Stroje ludowe w województwie śląskim - Historia wersji

Praktykant: /* Strój Górali Śląskich */

2022-05-12T11:27:18Z

Strój Górali Śląskich

← poprzednia wersja		Wersja z 13:27, 12 maj 2022
Linia 206:		Linia 206:
	Stroje14.jpeg\|Strój góralek śląskich; zespół śpiewaczy Stejizbianki z Wisły na estradzie w Brennej. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2018		Stroje14.jpeg\|Strój góralek śląskich; zespół śpiewaczy Stejizbianki z Wisły na estradzie w Brennej. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2018
	Stroje15.jpeg\|Strój góralki śląskiej; mężatka w chustce związanej <i>na spuszcz</i>. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2004		Stroje15.jpeg\|Strój góralki śląskiej; mężatka w chustce związanej <i>na spuszcz</i>. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2004
	Plik:1. Górale Śląscy (w amfiteatrze w Wiśle w czasie Tygodnia Kultury Beskidzkiej), fot, maria Lipok-Bierwiaczonek, 2001.jpg\|Górale Śląscy (w amfiteatrze w Wiśle w czasie Tygodnia Kultury Beskidzkiej), fot~~, maria~~ Lipok-Bierwiaczonek, 2001		Plik:1. Górale Śląscy (w amfiteatrze w Wiśle w czasie Tygodnia Kultury Beskidzkiej), fot, maria Lipok-Bierwiaczonek, 2001.jpg\|Górale Śląscy (w amfiteatrze w Wiśle w czasie Tygodnia Kultury Beskidzkiej), fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2001
	</gallery>		</gallery>

Praktykant: /* Strój Górali Żywieckich */

2022-05-12T11:26:23Z

Strój Górali Żywieckich

← poprzednia wersja		Wersja z 13:26, 12 maj 2022
Linia 229:		Linia 229:
	Stroje17.jpeg\|Strój góralki żywieckiej; mężatka w czepku i chustce. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach		Stroje17.jpeg\|Strój góralki żywieckiej; mężatka w czepku i chustce. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach
	Stroje18.jpeg\|Strój góralek żywieckich. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach		Stroje18.jpeg\|Strój góralek żywieckich. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach
			Plik:2. Góralki z okolic Żywca, fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2001.jpg\|Góralki z okolic Żywca, fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2001
	</gallery>		</gallery>

Praktykant: /* Strój Górali Śląskich */

2022-05-12T11:24:48Z

Strój Górali Śląskich

← poprzednia wersja		Wersja z 13:24, 12 maj 2022
Linia 206:		Linia 206:
	Stroje14.jpeg\|Strój góralek śląskich; zespół śpiewaczy Stejizbianki z Wisły na estradzie w Brennej. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2018		Stroje14.jpeg\|Strój góralek śląskich; zespół śpiewaczy Stejizbianki z Wisły na estradzie w Brennej. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2018
	Stroje15.jpeg\|Strój góralki śląskiej; mężatka w chustce związanej <i>na spuszcz</i>. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2004		Stroje15.jpeg\|Strój góralki śląskiej; mężatka w chustce związanej <i>na spuszcz</i>. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2004
			Plik:1. Górale Śląscy (w amfiteatrze w Wiśle w czasie Tygodnia Kultury Beskidzkiej), fot, maria Lipok-Bierwiaczonek, 2001.jpg\|Górale Śląscy (w amfiteatrze w Wiśle w czasie Tygodnia Kultury Beskidzkiej), fot, maria Lipok-Bierwiaczonek, 2001
	</gallery>		</gallery>

	==Stroje ludowe w małopolskiej części województwa śląskiego==		==Stroje ludowe w małopolskiej części województwa śląskiego==

Praktykant o 06:38, 23 mar 2022

2022-03-23T06:38:44Z

Praktykant o 07:55, 15 mar 2022

2022-03-15T07:55:09Z

← poprzednia wersja		Wersja z 09:55, 15 mar 2022
Linia 99:		Linia 99:

	Co do ubioru żałobnego – tworzyły go czarne <i>jakla</i> i <i>kiecka</i>, fioletowo-czarny fartuch i wielka chusta w biało-czarną kratkę, zwana <i>kostkową</i>. Podobnie ubierały się kobiety w czasie Wielkiego Postu. Warto dodać, że jako żałobne nakrycie głowy stosowane były również płócienne chustki <i>purpurki</i>, ale z białym tłem, a nie czerwonym.		Co do ubioru żałobnego – tworzyły go czarne <i>jakla</i> i <i>kiecka</i>, fioletowo-czarny fartuch i wielka chusta w biało-czarną kratkę, zwana <i>kostkową</i>. Podobnie ubierały się kobiety w czasie Wielkiego Postu. Warto dodać, że jako żałobne nakrycie głowy stosowane były również płócienne chustki <i>purpurki</i>, ale z białym tłem, a nie czerwonym.

