https://ibrbs.pl/index.php?action=history&feed=atom&title=Sztuka_%C5%9BredniowieczaSztuka średniowiecza - Historia wersji2026-05-04T07:19:33ZHistoria wersji tej strony wikiMediaWiki 1.43.3https://ibrbs.pl/index.php?title=Sztuka_%C5%9Bredniowiecza&diff=7741&oldid=prevPraktykant o 07:47, 16 sty 20192019-01-16T07:47:15Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="pl">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← poprzednia wersja</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Wersja z 09:47, 16 sty 2019</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l2">Linia 2:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">Linia 2:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(ang. Medieval art, niem. Kunst im Mittelalter)</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Autor: [[prof. zw. dr hab. Ewa Chojecka]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Autor: [[prof. zw. dr hab. Ewa Chojecka]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO</div></td></tr>
</table>Praktykanthttps://ibrbs.pl/index.php?title=Sztuka_%C5%9Bredniowiecza&diff=6558&oldid=prevGarbaczm o 13:11, 27 lut 20172017-02-27T13:11:13Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="pl">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← poprzednia wersja</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Wersja z 15:11, 27 lut 2017</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l2">Linia 2:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">Linia 2:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Autor: [[prof. dr hab. Ewa Chojecka]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Autor: [[prof<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. zw</ins>. dr hab. Ewa Chojecka]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]] </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]] </div></td></tr>
</table>Garbaczmhttps://ibrbs.pl/index.php?title=Sztuka_%C5%9Bredniowiecza&diff=5018&oldid=prevGarbaczm o 13:53, 9 mar 20162016-03-09T13:53:33Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="pl">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← poprzednia wersja</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Wersja z 15:53, 9 mar 2016</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l7">Linia 7:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">Linia 7:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Nakreślenie przeglądu encyklopedycznego sztuki wieków średnich [[Województwo śląskie <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(III RP)</del>|województwa śląskiego]] wymaga przypomnienia, że opisywany obszar należał w owym czasie do różnych organizmów politycznych i obecnie trzeba go rozpatrywać w trzech obszarach: </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Nakreślenie przeglądu encyklopedycznego sztuki wieków średnich [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]] wymaga przypomnienia, że opisywany obszar należał w owym czasie do różnych organizmów politycznych i obecnie trzeba go rozpatrywać w trzech obszarach: </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>#W centrum województwa znajduje się część historycznego [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]] (pozostałe wchodzą wkład województwa opolskiego oraz na zachodzie znajdują się w obrębie Republiki Czeskiej). </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>#W centrum województwa znajduje się część historycznego [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]] (pozostałe wchodzą wkład województwa opolskiego oraz na zachodzie znajdują się w obrębie Republiki Czeskiej). </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>#Na północy województwa znajdują się powiaty historycznej zachodniej Małopolski (wraz z [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębiem Dąbrowskim]]).</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>#Na północy województwa znajdują się powiaty historycznej zachodniej Małopolski (wraz z [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębiem Dąbrowskim]]).</div></td></tr>
</table>Garbaczmhttps://ibrbs.pl/index.php?title=Sztuka_%C5%9Bredniowiecza&diff=4850&oldid=prevGarbaczm o 12:13, 9 mar 20162016-03-09T12:13:25Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="pl">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← poprzednia wersja</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Wersja z 14:13, 9 mar 2016</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">Linia 1:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">Linia 1:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Kategoria:Historia]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Kategoria:Historia]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Autor: [[prof. dr hab. Ewa Chojecka]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Autor: [[prof. dr hab. Ewa Chojecka]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO</div></td></tr>
</table>Garbaczmhttps://ibrbs.pl/index.php?title=Sztuka_%C5%9Bredniowiecza&diff=3941&oldid=prevGarbaczm o 10:20, 3 cze 20152015-06-03T10:20:01Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="pl">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← poprzednia wersja</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Wersja z 12:20, 3 cze 2015</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l23">Linia 23:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">Linia 23:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Sztukę gotycką reprezentują dwa dzieła o dużym znaczeniu artystycznym: pierwszym z nich jest opactwo cysterskie w [[Rudy Wielkie|Rudach Wielkich]], założone 1255 przez księcia raciborskiego [[Władysław I Opolski|Władysława]]. Mnisi przybyli tutaj z małopolskiego Jędrzejowa. Kościół i klasztor rudzki był największym przedsięwzięciem artystycznym na Górnym Śląsku tamtego czasu. Tu po raz pierwszy pojawia się nowy styl gotycki. Kościół ma formę bazyliki trójnawowej z transeptem, prostokątnie zamknięte prezbiterium oraz kaplice po bokach prezbiterium. Układ budowli realizuje zasady cysterskiej prostoty – pierwotnie był bezwieżowy. W XVIII wieku kościół został gruntownie przekształcony w duchu [[Barok|barokowym]], wszelako dekoracje stiukowe i polichromie wtedy powstałe uległy zniszczeniu podczas pożaru wznieconego przez Armię Czerwoną w 1945 roku. W trakcie powojennych prac konserwatorskich odsłonięto pierwotny stan budowli w jego gotyckiej formie. Z średniowiecznego wyposażenia zachował się gotycki portal zachodni z 2.poł. XIII wieku. Drugim wybitnym dziełem architektury gotyckiej XIII wieku jest kaplica na wzgórzu zamkowym w Raciborzu, nazwana „Śląską Sainte Chapelle”, przywołującą na pamięć słynną budowlę paryską wzniesioną przez króla Ludwika IX (1239-48). Powstanie kaplicy raciborskiej określacie na koniec XIII wieku. Kaplica stoi pod wezwaniem św. Tomasza Kantuaryjskiego i powstała jako votum dziękczynne za uzyskaną ugodę wsporze biskupa wrocławskiego Tomasza (fundatora kaplicy) z księciem [[Henryk IV Prawy|Henrykiem Probusem]] o prawa lenne i sądowe. Niewielkich rozmiarów budowla była pierwotnie dwukondygnacyjna. Górna kondygnacja, wysmukła i strzelista, wytworna w proporcjach, sklepiona została żebrowym sklepieniem o subtelnym efekcie radialnego zamknięcia ściany czołowej. Raciborska kaplica posiada liczne analogie artystyczne na obszarze Dolnej Austrii, Styrii, Czech i Moraw. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Sztukę gotycką reprezentują dwa dzieła o dużym znaczeniu artystycznym: pierwszym z nich jest opactwo cysterskie w [[Rudy Wielkie|Rudach Wielkich]], założone 1255 przez księcia raciborskiego [[Władysław I Opolski|Władysława]]. Mnisi przybyli tutaj z małopolskiego Jędrzejowa. Kościół i klasztor rudzki był największym przedsięwzięciem artystycznym na Górnym Śląsku tamtego czasu. Tu po raz pierwszy pojawia się nowy styl gotycki. Kościół ma formę bazyliki trójnawowej z transeptem, prostokątnie zamknięte prezbiterium oraz kaplice po bokach prezbiterium. Układ budowli realizuje zasady cysterskiej prostoty – pierwotnie był bezwieżowy. W XVIII wieku kościół został gruntownie przekształcony w duchu [[Barok|barokowym]], wszelako dekoracje stiukowe i polichromie wtedy powstałe uległy zniszczeniu podczas pożaru wznieconego przez Armię Czerwoną w 1945 roku. W trakcie powojennych prac konserwatorskich odsłonięto pierwotny stan budowli w jego gotyckiej formie. Z średniowiecznego wyposażenia zachował się gotycki portal zachodni z 2.poł. XIII wieku. Drugim wybitnym dziełem architektury gotyckiej XIII wieku jest kaplica na wzgórzu zamkowym w Raciborzu, nazwana „Śląską Sainte Chapelle”, przywołującą na pamięć słynną budowlę paryską wzniesioną przez króla Ludwika IX (1239-48). Powstanie kaplicy raciborskiej określacie na koniec XIII wieku. Kaplica stoi pod wezwaniem św. Tomasza Kantuaryjskiego i powstała jako votum dziękczynne za uzyskaną ugodę wsporze biskupa wrocławskiego Tomasza (fundatora kaplicy) z księciem [[Henryk IV Prawy|Henrykiem Probusem]] o prawa lenne i sądowe. Niewielkich rozmiarów budowla była pierwotnie dwukondygnacyjna. Górna kondygnacja, wysmukła i strzelista, wytworna w proporcjach, sklepiona została żebrowym sklepieniem o subtelnym efekcie radialnego zamknięcia ściany czołowej. Raciborska kaplica posiada liczne analogie artystyczne na obszarze Dolnej Austrii, Styrii, Czech i Moraw. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>W tym samym XIII stuleciu rozpoczyna się potężny ruch budowlany związany z nowym procesem urbanizacyjnym- powstawania miast na [[Lokacja na prawie niemieckim|prawie niemieckim]] ze wszystkimi tego skutkami także artystycznymi. Koloniści przybywali z całej Europy zachodniej, a procesu tego nie zdołał zahamować nawet najazd mongolski (1241 ). Miasta zakładali najczęściej miejscowi książęta, niekiedy biskupi lub klasztory. Prawo miejskie nadawano osadom już istniejącym, albo zakładano je od nowa. W rezultacie bywało tak, że do dawnej przed lokacyjnej osady zabudowanej nieregularnie, dołączano część nową, planowaną podług ścisłego układu geometrycznego. W XIII wieku powstały lokowane na nowym prawie Racibórz (przed 1217), Bytom (1254), Sławięcice, Cieszyn (przed 1263), [[Wodzisław]] (1265), Gliwice (przed 1276, Mikołów (1276) i Siewierz (1276). Na lata około 1300 datowane jest założenie [[Rybnik|Rybnika]], Bielska, [[Skoczów|Skoczowa]] i Pszczyny. Opisany proces został w XIV wieku zakończony. Ziemie górnośląskie pokryły się siecią miast, a liczba ludności zwiększyła się aż pięciokrotnie. Wszelako miasta te były stosunkowo małe i nie wytworzyły ośrodka metropolitalnego. Takimi pozostały do czasów kiedy w XIX i XX wieku nastąpiła eksplozja urbanizacyjna związana z industrializacją. Miasta lokowane na prawie niemieckim posiadały określony model zakomponowania architektoniczno-przestrzennego. Centrum stanowił rynek, prostokątny bądź kwadratowy, z którego wybiegały pod kątem prostym ulice tworzące szachownicową sieć działek zabudowy. Miasto otaczał na rzucie krągłym system murów obronnych z basztami (znany jako tak zwany śląski model miast owalnicowych). Do bram miejskich na przeciwległych stronach tej owalnicy ulice zbiegały się łukowo. Przykładem są Gliwice i Pszczyna. Na rynku umieszczano ratusz i wagę miejską. Ratusz znajdował się zwykle pośrodku rynku bądź w jednej z pierzei rynkowych. Niestety żaden z nich nie dochował się do naszych czasów w stanie pierwotnym. Kościół parafialny z kolei umieszczano, wzorem Wrocławia i miast morawskich, w osobnym kwartale bliżej murów miejskich (Bytom, Gliwice, Bielsko). Kształt architektury gotyckich kościołów miejskich pozostawał w cieniu bardziej monumentalnych założeń Dolnego Śląska oraz Opola. Tutaj na południu preferowano przestrzenie krótsze, raczej jednowieżowe, z wyraźną tendencją do kreowania przestrzeni jakby dośrodkowej. Charakterystycznymi rozwiązaniami są kościoły w Bytomiu, Gliwicach, [[Żory|Żorach]], Raciborzu i [[Puńców|Puńcowie]] oraz w Starym Bielsku. Kościół Mariacki w Bytomiu posiada XIII- wieczne skromne prezbiterium oraz dodane późnogotyckie nawy boczne wraz z halowym korpusem o skomplikowanym układzie sklepień sieciowych, powstałym na początku XVI wieku. Z kolei potężny masyw kościoła Wszystkich Świętych w Gliwicach pochodzi z XV- początku XVI wieku. Składa się z halowego trójnawowego korpusu z krótkim prezbiterium. Szeroko rozstawione filary międzynawowe stwarzają wrażenie zlewającej się przestrzeni. Całość przykrywają gwiaździste sklepienia o wyrafinowanym efekcie dośrodkowych skrótów perspektywicznych. Podobnym halowym założeniem jest raciborski kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP . Budowano go długo, od XIII do ukończenia w wieku XVI. I tym razem jest to trójnawowa halowa budowla z gwieździstymi sklepieniami. Niezwykłą niespodziankę zawiera skromny kościół parafialny w Puńcowie pod Cieszynem, powstały późno, dopiero w 1518 roku. Na zewnątrz ukazuje oszkarpowany korpus i węższe, poligonalnie zamknięte prezbiterium. Wnętrze natomiast jest kwadratowe, a krzyżowo-żebrowe sklepienia wsparte są na jedynym środkowym filarze ,będącym osią kompozycyjną całości. Średniowieczny kościół , jego kształt architektoniczny oraz wyposażenie rzeźbiarskie i malarskie był nośnikiem wielorakich treści symbolicznych i dydaktycznych. Wnętrze było zapowiedzią Niebieskiego Jeruzalem, sferą uświęconą, gdzie śmiertelnemu dane jest obcowanie z prawdą Objawienia. Przed wiernym roztaczały się obrazy historii zbawienia , z postaciami Chrystusa, Marii i świętych. Ołtarz szafiasty w postaci zamkniętej na co dzień , w dni świąteczne otwierał wspaniałość wewnętrznych przedstawień stając się przedmiotem modlitewnego zachwytu. Rzadkim przykładem takiej polifonii architektury, rzeźby i malarstwa jest zachowany w prawie nie zmienionym kształcie niewielki kościół św. Stanisława w Starym Bielsku. Jego gotyckie prezbiterium z 2.połowy XIV w. wypełnia gęsto dekoracja malarska z końca XIV wieku ze scenami życia i pasji Chrystusa oraz postaciami świętych, malowana miękką linią z delikatnym modelunkiem, o wysmukłych, dworskich figurach. Całość wiązana jest z wpływami ówczesnej szkoły czeskiej. Kościół starobielski uważany jest za fundację księcia cieszyńskiego [[Przemysław I Noszak|Przemysława I Noszaka]]. W późniejszych czasach dodano dalsze malowidła : z XVI wieku pochodzą twardo modelowane sceny pasyjne oraz delikatne wizerunki św. Jerzego i okrętu św. Urszuli na ścianie tęczowej. Całości dopełnia tryptyk z historią życia św. Stanisława, późnogotycki, datowany na lata 1505-1510. Genezy tego dzieła jedni upatrują w środowisku Krakowa, inni wiążą z osobą malarza Wincentego z Frysztatu pod Karwiną, twórcą tryptyku z Orłowej pod Ostrawą, stylistycznie bliskiego dziełu starobielskiemu. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>W tym samym XIII stuleciu rozpoczyna się potężny ruch budowlany związany z nowym procesem urbanizacyjnym- powstawania miast na [[Lokacja na prawie niemieckim|prawie niemieckim]] ze wszystkimi tego skutkami także artystycznymi. Koloniści przybywali z całej Europy zachodniej, a procesu tego nie zdołał zahamować nawet najazd mongolski (1241 ). Miasta zakładali najczęściej miejscowi książęta, niekiedy biskupi lub klasztory. Prawo miejskie nadawano osadom już istniejącym, albo zakładano je od nowa. W rezultacie bywało tak, że do dawnej przed lokacyjnej osady zabudowanej nieregularnie, dołączano część nową, planowaną podług ścisłego układu geometrycznego. W XIII wieku powstały lokowane na nowym prawie Racibórz (przed 1217), Bytom (1254), Sławięcice, Cieszyn (przed 1263), [[<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Wodzisław Śląski|</ins>Wodzisław]] (1265), Gliwice (przed 1276, Mikołów (1276) i Siewierz (1276). Na lata około 1300 datowane jest założenie [[Rybnik|Rybnika]], Bielska, [[Skoczów|Skoczowa]] i Pszczyny. Opisany proces został w XIV wieku zakończony. Ziemie górnośląskie pokryły się siecią miast, a liczba ludności zwiększyła się aż pięciokrotnie. Wszelako miasta te były stosunkowo małe i nie wytworzyły ośrodka metropolitalnego. Takimi pozostały do czasów kiedy w XIX i XX wieku nastąpiła eksplozja urbanizacyjna związana z industrializacją. Miasta lokowane na prawie niemieckim posiadały określony model zakomponowania architektoniczno-przestrzennego. Centrum stanowił rynek, prostokątny bądź kwadratowy, z którego wybiegały pod kątem prostym ulice tworzące szachownicową sieć działek zabudowy. Miasto otaczał na rzucie krągłym system murów obronnych z basztami (znany jako tak zwany śląski model miast owalnicowych). Do bram miejskich na przeciwległych stronach tej owalnicy ulice zbiegały się łukowo. Przykładem są Gliwice i Pszczyna. Na rynku umieszczano ratusz i wagę miejską. Ratusz znajdował się zwykle pośrodku rynku bądź w jednej z pierzei rynkowych. Niestety żaden z nich nie dochował się do naszych czasów w stanie pierwotnym. Kościół parafialny z kolei umieszczano, wzorem Wrocławia i miast morawskich, w osobnym kwartale bliżej murów miejskich (Bytom, Gliwice, Bielsko). Kształt architektury gotyckich kościołów miejskich pozostawał w cieniu bardziej monumentalnych założeń Dolnego Śląska oraz Opola. Tutaj na południu preferowano przestrzenie krótsze, raczej jednowieżowe, z wyraźną tendencją do kreowania przestrzeni jakby dośrodkowej. Charakterystycznymi rozwiązaniami są kościoły w Bytomiu, Gliwicach, [[Żory|Żorach]], Raciborzu i [[Puńców|Puńcowie]] oraz w Starym Bielsku. Kościół Mariacki w Bytomiu posiada XIII- wieczne skromne prezbiterium oraz dodane późnogotyckie nawy boczne wraz z halowym korpusem o skomplikowanym układzie sklepień sieciowych, powstałym na początku XVI wieku. Z kolei potężny masyw kościoła Wszystkich Świętych w Gliwicach pochodzi z XV- początku XVI wieku. Składa się z halowego trójnawowego korpusu z krótkim prezbiterium. Szeroko rozstawione filary międzynawowe stwarzają wrażenie zlewającej się przestrzeni. Całość przykrywają gwiaździste sklepienia o wyrafinowanym efekcie dośrodkowych skrótów perspektywicznych. Podobnym halowym założeniem jest raciborski kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP . Budowano go długo, od XIII do ukończenia w wieku XVI. I tym razem jest to trójnawowa halowa budowla z gwieździstymi sklepieniami. Niezwykłą niespodziankę zawiera skromny kościół parafialny w Puńcowie pod Cieszynem, powstały późno, dopiero w 1518 roku. Na zewnątrz ukazuje oszkarpowany korpus i węższe, poligonalnie zamknięte prezbiterium. Wnętrze natomiast jest kwadratowe, a krzyżowo-żebrowe sklepienia wsparte są na jedynym środkowym filarze ,będącym osią kompozycyjną całości. Średniowieczny kościół , jego kształt architektoniczny oraz wyposażenie rzeźbiarskie i malarskie był nośnikiem wielorakich treści symbolicznych i dydaktycznych. Wnętrze było zapowiedzią Niebieskiego Jeruzalem, sferą uświęconą, gdzie śmiertelnemu dane jest obcowanie z prawdą Objawienia. Przed wiernym roztaczały się obrazy historii zbawienia , z postaciami Chrystusa, Marii i świętych. Ołtarz szafiasty w postaci zamkniętej na co dzień , w dni świąteczne otwierał wspaniałość wewnętrznych przedstawień stając się przedmiotem modlitewnego zachwytu. Rzadkim przykładem takiej polifonii architektury, rzeźby i malarstwa jest zachowany w prawie nie zmienionym kształcie niewielki kościół św. Stanisława w Starym Bielsku. Jego gotyckie prezbiterium z 2.połowy XIV w. wypełnia gęsto dekoracja malarska z końca XIV wieku ze scenami życia i pasji Chrystusa oraz postaciami świętych, malowana miękką linią z delikatnym modelunkiem, o wysmukłych, dworskich figurach. Całość wiązana jest z wpływami ówczesnej szkoły czeskiej. Kościół starobielski uważany jest za fundację księcia cieszyńskiego [[Przemysław I Noszak|Przemysława I Noszaka]]. W późniejszych czasach dodano dalsze malowidła : z XVI wieku pochodzą twardo modelowane sceny pasyjne oraz delikatne wizerunki św. Jerzego i okrętu św. Urszuli na ścianie tęczowej. Całości dopełnia tryptyk z historią życia św. Stanisława, późnogotycki, datowany na lata 1505-1510. Genezy tego dzieła jedni upatrują w środowisku Krakowa, inni wiążą z osobą malarza Wincentego z Frysztatu pod Karwiną, twórcą tryptyku z Orłowej pod Ostrawą, stylistycznie bliskiego dziełu starobielskiemu. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Na osobną uwagę zasługuje dzieło znane obecnie jedynie z dawnych fotografii, jakim jest słynna kustodia raciborska przechowywana do 1945 roku w tutejszym kościele parafialnym Wniebowzięcia NMP, zaginiona podczas działań wojennych. Kustodia jest naczyniem do przechowywania wielkiej hostii, gdy nie znajduje się w monstrancji. Kustodiom, tak jak monstrancjom, nadawano wysoce kunsztowny kształt, godny, aby były nośnikiem idei „nowego grobu Chrystusa zmartwychwstałego”. Ponad metrowej wysokości kompozycja wykonana ze złoconego srebra o wadze 13,5 kg zdobna była emalią, perłami i drogimi kamieniami. Została ufundowana przez księżnę Magdalenę wdowę po księciu [[Jan III Głubczycki|Janie III Przemyślidzie]]. Struktura kustodii naśladuje formy architektury: tworzą je lekkie podpory, służki, fiale i maswerki w trzech kondygnacjach. U dołu znajduje się półfigura Chrystusa Bolesnego w sarkofagu, powyżej jest puszka na hostię. Całość wieńczy figura Madonny na półksiężycu z kielichem i berłem. Teologicznie kustodia posiadała wyraz wybitnie antyhusycki (teza o realnej obecności Chrystusa w hostii i Marii Współodkupicielki). Nie wiemy nic o pochodzeniu tego dzieła, być może pochodziło z Krakowa albo z Wrocławia bądź Nysy, choć wiadomo, że samo srebro wydobywano wtedy pod Bytomiem i w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]]. Spośród dzieł rzeźby monumentalnej należy wymienić gotyckie pomniki nagrobne zachowane w Cieszynie i Raciborzu. W cieszyński kościele podominikańskich znajduje się płyta nagrobna, pierwotnie ułożona a tumbie z przedstawieniem księcia Przemysława Noszaka (zm. 1409), ukazanego w zbroi z mieczem w prawej dłoni. Rzeźba datowana jest na lata około 1380-1390 i wiąże się z praską szkołą Piotra Parlera. Przemysław był blisko związany z cesarskim dworem w Pradze, zatem takie konotacje artystyczne są zrozumiałe. Z kolei w raciborskim byłym klasztorze dominikanek (obecnie muzeum)znajduje się późnogotycki nagrobek Jana III Przemyślidy księcia raciborskiego i jego małżonki Magdaleny, datowany na lata około 1495. Na osobne omówienie zasługuje monumentalna wolno stojąca figura Madonny z Dzieciątkiem (obecnie w [[Muzeum Śląska Cieszyńskiego]]) z cieszyńskiego Starego Targu. Przeprowadzona w 2000 roku konserwacja i usunięcie warstw przemalowań odsłoniła pierwotny kształt tego dzieła pozostającego w bliskim związku z praską szkołą Piotra Parlera i zespołem rzeźb w katedrze św. Wita na Hradczanach. Dzieło datowane jest na końcowe lata 60-te XIV wieku i jest obecnie najwybitniejszym zabytkiem średniowiecznej rzeźby na terenie województwa. Rzeźbą i malarstwem średniowiecznym zajmowano się od dawna. Już w okresie międzywojnia ówczesny dyrektor [[Muzeum Śląskie|Muzeum Śląskiego]] w Katowicach [[Tadeusz Dobrowolski]] zgromadził znaczący zbiór dzieł będący obecnie w [[Muzeum Archidiecezjalne|Muzeum Archidiecezjalnym w Katowicach]]. Oprócz sporadycznie zachowanych obiektów w terenie, wymienianych w Katalogu Zabytków, zbiór katowicki stanowi cenny przegląd zachowanej substancji artystycznej. Najczęściej wymienia się kilka dzieł: Madonnę na lwie z Miasteczka Śląskiego (około 1370), św. Annę Samotrzeć (początek XV w.) i Madonnę z Dzieciątkiem (około 1420), obie z [[Knurów|Knurowa]] jako znaczące dzieła gotyku zwanego pięknym, spośród dzieł malarstwa: dwa skrzydła późnogotyckiego tryptyku z Kamienicy pod Bielskiem (około 1460).</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Na osobną uwagę zasługuje dzieło znane obecnie jedynie z dawnych fotografii, jakim jest słynna kustodia raciborska przechowywana do 1945 roku w tutejszym kościele parafialnym Wniebowzięcia NMP, zaginiona podczas działań wojennych. Kustodia jest naczyniem do przechowywania wielkiej hostii, gdy nie znajduje się w monstrancji. Kustodiom, tak jak monstrancjom, nadawano wysoce kunsztowny kształt, godny, aby były nośnikiem idei „nowego grobu Chrystusa zmartwychwstałego”. Ponad metrowej wysokości kompozycja wykonana ze złoconego srebra o wadze 13,5 kg zdobna była emalią, perłami i drogimi kamieniami. Została ufundowana przez księżnę Magdalenę wdowę po księciu [[Jan III Głubczycki|Janie III Przemyślidzie]]. Struktura kustodii naśladuje formy architektury: tworzą je lekkie podpory, służki, fiale i maswerki w trzech kondygnacjach. U dołu znajduje się półfigura Chrystusa Bolesnego w sarkofagu, powyżej jest puszka na hostię. Całość wieńczy figura Madonny na półksiężycu z kielichem i berłem. Teologicznie kustodia posiadała wyraz wybitnie antyhusycki (teza o realnej obecności Chrystusa w hostii i Marii Współodkupicielki). Nie wiemy nic o pochodzeniu tego dzieła, być może pochodziło z Krakowa albo z Wrocławia bądź Nysy, choć wiadomo, że samo srebro wydobywano wtedy pod Bytomiem i w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]]. Spośród dzieł rzeźby monumentalnej należy wymienić gotyckie pomniki nagrobne zachowane w Cieszynie i Raciborzu. W cieszyński kościele podominikańskich znajduje się płyta nagrobna, pierwotnie ułożona a tumbie z przedstawieniem księcia Przemysława Noszaka (zm. 1409), ukazanego w zbroi z mieczem w prawej dłoni. Rzeźba datowana jest na lata około 1380-1390 i wiąże się z praską szkołą Piotra Parlera. Przemysław był blisko związany z cesarskim dworem w Pradze, zatem takie konotacje artystyczne są zrozumiałe. Z kolei w raciborskim byłym klasztorze dominikanek (obecnie muzeum)znajduje się późnogotycki nagrobek Jana III Przemyślidy księcia raciborskiego i jego małżonki Magdaleny, datowany na lata około 1495. Na osobne omówienie zasługuje monumentalna wolno stojąca figura Madonny z Dzieciątkiem (obecnie w [[Muzeum Śląska Cieszyńskiego]]) z cieszyńskiego Starego Targu. Przeprowadzona w 2000 roku konserwacja i usunięcie warstw przemalowań odsłoniła pierwotny kształt tego dzieła pozostającego w bliskim związku z praską szkołą Piotra Parlera i zespołem rzeźb w katedrze św. Wita na Hradczanach. Dzieło datowane jest na końcowe lata 60-te XIV wieku i jest obecnie najwybitniejszym zabytkiem średniowiecznej rzeźby na terenie województwa. Rzeźbą i malarstwem średniowiecznym zajmowano się od dawna. Już w okresie międzywojnia ówczesny dyrektor [[Muzeum Śląskie|Muzeum Śląskiego]] w Katowicach [[Tadeusz Dobrowolski]] zgromadził znaczący zbiór dzieł będący obecnie w [[Muzeum Archidiecezjalne|Muzeum Archidiecezjalnym w Katowicach]]. Oprócz sporadycznie zachowanych obiektów w terenie, wymienianych w Katalogu Zabytków, zbiór katowicki stanowi cenny przegląd zachowanej substancji artystycznej. Najczęściej wymienia się kilka dzieł: Madonnę na lwie z Miasteczka Śląskiego (około 1370), św. Annę Samotrzeć (początek XV w.) i Madonnę z Dzieciątkiem (około 1420), obie z [[Knurów|Knurowa]] jako znaczące dzieła gotyku zwanego pięknym, spośród dzieł malarstwa: dwa skrzydła późnogotyckiego tryptyku z Kamienicy pod Bielskiem (około 1460).</div></td></tr>
</table>Garbaczmhttps://ibrbs.pl/index.php?title=Sztuka_%C5%9Bredniowiecza&diff=3940&oldid=prevGarbaczm o 10:19, 3 cze 20152015-06-03T10:19:25Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="pl">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← poprzednia wersja</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Wersja z 12:19, 3 cze 2015</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l23">Linia 23:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">Linia 23:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Sztukę gotycką reprezentują dwa dzieła o dużym znaczeniu artystycznym: pierwszym z nich jest opactwo cysterskie w [[Rudy Wielkie|Rudach Wielkich]], założone 1255 przez księcia raciborskiego [[Władysław I Opolski|Władysława]]. Mnisi przybyli tutaj z małopolskiego Jędrzejowa. Kościół i klasztor rudzki był największym przedsięwzięciem artystycznym na Górnym Śląsku tamtego czasu. Tu po raz pierwszy pojawia się nowy styl gotycki. Kościół ma formę bazyliki trójnawowej z transeptem, prostokątnie zamknięte prezbiterium oraz kaplice po bokach prezbiterium. Układ budowli realizuje zasady cysterskiej prostoty – pierwotnie był bezwieżowy. W XVIII wieku kościół został gruntownie przekształcony w duchu [[Barok|barokowym]], wszelako dekoracje stiukowe i polichromie wtedy powstałe uległy zniszczeniu podczas pożaru wznieconego przez Armię Czerwoną w 1945 roku. W trakcie powojennych prac konserwatorskich odsłonięto pierwotny stan budowli w jego gotyckiej formie. Z średniowiecznego wyposażenia zachował się gotycki portal zachodni z 2.poł. XIII wieku. Drugim wybitnym dziełem architektury gotyckiej XIII wieku jest kaplica na wzgórzu zamkowym w Raciborzu, nazwana „Śląską Sainte Chapelle”, przywołującą na pamięć słynną budowlę paryską wzniesioną przez króla Ludwika IX (1239-48). Powstanie kaplicy raciborskiej określacie na koniec XIII wieku. Kaplica stoi pod wezwaniem św. Tomasza Kantuaryjskiego i powstała jako votum dziękczynne za uzyskaną ugodę wsporze biskupa wrocławskiego Tomasza (fundatora kaplicy) z księciem [[Henryk IV Prawy|Henrykiem Probusem]] o prawa lenne i sądowe. Niewielkich rozmiarów budowla była pierwotnie dwukondygnacyjna. Górna kondygnacja, wysmukła i strzelista, wytworna w proporcjach, sklepiona została żebrowym sklepieniem o subtelnym efekcie radialnego zamknięcia ściany czołowej. Raciborska kaplica posiada liczne analogie artystyczne na obszarze Dolnej Austrii, Styrii, Czech i Moraw. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Sztukę gotycką reprezentują dwa dzieła o dużym znaczeniu artystycznym: pierwszym z nich jest opactwo cysterskie w [[Rudy Wielkie|Rudach Wielkich]], założone 1255 przez księcia raciborskiego [[Władysław I Opolski|Władysława]]. Mnisi przybyli tutaj z małopolskiego Jędrzejowa. Kościół i klasztor rudzki był największym przedsięwzięciem artystycznym na Górnym Śląsku tamtego czasu. Tu po raz pierwszy pojawia się nowy styl gotycki. Kościół ma formę bazyliki trójnawowej z transeptem, prostokątnie zamknięte prezbiterium oraz kaplice po bokach prezbiterium. Układ budowli realizuje zasady cysterskiej prostoty – pierwotnie był bezwieżowy. W XVIII wieku kościół został gruntownie przekształcony w duchu [[Barok|barokowym]], wszelako dekoracje stiukowe i polichromie wtedy powstałe uległy zniszczeniu podczas pożaru wznieconego przez Armię Czerwoną w 1945 roku. W trakcie powojennych prac konserwatorskich odsłonięto pierwotny stan budowli w jego gotyckiej formie. Z średniowiecznego wyposażenia zachował się gotycki portal zachodni z 2.poł. XIII wieku. Drugim wybitnym dziełem architektury gotyckiej XIII wieku jest kaplica na wzgórzu zamkowym w Raciborzu, nazwana „Śląską Sainte Chapelle”, przywołującą na pamięć słynną budowlę paryską wzniesioną przez króla Ludwika IX (1239-48). Powstanie kaplicy raciborskiej określacie na koniec XIII wieku. Kaplica stoi pod wezwaniem św. Tomasza Kantuaryjskiego i powstała jako votum dziękczynne za uzyskaną ugodę wsporze biskupa wrocławskiego Tomasza (fundatora kaplicy) z księciem [[Henryk IV Prawy|Henrykiem Probusem]] o prawa lenne i sądowe. Niewielkich rozmiarów budowla była pierwotnie dwukondygnacyjna. Górna kondygnacja, wysmukła i strzelista, wytworna w proporcjach, sklepiona została żebrowym sklepieniem o subtelnym efekcie radialnego zamknięcia ściany czołowej. Raciborska kaplica posiada liczne analogie artystyczne na obszarze Dolnej Austrii, Styrii, Czech i Moraw. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>W tym samym XIII stuleciu rozpoczyna się potężny ruch budowlany związany z nowym procesem urbanizacyjnym- powstawania miast na [[Lokacja na prawie niemieckim|prawie niemieckim]] ze wszystkimi tego skutkami także artystycznymi. Koloniści przybywali z całej Europy zachodniej, a procesu tego nie zdołał zahamować nawet najazd mongolski (1241 ). Miasta zakładali najczęściej miejscowi książęta, niekiedy biskupi lub klasztory. Prawo miejskie nadawano osadom już istniejącym, albo zakładano je od nowa. W rezultacie bywało tak, że do dawnej przed lokacyjnej osady zabudowanej nieregularnie, dołączano część nową, planowaną podług ścisłego układu geometrycznego. W XIII wieku powstały lokowane na nowym prawie Racibórz (przed 1217), Bytom (1254), <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</del>Sławięcice<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</del>, Cieszyn (przed 1263), [[Wodzisław]] (1265), Gliwice (przed 1276, Mikołów (1276) i Siewierz (1276). Na lata około 1300 datowane jest założenie [[Rybnik|Rybnika]], Bielska, [[Skoczów|Skoczowa]] i Pszczyny. Opisany proces został w XIV wieku zakończony. Ziemie górnośląskie pokryły się siecią miast, a liczba ludności zwiększyła się aż pięciokrotnie. Wszelako miasta te były stosunkowo małe i nie wytworzyły ośrodka metropolitalnego. Takimi pozostały do czasów kiedy w XIX i XX wieku nastąpiła eksplozja urbanizacyjna związana z industrializacją. Miasta lokowane na prawie niemieckim posiadały określony model zakomponowania architektoniczno-przestrzennego. Centrum stanowił rynek, prostokątny bądź kwadratowy, z którego wybiegały pod kątem prostym ulice tworzące szachownicową sieć działek zabudowy. Miasto otaczał na rzucie krągłym system murów obronnych z basztami (znany jako tak zwany śląski model miast owalnicowych). Do bram miejskich na przeciwległych stronach tej owalnicy ulice zbiegały się łukowo. Przykładem są Gliwice i Pszczyna. Na rynku umieszczano ratusz i wagę miejską. Ratusz znajdował się zwykle pośrodku rynku bądź w jednej z pierzei rynkowych. Niestety żaden z nich nie dochował się do naszych czasów w stanie pierwotnym. Kościół parafialny z kolei umieszczano, wzorem Wrocławia i miast morawskich, w osobnym kwartale bliżej murów miejskich (Bytom, Gliwice, Bielsko). Kształt architektury gotyckich kościołów miejskich pozostawał w cieniu bardziej monumentalnych założeń Dolnego Śląska oraz Opola. Tutaj na południu preferowano przestrzenie krótsze, raczej jednowieżowe, z wyraźną tendencją do kreowania przestrzeni jakby dośrodkowej. Charakterystycznymi rozwiązaniami są kościoły w Bytomiu, Gliwicach, [[Żory|Żorach]], Raciborzu i [[Puńców|Puńcowie]] oraz w Starym Bielsku. Kościół Mariacki w Bytomiu posiada XIII- wieczne skromne prezbiterium oraz dodane późnogotyckie nawy boczne wraz z halowym korpusem o skomplikowanym układzie sklepień sieciowych, powstałym na początku XVI wieku. Z kolei potężny masyw kościoła Wszystkich Świętych w Gliwicach pochodzi z XV- początku XVI wieku. Składa się z halowego trójnawowego korpusu z krótkim prezbiterium. Szeroko rozstawione filary międzynawowe stwarzają wrażenie zlewającej się przestrzeni. Całość przykrywają gwiaździste sklepienia o wyrafinowanym efekcie dośrodkowych skrótów perspektywicznych. Podobnym halowym założeniem jest raciborski kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP . Budowano go długo, od XIII do ukończenia w wieku XVI. I tym razem jest to trójnawowa halowa budowla z gwieździstymi sklepieniami. Niezwykłą niespodziankę zawiera skromny kościół parafialny w Puńcowie pod Cieszynem, powstały późno, dopiero w 1518 roku. Na zewnątrz ukazuje oszkarpowany korpus i węższe, poligonalnie zamknięte prezbiterium. Wnętrze natomiast jest kwadratowe, a krzyżowo-żebrowe sklepienia wsparte są na jedynym środkowym filarze ,będącym osią kompozycyjną całości. Średniowieczny kościół , jego kształt architektoniczny oraz wyposażenie rzeźbiarskie i malarskie był nośnikiem wielorakich treści symbolicznych i dydaktycznych. Wnętrze było zapowiedzią Niebieskiego Jeruzalem, sferą uświęconą, gdzie śmiertelnemu dane jest obcowanie z prawdą Objawienia. Przed wiernym roztaczały się obrazy historii zbawienia , z postaciami Chrystusa, Marii i świętych. Ołtarz szafiasty w postaci zamkniętej na co dzień , w dni świąteczne otwierał wspaniałość wewnętrznych przedstawień stając się przedmiotem modlitewnego zachwytu. Rzadkim przykładem takiej polifonii architektury, rzeźby i malarstwa jest zachowany w prawie nie zmienionym kształcie niewielki kościół św. Stanisława w Starym Bielsku. Jego gotyckie prezbiterium z 2.połowy XIV w. wypełnia gęsto dekoracja malarska z końca XIV wieku ze scenami życia i pasji Chrystusa oraz postaciami świętych, malowana miękką linią z delikatnym modelunkiem, o wysmukłych, dworskich figurach. Całość wiązana jest z wpływami ówczesnej szkoły czeskiej. Kościół starobielski uważany jest za fundację księcia cieszyńskiego [[Przemysław I Noszak|Przemysława I Noszaka]]. W późniejszych czasach dodano dalsze malowidła : z XVI wieku pochodzą twardo modelowane sceny pasyjne oraz delikatne wizerunki św. Jerzego i okrętu św. Urszuli na ścianie tęczowej. Całości dopełnia tryptyk z historią życia św. Stanisława, późnogotycki, datowany na lata 1505-1510. Genezy tego dzieła jedni upatrują w środowisku Krakowa, inni wiążą z osobą malarza Wincentego z Frysztatu pod Karwiną, twórcą tryptyku z Orłowej pod Ostrawą, stylistycznie bliskiego dziełu starobielskiemu. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>W tym samym XIII stuleciu rozpoczyna się potężny ruch budowlany związany z nowym procesem urbanizacyjnym- powstawania miast na [[Lokacja na prawie niemieckim|prawie niemieckim]] ze wszystkimi tego skutkami także artystycznymi. Koloniści przybywali z całej Europy zachodniej, a procesu tego nie zdołał zahamować nawet najazd mongolski (1241 ). Miasta zakładali najczęściej miejscowi książęta, niekiedy biskupi lub klasztory. Prawo miejskie nadawano osadom już istniejącym, albo zakładano je od nowa. W rezultacie bywało tak, że do dawnej przed lokacyjnej osady zabudowanej nieregularnie, dołączano część nową, planowaną podług ścisłego układu geometrycznego. W XIII wieku powstały lokowane na nowym prawie Racibórz (przed 1217), Bytom (1254), Sławięcice, Cieszyn (przed 1263), [[Wodzisław]] (1265), Gliwice (przed 1276, Mikołów (1276) i Siewierz (1276). Na lata około 1300 datowane jest założenie [[Rybnik|Rybnika]], Bielska, [[Skoczów|Skoczowa]] i Pszczyny. Opisany proces został w XIV wieku zakończony. Ziemie górnośląskie pokryły się siecią miast, a liczba ludności zwiększyła się aż pięciokrotnie. Wszelako miasta te były stosunkowo małe i nie wytworzyły ośrodka metropolitalnego. Takimi pozostały do czasów kiedy w XIX i XX wieku nastąpiła eksplozja urbanizacyjna związana z industrializacją. Miasta lokowane na prawie niemieckim posiadały określony model zakomponowania architektoniczno-przestrzennego. Centrum stanowił rynek, prostokątny bądź kwadratowy, z którego wybiegały pod kątem prostym ulice tworzące szachownicową sieć działek zabudowy. Miasto otaczał na rzucie krągłym system murów obronnych z basztami (znany jako tak zwany śląski model miast owalnicowych). Do bram miejskich na przeciwległych stronach tej owalnicy ulice zbiegały się łukowo. Przykładem są Gliwice i Pszczyna. Na rynku umieszczano ratusz i wagę miejską. Ratusz znajdował się zwykle pośrodku rynku bądź w jednej z pierzei rynkowych. Niestety żaden z nich nie dochował się do naszych czasów w stanie pierwotnym. Kościół parafialny z kolei umieszczano, wzorem Wrocławia i miast morawskich, w osobnym kwartale bliżej murów miejskich (Bytom, Gliwice, Bielsko). Kształt architektury gotyckich kościołów miejskich pozostawał w cieniu bardziej monumentalnych założeń Dolnego Śląska oraz Opola. Tutaj na południu preferowano przestrzenie krótsze, raczej jednowieżowe, z wyraźną tendencją do kreowania przestrzeni jakby dośrodkowej. Charakterystycznymi rozwiązaniami są kościoły w Bytomiu, Gliwicach, [[Żory|Żorach]], Raciborzu i [[Puńców|Puńcowie]] oraz w Starym Bielsku. Kościół Mariacki w Bytomiu posiada XIII- wieczne skromne prezbiterium oraz dodane późnogotyckie nawy boczne wraz z halowym korpusem o skomplikowanym układzie sklepień sieciowych, powstałym na początku XVI wieku. Z kolei potężny masyw kościoła Wszystkich Świętych w Gliwicach pochodzi z XV- początku XVI wieku. Składa się z halowego trójnawowego korpusu z krótkim prezbiterium. Szeroko rozstawione filary międzynawowe stwarzają wrażenie zlewającej się przestrzeni. Całość przykrywają gwiaździste sklepienia o wyrafinowanym efekcie dośrodkowych skrótów perspektywicznych. Podobnym halowym założeniem jest raciborski kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP . Budowano go długo, od XIII do ukończenia w wieku XVI. I tym razem jest to trójnawowa halowa budowla z gwieździstymi sklepieniami. Niezwykłą niespodziankę zawiera skromny kościół parafialny w Puńcowie pod Cieszynem, powstały późno, dopiero w 1518 roku. Na zewnątrz ukazuje oszkarpowany korpus i węższe, poligonalnie zamknięte prezbiterium. Wnętrze natomiast jest kwadratowe, a krzyżowo-żebrowe sklepienia wsparte są na jedynym środkowym filarze ,będącym osią kompozycyjną całości. Średniowieczny kościół , jego kształt architektoniczny oraz wyposażenie rzeźbiarskie i malarskie był nośnikiem wielorakich treści symbolicznych i dydaktycznych. Wnętrze było zapowiedzią Niebieskiego Jeruzalem, sferą uświęconą, gdzie śmiertelnemu dane jest obcowanie z prawdą Objawienia. Przed wiernym roztaczały się obrazy historii zbawienia , z postaciami Chrystusa, Marii i świętych. Ołtarz szafiasty w postaci zamkniętej na co dzień , w dni świąteczne otwierał wspaniałość wewnętrznych przedstawień stając się przedmiotem modlitewnego zachwytu. Rzadkim przykładem takiej polifonii architektury, rzeźby i malarstwa jest zachowany w prawie nie zmienionym kształcie niewielki kościół św. Stanisława w Starym Bielsku. Jego gotyckie prezbiterium z 2.połowy XIV w. wypełnia gęsto dekoracja malarska z końca XIV wieku ze scenami życia i pasji Chrystusa oraz postaciami świętych, malowana miękką linią z delikatnym modelunkiem, o wysmukłych, dworskich figurach. Całość wiązana jest z wpływami ówczesnej szkoły czeskiej. Kościół starobielski uważany jest za fundację księcia cieszyńskiego [[Przemysław I Noszak|Przemysława I Noszaka]]. W późniejszych czasach dodano dalsze malowidła : z XVI wieku pochodzą twardo modelowane sceny pasyjne oraz delikatne wizerunki św. Jerzego i okrętu św. Urszuli na ścianie tęczowej. Całości dopełnia tryptyk z historią życia św. Stanisława, późnogotycki, datowany na lata 1505-1510. Genezy tego dzieła jedni upatrują w środowisku Krakowa, inni wiążą z osobą malarza Wincentego z Frysztatu pod Karwiną, twórcą tryptyku z Orłowej pod Ostrawą, stylistycznie bliskiego dziełu starobielskiemu. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Na osobną uwagę zasługuje dzieło znane obecnie jedynie z dawnych fotografii, jakim jest słynna kustodia raciborska przechowywana do 1945 roku w tutejszym kościele parafialnym Wniebowzięcia NMP, zaginiona podczas działań wojennych. Kustodia jest naczyniem do przechowywania wielkiej hostii, gdy nie znajduje się w monstrancji. Kustodiom, tak jak monstrancjom, nadawano wysoce kunsztowny kształt, godny, aby były nośnikiem idei „nowego grobu Chrystusa zmartwychwstałego”. Ponad metrowej wysokości kompozycja wykonana ze złoconego srebra o wadze 13,5 kg zdobna była emalią, perłami i drogimi kamieniami. Została ufundowana przez księżnę Magdalenę wdowę po księciu [[Jan III Głubczycki|Janie III Przemyślidzie]]. Struktura kustodii naśladuje formy architektury: tworzą je lekkie podpory, służki, fiale i maswerki w trzech kondygnacjach. U dołu znajduje się półfigura Chrystusa Bolesnego w sarkofagu, powyżej jest puszka na hostię. Całość wieńczy figura Madonny na półksiężycu z kielichem i berłem. Teologicznie kustodia posiadała wyraz wybitnie antyhusycki (teza o realnej obecności Chrystusa w hostii i Marii Współodkupicielki). Nie wiemy nic o pochodzeniu tego dzieła, być może pochodziło z Krakowa albo z Wrocławia bądź Nysy, choć wiadomo, że samo srebro wydobywano wtedy pod Bytomiem i w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]]. Spośród dzieł rzeźby monumentalnej należy wymienić gotyckie pomniki nagrobne zachowane w Cieszynie i Raciborzu. W cieszyński kościele podominikańskich znajduje się płyta nagrobna, pierwotnie ułożona a tumbie z przedstawieniem księcia Przemysława Noszaka (zm. 1409), ukazanego w zbroi z mieczem w prawej dłoni. Rzeźba datowana jest na lata około 1380-1390 i wiąże się z praską szkołą Piotra Parlera. Przemysław był blisko związany z cesarskim dworem w Pradze, zatem takie konotacje artystyczne są zrozumiałe. Z kolei w raciborskim byłym klasztorze dominikanek (obecnie muzeum)znajduje się późnogotycki nagrobek Jana III Przemyślidy księcia raciborskiego i jego małżonki Magdaleny, datowany na lata około 1495. Na osobne omówienie zasługuje monumentalna wolno stojąca figura Madonny z Dzieciątkiem (obecnie w [[Muzeum Śląska Cieszyńskiego]]) z cieszyńskiego Starego Targu. Przeprowadzona w 2000 roku konserwacja i usunięcie warstw przemalowań odsłoniła pierwotny kształt tego dzieła pozostającego w bliskim związku z praską szkołą Piotra Parlera i zespołem rzeźb w katedrze św. Wita na Hradczanach. Dzieło datowane jest na końcowe lata 60-te XIV wieku i jest obecnie najwybitniejszym zabytkiem średniowiecznej rzeźby na terenie województwa. Rzeźbą i malarstwem średniowiecznym zajmowano się od dawna. Już w okresie międzywojnia ówczesny dyrektor [[Muzeum Śląskie|Muzeum Śląskiego]] w Katowicach [[Tadeusz Dobrowolski]] zgromadził znaczący zbiór dzieł będący obecnie w [[Muzeum Archidiecezjalne|Muzeum Archidiecezjalnym w Katowicach]]. Oprócz sporadycznie zachowanych obiektów w terenie, wymienianych w Katalogu Zabytków, zbiór katowicki stanowi cenny przegląd zachowanej substancji artystycznej. Najczęściej wymienia się kilka dzieł: Madonnę na lwie z Miasteczka Śląskiego (około 1370), św. Annę Samotrzeć (początek XV w.) i Madonnę z Dzieciątkiem (około 1420), obie z [[Knurów|Knurowa]] jako znaczące dzieła gotyku zwanego pięknym, spośród dzieł malarstwa: dwa skrzydła późnogotyckiego tryptyku z Kamienicy pod Bielskiem (około 1460).