Szlachcice - zwyczaj kolędniczy - Historia wersji

Praktykant o 09:33, 7 gru 2024

2024-12-07T09:33:56Z

← poprzednia wersja		Wersja z 11:33, 7 gru 2024
Linia 7:		Linia 7:
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]
			[[Plik:Zwardoń 2012.jpg\|mały\|459x459px\|Szlachcice w Zwardoniu, 2012 rok]]
	Na pograniczu [[Beskid Śląski\|Beskidu Śląskiego]] i [[Beskid Żywiecki\|Żywieckiego]] do naszych czasów zachował się niezwykle ciekawy, acz nieco tajemniczy zwyczaj kolędniczy zwany ''Szlachcice'' (gwarowo: ''Ślakcice''). Nazwa, pochodzenie, postaci i przebieg tego widowiska – samorodnego ludowego teatru – są niejasne i trudne do jednoznacznego określenia.		Na pograniczu [[Beskid Śląski\|Beskidu Śląskiego]] i [[Beskid Żywiecki\|Żywieckiego]] do naszych czasów zachował się niezwykle ciekawy, acz nieco tajemniczy zwyczaj kolędniczy zwany ''Szlachcice'' (gwarowo: ''Ślakcice''). Nazwa, pochodzenie, postaci i przebieg tego widowiska – samorodnego ludowego teatru – są niejasne i trudne do jednoznacznego określenia.

Linia 24:		Linia 24:
	''A on wam to sprawi i kisek nadzieje,''		''A on wam to sprawi i kisek nadzieje,''