	<gallery mode=packed heights=300px>		<gallery mode=packed heights=300px>
	Stroje1.jpeg\|Strój rozbarski. Mężatka w chustce <i>purpurce</i>. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach		Stroje1.jpeg\|Strój rozbarski. Mężatka w chustce <i>purpurce</i>. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach
Linia 128:		Linia 129:

	Zimą kobiety okrywały głowy i plecy ciepłymi chustami o nazwie <i>hacki</i> – wykonywano je z mięsistej grubej wełny. W użyciu były też <i>plyjty</i> – duże prostokątne chusty wełniane, składane szalowo, zazwyczaj w ciemną kratę, zakładane na głowę i ramiona jako wierzchnie okrycie. Dziewczynki ubierane były podobnie jak matki – w <i>kiecki</i>, <i>jakle</i> i fartuchy (świąteczne zdobione były skromnym haftem o motywach roślinnych). Gładko zaczesane włosy zaplatały w warkocze związane wstążeczkami.		Zimą kobiety okrywały głowy i plecy ciepłymi chustami o nazwie <i>hacki</i> – wykonywano je z mięsistej grubej wełny. W użyciu były też <i>plyjty</i> – duże prostokątne chusty wełniane, składane szalowo, zazwyczaj w ciemną kratę, zakładane na głowę i ramiona jako wierzchnie okrycie. Dziewczynki ubierane były podobnie jak matki – w <i>kiecki</i>, <i>jakle</i> i fartuchy (świąteczne zdobione były skromnym haftem o motywach roślinnych). Gładko zaczesane włosy zaplatały w warkocze związane wstążeczkami.

	<gallery mode=packed heights=300px>		<gallery mode=packed heights=300px>
	Stroje6.jpeg\|Strój pszczyński. Kobiety z zespołu regionalnego z Jankowic (Pszczyna). Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2018		Stroje6.jpeg\|Strój pszczyński. Kobiety z zespołu regionalnego z Jankowic (Pszczyna). Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2018
Linia 199:		Linia 201:

	Przypomnieć trzeba, że w latach międzywojennych dawny góralski strój kobiecy zaczął ustępować przed zestawem cieszyńskim. W Wiśle ten proces rozpoczął się już pod koniec XIX wieku, kiedy większość młodych kobiet za swój uznała strój cieszyński, zwany tu śląskim (suknia z <i>żywotkiem</i> zwana jest w Wiśle <i>suknią śląską</i>). Po II wojnie światowej jako wzór wiślańskiego stroju utrwaliło się połączenie: góralski strój męski i kobiecy cieszyński. Z kolei w Istebnej, Koniakowie, Jaworzynce góralski strój kobiecy przetrwał mimo konkurencji cieszyńskiego, przyswojonego przez młodsze kobiety. Po 1990 roku, dzięki rozwojowi ruchu regionalnego, strój góralski przeżywa prawdziwy renesans jako ubiór na uroczyste okazje.		Przypomnieć trzeba, że w latach międzywojennych dawny góralski strój kobiecy zaczął ustępować przed zestawem cieszyńskim. W Wiśle ten proces rozpoczął się już pod koniec XIX wieku, kiedy większość młodych kobiet za swój uznała strój cieszyński, zwany tu śląskim (suknia z <i>żywotkiem</i> zwana jest w Wiśle <i>suknią śląską</i>). Po II wojnie światowej jako wzór wiślańskiego stroju utrwaliło się połączenie: góralski strój męski i kobiecy cieszyński. Z kolei w Istebnej, Koniakowie, Jaworzynce góralski strój kobiecy przetrwał mimo konkurencji cieszyńskiego, przyswojonego przez młodsze kobiety. Po 1990 roku, dzięki rozwojowi ruchu regionalnego, strój góralski przeżywa prawdziwy renesans jako ubiór na uroczyste okazje.