</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Na osobną uwagę zasługuje dzieło znane obecnie jedynie z dawnych fotografii, jakim jest słynna kustodia raciborska przechowywana do 1945 roku w tutejszym kościele parafialnym Wniebowzięcia NMP, zaginiona podczas działań wojennych. Kustodia jest naczyniem do przechowywania wielkiej hostii, gdy nie znajduje się w monstrancji. Kustodiom, tak jak monstrancjom, nadawano wysoce kunsztowny kształt, godny, aby były nośnikiem idei „nowego grobu Chrystusa zmartwychwstałego”. Ponad metrowej wysokości kompozycja wykonana ze złoconego srebra o wadze 13,5 kg zdobna była emalią, perłami i drogimi kamieniami. Została ufundowana przez księżnę Magdalenę wdowę po księciu [[Jan III Głubczycki|Janie III Przemyślidzie]]. Struktura kustodii naśladuje formy architektury: tworzą je lekkie podpory, służki, fiale i maswerki w trzech kondygnacjach. U dołu znajduje się półfigura Chrystusa Bolesnego w sarkofagu, powyżej jest puszka na hostię. Całość wieńczy figura Madonny na półksiężycu z kielichem i berłem. Teologicznie kustodia posiadała wyraz wybitnie antyhusycki (teza o realnej obecności Chrystusa w hostii i Marii Współodkupicielki). Nie wiemy nic o pochodzeniu tego dzieła, być może pochodziło z Krakowa albo z Wrocławia bądź Nysy, choć wiadomo, że samo srebro wydobywano wtedy pod Bytomiem i w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]]. Spośród dzieł rzeźby monumentalnej należy wymienić gotyckie pomniki nagrobne zachowane w Cieszynie i Raciborzu. W cieszyński kościele podominikańskich znajduje się płyta nagrobna, pierwotnie ułożona a tumbie z przedstawieniem księcia Przemysława Noszaka (zm. 1409), ukazanego w zbroi z mieczem w prawej dłoni. Rzeźba datowana jest na lata około 1380-1390 i wiąże się z praską szkołą Piotra Parlera. Przemysław był blisko związany z cesarskim dworem w Pradze, zatem takie konotacje artystyczne są zrozumiałe. Z kolei w raciborskim byłym klasztorze dominikanek (obecnie muzeum)znajduje się późnogotycki nagrobek Jana III Przemyślidy księcia raciborskiego i jego małżonki Magdaleny, datowany na lata około 1495. Na osobne omówienie zasługuje monumentalna wolno stojąca figura Madonny z Dzieciątkiem (obecnie w [[Muzeum Śląska Cieszyńskiego]]) z cieszyńskiego Starego Targu. Przeprowadzona w 2000 roku konserwacja i usunięcie warstw przemalowań odsłoniła pierwotny kształt tego dzieła pozostającego w bliskim związku z praską szkołą Piotra Parlera i zespołem rzeźb w katedrze św. Wita na Hradczanach. Dzieło datowane jest na końcowe lata 60-te XIV wieku i jest obecnie najwybitniejszym zabytkiem średniowiecznej rzeźby na terenie województwa. Rzeźbą i malarstwem średniowiecznym zajmowano się od dawna. Już w okresie międzywojnia ówczesny dyrektor [[Muzeum Śląskie|Muzeum Śląskiego]] w Katowicach [[Tadeusz Dobrowolski]] zgromadził znaczący zbiór dzieł będący obecnie w [[Muzeum Archidiecezjalne|Muzeum Archidiecezjalnym w Katowicach]]. Oprócz sporadycznie zachowanych obiektów w terenie, wymienianych w Katalogu Zabytków, zbiór katowicki stanowi cenny przegląd zachowanej substancji artystycznej. Najczęściej wymienia się kilka dzieł: Madonnę na lwie z Miasteczka Śląskiego (około 1370), św. Annę Samotrzeć (początek XV w.) i Madonnę z Dzieciątkiem (około 1420), obie z [[Knurów|Knurowa]] jako znaczące dzieła gotyku zwanego pięknym, spośród dzieł malarstwa: dwa skrzydła późnogotyckiego tryptyku z Kamienicy pod Bielskiem (około 1460).</div></td></tr>
</table>Garbaczmhttps://ibrbs.pl/index.php?title=Sztuka_%C5%9Bredniowiecza&diff=3913&oldid=prevGarbaczm o 09:29, 3 cze 20152015-06-03T09:29:46Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="pl">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← poprzednia wersja</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Wersja z 11:29, 3 cze 2015</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l23">Linia 23:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">Linia 23:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Sztukę gotycką reprezentują dwa dzieła o dużym znaczeniu artystycznym: pierwszym z nich jest opactwo cysterskie w [[Rudy Wielkie|Rudach Wielkich]], założone 1255 przez księcia raciborskiego [[Władysław I Opolski|Władysława]]. Mnisi przybyli tutaj z małopolskiego Jędrzejowa. Kościół i klasztor rudzki był największym przedsięwzięciem artystycznym na Górnym Śląsku tamtego czasu. Tu po raz pierwszy pojawia się nowy styl gotycki. Kościół ma formę bazyliki trójnawowej z transeptem, prostokątnie zamknięte prezbiterium oraz kaplice po bokach prezbiterium. Układ budowli realizuje zasady cysterskiej prostoty – pierwotnie był bezwieżowy. W XVIII wieku kościół został gruntownie przekształcony w duchu [[Barok|barokowym]], wszelako dekoracje stiukowe i polichromie wtedy powstałe uległy zniszczeniu podczas pożaru wznieconego przez Armię Czerwoną w 1945 roku. W trakcie powojennych prac konserwatorskich odsłonięto pierwotny stan budowli w jego gotyckiej formie. Z średniowiecznego wyposażenia zachował się gotycki portal zachodni z 2.poł. XIII wieku. Drugim wybitnym dziełem architektury gotyckiej XIII wieku jest kaplica na wzgórzu zamkowym w Raciborzu, nazwana „Śląską Sainte Chapelle”, przywołującą na pamięć słynną budowlę paryską wzniesioną przez króla Ludwika IX (1239-48). Powstanie kaplicy raciborskiej określacie na koniec XIII wieku. Kaplica stoi pod wezwaniem św. Tomasza Kantuaryjskiego i powstała jako votum dziękczynne za uzyskaną ugodę wsporze biskupa wrocławskiego Tomasza (fundatora kaplicy) z księciem [[Henryk IV Prawy|Henrykiem Probusem]] o prawa lenne i sądowe. Niewielkich rozmiarów budowla była pierwotnie dwukondygnacyjna. Górna kondygnacja, wysmukła i strzelista, wytworna w proporcjach, sklepiona została żebrowym sklepieniem o subtelnym efekcie radialnego zamknięcia ściany czołowej. Raciborska kaplica posiada liczne analogie artystyczne na obszarze Dolnej Austrii, Styrii, Czech i Moraw. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Sztukę gotycką reprezentują dwa dzieła o dużym znaczeniu artystycznym: pierwszym z nich jest opactwo cysterskie w [[Rudy Wielkie|Rudach Wielkich]], założone 1255 przez księcia raciborskiego [[Władysław I Opolski|Władysława]]. Mnisi przybyli tutaj z małopolskiego Jędrzejowa. Kościół i klasztor rudzki był największym przedsięwzięciem artystycznym na Górnym Śląsku tamtego czasu. Tu po raz pierwszy pojawia się nowy styl gotycki. Kościół ma formę bazyliki trójnawowej z transeptem, prostokątnie zamknięte prezbiterium oraz kaplice po bokach prezbiterium. Układ budowli realizuje zasady cysterskiej prostoty – pierwotnie był bezwieżowy. W XVIII wieku kościół został gruntownie przekształcony w duchu [[Barok|barokowym]], wszelako dekoracje stiukowe i polichromie wtedy powstałe uległy zniszczeniu podczas pożaru wznieconego przez Armię Czerwoną w 1945 roku. W trakcie powojennych prac konserwatorskich odsłonięto pierwotny stan budowli w jego gotyckiej formie. Z średniowiecznego wyposażenia zachował się gotycki portal zachodni z 2.poł. XIII wieku. Drugim wybitnym dziełem architektury gotyckiej XIII wieku jest kaplica na wzgórzu zamkowym w Raciborzu, nazwana „Śląską Sainte Chapelle”, przywołującą na pamięć słynną budowlę paryską wzniesioną przez króla Ludwika IX (1239-48). Powstanie kaplicy raciborskiej określacie na koniec XIII wieku. Kaplica stoi pod wezwaniem św. Tomasza Kantuaryjskiego i powstała jako votum dziękczynne za uzyskaną ugodę wsporze biskupa wrocławskiego Tomasza (fundatora kaplicy) z księciem [[Henryk IV Prawy|Henrykiem Probusem]] o prawa lenne i sądowe. Niewielkich rozmiarów budowla była pierwotnie dwukondygnacyjna. Górna kondygnacja, wysmukła i strzelista, wytworna w proporcjach, sklepiona została żebrowym sklepieniem o subtelnym efekcie radialnego zamknięcia ściany czołowej. Raciborska kaplica posiada liczne analogie artystyczne na obszarze Dolnej Austrii, Styrii, Czech i Moraw. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>W tym samym XIII stuleciu rozpoczyna się potężny ruch budowlany związany z nowym procesem urbanizacyjnym- powstawania miast na [[Lokacja na prawie niemieckim|prawie niemieckim]] ze wszystkimi tego skutkami także artystycznymi. Koloniści przybywali z całej Europy zachodniej, a procesu tego nie zdołał zahamować nawet najazd mongolski (1241 ). Miasta zakładali najczęściej miejscowi książęta, niekiedy biskupi lub klasztory. Prawo miejskie nadawano osadom już istniejącym, albo zakładano je od nowa. W rezultacie bywało tak, że do dawnej przed lokacyjnej osady zabudowanej nieregularnie, dołączano część nową, planowaną podług ścisłego układu geometrycznego. W XIII wieku powstały lokowane na nowym prawie Racibórz (przed 1217), Bytom (1254), [[Sławięcice]], Cieszyn (przed 1263), [[Wodzisław]] (1265), Gliwice (przed 1276, Mikołów (1276) i Siewierz (1276). Na lata około 1300 datowane jest założenie [[Rybnik|Rybnika]], Bielska, [[Skoczów|Skoczowa]] i Pszczyny. Opisany proces został w XIV wieku zakończony. Ziemie górnośląskie pokryły się siecią miast, a liczba ludności zwiększyła się aż pięciokrotnie. Wszelako miasta te były stosunkowo małe i nie wytworzyły ośrodka metropolitalnego. Takimi pozostały do czasów kiedy w XIX i XX wieku nastąpiła eksplozja urbanizacyjna związana z industrializacją. Miasta lokowane na prawie niemieckim posiadały określony model zakomponowania architektoniczno-przestrzennego. Centrum stanowił rynek, prostokątny bądź kwadratowy, z którego wybiegały pod kątem prostym ulice tworzące szachownicową sieć działek zabudowy. Miasto otaczał na rzucie krągłym system murów obronnych z basztami (znany jako tak zwany śląski model miast owalnicowych). Do bram miejskich na przeciwległych stronach tej owalnicy ulice zbiegały się łukowo. Przykładem są Gliwice i Pszczyna. Na rynku umieszczano ratusz i wagę miejską. Ratusz znajdował się zwykle pośrodku rynku bądź w jednej z pierzei rynkowych. Niestety żaden z nich nie dochował się do naszych czasów w stanie pierwotnym. Kościół parafialny z kolei umieszczano, wzorem Wrocławia i miast morawskich, w osobnym kwartale bliżej murów miejskich (Bytom, Gliwice, Bielsko). Kształt architektury gotyckich kościołów miejskich pozostawał w cieniu bardziej monumentalnych założeń Dolnego Śląska oraz Opola. Tutaj na południu preferowano przestrzenie krótsze, raczej jednowieżowe, z wyraźną tendencją do kreowania przestrzeni jakby dośrodkowej. Charakterystycznymi rozwiązaniami są kościoły w Bytomiu, Gliwicach, [[Żory|Żorach]], Raciborzu i [[Puńców|Puńcowie]] oraz w Starym Bielsku. Kościół Mariacki w Bytomiu posiada XIII- wieczne skromne prezbiterium oraz dodane późnogotyckie nawy boczne wraz z halowym korpusem o skomplikowanym układzie sklepień sieciowych, powstałym na początku XVI wieku. Z kolei potężny masyw kościoła Wszystkich Świętych w Gliwicach pochodzi z XV- początku XVI wieku. Składa się z halowego trójnawowego korpusu z krótkim prezbiterium. Szeroko rozstawione filary międzynawowe stwarzają wrażenie zlewającej się przestrzeni. Całość przykrywają gwiaździste sklepienia o wyrafinowanym efekcie dośrodkowych skrótów perspektywicznych. Podobnym halowym założeniem jest raciborski kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP . Budowano go długo, od XIII do ukończenia w wieku XVI. I tym razem jest to trójnawowa halowa budowla z gwieździstymi sklepieniami. Niezwykłą niespodziankę zawiera skromny kościół parafialny w Puńcowie pod Cieszynem, powstały późno, dopiero w 1518 roku. Na zewnątrz ukazuje oszkarpowany korpus i węższe, poligonalnie zamknięte prezbiterium. Wnętrze natomiast jest kwadratowe, a krzyżowo-żebrowe sklepienia wsparte są na jedynym środkowym filarze ,będącym osią kompozycyjną całości. Średniowieczny kościół , jego kształt architektoniczny oraz wyposażenie rzeźbiarskie i malarskie był nośnikiem wielorakich treści symbolicznych i dydaktycznych. Wnętrze było zapowiedzią Niebieskiego Jeruzalem, sferą uświęconą, gdzie śmiertelnemu dane jest obcowanie z prawdą Objawienia. Przed wiernym roztaczały się obrazy historii zbawienia , z postaciami Chrystusa, Marii i świętych. Ołtarz szafiasty w postaci zamkniętej na co dzień , w dni świąteczne otwierał wspaniałość wewnętrznych przedstawień stając się przedmiotem modlitewnego zachwytu. Rzadkim przykładem takiej polifonii architektury, rzeźby i malarstwa jest zachowany w prawie nie zmienionym kształcie niewielki kościół św. Stanisława w Starym Bielsku. Jego gotyckie prezbiterium z 2.połowy XIV w. wypełnia gęsto dekoracja malarska z końca XIV wieku ze scenami życia i pasji Chrystusa oraz postaciami świętych, malowana miękką linią z delikatnym modelunkiem, o wysmukłych, dworskich figurach. Całość wiązana jest z wpływami ówczesnej szkoły czeskiej. Kościół starobielski uważany jest za fundację księcia cieszyńskiego [[Przemysław I Noszak|Przemysława I Noszaka]]. W późniejszych czasach dodano dalsze malowidła : z XVI wieku pochodzą twardo modelowane sceny pasyjne oraz delikatne wizerunki św. Jerzego i okrętu św. Urszuli na ścianie tęczowej. Całości dopełnia tryptyk z historią życia św. Stanisława, późnogotycki, datowany na lata 1505-1510. Genezy tego dzieła jedni upatrują w środowisku Krakowa, inni wiążą z osobą malarza Wincentego z Frysztatu pod Karwiną, twórcą tryptyku z <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">|</del>Orłowej pod Ostrawą, stylistycznie bliskiego dziełu starobielskiemu. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>W tym samym XIII stuleciu rozpoczyna się potężny ruch budowlany związany z nowym procesem urbanizacyjnym- powstawania miast na [[Lokacja na prawie niemieckim|prawie niemieckim]] ze wszystkimi tego skutkami także artystycznymi. Koloniści przybywali z całej Europy zachodniej, a procesu tego nie zdołał zahamować nawet najazd mongolski (1241 ). Miasta zakładali najczęściej miejscowi książęta, niekiedy biskupi lub klasztory. Prawo miejskie nadawano osadom już istniejącym, albo zakładano je od nowa. W rezultacie bywało tak, że do dawnej przed lokacyjnej osady zabudowanej nieregularnie, dołączano część nową, planowaną podług ścisłego układu geometrycznego. W XIII wieku powstały lokowane na nowym prawie Racibórz (przed 1217), Bytom (1254), [[Sławięcice]], Cieszyn (przed 1263), [[Wodzisław]] (1265), Gliwice (przed 1276, Mikołów (1276) i Siewierz (1276). Na lata około 1300 datowane jest założenie [[Rybnik|Rybnika]], Bielska, [[Skoczów|Skoczowa]] i Pszczyny. Opisany proces został w XIV wieku zakończony. Ziemie górnośląskie pokryły się siecią miast, a liczba ludności zwiększyła się aż pięciokrotnie. Wszelako miasta te były stosunkowo małe i nie wytworzyły ośrodka metropolitalnego. Takimi pozostały do czasów kiedy w XIX i XX wieku nastąpiła eksplozja urbanizacyjna związana z industrializacją. Miasta lokowane na prawie niemieckim posiadały określony model zakomponowania architektoniczno-przestrzennego. Centrum stanowił rynek, prostokątny bądź kwadratowy, z którego wybiegały pod kątem prostym ulice tworzące szachownicową sieć działek zabudowy. Miasto otaczał na rzucie krągłym system murów obronnych z basztami (znany jako tak zwany śląski model miast owalnicowych). Do bram miejskich na przeciwległych stronach tej owalnicy ulice zbiegały się łukowo. Przykładem są Gliwice i Pszczyna. Na rynku umieszczano ratusz i wagę miejską. Ratusz znajdował się zwykle pośrodku rynku bądź w jednej z pierzei rynkowych. Niestety żaden z nich nie dochował się do naszych czasów w stanie pierwotnym. Kościół parafialny z kolei umieszczano, wzorem Wrocławia i miast morawskich, w osobnym kwartale bliżej murów miejskich (Bytom, Gliwice, Bielsko). Kształt architektury gotyckich kościołów miejskich pozostawał w cieniu bardziej monumentalnych założeń Dolnego Śląska oraz Opola. Tutaj na południu preferowano przestrzenie krótsze, raczej jednowieżowe, z wyraźną tendencją do kreowania przestrzeni jakby dośrodkowej. Charakterystycznymi rozwiązaniami są kościoły w Bytomiu, Gliwicach, [[Żory|Żorach]], Raciborzu i [[Puńców|Puńcowie]] oraz w Starym Bielsku. Kościół Mariacki w Bytomiu posiada XIII- wieczne skromne prezbiterium oraz dodane późnogotyckie nawy boczne wraz z halowym korpusem o skomplikowanym układzie sklepień sieciowych, powstałym na początku XVI wieku. Z kolei potężny masyw kościoła Wszystkich Świętych w Gliwicach pochodzi z XV- początku XVI wieku. Składa się z halowego trójnawowego korpusu z krótkim prezbiterium. Szeroko rozstawione filary międzynawowe stwarzają wrażenie zlewającej się przestrzeni. Całość przykrywają gwiaździste sklepienia o wyrafinowanym efekcie dośrodkowych skrótów perspektywicznych. Podobnym halowym założeniem jest raciborski kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP . Budowano go długo, od XIII do ukończenia w wieku XVI. I tym razem jest to trójnawowa halowa budowla z gwieździstymi sklepieniami. Niezwykłą niespodziankę zawiera skromny kościół parafialny w Puńcowie pod Cieszynem, powstały późno, dopiero w 1518 roku. Na zewnątrz ukazuje oszkarpowany korpus i węższe, poligonalnie zamknięte prezbiterium. Wnętrze natomiast jest kwadratowe, a krzyżowo-żebrowe sklepienia wsparte są na jedynym środkowym filarze ,będącym osią kompozycyjną całości. Średniowieczny kościół , jego kształt architektoniczny oraz wyposażenie rzeźbiarskie i malarskie był nośnikiem wielorakich treści symbolicznych i dydaktycznych. Wnętrze było zapowiedzią Niebieskiego Jeruzalem, sferą uświęconą, gdzie śmiertelnemu dane jest obcowanie z prawdą Objawienia. Przed wiernym roztaczały się obrazy historii zbawienia , z postaciami Chrystusa, Marii i świętych. Ołtarz szafiasty w postaci zamkniętej na co dzień , w dni świąteczne otwierał wspaniałość wewnętrznych przedstawień stając się przedmiotem modlitewnego zachwytu. Rzadkim przykładem takiej polifonii architektury, rzeźby i malarstwa jest zachowany w prawie nie zmienionym kształcie niewielki kościół św. Stanisława w Starym Bielsku. Jego gotyckie prezbiterium z 2.połowy XIV w. wypełnia gęsto dekoracja malarska z końca XIV wieku ze scenami życia i pasji Chrystusa oraz postaciami świętych, malowana miękką linią z delikatnym modelunkiem, o wysmukłych, dworskich figurach. Całość wiązana jest z wpływami ówczesnej szkoły czeskiej. Kościół starobielski uważany jest za fundację księcia cieszyńskiego [[Przemysław I Noszak|Przemysława I Noszaka]]. W późniejszych czasach dodano dalsze malowidła : z XVI wieku pochodzą twardo modelowane sceny pasyjne oraz delikatne wizerunki św. Jerzego i okrętu św. Urszuli na ścianie tęczowej. Całości dopełnia tryptyk z historią życia św. Stanisława, późnogotycki, datowany na lata 1505-1510. Genezy tego dzieła jedni upatrują w środowisku Krakowa, inni wiążą z osobą malarza Wincentego z Frysztatu pod Karwiną, twórcą tryptyku z Orłowej pod Ostrawą, stylistycznie bliskiego dziełu starobielskiemu. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Na osobną uwagę zasługuje dzieło znane obecnie jedynie z dawnych fotografii, jakim jest słynna kustodia raciborska przechowywana do 1945 roku w tutejszym kościele parafialnym Wniebowzięcia NMP, zaginiona podczas działań wojennych. Kustodia jest naczyniem do przechowywania wielkiej hostii, gdy nie znajduje się w monstrancji. Kustodiom, tak jak monstrancjom, nadawano wysoce kunsztowny kształt, godny, aby były nośnikiem idei „nowego grobu Chrystusa zmartwychwstałego”. Ponad metrowej wysokości kompozycja wykonana ze złoconego srebra o wadze 13,5 kg zdobna była emalią, perłami i drogimi kamieniami. Została ufundowana przez księżnę Magdalenę wdowę po księciu [[Jan III Głubczycki|Janie III Przemyślidzie]]. Struktura kustodii naśladuje formy architektury: tworzą je lekkie podpory, służki, fiale i maswerki w trzech kondygnacjach. U dołu znajduje się półfigura Chrystusa Bolesnego w sarkofagu, powyżej jest puszka na hostię. Całość wieńczy figura Madonny na półksiężycu z kielichem i berłem. Teologicznie kustodia posiadała wyraz wybitnie antyhusycki (teza o realnej obecności Chrystusa w hostii i Marii Współodkupicielki). Nie wiemy nic o pochodzeniu tego dzieła, być może pochodziło z Krakowa albo z Wrocławia bądź Nysy, choć wiadomo, że samo srebro wydobywano wtedy pod Bytomiem i w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]]. Spośród dzieł rzeźby monumentalnej należy wymienić gotyckie pomniki nagrobne zachowane w Cieszynie i Raciborzu. W cieszyński kościele podominikańskich znajduje się płyta nagrobna, pierwotnie ułożona a tumbie z przedstawieniem księcia Przemysława Noszaka (zm. 1409), ukazanego w zbroi z mieczem w prawej dłoni. Rzeźba datowana jest na lata około 1380-1390 i wiąże się z praską szkołą Piotra Parlera. Przemysław był blisko związany z cesarskim dworem w Pradze, zatem takie konotacje artystyczne są zrozumiałe. Z kolei w raciborskim byłym klasztorze dominikanek (obecnie muzeum)znajduje się późnogotycki nagrobek Jana III Przemyślidy księcia raciborskiego i jego małżonki Magdaleny, datowany na lata około 1495. Na osobne omówienie zasługuje monumentalna wolno stojąca figura Madonny z Dzieciątkiem (obecnie w [[Muzeum Śląska Cieszyńskiego]]) z cieszyńskiego Starego Targu. Przeprowadzona w 2000 roku konserwacja i usunięcie warstw przemalowań odsłoniła pierwotny kształt tego dzieła pozostającego w bliskim związku z praską szkołą Piotra Parlera i zespołem rzeźb w katedrze św. Wita na Hradczanach. Dzieło datowane jest na końcowe lata 60-te XIV wieku i jest obecnie najwybitniejszym zabytkiem średniowiecznej rzeźby na terenie województwa. Rzeźbą i malarstwem średniowiecznym zajmowano się od dawna. Już w okresie międzywojnia ówczesny dyrektor [[Muzeum Śląskie|Muzeum Śląskiego]] w Katowicach [[Tadeusz Dobrowolski]] zgromadził znaczący zbiór dzieł będący obecnie w [[Muzeum Archidiecezjalne|Muzeum Archidiecezjalnym w Katowicach]]. Oprócz sporadycznie zachowanych obiektów w terenie, wymienianych w Katalogu Zabytków, zbiór katowicki stanowi cenny przegląd zachowanej substancji artystycznej. Najczęściej wymienia się kilka dzieł: Madonnę na lwie z Miasteczka Śląskiego (około 1370), św. Annę Samotrzeć (początek XV w.) i Madonnę z Dzieciątkiem (około 1420), obie z [[Knurów|Knurowa]] jako znaczące dzieła gotyku zwanego pięknym, spośród dzieł malarstwa: dwa skrzydła późnogotyckiego tryptyku z Kamienicy pod Bielskiem (około 1460).</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Na osobną uwagę zasługuje dzieło znane obecnie jedynie z dawnych fotografii, jakim jest słynna kustodia raciborska przechowywana do 1945 roku w tutejszym kościele parafialnym Wniebowzięcia NMP, zaginiona podczas działań wojennych. Kustodia jest naczyniem do przechowywania wielkiej hostii, gdy nie znajduje się w monstrancji. Kustodiom, tak jak monstrancjom, nadawano wysoce kunsztowny kształt, godny, aby były nośnikiem idei „nowego grobu Chrystusa zmartwychwstałego”. Ponad metrowej wysokości kompozycja wykonana ze złoconego srebra o wadze 13,5 kg zdobna była emalią, perłami i drogimi kamieniami. Została ufundowana przez księżnę Magdalenę wdowę po księciu [[Jan III Głubczycki|Janie III Przemyślidzie]]. Struktura kustodii naśladuje formy architektury: tworzą je lekkie podpory, służki, fiale i maswerki w trzech kondygnacjach. U dołu znajduje się półfigura Chrystusa Bolesnego w sarkofagu, powyżej jest puszka na hostię. Całość wieńczy figura Madonny na półksiężycu z kielichem i berłem. Teologicznie kustodia posiadała wyraz wybitnie antyhusycki (teza o realnej obecności Chrystusa w hostii i Marii Współodkupicielki). Nie wiemy nic o pochodzeniu tego dzieła, być może pochodziło z Krakowa albo z Wrocławia bądź Nysy, choć wiadomo, że samo srebro wydobywano wtedy pod Bytomiem i w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]]. Spośród dzieł rzeźby monumentalnej należy wymienić gotyckie pomniki nagrobne zachowane w Cieszynie i Raciborzu. W cieszyński kościele podominikańskich znajduje się płyta nagrobna, pierwotnie ułożona a tumbie z przedstawieniem księcia Przemysława Noszaka (zm. 1409), ukazanego w zbroi z mieczem w prawej dłoni. Rzeźba datowana jest na lata około 1380-1390 i wiąże się z praską szkołą Piotra Parlera. Przemysław był blisko związany z cesarskim dworem w Pradze, zatem takie konotacje artystyczne są zrozumiałe. Z kolei w raciborskim byłym klasztorze dominikanek (obecnie muzeum)znajduje się późnogotycki nagrobek Jana III Przemyślidy księcia raciborskiego i jego małżonki Magdaleny, datowany na lata około 1495. Na osobne omówienie zasługuje monumentalna wolno stojąca figura Madonny z Dzieciątkiem (obecnie w [[Muzeum Śląska Cieszyńskiego]]) z cieszyńskiego Starego Targu. Przeprowadzona w 2000 roku konserwacja i usunięcie warstw przemalowań odsłoniła pierwotny kształt tego dzieła pozostającego w bliskim związku z praską szkołą Piotra Parlera i zespołem rzeźb w katedrze św. Wita na Hradczanach. Dzieło datowane jest na końcowe lata 60-te XIV wieku i jest obecnie najwybitniejszym zabytkiem średniowiecznej rzeźby na terenie województwa. Rzeźbą i malarstwem średniowiecznym zajmowano się od dawna. Już w okresie międzywojnia ówczesny dyrektor [[Muzeum Śląskie|Muzeum Śląskiego]] w Katowicach [[Tadeusz Dobrowolski]] zgromadził znaczący zbiór dzieł będący obecnie w [[Muzeum Archidiecezjalne|Muzeum Archidiecezjalnym w Katowicach]]. Oprócz sporadycznie zachowanych obiektów w terenie, wymienianych w Katalogu Zabytków, zbiór katowicki stanowi cenny przegląd zachowanej substancji artystycznej. Najczęściej wymienia się kilka dzieł: Madonnę na lwie z Miasteczka Śląskiego (około 1370), św. Annę Samotrzeć (początek XV w.) i Madonnę z Dzieciątkiem (około 1420), obie z [[Knurów|Knurowa]] jako znaczące dzieła gotyku zwanego pięknym, spośród dzieł malarstwa: dwa skrzydła późnogotyckiego tryptyku z Kamienicy pod Bielskiem (około 1460).</div></td></tr>
</table>Garbaczmhttps://ibrbs.pl/index.php?title=Sztuka_%C5%9Bredniowiecza&diff=3912&oldid=prevGarbaczm o 09:29, 3 cze 20152015-06-03T09:29:29Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="pl">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← poprzednia wersja</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Wersja z 11:29, 3 cze 2015</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l23">Linia 23:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">Linia 23:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Sztukę gotycką reprezentują dwa dzieła o dużym znaczeniu artystycznym: pierwszym z nich jest opactwo cysterskie w [[Rudy Wielkie|Rudach Wielkich]], założone 1255 przez księcia raciborskiego [[Władysław I Opolski|Władysława]]. Mnisi przybyli tutaj z małopolskiego Jędrzejowa. Kościół i klasztor rudzki był największym przedsięwzięciem artystycznym na Górnym Śląsku tamtego czasu. Tu po raz pierwszy pojawia się nowy styl gotycki. Kościół ma formę bazyliki trójnawowej z transeptem, prostokątnie zamknięte prezbiterium oraz kaplice po bokach prezbiterium. Układ budowli realizuje zasady cysterskiej prostoty – pierwotnie był bezwieżowy. W XVIII wieku kościół został gruntownie przekształcony w duchu [[Barok|barokowym]], wszelako dekoracje stiukowe i polichromie wtedy powstałe uległy zniszczeniu podczas pożaru wznieconego przez Armię Czerwoną w 1945 roku. W trakcie powojennych prac konserwatorskich odsłonięto pierwotny stan budowli w jego gotyckiej formie. Z średniowiecznego wyposażenia zachował się gotycki portal zachodni z 2.poł. XIII wieku. Drugim wybitnym dziełem architektury gotyckiej XIII wieku jest kaplica na wzgórzu zamkowym w Raciborzu, nazwana „Śląską Sainte Chapelle”, przywołującą na pamięć słynną budowlę paryską wzniesioną przez króla Ludwika IX (1239-48). Powstanie kaplicy raciborskiej określacie na koniec XIII wieku. Kaplica stoi pod wezwaniem św. Tomasza Kantuaryjskiego i powstała jako votum dziękczynne za uzyskaną ugodę wsporze biskupa wrocławskiego Tomasza (fundatora kaplicy) z księciem [[Henryk IV Prawy|Henrykiem Probusem]] o prawa lenne i sądowe. Niewielkich rozmiarów budowla była pierwotnie dwukondygnacyjna. Górna kondygnacja, wysmukła i strzelista, wytworna w proporcjach, sklepiona została żebrowym sklepieniem o subtelnym efekcie radialnego zamknięcia ściany czołowej. Raciborska kaplica posiada liczne analogie artystyczne na obszarze Dolnej Austrii, Styrii, Czech i Moraw. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Sztukę gotycką reprezentują dwa dzieła o dużym znaczeniu artystycznym: pierwszym z nich jest opactwo cysterskie w [[Rudy Wielkie|Rudach Wielkich]], założone 1255 przez księcia raciborskiego [[Władysław I Opolski|Władysława]]. Mnisi przybyli tutaj z małopolskiego Jędrzejowa. Kościół i klasztor rudzki był największym przedsięwzięciem artystycznym na Górnym Śląsku tamtego czasu. Tu po raz pierwszy pojawia się nowy styl gotycki. Kościół ma formę bazyliki trójnawowej z transeptem, prostokątnie zamknięte prezbiterium oraz kaplice po bokach prezbiterium. Układ budowli realizuje zasady cysterskiej prostoty – pierwotnie był bezwieżowy. W XVIII wieku kościół został gruntownie przekształcony w duchu [[Barok|barokowym]], wszelako dekoracje stiukowe i polichromie wtedy powstałe uległy zniszczeniu podczas pożaru wznieconego przez Armię Czerwoną w 1945 roku. W trakcie powojennych prac konserwatorskich odsłonięto pierwotny stan budowli w jego gotyckiej formie. Z średniowiecznego wyposażenia zachował się gotycki portal zachodni z 2.poł. XIII wieku. Drugim wybitnym dziełem architektury gotyckiej XIII wieku jest kaplica na wzgórzu zamkowym w Raciborzu, nazwana „Śląską Sainte Chapelle”, przywołującą na pamięć słynną budowlę paryską wzniesioną przez króla Ludwika IX (1239-48). Powstanie kaplicy raciborskiej określacie na koniec XIII wieku. Kaplica stoi pod wezwaniem św. Tomasza Kantuaryjskiego i powstała jako votum dziękczynne za uzyskaną ugodę wsporze biskupa wrocławskiego Tomasza (fundatora kaplicy) z księciem [[Henryk IV Prawy|Henrykiem Probusem]] o prawa lenne i sądowe. Niewielkich rozmiarów budowla była pierwotnie dwukondygnacyjna. Górna kondygnacja, wysmukła i strzelista, wytworna w proporcjach, sklepiona została żebrowym sklepieniem o subtelnym efekcie radialnego zamknięcia ściany czołowej. Raciborska kaplica posiada liczne analogie artystyczne na obszarze Dolnej Austrii, Styrii, Czech i Moraw. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>W tym samym XIII stuleciu rozpoczyna się potężny ruch budowlany związany z nowym procesem urbanizacyjnym- powstawania miast na [[Lokacja na prawie niemieckim|prawie niemieckim]] ze wszystkimi tego skutkami także artystycznymi. Koloniści przybywali z całej Europy zachodniej, a procesu tego nie zdołał zahamować nawet najazd mongolski (1241 ). Miasta zakładali najczęściej miejscowi książęta, niekiedy biskupi lub klasztory. Prawo miejskie nadawano osadom już istniejącym, albo zakładano je od nowa. W rezultacie bywało tak, że do dawnej przed lokacyjnej osady zabudowanej nieregularnie, dołączano część nową, planowaną podług ścisłego układu geometrycznego. W XIII wieku powstały lokowane na nowym prawie Racibórz (przed 1217), Bytom (1254), [[Sławięcice]], Cieszyn (przed 1263), [[Wodzisław]] (1265), Gliwice (przed 1276, Mikołów (1276) i Siewierz (1276). Na lata około 1300 datowane jest założenie [[Rybnik|Rybnika]], Bielska, [[Skoczów|Skoczowa]] i Pszczyny. Opisany proces został w XIV wieku zakończony. Ziemie górnośląskie pokryły się siecią miast, a liczba ludności zwiększyła się aż pięciokrotnie. Wszelako miasta te były stosunkowo małe i nie wytworzyły ośrodka metropolitalnego. Takimi pozostały do czasów kiedy w XIX i XX wieku nastąpiła eksplozja urbanizacyjna związana z industrializacją. Miasta lokowane na prawie niemieckim posiadały określony model zakomponowania architektoniczno-przestrzennego. Centrum stanowił rynek, prostokątny bądź kwadratowy, z którego wybiegały pod kątem prostym ulice tworzące szachownicową sieć działek zabudowy. Miasto otaczał na rzucie krągłym system murów obronnych z basztami (znany jako tak zwany śląski model miast owalnicowych). Do bram miejskich na przeciwległych stronach tej owalnicy ulice zbiegały się łukowo. Przykładem są Gliwice i Pszczyna. Na rynku umieszczano ratusz i wagę miejską. Ratusz znajdował się zwykle pośrodku rynku bądź w jednej z pierzei rynkowych. Niestety żaden z nich nie dochował się do naszych czasów w stanie pierwotnym. Kościół parafialny z kolei umieszczano, wzorem Wrocławia i miast morawskich, w osobnym kwartale bliżej murów miejskich (Bytom, Gliwice, Bielsko). Kształt architektury gotyckich kościołów miejskich pozostawał w cieniu bardziej monumentalnych założeń Dolnego Śląska oraz Opola. Tutaj na południu preferowano przestrzenie krótsze, raczej jednowieżowe, z wyraźną tendencją do kreowania przestrzeni jakby dośrodkowej. Charakterystycznymi rozwiązaniami są kościoły w Bytomiu, Gliwicach, [[Żory|Żorach]], Raciborzu i [[Puńców|Puńcowie]] oraz w Starym Bielsku. Kościół Mariacki w Bytomiu posiada XIII- wieczne skromne prezbiterium oraz dodane późnogotyckie nawy boczne wraz z halowym korpusem o skomplikowanym układzie sklepień sieciowych, powstałym na początku XVI wieku. Z kolei potężny masyw kościoła Wszystkich Świętych w Gliwicach pochodzi z XV- początku XVI wieku. Składa się z halowego trójnawowego korpusu z krótkim prezbiterium. Szeroko rozstawione filary międzynawowe stwarzają wrażenie zlewającej się przestrzeni. Całość przykrywają gwiaździste sklepienia o wyrafinowanym efekcie dośrodkowych skrótów perspektywicznych. Podobnym halowym założeniem jest raciborski kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP . Budowano go długo, od XIII do ukończenia w wieku XVI. I tym razem jest to trójnawowa halowa budowla z gwieździstymi sklepieniami. Niezwykłą niespodziankę zawiera skromny kościół parafialny w Puńcowie pod Cieszynem, powstały późno, dopiero w 1518 roku. Na zewnątrz ukazuje oszkarpowany korpus i węższe, poligonalnie zamknięte prezbiterium. Wnętrze natomiast jest kwadratowe, a krzyżowo-żebrowe sklepienia wsparte są na jedynym środkowym filarze ,będącym osią kompozycyjną całości. Średniowieczny kościół , jego kształt architektoniczny oraz wyposażenie rzeźbiarskie i malarskie był nośnikiem wielorakich treści symbolicznych i dydaktycznych. Wnętrze było zapowiedzią Niebieskiego Jeruzalem, sferą uświęconą, gdzie śmiertelnemu dane jest obcowanie z prawdą Objawienia. Przed wiernym roztaczały się obrazy historii zbawienia , z postaciami Chrystusa, Marii i świętych. Ołtarz szafiasty w postaci zamkniętej na co dzień , w dni świąteczne otwierał wspaniałość wewnętrznych przedstawień stając się przedmiotem modlitewnego zachwytu. Rzadkim przykładem takiej polifonii architektury, rzeźby i malarstwa jest zachowany w prawie nie zmienionym kształcie niewielki kościół św. Stanisława w Starym Bielsku. Jego gotyckie prezbiterium z 2.połowy XIV w. wypełnia gęsto dekoracja malarska z końca XIV wieku ze scenami życia i pasji Chrystusa oraz postaciami świętych, malowana miękką linią z delikatnym modelunkiem, o wysmukłych, dworskich figurach. Całość wiązana jest z wpływami ówczesnej szkoły czeskiej. Kościół starobielski uważany jest za fundację księcia cieszyńskiego [[Przemysław I Noszak|Przemysława I Noszaka]]. W późniejszych czasach dodano dalsze malowidła : z XVI wieku pochodzą twardo modelowane sceny pasyjne oraz delikatne wizerunki św. Jerzego i okrętu św. Urszuli na ścianie tęczowej. Całości dopełnia tryptyk z historią życia św. Stanisława, późnogotycki, datowany na lata 1505-1510. Genezy tego dzieła jedni upatrują w środowisku Krakowa, inni wiążą z osobą malarza Wincentego z Frysztatu pod Karwiną, twórcą tryptyku z <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Orłowa</del>|Orłowej<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </del> pod <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Ostrawa|</del>Ostrawą<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</del>, stylistycznie bliskiego dziełu starobielskiemu. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>W tym samym XIII stuleciu rozpoczyna się potężny ruch budowlany związany z nowym procesem urbanizacyjnym- powstawania miast na [[Lokacja na prawie niemieckim|prawie niemieckim]] ze wszystkimi tego skutkami także artystycznymi. Koloniści przybywali z całej Europy zachodniej, a procesu tego nie zdołał zahamować nawet najazd mongolski (1241 ). Miasta zakładali najczęściej miejscowi książęta, niekiedy biskupi lub klasztory. Prawo miejskie nadawano osadom już istniejącym, albo zakładano je od nowa. W rezultacie bywało tak, że do dawnej przed lokacyjnej osady zabudowanej nieregularnie, dołączano część nową, planowaną podług ścisłego układu geometrycznego. W XIII wieku powstały lokowane na nowym prawie Racibórz (przed 1217), Bytom (1254), [[Sławięcice]], Cieszyn (przed 1263), [[Wodzisław]] (1265), Gliwice (przed 1276, Mikołów (1276) i Siewierz (1276). Na lata około 1300 datowane jest założenie [[Rybnik|Rybnika]], Bielska, [[Skoczów|Skoczowa]] i Pszczyny. Opisany proces został w XIV wieku zakończony. Ziemie górnośląskie pokryły się siecią miast, a liczba ludności zwiększyła się aż pięciokrotnie. Wszelako miasta te były stosunkowo małe i nie wytworzyły ośrodka metropolitalnego. Takimi pozostały do czasów kiedy w XIX i XX wieku nastąpiła eksplozja urbanizacyjna związana z industrializacją. Miasta lokowane na prawie niemieckim posiadały określony model zakomponowania architektoniczno-przestrzennego. Centrum stanowił rynek, prostokątny bądź kwadratowy, z którego wybiegały pod kątem prostym ulice tworzące szachownicową sieć działek zabudowy. Miasto otaczał na rzucie krągłym system murów obronnych z basztami (znany jako tak zwany śląski model miast owalnicowych). Do bram miejskich na przeciwległych stronach tej owalnicy ulice zbiegały się łukowo. Przykładem są Gliwice i Pszczyna. Na rynku umieszczano ratusz i wagę miejską. Ratusz znajdował się zwykle pośrodku rynku bądź w jednej z pierzei rynkowych. Niestety żaden z nich nie dochował się do naszych czasów w stanie pierwotnym. Kościół parafialny z kolei umieszczano, wzorem Wrocławia i miast morawskich, w osobnym kwartale bliżej murów miejskich (Bytom, Gliwice, Bielsko). Kształt architektury gotyckich kościołów miejskich pozostawał w cieniu bardziej monumentalnych założeń Dolnego Śląska oraz Opola. Tutaj na południu preferowano przestrzenie krótsze, raczej jednowieżowe, z wyraźną tendencją do kreowania przestrzeni jakby dośrodkowej. Charakterystycznymi rozwiązaniami są kościoły w Bytomiu, Gliwicach, [[Żory|Żorach]], Raciborzu i [[Puńców|Puńcowie]] oraz w Starym Bielsku. Kościół Mariacki w Bytomiu posiada XIII- wieczne skromne prezbiterium oraz dodane późnogotyckie nawy boczne wraz z halowym korpusem o skomplikowanym układzie sklepień sieciowych, powstałym na początku XVI wieku. Z kolei potężny masyw kościoła Wszystkich Świętych w Gliwicach pochodzi z XV- początku XVI wieku. Składa się z halowego trójnawowego korpusu z krótkim prezbiterium. Szeroko rozstawione filary międzynawowe stwarzają wrażenie zlewającej się przestrzeni. Całość przykrywają gwiaździste sklepienia o wyrafinowanym efekcie dośrodkowych skrótów perspektywicznych. Podobnym halowym założeniem jest raciborski kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP . Budowano go długo, od XIII do ukończenia w wieku XVI. I tym razem jest to trójnawowa halowa budowla z gwieździstymi sklepieniami. Niezwykłą niespodziankę zawiera skromny kościół parafialny w Puńcowie pod Cieszynem, powstały późno, dopiero w 1518 roku. Na zewnątrz ukazuje oszkarpowany korpus i węższe, poligonalnie zamknięte prezbiterium. Wnętrze natomiast jest kwadratowe, a krzyżowo-żebrowe sklepienia wsparte są na jedynym środkowym filarze ,będącym osią kompozycyjną całości. Średniowieczny kościół , jego kształt architektoniczny oraz wyposażenie rzeźbiarskie i malarskie był nośnikiem wielorakich treści symbolicznych i dydaktycznych. Wnętrze było zapowiedzią Niebieskiego Jeruzalem, sferą uświęconą, gdzie śmiertelnemu dane jest obcowanie z prawdą Objawienia. Przed wiernym roztaczały się obrazy historii zbawienia , z postaciami Chrystusa, Marii i świętych. Ołtarz szafiasty w postaci zamkniętej na co dzień , w dni świąteczne otwierał wspaniałość wewnętrznych przedstawień stając się przedmiotem modlitewnego zachwytu. Rzadkim przykładem takiej polifonii architektury, rzeźby i malarstwa jest zachowany w prawie nie zmienionym kształcie niewielki kościół św. Stanisława w Starym Bielsku. Jego gotyckie prezbiterium z 2.połowy XIV w. wypełnia gęsto dekoracja malarska z końca XIV wieku ze scenami życia i pasji Chrystusa oraz postaciami świętych, malowana miękką linią z delikatnym modelunkiem, o wysmukłych, dworskich figurach. Całość wiązana jest z wpływami ówczesnej szkoły czeskiej. Kościół starobielski uważany jest za fundację księcia cieszyńskiego [[Przemysław I Noszak|Przemysława I Noszaka]]. W późniejszych czasach dodano dalsze malowidła : z XVI wieku pochodzą twardo modelowane sceny pasyjne oraz delikatne wizerunki św. Jerzego i okrętu św. Urszuli na ścianie tęczowej. Całości dopełnia tryptyk z historią życia św. Stanisława, późnogotycki, datowany na lata 1505-1510. Genezy tego dzieła jedni upatrują w środowisku Krakowa, inni wiążą z osobą malarza Wincentego z Frysztatu pod Karwiną, twórcą tryptyku z |Orłowej pod Ostrawą, stylistycznie bliskiego dziełu starobielskiemu. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Na osobną uwagę zasługuje dzieło znane obecnie jedynie z dawnych fotografii, jakim jest słynna kustodia raciborska przechowywana do 1945 roku w tutejszym kościele parafialnym Wniebowzięcia NMP, zaginiona podczas działań wojennych. Kustodia jest naczyniem do przechowywania wielkiej hostii, gdy nie znajduje się w monstrancji. Kustodiom, tak jak monstrancjom, nadawano wysoce kunsztowny kształt, godny, aby były nośnikiem idei „nowego grobu Chrystusa zmartwychwstałego”. Ponad metrowej wysokości kompozycja wykonana ze złoconego srebra o wadze 13,5 kg zdobna była emalią, perłami i drogimi kamieniami. Została ufundowana przez księżnę Magdalenę wdowę po księciu [[Jan III Głubczycki|Janie III Przemyślidzie]]. Struktura kustodii naśladuje formy architektury: tworzą je lekkie podpory, służki, fiale i maswerki w trzech kondygnacjach. U dołu znajduje się półfigura Chrystusa Bolesnego w sarkofagu, powyżej jest puszka na hostię. Całość wieńczy figura Madonny na półksiężycu z kielichem i berłem. Teologicznie kustodia posiadała wyraz wybitnie antyhusycki (teza o realnej obecności Chrystusa w hostii i Marii Współodkupicielki). Nie wiemy nic o pochodzeniu tego dzieła, być może pochodziło z Krakowa albo z Wrocławia bądź Nysy, choć wiadomo, że samo srebro wydobywano wtedy pod Bytomiem i w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]]. Spośród dzieł rzeźby monumentalnej należy wymienić gotyckie pomniki nagrobne zachowane w Cieszynie i Raciborzu. W cieszyński kościele podominikańskich znajduje się płyta nagrobna, pierwotnie ułożona a tumbie z przedstawieniem księcia Przemysława Noszaka (zm. 1409), ukazanego w zbroi z mieczem w prawej dłoni. Rzeźba datowana jest na lata około 1380-1390 i wiąże się z praską szkołą Piotra Parlera. Przemysław był blisko związany z cesarskim dworem w Pradze, zatem takie konotacje artystyczne są zrozumiałe. Z kolei w raciborskim byłym klasztorze dominikanek (obecnie muzeum)znajduje się późnogotycki nagrobek Jana III Przemyślidy księcia raciborskiego i jego małżonki Magdaleny, datowany na lata około 1495. Na osobne omówienie zasługuje monumentalna wolno stojąca figura Madonny z Dzieciątkiem (obecnie w [[Muzeum Śląska Cieszyńskiego]]) z cieszyńskiego Starego Targu. Przeprowadzona w 2000 roku konserwacja i usunięcie warstw przemalowań odsłoniła pierwotny kształt tego dzieła pozostającego w bliskim związku z praską szkołą Piotra Parlera i zespołem rzeźb w katedrze św. Wita na Hradczanach. Dzieło datowane jest na końcowe lata 60-te XIV wieku i jest obecnie najwybitniejszym zabytkiem średniowiecznej rzeźby na terenie województwa. Rzeźbą i malarstwem średniowiecznym zajmowano się od dawna. Już w okresie międzywojnia ówczesny dyrektor [[Muzeum Śląskie|Muzeum Śląskiego]] w Katowicach [[Tadeusz Dobrowolski]] zgromadził znaczący zbiór dzieł będący obecnie w [[Muzeum Archidiecezjalne|Muzeum Archidiecezjalnym w Katowicach]]. Oprócz sporadycznie zachowanych obiektów w terenie, wymienianych w Katalogu Zabytków, zbiór katowicki stanowi cenny przegląd zachowanej substancji artystycznej. Najczęściej wymienia się kilka dzieł: Madonnę na lwie z Miasteczka Śląskiego (około 1370), św. Annę Samotrzeć (początek XV w.) i Madonnę z Dzieciątkiem (około 1420), obie z [[Knurów|Knurowa]] jako znaczące dzieła gotyku zwanego pięknym, spośród dzieł malarstwa: dwa skrzydła późnogotyckiego tryptyku z Kamienicy pod Bielskiem (około 1460).