	''Możecie je jes w piątek, sobotę i w niedzielę.''<ref>J. Mikś, „Godowe zwyczaje, wierzenia i przesądy ludowy Żywiecczyzny” [w:] ''Zwyczaje, wierzenia i obrzędy na ziemi żywieckiej'', materiały i opracowania, praca zbiorowa pod red. Mirosława Miodońskiego, Żywiec 2002.</ref></blockquote>W przeszłości ''Szlachcice'' występowały także w granicznej Rupience – przysiółku włączonym po [[Druga wojna światowa\|II wojnie światowej]] w administracyjne granice [[Koniaków\|Koniakowa]]. Koniaków znajduje się na obszarze [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] lub – jak woli większość mieszkańców tych ziem – [[Śląsk Cieszyński\|Śląska Cieszyńskiego]], natomiast Rupienka – na [[Żywiecczyzna\|Żywiecczyźnie]], czyli na obszarze historycznej [[Małopolska\|Małopolski]]. Tu właśnie przebiega granica historycznych krain [[Śląsk\|Śląska]] i Małopolski, której kolędnicy nie przekraczali, nie licząc odwiedzin w gospodzie w centrum Koniakowa. O ich wizycie w tym miejscu wspomina Barbara Bazielich, zaznaczając, iż ''Szlachcice'' zatrzymywali się tam jedynie na odpoczynek: „Poza Rupienką, gdzie korowody te odwiedzają poszczególne dziedziny, przychodzą one jeszcze tylko do centrum Koniakowa tzn. do gospody. Tutaj zatrzymują się na chwilę, a następnie wracają w stronę Rupienki omijając zasadniczą część Koniakowa”<ref>B. Bazielich, S. Deptuszewski, „Szlachcice i Dziady” – zwyczajowe widowiska, Polska Sztuka Ludowa, tom 13, nr. 1-2 z 1959 r., s. 21.</ref>. W niektórych tekstach pojawiają się jednak opisy wskazujące, iż ta forma kolędnicza była praktykowana w Koniakowie, co tym samym łączy ją ze śląską kulturą: „Najbardziej widowiskową grupą przebierańców byli »szlachcice« chodzący w drugi dzień świąt wieczorem po Koniakowie”<ref>K. Kaczko, „Od mikołajów i kolędników do Andrzejek” [w:] ''Śląskie uciechy i zabawy'' (materiały etnologiczno – folklorystyczne), red. Irena Bukowska – Floreńska, Bytom 1991, s. 162.</ref>. W późniejszym opracowaniu wzminakowana jest ponadto ziemia żywiecka, zaś do Koniakowa dodano człon Rupienka<ref>K. Kaczko, „Doroczne zwyczaje i obrzędy” [w:] ''Ludowe tradycje. Dziedzictwo kulturowe ludności rodzimej w granicach województwa śląskiego,'' red. Barbara Bazielich, Wrocław – Katowice 2009, s. 191.</ref>, wskazujący na jej małopolski rodowód, o czym przypomina także tekst Barbary Bazielich:<blockquote>Rupienka to obecnie część wsi Koniaków w [[Powiat cieszyński\|powiecie cieszyńskim]]. Jeszcze niedawno (do czasu ostatniej wojny) należała ona jednak do [[Powiat żywiecki\|powiatu żywieckiego]]. Badacz, który by o tym nie pamiętał i zaliczył ją do rzędu wsi śląskich, popełniłby zasadniczy błąd. Rupienka bowiem, mimo że przyłączono ją do [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej\|województwa katowickiego]], etnicznie związana jest nadal raczej z Małopolską; w ten sposób potwierdza się fakt, że nie zawsze granice administracyjne muszą pokrywać się z etnicznymi. Dla grupy krakowskiej stanowi ona teren peryferyjny, zachowujący rodzime cechy kulturowe, dla grupy śląskiej zaś — teren, na który bezpośrednio przeciekają wpływy Śląska. Jednym z przejawów etnicznej łączności Rupienki z Małopolską są praktykowane tutaj do dziś dnia zwyczaje związane z okresem zimowym, i to przede wszystkim ze świętami Bożego Narodzenia i z Nowym Rokiem. Chodzi mianowicie o tzw. „szlachciców" i „[[Dziady Noworoczne\|dziadów]]", tj. korowody przebierańców, które w tym czasie chodzą po wsi i dają swego rodzaju widowisko, składając równocześnie gospodarzom życzenia.<ref>B. Bazielich, S. Deptuszewski, „Szlachcice i Dziady”, s. 20.</ref></blockquote>Informacje o ''szlachcicach'' i ''dziadach'' ''noworocznych'' odnaleźć można także w publikacji Jerzego Pośpiecha. Autor, omawiając pobieżnie obie formy kolędowania, wskazuje, iż występują one w Beskidzie Śląskim<ref>J. Pośpiech, ''Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku'', Opole 1987, s. 93-94.</ref>, nie dodaje jednak, iż zasadniczo chodzi o małopolską część tego górskiego pasma lub jak w przypadku ''dziadów noworocznych'' – wyłącznie o Beskid Żywiecki. Pośpiech zalicza oba wzmiankowane i unikatowe w skali całego kraju tradycje do grupy zwyczajów ludu śląskiego, uważając, iż te mają swe odniesienie w innych regionach Polski: „W pracy starano się uwzględnić wszystkie najbardziej charakterystyczne i najważniejsze doroczne zwyczaje ludu śląskiego. Nie ma wśród nich ani jednego, który nie byłby znany także w innych regionach Polski”<ref>Tamże, s. 274.</ref>.		''Możecie je jes w piątek, sobotę i w niedzielę.''<ref>J. Mikś, „Godowe zwyczaje, wierzenia i przesądy ludowy Żywiecczyzny” [w:] ''Zwyczaje, wierzenia i obrzędy na ziemi żywieckiej'', materiały i opracowania, praca zbiorowa pod red. Mirosława Miodońskiego, Żywiec 2002.</ref></blockquote>W przeszłości ''Szlachcice'' występowały także w granicznej Rupience – przysiółku włączonym po [[Druga wojna światowa\|II wojnie światowej]] w administracyjne granice [[Koniaków\|Koniakowa]]. Koniaków znajduje się na obszarze [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] lub – jak woli większość mieszkańców tych ziem – [[Śląsk Cieszyński\|Śląska Cieszyńskiego]], natomiast Rupienka – na [[Żywiecczyzna\|Żywiecczyźnie]], czyli na obszarze historycznej [[Małopolska\|Małopolski]]. Tu właśnie przebiega granica historycznych krain [[Śląsk\|Śląska]] i Małopolski, której kolędnicy nie przekraczali, nie licząc odwiedzin w gospodzie w centrum Koniakowa. O ich wizycie w tym miejscu wspomina Barbara Bazielich, zaznaczając, iż ''Szlachcice'' zatrzymywali się tam jedynie na odpoczynek: „Poza Rupienką, gdzie korowody te odwiedzają poszczególne dziedziny, przychodzą one jeszcze tylko do centrum Koniakowa tzn. do gospody. Tutaj zatrzymują się na chwilę, a następnie wracają w stronę Rupienki omijając zasadniczą część Koniakowa”<ref>B. Bazielich, S. Deptuszewski, „Szlachcice i Dziady” – zwyczajowe widowiska, Polska Sztuka Ludowa, tom 13, nr. 1-2 z 1959 r., s. 21.</ref>. W niektórych tekstach pojawiają się jednak opisy wskazujące, iż ta forma kolędnicza była praktykowana w Koniakowie, co tym samym łączy ją ze śląską kulturą: „Najbardziej widowiskową grupą przebierańców byli »szlachcice« chodzący w drugi dzień świąt wieczorem po Koniakowie”<ref>K. Kaczko, „Od mikołajów i kolędników do Andrzejek” [w:] ''Śląskie uciechy i zabawy'' (materiały etnologiczno – folklorystyczne), red. Irena Bukowska – Floreńska, Bytom 1991, s. 162.</ref>. W późniejszym opracowaniu wzminakowana jest ponadto ziemia żywiecka, zaś do Koniakowa dodano człon Rupienka<ref>K. Kaczko, „Doroczne zwyczaje i obrzędy” [w:] ''Ludowe tradycje. Dziedzictwo kulturowe ludności rodzimej w granicach województwa śląskiego,'' red. Barbara Bazielich, Wrocław – Katowice 2009, s. 191.</ref>, wskazujący na jej małopolski rodowód, o czym przypomina także tekst Barbary Bazielich:<blockquote>Rupienka to obecnie część wsi Koniaków w [[Powiat cieszyński\|powiecie cieszyńskim]]. Jeszcze niedawno (do czasu ostatniej wojny) należała ona jednak do [[Powiat żywiecki\|powiatu żywieckiego]]. Badacz, który by o tym nie pamiętał i zaliczył ją do rzędu wsi śląskich, popełniłby zasadniczy błąd. Rupienka bowiem, mimo że przyłączono ją do [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej\|województwa katowickiego]], etnicznie związana jest nadal raczej z Małopolską; w ten sposób potwierdza się fakt, że nie zawsze granice administracyjne muszą pokrywać się z etnicznymi. Dla grupy krakowskiej stanowi ona teren peryferyjny, zachowujący rodzime cechy kulturowe, dla grupy śląskiej zaś — teren, na który bezpośrednio przeciekają wpływy Śląska. Jednym z przejawów etnicznej łączności Rupienki z Małopolską są praktykowane tutaj do dziś dnia zwyczaje związane z okresem zimowym, i to przede wszystkim ze świętami Bożego Narodzenia i z Nowym Rokiem. Chodzi mianowicie o tzw. „szlachciców" i „[[Dziady Noworoczne\|dziadów]]", tj. korowody przebierańców, które w tym czasie chodzą po wsi i dają swego rodzaju widowisko, składając równocześnie gospodarzom życzenia.<ref>B. Bazielich, S. Deptuszewski, „Szlachcice i Dziady”, s. 20.</ref></blockquote>
			[[Plik:Suche 2016.jpg\|mały\|459x459px\|Szlachcice w Suchem, 2016 rok]]
			Informacje o ''szlachcicach'' i ''dziadach'' ''noworocznych'' odnaleźć można także w publikacji Jerzego Pośpiecha. Autor, omawiając pobieżnie obie formy kolędowania, wskazuje, iż występują one w Beskidzie Śląskim<ref>J. Pośpiech, ''Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku'', Opole 1987, s. 93-94.</ref>, nie dodaje jednak, iż zasadniczo chodzi o małopolską część tego górskiego pasma lub jak w przypadku ''dziadów noworocznych'' – wyłącznie o Beskid Żywiecki. Pośpiech zalicza oba wzmiankowane i unikatowe w skali całego kraju tradycje do grupy zwyczajów ludu śląskiego, uważając, iż te mają swe odniesienie w innych regionach Polski: „W pracy starano się uwzględnić wszystkie najbardziej charakterystyczne i najważniejsze doroczne zwyczaje ludu śląskiego. Nie ma wśród nich ani jednego, który nie byłby znany także w innych regionach Polski”<ref>Tamże, s. 274.</ref>.