	<gallery mode=packed heights=300px>		<gallery mode=packed heights=300px>
	Stroje13.jpeg\|Strój górali śląskich. Fot. Stanisław Gadomski, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach		Stroje13.jpeg\|Strój górali śląskich. Fot. Stanisław Gadomski, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach
Linia 204:		Linia 207:
	Stroje15.jpeg\|Strój góralki śląskiej; mężatka w chustce związanej <i>na spuszcz</i>. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2004		Stroje15.jpeg\|Strój góralki śląskiej; mężatka w chustce związanej <i>na spuszcz</i>. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2004
	</gallery>		</gallery>

	==Stroje ludowe w małopolskiej części województwa śląskiego==		==Stroje ludowe w małopolskiej części województwa śląskiego==

Linia 220:		Linia 222:

	Strój Górali Żywieckich jest dobrze znany dzięki aktywności wielu regionalnych zespołów folklorystycznych.		Strój Górali Żywieckich jest dobrze znany dzięki aktywności wielu regionalnych zespołów folklorystycznych.

	<gallery mode=packed heights=300px>		<gallery mode=packed heights=300px>
	Stroje16.jpeg\|Strój górali żywieckich. Fot. Stanisław Gadomski, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach		Stroje16.jpeg\|Strój górali żywieckich. Fot. Stanisław Gadomski, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach
Linia 238:		Linia 241:

	===Strój laski (lachowski)===		===Strój laski (lachowski)===
	~~<gallery mode=packed heights=300px>~~		[[Plik:Stroje20.jpeg\|\|270px\|thumb\|right\|Strój laski. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach]]
	Stroje20.jpeg\|Strój laski. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach
	~~</gallery>~~

	Na północ od Żywca, „na dolinach”, w okolicach [[Biała\|Białej]] (obecnie części miasta [[Bielsko-Biała]]), np. w [[Kozy\|Kozach]], [[Pisarzowice\|Pisarzowicach]], a dalej na północ aż do [[Bestwina\|Bestwiny]], noszony był strój laski, nazywany też lachowskim (od nazwy Lachy). Najbardziej charakterystycznym elementem jego kobiecego zestawu (stroje męskie zanikły na początku XX wieku) były długie kaftany, sięgające poniżej bioder, z rękawami o bufiastej główce, zwężającymi się ku dołowi. Kaftany, zwane <i>jaklami</i>, były często bogato zdobione haftem sznurkowym, z reguły w tym samym kolorze, co tkanina <i>jakli</i>. Szyto je z tkanin wełnianych o ciemnej kolorystyce, bywały także bordowe. Ciemne były fałdziste suknie, starannie dobierano do nich kolor fartucha. Na głowie kobiety chętnie nosiły jedwabne chustki zwane <i>jedwabnicami</i> lub <i>śleśkami</i> (<i>ślaśkami</i>) – to ślad zapożyczenia ich z terenu sąsiedniego Śląska Cieszyńskiego (tam takie chustki zwano <i>szatkami</i>). W stroju laskim chustki wiązane były pod brodą.		Na północ od Żywca, „na dolinach”, w okolicach [[Biała\|Białej]] (obecnie części miasta [[Bielsko-Biała]]), np. w [[Kozy\|Kozach]], [[Pisarzowice\|Pisarzowicach]], a dalej na północ aż do [[Bestwina\|Bestwiny]], noszony był strój laski, nazywany też lachowskim (od nazwy Lachy). Najbardziej charakterystycznym elementem jego kobiecego zestawu (stroje męskie zanikły na początku XX wieku) były długie kaftany, sięgające poniżej bioder, z rękawami o bufiastej główce, zwężającymi się ku dołowi. Kaftany, zwane <i>jaklami</i>, były często bogato zdobione haftem sznurkowym, z reguły w tym samym kolorze, co tkanina <i>jakli</i>. Szyto je z tkanin wełnianych o ciemnej kolorystyce, bywały także bordowe. Ciemne były fałdziste suknie, starannie dobierano do nich kolor fartucha. Na głowie kobiety chętnie nosiły jedwabne chustki zwane <i>jedwabnicami</i> lub <i>śleśkami</i> (<i>ślaśkami</i>) – to ślad zapożyczenia ich z terenu sąsiedniego Śląska Cieszyńskiego (tam takie chustki zwano <i>szatkami</i>). W stroju laskim chustki wiązane były pod brodą.
Linia 253:		Linia 254:

	Wszystkie części stroju mają swoje nazwy w języku wilamowskim, różne spódnice nazywano na przykład <i>ruterouk</i> (czerwona sukienna), <i>sztrimikerouk</i> (pasiasta)<ref> Mieszkańcy Wilamowic stosują formę przymiotnikową „wilamowski”. Miejscowy uzus językowy konsekwentnie utrzymano w wydanej w 2001 roku monografii Wilamowic. Forma „wilamowicki” została przyjęta w: B. Bazielich: Strój wilamowicki, w serii: Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 2001. </ref>.		Wszystkie części stroju mają swoje nazwy w języku wilamowskim, różne spódnice nazywano na przykład <i>ruterouk</i> (czerwona sukienna), <i>sztrimikerouk</i> (pasiasta)<ref> Mieszkańcy Wilamowic stosują formę przymiotnikową „wilamowski”. Miejscowy uzus językowy konsekwentnie utrzymano w wydanej w 2001 roku monografii Wilamowic. Forma „wilamowicki” została przyjęta w: B. Bazielich: Strój wilamowicki, w serii: Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 2001. </ref>.

	<gallery mode=packed heights=300px>		<gallery mode=packed heights=300px>
	Stroje21.jpeg\|Strój wilamowski. Fot. Stanisław Gadomski, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach		Stroje21.jpeg\|Strój wilamowski. Fot. Stanisław Gadomski, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach

Praktykant: /* Współczesność */

2022-03-15T07:55:04Z

Współczesność

← poprzednia wersja		Wersja z 09:55, 15 mar 2022
Linia 288:		Linia 288:

	==Współczesność==		==Współczesność==
	~~<gallery mode=packed heights=300px>~~
	~~Stroje27.jpeg\| Procesja w Dąbrówce Wielkiej (obecnie Piekary Śląskie); kobiety w strojach rozbarskich. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 1986~~
	~~Stroje28.jpeg\| Przy pomniku powstańca śląskiego w Tychach w święto 3 Maja; kobiety w strojach pszczyńskich. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2009~~
	~~</gallery>~~

	Współcześnie w Polsce strój ludowy nigdzie nie jest już naturalnym, codziennym ubiorem mieszkańców danej okolicy. Jego kolekcje przechowywane są w muzeach, ale pewne jego zasoby pozostały także w zbiorach rodzin – te traktowane są jako element dziedzictwa kulturowego. W niektórych miejscowościach nie można sobie wyobrazić ważnych uroczystości religijnych lub państwowych bez udziału osób występujących w odświętnych strojach ludowych. Osoby te wszakże przebierają się w ten sposób z wyboru, właśnie na potrzeby określonego święta i świadomie manifestują w ten sposób przywiązanie do tradycji kulturowej swojej ziemi. Strój ludowy jest zatem dla nich kostiumem ceremonialnym i ta jego funkcja skłania do traktowania go w kategoriach wartości uroczystej według nazewnictwa Stanisława Ossowskiego.		Współcześnie w Polsce strój ludowy nigdzie nie jest już naturalnym, codziennym ubiorem mieszkańców danej okolicy. Jego kolekcje przechowywane są w muzeach, ale pewne jego zasoby pozostały także w zbiorach rodzin – te traktowane są jako element dziedzictwa kulturowego. W niektórych miejscowościach nie można sobie wyobrazić ważnych uroczystości religijnych lub państwowych bez udziału osób występujących w odświętnych strojach ludowych. Osoby te wszakże przebierają się w ten sposób z wyboru, właśnie na potrzeby określonego święta i świadomie manifestują w ten sposób przywiązanie do tradycji kulturowej swojej ziemi. Strój ludowy jest zatem dla nich kostiumem ceremonialnym i ta jego funkcja skłania do traktowania go w kategoriach wartości uroczystej według nazewnictwa Stanisława Ossowskiego.
Linia 300:		Linia 296:

	Na koniec ważna konstatacja: współczesna tendencja do szukania wierności pierwowzorom także w kwestii wykorzystywanego obecnie stroju ludowego wiąże się z rosnącym od ćwierćwiecza zainteresowaniem dziedzictwem kultury ludowej. W wiek dojrzały weszło pokolenie, które zna to dziedzictwo już nie z autopsji, a tylko z przekazu. Temu pokoleniu, szukającemu swoich korzeni, potrzebna jest solidna wiedza czerpana z najlepszych źródeł – z fachowych opracowań oraz z kolekcji muzealnych.		Na koniec ważna konstatacja: współczesna tendencja do szukania wierności pierwowzorom także w kwestii wykorzystywanego obecnie stroju ludowego wiąże się z rosnącym od ćwierćwiecza zainteresowaniem dziedzictwem kultury ludowej. W wiek dojrzały weszło pokolenie, które zna to dziedzictwo już nie z autopsji, a tylko z przekazu. Temu pokoleniu, szukającemu swoich korzeni, potrzebna jest solidna wiedza czerpana z najlepszych źródeł – z fachowych opracowań oraz z kolekcji muzealnych.

			<gallery mode=packed heights=300px>
			Stroje27.jpeg\| Procesja w Dąbrówce Wielkiej (obecnie Piekary Śląskie); kobiety w strojach rozbarskich. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 1986
			Stroje28.jpeg\| Przy pomniku powstańca śląskiego w Tychach w święto 3 Maja; kobiety w strojach pszczyńskich. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2009
			</gallery>

	==Bibliografia==		==Bibliografia==

Praktykant: /* Strój z okolic Częstochowy */

2022-03-15T07:54:45Z

Strój z okolic Częstochowy

← poprzednia wersja		Wersja z 09:54, 15 mar 2022
Linia 260:		Linia 260:

	===Strój z okolic Częstochowy===		===Strój z okolic Częstochowy===
	~~<gallery mode=packed heights=300px>~~
	~~Stroje24.jpeg\|Okładka książki autorstwa Reginy Rok~~
	~~Stroje25.jpeg\|Strój z okolic Częstochowy. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach~~
	~~</gallery>~~

	Skarbnicą wiedzy na temat stroju ludowego z okolic Częstochowy jest książka Reginy Rok, wydana 1998 roku<ref> R. Rok, Częstochowski strój ludowy, Częstochowa 1998.</ref>. To plon wieloletnich badań terenowych autorki, która w publikacji podkreśliła ubóstwo wcześniejszych eksploracji i prac na wskazany temat.		Skarbnicą wiedzy na temat stroju ludowego z okolic Częstochowy jest książka Reginy Rok, wydana 1998 roku<ref> R. Rok, Częstochowski strój ludowy, Częstochowa 1998.</ref>. To plon wieloletnich badań terenowych autorki, która w publikacji podkreśliła ubóstwo wcześniejszych eksploracji i prac na wskazany temat.
Linia 278:		Linia 274:

	Strój częstochowski, oparty w swym dawnym zestawie na samodziałowych pasiakach, z charakterystyczną zapaską naramienną, sięgał na południu do linii [[Kroczyce]] – [[Myszków]] – [[Koziegłowy]].		Strój częstochowski, oparty w swym dawnym zestawie na samodziałowych pasiakach, z charakterystyczną zapaską naramienną, sięgał na południu do linii [[Kroczyce]] – [[Myszków]] – [[Koziegłowy]].

			<gallery mode=packed heights=300px>
			Stroje24.jpeg\|Okładka książki autorstwa Reginy Rok
			Stroje25.jpeg\|Strój z okolic Częstochowy. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach
			</gallery>

	==Zaginione==		==Zaginione==

Praktykant: /* Strój wilamowski */

2022-03-15T07:54:25Z

Strój wilamowski

← poprzednia wersja		Wersja z 09:54, 15 mar 2022
Linia 245:		Linia 245:

	===Strój wilamowski===		===Strój wilamowski===
	~~<gallery mode=packed heights=300px>~~
	~~Stroje21.jpeg\|Strój wilamowski. Fot. Stanisław Gadomski, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach~~
	~~Stroje22.jpeg\|Strój wilamowski – mężatki. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2000~~
	~~Stroje23.jpeg\|Strój wilamowski dziewczęcy. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2000~~
	~~</gallery>~~