</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Na osobną uwagę zasługuje dzieło znane obecnie jedynie z dawnych fotografii, jakim jest słynna kustodia raciborska przechowywana do 1945 roku w tutejszym kościele parafialnym Wniebowzięcia NMP, zaginiona podczas działań wojennych. Kustodia jest naczyniem do przechowywania wielkiej hostii, gdy nie znajduje się w monstrancji. Kustodiom, tak jak monstrancjom, nadawano wysoce kunsztowny kształt, godny, aby były nośnikiem idei „nowego grobu Chrystusa zmartwychwstałego”. Ponad metrowej wysokości kompozycja wykonana ze złoconego srebra o wadze 13,5 kg zdobna była emalią, perłami i drogimi kamieniami. Została ufundowana przez księżnę Magdalenę wdowę po księciu [[Jan III Głubczycki|Janie III Przemyślidzie]]. Struktura kustodii naśladuje formy architektury: tworzą je lekkie podpory, służki, fiale i maswerki w trzech kondygnacjach. U dołu znajduje się półfigura Chrystusa Bolesnego w sarkofagu, powyżej jest puszka na hostię. Całość wieńczy figura Madonny na półksiężycu z kielichem i berłem. Teologicznie kustodia posiadała wyraz wybitnie antyhusycki (teza o realnej obecności Chrystusa w hostii i Marii Współodkupicielki). Nie wiemy nic o pochodzeniu tego dzieła, być może pochodziło z Krakowa albo z Wrocławia bądź Nysy, choć wiadomo, że samo srebro wydobywano wtedy pod Bytomiem i w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]]. Spośród dzieł rzeźby monumentalnej należy wymienić gotyckie pomniki nagrobne zachowane w Cieszynie i Raciborzu. W cieszyński kościele podominikańskich znajduje się płyta nagrobna, pierwotnie ułożona a tumbie z przedstawieniem księcia Przemysława Noszaka (zm. 1409), ukazanego w zbroi z mieczem w prawej dłoni. Rzeźba datowana jest na lata około 1380-1390 i wiąże się z praską szkołą Piotra Parlera. Przemysław był blisko związany z cesarskim dworem w Pradze, zatem takie konotacje artystyczne są zrozumiałe. Z kolei w raciborskim byłym klasztorze dominikanek (obecnie muzeum)znajduje się późnogotycki nagrobek Jana III Przemyślidy księcia raciborskiego i jego małżonki Magdaleny, datowany na lata około 1495. Na osobne omówienie zasługuje monumentalna wolno stojąca figura Madonny z Dzieciątkiem (obecnie w [[Muzeum Śląska Cieszyńskiego]]) z cieszyńskiego Starego Targu. Przeprowadzona w 2000 roku konserwacja i usunięcie warstw przemalowań odsłoniła pierwotny kształt tego dzieła pozostającego w bliskim związku z praską szkołą Piotra Parlera i zespołem rzeźb w katedrze św. Wita na Hradczanach. Dzieło datowane jest na końcowe lata 60-te XIV wieku i jest obecnie najwybitniejszym zabytkiem średniowiecznej rzeźby na terenie województwa. Rzeźbą i malarstwem średniowiecznym zajmowano się od dawna. Już w okresie międzywojnia ówczesny dyrektor [[Muzeum Śląskie|Muzeum Śląskiego]] w Katowicach [[Tadeusz Dobrowolski]] zgromadził znaczący zbiór dzieł będący obecnie w [[Muzeum Archidiecezjalne|Muzeum Archidiecezjalnym w Katowicach]]. Oprócz sporadycznie zachowanych obiektów w terenie, wymienianych w Katalogu Zabytków, zbiór katowicki stanowi cenny przegląd zachowanej substancji artystycznej. Najczęściej wymienia się kilka dzieł: Madonnę na lwie z Miasteczka Śląskiego (około 1370), św. Annę Samotrzeć (początek XV w.) i Madonnę z Dzieciątkiem (około 1420), obie z [[Knurów|Knurowa]] jako znaczące dzieła gotyku zwanego pięknym, spośród dzieł malarstwa: dwa skrzydła późnogotyckiego tryptyku z Kamienicy pod Bielskiem (około 1460).</div></td></tr>
</table>Garbaczmhttps://ibrbs.pl/index.php?title=Sztuka_%C5%9Bredniowiecza&diff=3860&oldid=prevGarbaczm o 08:12, 3 cze 20152015-06-03T08:12:33Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="pl">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← poprzednia wersja</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Wersja z 10:12, 3 cze 2015</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l23">Linia 23:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">Linia 23:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Sztukę gotycką reprezentują dwa dzieła o dużym znaczeniu artystycznym: pierwszym z nich jest opactwo cysterskie w [[Rudy Wielkie|Rudach Wielkich]], założone 1255 przez księcia raciborskiego [[Władysław I Opolski|Władysława]]. Mnisi przybyli tutaj z małopolskiego Jędrzejowa. Kościół i klasztor rudzki był największym przedsięwzięciem artystycznym na Górnym Śląsku tamtego czasu. Tu po raz pierwszy pojawia się nowy styl gotycki. Kościół ma formę bazyliki trójnawowej z transeptem, prostokątnie zamknięte prezbiterium oraz kaplice po bokach prezbiterium. Układ budowli realizuje zasady cysterskiej prostoty – pierwotnie był bezwieżowy. W XVIII wieku kościół został gruntownie przekształcony w duchu [[Barok|barokowym]], wszelako dekoracje stiukowe i polichromie wtedy powstałe uległy zniszczeniu podczas pożaru wznieconego przez Armię Czerwoną w 1945 roku. W trakcie powojennych prac konserwatorskich odsłonięto pierwotny stan budowli w jego gotyckiej formie. Z średniowiecznego wyposażenia zachował się gotycki portal zachodni z 2.poł. XIII wieku. Drugim wybitnym dziełem architektury gotyckiej XIII wieku jest kaplica na wzgórzu zamkowym w Raciborzu, nazwana „Śląską Sainte Chapelle”, przywołującą na pamięć słynną budowlę paryską wzniesioną przez króla Ludwika IX (1239-48). Powstanie kaplicy raciborskiej określacie na koniec XIII wieku. Kaplica stoi pod wezwaniem św. Tomasza Kantuaryjskiego i powstała jako votum dziękczynne za uzyskaną ugodę wsporze biskupa wrocławskiego Tomasza (fundatora kaplicy) z księciem [[Henryk IV Prawy|Henrykiem Probusem]] o prawa lenne i sądowe. Niewielkich rozmiarów budowla była pierwotnie dwukondygnacyjna. Górna kondygnacja, wysmukła i strzelista, wytworna w proporcjach, sklepiona została żebrowym sklepieniem o subtelnym efekcie radialnego zamknięcia ściany czołowej. Raciborska kaplica posiada liczne analogie artystyczne na obszarze Dolnej Austrii, Styrii, Czech i Moraw. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Sztukę gotycką reprezentują dwa dzieła o dużym znaczeniu artystycznym: pierwszym z nich jest opactwo cysterskie w [[Rudy Wielkie|Rudach Wielkich]], założone 1255 przez księcia raciborskiego [[Władysław I Opolski|Władysława]]. Mnisi przybyli tutaj z małopolskiego Jędrzejowa. Kościół i klasztor rudzki był największym przedsięwzięciem artystycznym na Górnym Śląsku tamtego czasu. Tu po raz pierwszy pojawia się nowy styl gotycki. Kościół ma formę bazyliki trójnawowej z transeptem, prostokątnie zamknięte prezbiterium oraz kaplice po bokach prezbiterium. Układ budowli realizuje zasady cysterskiej prostoty – pierwotnie był bezwieżowy. W XVIII wieku kościół został gruntownie przekształcony w duchu [[Barok|barokowym]], wszelako dekoracje stiukowe i polichromie wtedy powstałe uległy zniszczeniu podczas pożaru wznieconego przez Armię Czerwoną w 1945 roku. W trakcie powojennych prac konserwatorskich odsłonięto pierwotny stan budowli w jego gotyckiej formie. Z średniowiecznego wyposażenia zachował się gotycki portal zachodni z 2.poł. XIII wieku. Drugim wybitnym dziełem architektury gotyckiej XIII wieku jest kaplica na wzgórzu zamkowym w Raciborzu, nazwana „Śląską Sainte Chapelle”, przywołującą na pamięć słynną budowlę paryską wzniesioną przez króla Ludwika IX (1239-48). Powstanie kaplicy raciborskiej określacie na koniec XIII wieku. Kaplica stoi pod wezwaniem św. Tomasza Kantuaryjskiego i powstała jako votum dziękczynne za uzyskaną ugodę wsporze biskupa wrocławskiego Tomasza (fundatora kaplicy) z księciem [[Henryk IV Prawy|Henrykiem Probusem]] o prawa lenne i sądowe. Niewielkich rozmiarów budowla była pierwotnie dwukondygnacyjna. Górna kondygnacja, wysmukła i strzelista, wytworna w proporcjach, sklepiona została żebrowym sklepieniem o subtelnym efekcie radialnego zamknięcia ściany czołowej. Raciborska kaplica posiada liczne analogie artystyczne na obszarze Dolnej Austrii, Styrii, Czech i Moraw. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>W tym samym XIII stuleciu rozpoczyna się potężny ruch budowlany związany z nowym procesem urbanizacyjnym- powstawania miast na [[Lokacja na prawie niemieckim|prawie niemieckim]] ze wszystkimi tego skutkami także artystycznymi. Koloniści przybywali z całej Europy zachodniej, a procesu tego nie zdołał zahamować nawet najazd mongolski (1241 ). Miasta zakładali najczęściej miejscowi książęta, niekiedy biskupi lub klasztory. Prawo miejskie nadawano osadom już istniejącym, albo zakładano je od nowa. W rezultacie bywało tak, że do dawnej przed lokacyjnej osady zabudowanej nieregularnie, dołączano część nową, planowaną podług ścisłego układu geometrycznego. W XIII wieku powstały lokowane na nowym prawie Racibórz (przed 1217), Bytom (1254), [[Sławięcice]], Cieszyn (przed 1263), [[Wodzisław]] (1265), Gliwice (przed 1276, Mikołów (1276) i Siewierz (1276). Na lata około 1300 datowane jest założenie [[Rybnik|Rybnika]], Bielska, [[Skoczów|Skoczowa]] i Pszczyny. Opisany proces został w XIV wieku zakończony. Ziemie górnośląskie pokryły się siecią miast, a liczba ludności zwiększyła się aż pięciokrotnie. Wszelako miasta te były stosunkowo małe i nie wytworzyły ośrodka metropolitalnego. Takimi pozostały do czasów kiedy w XIX i XX wieku nastąpiła eksplozja urbanizacyjna związana z industrializacją. Miasta lokowane na prawie niemieckim posiadały określony model zakomponowania architektoniczno-przestrzennego. Centrum stanowił rynek, prostokątny bądź kwadratowy, z którego wybiegały pod kątem prostym ulice tworzące szachownicową sieć działek zabudowy. Miasto otaczał na rzucie krągłym system murów obronnych z basztami (znany jako tak zwany śląski model miast owalnicowych). Do bram miejskich na przeciwległych stronach tej owalnicy ulice zbiegały się łukowo. Przykładem są Gliwice i Pszczyna. Na rynku umieszczano ratusz i wagę miejską. Ratusz znajdował się zwykle pośrodku rynku bądź w jednej z pierzei rynkowych. Niestety żaden z nich nie dochował się do naszych czasów w stanie pierwotnym. Kościół parafialny z kolei umieszczano, wzorem Wrocławia i miast morawskich, w osobnym kwartale bliżej murów miejskich (Bytom, Gliwice, Bielsko). Kształt architektury gotyckich kościołów miejskich pozostawał w cieniu bardziej monumentalnych założeń Dolnego Śląska oraz Opola. Tutaj na południu preferowano przestrzenie krótsze, raczej jednowieżowe, z wyraźną tendencją do kreowania przestrzeni jakby dośrodkowej. Charakterystycznymi rozwiązaniami są kościoły w Bytomiu, Gliwicach, [[Żory|Żorach]], Raciborzu i [[Puńców|Puńcowie]] oraz w Starym Bielsku. Kościół Mariacki w Bytomiu posiada XIII- wieczne skromne prezbiterium oraz dodane późnogotyckie nawy boczne wraz z halowym korpusem o skomplikowanym układzie sklepień sieciowych, powstałym na początku XVI wieku. Z kolei potężny masyw kościoła Wszystkich Świętych w Gliwicach pochodzi z XV- początku XVI wieku. Składa się z halowego trójnawowego korpusu z krótkim prezbiterium. Szeroko rozstawione filary międzynawowe stwarzają wrażenie zlewającej się przestrzeni. Całość przykrywają gwiaździste sklepienia o wyrafinowanym efekcie dośrodkowych skrótów perspektywicznych. Podobnym halowym założeniem jest raciborski kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP . Budowano go długo, od XIII do ukończenia w wieku XVI. I tym razem jest to trójnawowa halowa budowla z gwieździstymi sklepieniami. Niezwykłą niespodziankę zawiera skromny kościół parafialny w Puńcowie pod Cieszynem, powstały późno, dopiero w 1518 roku. Na zewnątrz ukazuje oszkarpowany korpus i węższe, poligonalnie zamknięte prezbiterium. Wnętrze natomiast jest kwadratowe, a krzyżowo-żebrowe sklepienia wsparte są na jedynym środkowym filarze ,będącym osią kompozycyjną całości. Średniowieczny kościół , jego kształt architektoniczny oraz wyposażenie rzeźbiarskie i malarskie był nośnikiem wielorakich treści symbolicznych i dydaktycznych. Wnętrze było zapowiedzią Niebieskiego Jeruzalem, sferą uświęconą, gdzie śmiertelnemu dane jest obcowanie z prawdą Objawienia. Przed wiernym roztaczały się obrazy historii zbawienia , z postaciami Chrystusa, Marii i świętych. Ołtarz szafiasty w postaci zamkniętej na co dzień , w dni świąteczne otwierał wspaniałość wewnętrznych przedstawień stając się przedmiotem modlitewnego zachwytu. Rzadkim przykładem takiej polifonii architektury, rzeźby i malarstwa jest zachowany w prawie nie zmienionym kształcie niewielki kościół św. Stanisława w Starym Bielsku. Jego gotyckie prezbiterium z 2.połowy XIV w. wypełnia gęsto dekoracja malarska z końca XIV wieku ze scenami życia i pasji Chrystusa oraz postaciami świętych, malowana miękką linią z delikatnym modelunkiem, o wysmukłych, dworskich figurach. Całość wiązana jest z wpływami ówczesnej szkoły czeskiej. Kościół starobielski uważany jest za fundację księcia cieszyńskiego [[Przemysław I Noszak|Przemysława I Noszaka]]. W późniejszych czasach dodano dalsze malowidła : z XVI wieku pochodzą twardo modelowane sceny pasyjne oraz delikatne wizerunki św. Jerzego i okrętu św. Urszuli na ścianie tęczowej. Całości dopełnia tryptyk z historią życia św. Stanisława, późnogotycki, datowany na lata 1505-1510. Genezy tego dzieła jedni upatrują w środowisku Krakowa, inni wiążą z osobą malarza Wincentego z <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Frysztad|</del>Frysztatu<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </del>pod <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Karwina|</del>Karwiną<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</del>, twórcą tryptyku z [[Orłowa|Orłowej]] pod [[Ostrawa|Ostrawą]], stylistycznie bliskiego dziełu starobielskiemu. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>W tym samym XIII stuleciu rozpoczyna się potężny ruch budowlany związany z nowym procesem urbanizacyjnym- powstawania miast na [[Lokacja na prawie niemieckim|prawie niemieckim]] ze wszystkimi tego skutkami także artystycznymi. Koloniści przybywali z całej Europy zachodniej, a procesu tego nie zdołał zahamować nawet najazd mongolski (1241 ). Miasta zakładali najczęściej miejscowi książęta, niekiedy biskupi lub klasztory. Prawo miejskie nadawano osadom już istniejącym, albo zakładano je od nowa. W rezultacie bywało tak, że do dawnej przed lokacyjnej osady zabudowanej nieregularnie, dołączano część nową, planowaną podług ścisłego układu geometrycznego. W XIII wieku powstały lokowane na nowym prawie Racibórz (przed 1217), Bytom (1254), [[Sławięcice]], Cieszyn (przed 1263), [[Wodzisław]] (1265), Gliwice (przed 1276, Mikołów (1276) i Siewierz (1276). Na lata około 1300 datowane jest założenie [[Rybnik|Rybnika]], Bielska, [[Skoczów|Skoczowa]] i Pszczyny. Opisany proces został w XIV wieku zakończony. Ziemie górnośląskie pokryły się siecią miast, a liczba ludności zwiększyła się aż pięciokrotnie. Wszelako miasta te były stosunkowo małe i nie wytworzyły ośrodka metropolitalnego. Takimi pozostały do czasów kiedy w XIX i XX wieku nastąpiła eksplozja urbanizacyjna związana z industrializacją. Miasta lokowane na prawie niemieckim posiadały określony model zakomponowania architektoniczno-przestrzennego. Centrum stanowił rynek, prostokątny bądź kwadratowy, z którego wybiegały pod kątem prostym ulice tworzące szachownicową sieć działek zabudowy. Miasto otaczał na rzucie krągłym system murów obronnych z basztami (znany jako tak zwany śląski model miast owalnicowych). Do bram miejskich na przeciwległych stronach tej owalnicy ulice zbiegały się łukowo. Przykładem są Gliwice i Pszczyna. Na rynku umieszczano ratusz i wagę miejską. Ratusz znajdował się zwykle pośrodku rynku bądź w jednej z pierzei rynkowych. Niestety żaden z nich nie dochował się do naszych czasów w stanie pierwotnym. Kościół parafialny z kolei umieszczano, wzorem Wrocławia i miast morawskich, w osobnym kwartale bliżej murów miejskich (Bytom, Gliwice, Bielsko). Kształt architektury gotyckich kościołów miejskich pozostawał w cieniu bardziej monumentalnych założeń Dolnego Śląska oraz Opola. Tutaj na południu preferowano przestrzenie krótsze, raczej jednowieżowe, z wyraźną tendencją do kreowania przestrzeni jakby dośrodkowej. Charakterystycznymi rozwiązaniami są kościoły w Bytomiu, Gliwicach, [[Żory|Żorach]], Raciborzu i [[Puńców|Puńcowie]] oraz w Starym Bielsku. Kościół Mariacki w Bytomiu posiada XIII- wieczne skromne prezbiterium oraz dodane późnogotyckie nawy boczne wraz z halowym korpusem o skomplikowanym układzie sklepień sieciowych, powstałym na początku XVI wieku. Z kolei potężny masyw kościoła Wszystkich Świętych w Gliwicach pochodzi z XV- początku XVI wieku. Składa się z halowego trójnawowego korpusu z krótkim prezbiterium. Szeroko rozstawione filary międzynawowe stwarzają wrażenie zlewającej się przestrzeni. Całość przykrywają gwiaździste sklepienia o wyrafinowanym efekcie dośrodkowych skrótów perspektywicznych. Podobnym halowym założeniem jest raciborski kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP . Budowano go długo, od XIII do ukończenia w wieku XVI. I tym razem jest to trójnawowa halowa budowla z gwieździstymi sklepieniami. Niezwykłą niespodziankę zawiera skromny kościół parafialny w Puńcowie pod Cieszynem, powstały późno, dopiero w 1518 roku. Na zewnątrz ukazuje oszkarpowany korpus i węższe, poligonalnie zamknięte prezbiterium. Wnętrze natomiast jest kwadratowe, a krzyżowo-żebrowe sklepienia wsparte są na jedynym środkowym filarze ,będącym osią kompozycyjną całości. Średniowieczny kościół , jego kształt architektoniczny oraz wyposażenie rzeźbiarskie i malarskie był nośnikiem wielorakich treści symbolicznych i dydaktycznych. Wnętrze było zapowiedzią Niebieskiego Jeruzalem, sferą uświęconą, gdzie śmiertelnemu dane jest obcowanie z prawdą Objawienia. Przed wiernym roztaczały się obrazy historii zbawienia , z postaciami Chrystusa, Marii i świętych. Ołtarz szafiasty w postaci zamkniętej na co dzień , w dni świąteczne otwierał wspaniałość wewnętrznych przedstawień stając się przedmiotem modlitewnego zachwytu. Rzadkim przykładem takiej polifonii architektury, rzeźby i malarstwa jest zachowany w prawie nie zmienionym kształcie niewielki kościół św. Stanisława w Starym Bielsku. Jego gotyckie prezbiterium z 2.połowy XIV w. wypełnia gęsto dekoracja malarska z końca XIV wieku ze scenami życia i pasji Chrystusa oraz postaciami świętych, malowana miękką linią z delikatnym modelunkiem, o wysmukłych, dworskich figurach. Całość wiązana jest z wpływami ówczesnej szkoły czeskiej. Kościół starobielski uważany jest za fundację księcia cieszyńskiego [[Przemysław I Noszak|Przemysława I Noszaka]]. W późniejszych czasach dodano dalsze malowidła : z XVI wieku pochodzą twardo modelowane sceny pasyjne oraz delikatne wizerunki św. Jerzego i okrętu św. Urszuli na ścianie tęczowej. Całości dopełnia tryptyk z historią życia św. Stanisława, późnogotycki, datowany na lata 1505-1510. Genezy tego dzieła jedni upatrują w środowisku Krakowa, inni wiążą z osobą malarza Wincentego z Frysztatu pod Karwiną, twórcą tryptyku z [[Orłowa|Orłowej]] pod [[Ostrawa|Ostrawą]], stylistycznie bliskiego dziełu starobielskiemu. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Na osobną uwagę zasługuje dzieło znane obecnie jedynie z dawnych fotografii, jakim jest słynna kustodia raciborska przechowywana do 1945 roku w tutejszym kościele parafialnym Wniebowzięcia NMP, zaginiona podczas działań wojennych. Kustodia jest naczyniem do przechowywania wielkiej hostii, gdy nie znajduje się w monstrancji. Kustodiom, tak jak monstrancjom, nadawano wysoce kunsztowny kształt, godny, aby były nośnikiem idei „nowego grobu Chrystusa zmartwychwstałego”. Ponad metrowej wysokości kompozycja wykonana ze złoconego srebra o wadze 13,5 kg zdobna była emalią, perłami i drogimi kamieniami. Została ufundowana przez księżnę Magdalenę wdowę po księciu [[Jan III Głubczycki|Janie III Przemyślidzie]]. Struktura kustodii naśladuje formy architektury: tworzą je lekkie podpory, służki, fiale i maswerki w trzech kondygnacjach. U dołu znajduje się półfigura Chrystusa Bolesnego w sarkofagu, powyżej jest puszka na hostię. Całość wieńczy figura Madonny na półksiężycu z kielichem i berłem. Teologicznie kustodia posiadała wyraz wybitnie antyhusycki (teza o realnej obecności Chrystusa w hostii i Marii Współodkupicielki). Nie wiemy nic o pochodzeniu tego dzieła, być może pochodziło z Krakowa albo z Wrocławia bądź Nysy, choć wiadomo, że samo srebro wydobywano wtedy pod Bytomiem i w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]]. Spośród dzieł rzeźby monumentalnej należy wymienić gotyckie pomniki nagrobne zachowane w Cieszynie i Raciborzu. W cieszyński kościele podominikańskich znajduje się płyta nagrobna, pierwotnie ułożona a tumbie z przedstawieniem księcia Przemysława Noszaka (zm. 1409), ukazanego w zbroi z mieczem w prawej dłoni. Rzeźba datowana jest na lata około 1380-1390 i wiąże się z praską szkołą Piotra Parlera. Przemysław był blisko związany z cesarskim dworem w Pradze, zatem takie konotacje artystyczne są zrozumiałe. Z kolei w raciborskim byłym klasztorze dominikanek (obecnie muzeum)znajduje się późnogotycki nagrobek Jana III Przemyślidy księcia raciborskiego i jego małżonki Magdaleny, datowany na lata około 1495. Na osobne omówienie zasługuje monumentalna wolno stojąca figura Madonny z Dzieciątkiem (obecnie w [[Muzeum Śląska Cieszyńskiego]]) z cieszyńskiego Starego Targu. Przeprowadzona w 2000 roku konserwacja i usunięcie warstw przemalowań odsłoniła pierwotny kształt tego dzieła pozostającego w bliskim związku z praską szkołą Piotra Parlera i zespołem rzeźb w katedrze św. Wita na Hradczanach. Dzieło datowane jest na końcowe lata 60-te XIV wieku i jest obecnie najwybitniejszym zabytkiem średniowiecznej rzeźby na terenie województwa. Rzeźbą i malarstwem średniowiecznym zajmowano się od dawna. Już w okresie międzywojnia ówczesny dyrektor [[Muzeum Śląskie|Muzeum Śląskiego]] w Katowicach [[Tadeusz Dobrowolski]] zgromadził znaczący zbiór dzieł będący obecnie w [[Muzeum Archidiecezjalne|Muzeum Archidiecezjalnym w Katowicach]]. Oprócz sporadycznie zachowanych obiektów w terenie, wymienianych w Katalogu Zabytków, zbiór katowicki stanowi cenny przegląd zachowanej substancji artystycznej. Najczęściej wymienia się kilka dzieł: Madonnę na lwie z Miasteczka Śląskiego (około 1370), św. Annę Samotrzeć (początek XV w.) i Madonnę z Dzieciątkiem (około 1420), obie z [[Knurów|Knurowa]] jako znaczące dzieła gotyku zwanego pięknym, spośród dzieł malarstwa: dwa skrzydła późnogotyckiego tryptyku z Kamienicy pod Bielskiem (około 1460).</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Na osobną uwagę zasługuje dzieło znane obecnie jedynie z dawnych fotografii, jakim jest słynna kustodia raciborska przechowywana do 1945 roku w tutejszym kościele parafialnym Wniebowzięcia NMP, zaginiona podczas działań wojennych. Kustodia jest naczyniem do przechowywania wielkiej hostii, gdy nie znajduje się w monstrancji. Kustodiom, tak jak monstrancjom, nadawano wysoce kunsztowny kształt, godny, aby były nośnikiem idei „nowego grobu Chrystusa zmartwychwstałego”. Ponad metrowej wysokości kompozycja wykonana ze złoconego srebra o wadze 13,5 kg zdobna była emalią, perłami i drogimi kamieniami. Została ufundowana przez księżnę Magdalenę wdowę po księciu [[Jan III Głubczycki|Janie III Przemyślidzie]]. Struktura kustodii naśladuje formy architektury: tworzą je lekkie podpory, służki, fiale i maswerki w trzech kondygnacjach. U dołu znajduje się półfigura Chrystusa Bolesnego w sarkofagu, powyżej jest puszka na hostię. Całość wieńczy figura Madonny na półksiężycu z kielichem i berłem. Teologicznie kustodia posiadała wyraz wybitnie antyhusycki (teza o realnej obecności Chrystusa w hostii i Marii Współodkupicielki). Nie wiemy nic o pochodzeniu tego dzieła, być może pochodziło z Krakowa albo z Wrocławia bądź Nysy, choć wiadomo, że samo srebro wydobywano wtedy pod Bytomiem i w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]]. Spośród dzieł rzeźby monumentalnej należy wymienić gotyckie pomniki nagrobne zachowane w Cieszynie i Raciborzu. W cieszyński kościele podominikańskich znajduje się płyta nagrobna, pierwotnie ułożona a tumbie z przedstawieniem księcia Przemysława Noszaka (zm. 1409), ukazanego w zbroi z mieczem w prawej dłoni. Rzeźba datowana jest na lata około 1380-1390 i wiąże się z praską szkołą Piotra Parlera. Przemysław był blisko związany z cesarskim dworem w Pradze, zatem takie konotacje artystyczne są zrozumiałe. Z kolei w raciborskim byłym klasztorze dominikanek (obecnie muzeum)znajduje się późnogotycki nagrobek Jana III Przemyślidy księcia raciborskiego i jego małżonki Magdaleny, datowany na lata około 1495. Na osobne omówienie zasługuje monumentalna wolno stojąca figura Madonny z Dzieciątkiem (obecnie w [[Muzeum Śląska Cieszyńskiego]]) z cieszyńskiego Starego Targu. Przeprowadzona w 2000 roku konserwacja i usunięcie warstw przemalowań odsłoniła pierwotny kształt tego dzieła pozostającego w bliskim związku z praską szkołą Piotra Parlera i zespołem rzeźb w katedrze św. Wita na Hradczanach. Dzieło datowane jest na końcowe lata 60-te XIV wieku i jest obecnie najwybitniejszym zabytkiem średniowiecznej rzeźby na terenie województwa. Rzeźbą i malarstwem średniowiecznym zajmowano się od dawna. Już w okresie międzywojnia ówczesny dyrektor [[Muzeum Śląskie|Muzeum Śląskiego]] w Katowicach [[Tadeusz Dobrowolski]] zgromadził znaczący zbiór dzieł będący obecnie w [[Muzeum Archidiecezjalne|Muzeum Archidiecezjalnym w Katowicach]]. Oprócz sporadycznie zachowanych obiektów w terenie, wymienianych w Katalogu Zabytków, zbiór katowicki stanowi cenny przegląd zachowanej substancji artystycznej. Najczęściej wymienia się kilka dzieł: Madonnę na lwie z Miasteczka Śląskiego (około 1370), św. Annę Samotrzeć (początek XV w.) i Madonnę z Dzieciątkiem (około 1420), obie z [[Knurów|Knurowa]] jako znaczące dzieła gotyku zwanego pięknym, spośród dzieł malarstwa: dwa skrzydła późnogotyckiego tryptyku z Kamienicy pod Bielskiem (około 1460).</div></td></tr>
</table>Garbaczmhttps://ibrbs.pl/index.php?title=Sztuka_%C5%9Bredniowiecza&diff=3806&oldid=prevGarbaczm o 10:57, 21 maj 20152015-05-21T10:57:45Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="pl">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← poprzednia wersja</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Wersja z 12:57, 21 maj 2015</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l8">Linia 8:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">Linia 8:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>#W centrum województwa znajduje się część historycznego [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]] (pozostałe wchodzą wkład województwa opolskiego oraz na zachodzie znajdują się w obrębie Republiki Czeskiej). </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>#W centrum województwa znajduje się część historycznego [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]] (pozostałe wchodzą wkład województwa opolskiego oraz na zachodzie znajdują się w obrębie Republiki Czeskiej). </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>#Na północy województwa znajdują się powiaty historycznej zachodniej Małopolski (wraz z [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębiem Dąbrowskim]]).</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>#Na północy województwa znajdują się powiaty historycznej zachodniej Małopolski (wraz z [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębiem Dąbrowskim]]).</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>#Na południu województwo obejmuje <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Ziemia żywiecka|</del>ziemię żywiecką<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</del>, historycznie interesującym nas okresie także należącą do Małopolski. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>#Na południu województwo obejmuje ziemię żywiecką, historycznie interesującym nas okresie także należącą do Małopolski. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wynikają stąd określone konsekwencje kulturowo-artystyczne: ciążenie przeciwległych kierunkach do centrów znajdujących się poza obszarem opisanych terytoriów, do Pragi i Wrocławia z jednej strony, do Krakowa drugiej. Generalnie kultura artystyczna wieków średnich na omawianym obszarze miała charakter peryferyjny w stosunku do ówczesnych centrów sztuki. Ziemie dzisiejszego województwa śląskiego były w dobie wieków średnich słabo zaludnione, nie dziwi, zatem, że w początkowych okresach liczba zabytków była skromna. Niemniej specyfika tematu domaga się, aby przyjąć trójdzielny układ prezentacji zagadnienia zgodnie z wyżej nakreślonym podziałem historycznym ziem obecnego województwa.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Wynikają stąd określone konsekwencje kulturowo-artystyczne: ciążenie przeciwległych kierunkach do centrów znajdujących się poza obszarem opisanych terytoriów, do Pragi i Wrocławia z jednej strony, do Krakowa drugiej. Generalnie kultura artystyczna wieków średnich na omawianym obszarze miała charakter peryferyjny w stosunku do ówczesnych centrów sztuki. Ziemie dzisiejszego województwa śląskiego były w dobie wieków średnich słabo zaludnione, nie dziwi, zatem, że w początkowych okresach liczba zabytków była skromna. Niemniej specyfika tematu domaga się, aby przyjąć trójdzielny układ prezentacji zagadnienia zgodnie z wyżej nakreślonym podziałem historycznym ziem obecnego województwa.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
</table>Garbaczm