	Wymienione formy kolędowania nie należą jednak do tradycji ludu śląskiego, a ponadto nie są spotykane w innych częściach Polski. Wyjątek stanowi tu jedynie grupa ''dziadów noworocznych'' z miejscowości Kamienica (gmina Paczków) w [[Województwo opolskie\|województwie opolskim]]. Należy wszakże zauważyć, iż na ziemi śląskiej (jedynie w tym miejscu) tradycję tę podtrzymują potomkowie emigrantów z Żywiecczyzny, przybyłych tutaj po drugiej wojnie światowej. Wprawdzie ważniejsze postaci obchodu zostały zachowane, jednak grupie towarzyszy jedynie jeden muzyk grający na akordeonie, a ponadto brakuje ważnego elementu tego widowiska, jakim jest strzelanie z batów, które swym odgłosem jednocześnie witają nowy rok i przeganiają ze wsi wszelkie zło<ref>R. Garstka, A. Lysko, ''Czas niezwykły. Obrzędowość doroczna na Górnym Śląsku'', wydanie II rozszerzone, Katowice 2022, s. 74-75.</ref>.		Wymienione formy kolędowania nie należą jednak do tradycji ludu śląskiego, a ponadto nie są spotykane w innych częściach Polski. Wyjątek stanowi tu jedynie grupa ''dziadów noworocznych'' z miejscowości Kamienica (gmina Paczków) w [[Województwo opolskie\|województwie opolskim]]. Należy wszakże zauważyć, iż na ziemi śląskiej (jedynie w tym miejscu) tradycję tę podtrzymują potomkowie emigrantów z Żywiecczyzny, przybyłych tutaj po drugiej wojnie światowej. Wprawdzie ważniejsze postaci obchodu zostały zachowane, jednak grupie towarzyszy jedynie jeden muzyk grający na akordeonie, a ponadto brakuje ważnego elementu tego widowiska, jakim jest strzelanie z batów, które swym odgłosem jednocześnie witają nowy rok i przeganiają ze wsi wszelkie zło<ref>R. Garstka, A. Lysko, ''Czas niezwykły. Obrzędowość doroczna na Górnym Śląsku'', wydanie II rozszerzone, Katowice 2022, s. 74-75.</ref>.
Linia 54:		Linia 56:
	Próbując zrozumieć istotę tego przedstawienia, niektórzy badacze sięgają do XVI-wiecznych komedii ''dell’arte'' (komedii ludowej) i wędrownych widowisk oraz XVII-wiecznych komedii rybałtowskich. Dostrzegalny jest szkicowy scenariusz, dający aktorom możliwość improwizacji oraz równorzędność postaci i ustępowanie miejsca na scenie kolejnemu wykonawcy. Szczególnie zapowiedź kolejnej postaci wkraczającej na scenę przez aktora kończącego swoją rolę było typową cechą dawnego teatru ludowego<ref>B. Rosiek, „Szlachcice”, s. 32</ref>:<blockquote>''Na tym kończę swoją rolę jako Szlachcic żwawy,''		Próbując zrozumieć istotę tego przedstawienia, niektórzy badacze sięgają do XVI-wiecznych komedii ''dell’arte'' (komedii ludowej) i wędrownych widowisk oraz XVII-wiecznych komedii rybałtowskich. Dostrzegalny jest szkicowy scenariusz, dający aktorom możliwość improwizacji oraz równorzędność postaci i ustępowanie miejsca na scenie kolejnemu wykonawcy. Szczególnie zapowiedź kolejnej postaci wkraczającej na scenę przez aktora kończącego swoją rolę było typową cechą dawnego teatru ludowego<ref>B. Rosiek, „Szlachcice”, s. 32</ref>:<blockquote>''Na tym kończę swoją rolę jako Szlachcic żwawy,''

