz D.: Historia budynkuteatrumiejskiego w Gliwicach. “Pisma Humanistyczne” 2003, nr 5.		#Łukaszewicz D.: Historia budynkuteatrumiejskiego w Gliwicach. “Pisma Humanistyczne” 2003, nr 5.
	*Madej G.: Bielska linia książęcego rodu Sułkowskich (1786–1918). Bielsko-Biała 2018.		#Madej G.: Bielska linia książęcego rodu Sułkowskich (1786–1918). Bielsko-Biała 2018.
	*Makosch E.: Chronik des Theaterwesens in der oberschlesischen Stadt Beuthen. Dortmund 1992.		#Makosch E.: Chronik des Theaterwesens in der oberschlesischen Stadt Beuthen. Dortmund 1992.
	*Mykita-Glensk Cz.: Życie teatralne Opola (od czasów najdawniejszych do współczesności). Opole 1976.		#Mykita-Glensk Cz.: Życie teatralne Opola (od czasów najdawniejszych do współczesności). Opole 1976.
	*Peter E.: Geschichte des Oberschlesischen Landestheaters und Landesorchestersin Beuthen O/S. Ein Dokumentationsbericht. Dortmund 1972 .		#Peter E.: Geschichte des Oberschlesischen Landestheaters und Landesorchestersin Beuthen O/S. Ein Dokumentationsbericht. Dortmund 1972 .
	*Pindór M.: Teatr w Cieszynie i jego stuletnie dzieje (1910-2010). Cieszyn 2010, s. 5.		#Pindór M.: Teatr w Cieszynie i jego stuletnie dzieje (1910-2010). Cieszyn 2010, s. 5.
	*Rother P.: Chronik der Stadt Königshütte.Oberschlesien. Dülmen 1994.		#Rother P.: Chronik der Stadt Königshütte.Oberschlesien. Dülmen 1994.
	*Schmidt J.: Życie teatralne w Gliwicach (1796-1944). Gliwice (2000).		#Schmidt J.: Życie teatralne w Gliwicach (1796-1944). Gliwice (2000).
	*Szewczyk G.: DeutschemWort – Deutscher Art. Teatr Miejski w Katowicach (1907-1922). W: Teatr w Katowicach. 100 lat historii. Katowice 2007.		#Szewczyk G.: DeutschemWort – Deutscher Art. Teatr Miejski w Katowicach (1907-1922). W: Teatr w Katowicach. 100 lat historii. Katowice 2007.
	*Weber K.: Geschichte des Theaterwesens in Schlesien. Daten und Fakten – von den Anfängen bis zum Jahre 1944. Dortmund 1980.		#Weber K.: Geschichte des Theaterwesens in Schlesien. Daten und Fakten – von den Anfängen bis zum Jahre 1944. Dortmund 1980.