	''Hej, Masarzu, chodź do chlewa, bo tu zdycha świnia.''<ref>Tamże, s. 31.</ref></blockquote>Najpierw do domu lub na podwórko wchodzi Szlachcic<ref>Zdaniem autorów opracowania ''Zwyczaje i obrzędy ludowe na Żywiecczyźnie'' we wsiach Zwardoń, Nieledwia i Kamesznica najpierw do domu wchodzili równocześnie Anioł i Żyd. O tych postaciach wspomina także Józef Mikś w swym tekście ''Godowe zwyczaje, wierzenia i przesądy ludowe Żywiecczyzny'', s. 157, nie wskazując jednakże konkretnych miejscowości.</ref>, po nim Masarz, a następnie Góral, Żyd i Żydówka – wygłaszając kolejno swoje kwestie pełne nonsensownych treści:<blockquote>''Idym jo se do krawcyków, krawcycy śniodajom,''		''Hej, Masarzu, chodź do chlewa, bo tu zdycha świnia.''<ref>Tamże, s. 31.</ref></blockquote>
			[[Plik:Pietraszka 2012 (2).jpg\|mały\|458x458px\|Szlachcice w Pietraszce, 2012 rok]]
			Najpierw do domu lub na podwórko wchodzi Szlachcic<ref>Zdaniem autorów opracowania ''Zwyczaje i obrzędy ludowe na Żywiecczyźnie'' we wsiach Zwardoń, Nieledwia i Kamesznica najpierw do domu wchodzili równocześnie Anioł i Żyd. O tych postaciach wspomina także Józef Mikś w swym tekście ''Godowe zwyczaje, wierzenia i przesądy ludowe Żywiecczyzny'', s. 157, nie wskazując jednakże konkretnych miejscowości.</ref>, po nim Masarz, a następnie Góral, Żyd i Żydówka – wygłaszając kolejno swoje kwestie pełne nonsensownych treści:<blockquote>''Idym jo se do krawcyków, krawcycy śniodajom,''

	''Trzej krawcycy, jedno jajo, śtyryma nozami krojom.''		''Trzej krawcycy, jedno jajo, śtyryma nozami krojom.''

Praktykant: /* Zobacz też */

2024-12-07T08:50:58Z

Zobacz też

← poprzednia wersja		Wersja z 10:50, 7 gru 2024
Linia 86:		Linia 86:
	==Zobacz też==		==Zobacz też==
	[[Dziady Noworoczne]]		[[Dziady Noworoczne]]

	[[Pastuszki – tradycja kolędnicza okresu Bożego Narodzenia]]		[[Pastuszki – tradycja kolędnicza okresu Bożego Narodzenia]]

	[[Wielkanocne procesje konne i krzyżoki]]		[[Wielkanocne procesje konne i krzyżoki]]

Praktykant o 08:50, 7 gru 2024

2024-12-07T08:50:32Z

← poprzednia wersja		Wersja z 10:50, 7 gru 2024
Linia 81:		Linia 81:

	== Przypisy ==		== Przypisy ==

			<references/>

			==Zobacz też==
			[[Dziady Noworoczne]]
			[[Pastuszki – tradycja kolędnicza okresu Bożego Narodzenia]]
			[[Wielkanocne procesje konne i krzyżoki]]

Praktykant o 08:49, 7 gru 2024

2024-12-07T08:49:46Z

← poprzednia wersja		Wersja z 10:49, 7 gru 2024
Linia 8:		Linia 8:
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]

	Od		Na pograniczu [[Beskid Śląski\|Beskidu Śląskiego]] i [[Beskid Żywiecki\|Żywieckiego]] do naszych czasów zachował się niezwykle ciekawy, acz nieco tajemniczy zwyczaj kolędniczy zwany ''Szlachcice'' (gwarowo: ''Ślakcice''). Nazwa, pochodzenie, postaci i przebieg tego widowiska – samorodnego ludowego teatru – są niejasne i trudne do jednoznacznego określenia.

			Ta unikatowa i niespotykana w innych częściach Polski forma kolędowania nadal jest praktykowana na ziemi żywieckiej w miejscowościach: Zwardoń, Sól-Kiczora, Szare, Pawliczne (przysiółek Lalik), Laliki i [[Kamesznica]]<ref>R. Garstka, ''Świat obok nas. Obrzędowość doroczna w województwie śląskim'', Katowice 2023, s. 29-33.</ref>. W skład grupy, wcielając się w postaci Szlachcica, Masarza, Górala, Żyda i Żydówki, wchodzą zasadniczo młodzi mężczyźni (zazwyczaj kawalerzy), czasami także mężczyźni żonaci. Ze ''Szlachcicami'' nie występują dzieci i kobiety, choć w ostatnich latach zdarzają się odstępstwa od tej reguły. Są to jednak sporadyczne przypadki.

			Pod koniec XIX wieku w [[Żywiec\|Żywcu]] w skład grupy zwanej tutaj ''Nowoletnikami'' wchodzili: Anioł, Szlachcic, Masarz, Góral, Dziad i Babka. W najstarszej żywieckiej wersji widowiska postaci Dziada i Babki ustąpiły z czasem Żydowi i Żydówce<ref>B. Rosiek, „Szlachcice” [w:] ''Kolędnicy'', red. Małgorzata Słonka, Bielsko – Biała 2010, s. 32.</ref>. Natomiast w Soli w latach 30. XX wieku, a w Żywcu pod koniec XIX wieku, grupie towarzyszyła także postać Anioła<ref>Tamże, s. 32.</ref>. Przypuszcza się, że wraz z jej porzuceniem przedstawienie nabrało przede wszystkim świeckiego charakteru<ref>Tamże, s. 32.</ref>; należy jednak zwrócić uwagę, iż postać Anioła odnotowano jedynie w dwóch miejscach, a ponadto nieliczne publikowane źródła odnoszą się do wydarzeń sprzed 100 lat. Opisywana tradycja kolędnicza nie jest już współcześnie praktykowana w Żywcu, natomiast Anioł nie występuje w żadnej z funkcjonujących obecnie grup ''Szlachciców'', tak więc nie ma podstaw do stwierdzenia, że na przestrzeni lat dokonały się znaczące zmiany w specyfice tej kolędniczej formy, na co wskazują także dalekie od religijnych treści kwestie (spisane przed laty), wygłaszane współcześnie przez wszystkie postaci tego ludowego teatru.

			Poniżej fragment monologu S''zlachcica'':<blockquote>''Klaus taus witam pana gości''

			''A jo ślakcic narodzony, niechaj wam to sprości.''

			''Słyszałem to moi mili, że tu wieprza mocie''

			''To temu kwikowi na zabicie dacie,''

			''A on wam to sprawi i kisek nadzieje,''

			''Możecie je jes w piątek, sobotę i w niedzielę.''<ref>J. Mikś, „Godowe zwyczaje, wierzenia i przesądy ludowy Żywiecczyzny” [w:] ''Zwyczaje, wierzenia i obrzędy na ziemi żywieckiej'', materiały i opracowania, praca zbiorowa pod red. Mirosława Miodońskiego, Żywiec 2002.</ref></blockquote>W przeszłości ''Szlachcice'' występowały także w granicznej Rupience – przysiółku włączonym po [[Druga wojna światowa\|II wojnie światowej]] w administracyjne granice [[Koniaków\|Koniakowa]]. Koniaków znajduje się na obszarze [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] lub – jak woli większość mieszkańców tych ziem – [[Śląsk Cieszyński\|Śląska Cieszyńskiego]], natomiast Rupienka – na [[Żywiecczyzna\|Żywiecczyźnie]], czyli na obszarze historycznej [[Małopolska\|Małopolski]]. Tu właśnie przebiega granica historycznych krain [[Śląsk\|Śląska]] i Małopolski, której kolędnicy nie przekraczali, nie licząc odwiedzin w gospodzie w centrum Koniakowa. O ich wizycie w tym miejscu wspomina Barbara Bazielich, zaznaczając, iż ''Szlachcice'' zatrzymywali się tam jedynie na odpoczynek: „Poza Rupienką, gdzie korowody te odwiedzają poszczególne dziedziny, przychodzą one jeszcze tylko do centrum Koniakowa tzn. do gospody. Tutaj zatrzymują się na chwilę, a następnie wracają w stronę Rupienki omijając zasadniczą część Koniakowa”<ref>B. Bazielich, S. Deptuszewski, „Szlachcice i Dziady” – zwyczajowe widowiska, Polska Sztuka Ludowa, tom 13, nr. 1-2 z 1959 r., s. 21.</ref>. W niektórych tekstach pojawiają się jednak opisy wskazujące, iż ta forma kolędnicza była praktykowana w Koniakowie, co tym samym łączy ją ze śląską kulturą: „Najbardziej widowiskową grupą przebierańców byli »szlachcice« chodzący w drugi dzień świąt wieczorem po Koniakowie”<ref>K. Kaczko, „Od mikołajów i kolędników do Andrzejek” [w:] ''Śląskie uciechy i zabawy'' (materiały etnologiczno – folklorystyczne), red. Irena Bukowska – Floreńska, Bytom 1991, s. 162.</ref>. W późniejszym opracowaniu wzminakowana jest ponadto ziemia żywiecka, zaś do Koniakowa dodano człon Rupienka<ref>K. Kaczko, „Doroczne zwyczaje i obrzędy” [w:] ''Ludowe tradycje. Dziedzictwo kulturowe ludności rodzimej w granicach województwa śląskiego,'' red. Barbara Bazielich, Wrocław – Katowice 2009, s. 191.</ref>, wskazujący na jej małopolski rodowód, o czym przypomina także tekst Barbary Bazielich:<blockquote>Rupienka to obecnie część wsi Koniaków w [[Powiat cieszyński\|powiecie cieszyńskim]]. Jeszcze niedawno (do czasu ostatniej wojny) należała ona jednak do [[Powiat żywiecki\|powiatu żywieckiego]]. Badacz, który by o tym nie pamiętał i zaliczył ją do rzędu wsi śląskich, popełniłby zasadniczy błąd. Rupienka bowiem, mimo że przyłączono ją do [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej\|województwa katowickiego]], etnicznie związana jest nadal raczej z Małopolską; w ten sposób potwierdza się fakt, że nie zawsze granice administracyjne muszą pokrywać się z etnicznymi. Dla grupy krakowskiej stanowi ona teren peryferyjny, zachowujący rodzime cechy kulturowe, dla grupy śląskiej zaś — teren, na który bezpośrednio przeciekają wpływy Śląska. Jednym z przejawów etnicznej łączności Rupienki z Małopolską są praktykowane tutaj do dziś dnia zwyczaje związane z okresem zimowym, i to przede wszystkim ze świętami Bożego Narodzenia i z Nowym Rokiem. Chodzi mianowicie o tzw. „szlachciców" i „[[Dziady Noworoczne\|dziadów]]", tj. korowody przebierańców, które w tym czasie chodzą po wsi i dają swego rodzaju widowisko, składając równocześnie gospodarzom życzenia.<ref>B. Bazielich, S. Deptuszewski, „Szlachcice i Dziady”, s. 20.</ref></blockquote>Informacje o ''szlachcicach'' i ''dziadach'' ''noworocznych'' odnaleźć można także w publikacji Jerzego Pośpiecha. Autor, omawiając pobieżnie obie formy kolędowania, wskazuje, iż występują one w Beskidzie Śląskim<ref>J. Pośpiech, ''Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku'', Opole 1987, s. 93-94.</ref>, nie dodaje jednak, iż zasadniczo chodzi o małopolską część tego górskiego pasma lub jak w przypadku ''dziadów noworocznych'' – wyłącznie o Beskid Żywiecki. Pośpiech zalicza oba wzmiankowane i unikatowe w skali całego kraju tradycje do grupy zwyczajów ludu śląskiego, uważając, iż te mają swe odniesienie w innych regionach Polski: „W pracy starano się uwzględnić wszystkie najbardziej charakterystyczne i najważniejsze doroczne zwyczaje ludu śląskiego. Nie ma wśród nich ani jednego, który nie byłby znany także w innych regionach Polski”<ref>Tamże, s. 274.</ref>.

			Wymienione formy kolędowania nie należą jednak do tradycji ludu śląskiego, a ponadto nie są spotykane w innych częściach Polski. Wyjątek stanowi tu jedynie grupa ''dziadów noworocznych'' z miejscowości Kamienica (gmina Paczków) w [[Województwo opolskie\|województwie opolskim]]. Należy wszakże zauważyć, iż na ziemi śląskiej (jedynie w tym miejscu) tradycję tę podtrzymują potomkowie emigrantów z Żywiecczyzny, przybyłych tutaj po drugiej wojnie światowej. Wprawdzie ważniejsze postaci obchodu zostały zachowane, jednak grupie towarzyszy jedynie jeden muzyk grający na akordeonie, a ponadto brakuje ważnego elementu tego widowiska, jakim jest strzelanie z batów, które swym odgłosem jednocześnie witają nowy rok i przeganiają ze wsi wszelkie zło<ref>R. Garstka, A. Lysko, ''Czas niezwykły. Obrzędowość doroczna na Górnym Śląsku'', wydanie II rozszerzone, Katowice 2022, s. 74-75.</ref>.

			''Szlachcice'' z ziemi żywieckiej odwiedzają domy już od wczesnych godzin rannych w dniu wspomnienia świętego Szczepana (26 grudnia) – uznanego przez kościół katolicki za pierwszego męczennika za wiarę – prezentując swoje nietypowe przedstawienie. Niektórzy regionaliści zaznaczają, iż ta forma kolędnicza w górnym biegu [[Soła\|Soły]] praktykowana była również w dniu Bożego Narodzenia<ref>J. Mikś, „Godowe zwyczaje, wierzenia i przesądy ludowy Żywiecczyzny”, s. 157.</ref>.

			Zazwyczaj grupie towarzyszą muzycy grający na ''heligonce'' (odmiana harmonii guzikowej), która przeniknęła na te tereny z sąsiedniej Słowacji oraz prostym instrumencie perkusyjnym – ''wakacie'', a dawniej także na skrzypcach i dudach żywieckich. Kolędują głównie w wybranych domach: tam, gdzie czekają na nich rodziny i znajomi, a zwłaszcza młode dziewczęta, z którymi mogą zatańczyć. Przyjmowani są także przez osoby z zewnątrz, spędzające świąteczny czas w swoich domach letniskowych lub w pensjonatach.

			Podczas wędrówki od domu do domu, jak i w czasie kolędowania u gospodarzy, nie są wykonywane tradycyjne powinszowania oraz śpiewane kolędy, a całe przedstawienie ma w zasadzie świecki charakter, bez odniesień do Bożego Narodzenia.

			Jest to kolejny element wyróżniający ''Szlachciców'' pośród innych kolędniczych form. Oracje i pieśni swą wymową pasują bardziej do zabawy w karczmie, niźli do kolędniczego obchodu.<blockquote>''Ej mom konisia Rysia,''

			''Ej wózek malowany,''

			''Ej dziewczyne pijoczke,''

			''Ej mój Boże kochany!''</blockquote>lub<blockquote>''Hej Pietrasianie idą, hej Pietrasianie stoją,''

			''Hej, bo się Pietrasianie, hej nikogo nie bojom!''

			''Hej napiłem się wódki, hej różnego gatunki,''

			''Hej tak mi w głowie szumi, hej że ni ma ratunku!''

			''Hej gorzołeczko cici, hej wlazłaś mi do rzyci,''

			''Hej wlazłaś mi do głowy, hej waryjot gotowy!''</blockquote>Warto zauważyć, iż grupy ''Szlachciców,'' prezentujące się także na scenie podczas dorocznego przeglądu kolędniczego „Żywieckie Gody”, nie wykonują przyśpiewek, w których pojawiają się wulgarne słowa, co zapewne byłoby źle odebrane przez jury. Tak więc spontaniczną i niczym nieskrępowaną formę podziwiać można jedynie w trakcie ich obchodu po wsi.

			Próbując zrozumieć istotę tego przedstawienia, niektórzy badacze sięgają do XVI-wiecznych komedii ''dell’arte'' (komedii ludowej) i wędrownych widowisk oraz XVII-wiecznych komedii rybałtowskich. Dostrzegalny jest szkicowy scenariusz, dający aktorom możliwość improwizacji oraz równorzędność postaci i ustępowanie miejsca na scenie kolejnemu wykonawcy. Szczególnie zapowiedź kolejnej postaci wkraczającej na scenę przez aktora kończącego swoją rolę było typową cechą dawnego teatru ludowego<ref>B. Rosiek, „Szlachcice”, s. 32</ref>:<blockquote>''Na tym kończę swoją rolę jako Szlachcic żwawy,''

			''Hej, Masarzu, chodź do chlewa, bo tu zdycha świnia.''<ref>Tamże, s. 31.</ref></blockquote>Najpierw do domu lub na podwórko wchodzi Szlachcic<ref>Zdaniem autorów opracowania ''Zwyczaje i obrzędy ludowe na Żywiecczyźnie'' we wsiach Zwardoń, Nieledwia i Kamesznica najpierw do domu wchodzili równocześnie Anioł i Żyd. O tych postaciach wspomina także Józef Mikś w swym tekście ''Godowe zwyczaje, wierzenia i przesądy ludowe Żywiecczyzny'', s. 157, nie wskazując jednakże konkretnych miejscowości.</ref>, po nim Masarz, a następnie Góral, Żyd i Żydówka – wygłaszając kolejno swoje kwestie pełne nonsensownych treści:<blockquote>''Idym jo se do krawcyków, krawcycy śniodajom,''

			''Trzej krawcycy, jedno jajo, śtyryma nozami krojom.''

			''A wy mili krawcy łuscyjcie mi zupon,''

			''Ani długi, ani krótki, jyno równy z dupom.''<ref>J. Gąsiorek, M. Pokusa, ''Zwyczaje i obrzędy ludowe na Żywiecczyźnie''. Materiały etnograficzne, Żywiec 2023, s. 171-172.</ref></blockquote>Grupa, idąc przez wieś, czyni sporo zamieszania i hałasu, dając w ten sposób już z daleka znać o swoim nadejściu. Śmiech, śpiew i głośna muzyka łączą się w jedno:<blockquote>''Baciarujcież chłopcy, bo baciarki trzeba''

			''Kto nie baciaruje, nie pójdzie do nieba…!''</blockquote>Każda z postaci kończąc swoją rolę, przywołuje następną. Ważny jest też ich wygląd i charakterystyczne zachowanie. Szlachcic ubrany jest w żołnierski mundur, obwieszony medalami, z szablą zawieszoną u pasa. Chodzi energicznie tam i z powrotem po izbie lub podwórku, opowiadając, co widział na świecie. Masarz prezentuje się w białym poplamionym fartuchu, gumiakach lub gumofilcach oraz w nakryciu głowy wykonanym z bibuły. W ręce trzyma niewielki bacik oraz nóż. Natomiast charakterystycznym elementem ubioru Górala jest krótki kożuch, kapelusz z dużym rondem oraz trzaskawka (prosty, drewniany instrument), używana w trakcie występu. Jako ostatni na scenie pojawiają się Żyd i Żydówka. Żydówka ma na sobie długą suknię, torebkę oraz kapelusz z woalką zasłaniającą twarz, Żyd – drewnianą maskę, długi płaszcz, cylinder, kij oraz walizkę z towarami „na handel”. Wśród nich są m.in. tabletki na wszelkie dolegliwości, prezerwatywy, majtki, staniki, mapy i zepsute telefony. Obie te postaci rozbawiają swym zachowaniem gospodarzy, „handlują” z nimi, opowiadają przeróżne historie, po czym wraz z innymi kolędnikami porywają ich do żywiołowego tańca, po którym zazwyczaj otrzymują zapłatę oraz poczęstunek. Dorośli nierzadko częstują się ''księżycówką''... Taka przerwa w obchodzie skłania do żartów i pogawędek umacniających sąsiedzkie więzi. Bywa, iż starsi udzielają rad młodszym kolędnikom odnośnie odgrywania poszczególnych postaci, a zwłaszcza spontanicznego i nieskrępowanego zachowania, mającego przekładać się na żywiołową interakcję z widzem.

			Należy jednak zauważyć (na co zwracają uwagę sami zainteresowani), iż z każdym rokiem coraz trudniej jest zainteresować młodych lokalną tradycją oraz namówić ich do nauki długich kwestii i odpowiedniego odgrywania ról, a także obchodu po wsi, w różnych, często niesprzyjających warunkach pogodowych. Pomimo tych trudności, młodzi mężczyźni czerpią nadal wiele radości ze wspólnego kolędowania i przebywania we własnym gronie, tym samym silnie akcentując swoją unikatową tradycję i góralskie pochodzenie. Jest to wszak oddolna inicjatywa, nie wymuszona i nie kierowana przez miejscowe ośrodki kultury.

			Szczęśliwie, ten obszar Żywiecczyzny nadal pozostaje enklawą autentycznego, spontanicznego kolędowania, dalekiego od scenicznego wykonania<ref>Wyjątek stanowi przegląd „Żywieckie Gody”.</ref>.

			== Bibliografia ==

			* Garstka R., ''Świat obok nas. Obrzędowość doroczna w województwie śląskim'', Katowice 2013
			* Garstka R., Lysko A., ''Czas niezwykły. Obrzędowość doroczna na Górnym Śląsku'', (wydanie II rozszerzone), Katowice 2022
			* Gąsiorek J., Pokusa M., ''Zwyczaje i obrzędy ludowe na Żywiecczyźnie''. Materiały etnograficzne, Żywiec 2013
			* ''Kolędnicy'', red. Małgorzata Słonka, Bielsko- Biała 2010
			* ''Ludowe tradycje. Dziedzictwo kulturowe ludności rodzimej w granicach województwa śląskiego'', red. Barbara Bazielich, Wrocław- Katowice 2009
			* Polska Sztuka Ludowa, tom 13, nr. 1-2, 1959
			* Pośpiech J., ''Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku'', Opole 1989
			* ''Śląskie uciechy i zabawy, (materiały etnologiczno-folklorystyczne)'', red. Irena Bukowska- Floreńska, Bytom 1991
			* ''Zwyczaje, wierzenia i obrzędy na Ziemi Żywieckiej. Materiały i opracowania'', red. Mirosław Miodoński, Żywiec 2002.

			== Przypisy ==

Praktykant: Utworzono nową stronę "Kategoria:Historia Kategoria:Kultura i sztuka Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny Kategoria:Tom 11 (2024) Autor: dr Robert Garstka ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO :::::::::::::::::::::::::TOM: 11 (2024) Od"

2024-12-07T08:12:59Z

Utworzono nową stronę "Kategoria:Historia Kategoria:Kultura i sztuka Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny Kategoria:Tom 11 (2024) Autor: dr Robert Garstka ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO :::::::::::::::::::::::::TOM: 11 (2024) Od"

Nowa strona

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Kultura i sztuka]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 11 (2024)]]
Autor: [[dr Robert Garstka]]

::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)|TOM: 11 (2024)]]

Od