	[[Wilamowice]] to liczące około trzy tysiące mieszkańców miasteczko, położone na wschód od Bielska-Białej. Osadę w połowie XIII wieku założyli koloniści niemieccy (mieszkańcy chętniej mówią, że flamandzcy), a wilamowianie przez wieki zachowali język przodków, który w izolacji od ziem niemieckich rozwijał się w swoisty sposób, przyjmując zapożyczenia z gwar polskich. Dziś etnolekt wilamowski, czyli wymysöeryś, znają tylko nieliczni.		[[Wilamowice]] to liczące około trzy tysiące mieszkańców miasteczko, położone na wschód od Bielska-Białej. Osadę w połowie XIII wieku założyli koloniści niemieccy (mieszkańcy chętniej mówią, że flamandzcy), a wilamowianie przez wieki zachowali język przodków, który w izolacji od ziem niemieckich rozwijał się w swoisty sposób, przyjmując zapożyczenia z gwar polskich. Dziś etnolekt wilamowski, czyli wymysöeryś, znają tylko nieliczni.
Linia 258:		Linia 253:

	Wszystkie części stroju mają swoje nazwy w języku wilamowskim, różne spódnice nazywano na przykład <i>ruterouk</i> (czerwona sukienna), <i>sztrimikerouk</i> (pasiasta)<ref> Mieszkańcy Wilamowic stosują formę przymiotnikową „wilamowski”. Miejscowy uzus językowy konsekwentnie utrzymano w wydanej w 2001 roku monografii Wilamowic. Forma „wilamowicki” została przyjęta w: B. Bazielich: Strój wilamowicki, w serii: Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 2001. </ref>.		Wszystkie części stroju mają swoje nazwy w języku wilamowskim, różne spódnice nazywano na przykład <i>ruterouk</i> (czerwona sukienna), <i>sztrimikerouk</i> (pasiasta)<ref> Mieszkańcy Wilamowic stosują formę przymiotnikową „wilamowski”. Miejscowy uzus językowy konsekwentnie utrzymano w wydanej w 2001 roku monografii Wilamowic. Forma „wilamowicki” została przyjęta w: B. Bazielich: Strój wilamowicki, w serii: Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 2001. </ref>.
			<gallery mode=packed heights=300px>
			Stroje21.jpeg\|Strój wilamowski. Fot. Stanisław Gadomski, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach
			Stroje22.jpeg\|Strój wilamowski – mężatki. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2000
			Stroje23.jpeg\|Strój wilamowski dziewczęcy. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2000
			</gallery>

	===Strój z okolic Częstochowy===		===Strój z okolic Częstochowy===

Praktykant: /* Strój Górali Żywieckich */

2022-03-15T07:54:06Z

Strój Górali Żywieckich

← poprzednia wersja		Wersja z 09:54, 15 mar 2022
Linia 208:		Linia 208:

	===Strój Górali Żywieckich===		===Strój Górali Żywieckich===
	~~<gallery mode=packed heights=300px>~~
	~~Stroje16.jpeg\|Strój górali żywieckich. Fot. Stanisław Gadomski, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach~~
	~~Stroje17.jpeg\|Strój góralki żywieckiej; mężatka w czepku i chustce. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach~~
	~~Stroje18.jpeg\|Strój góralek żywieckich. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach~~
	~~</gallery>~~

	Siedziby Górali Żywieckich i Śląskich przez kilka wieków rozdzielała granica państwa (między Królestwem Polskim a Śląskiem Cieszyńskim, należącym kolejno do Czech i Austrii). Niemniej Górale Żywieccy to bliscy sąsiedzi Śląskich, a ponieważ obie grupy etnograficzne czerpią z tradycji kultury pasterskiej, to nie dziwi podobieństwo ich strojów męskich. Wyraźnie natomiast różnią się stroje kobiece.		Siedziby Górali Żywieckich i Śląskich przez kilka wieków rozdzielała granica państwa (między Królestwem Polskim a Śląskiem Cieszyńskim, należącym kolejno do Czech i Austrii). Niemniej Górale Żywieccy to bliscy sąsiedzi Śląskich, a ponieważ obie grupy etnograficzne czerpią z tradycji kultury pasterskiej, to nie dziwi podobieństwo ich strojów męskich. Wyraźnie natomiast różnią się stroje kobiece.
Linia 225:		Linia 220:

	Strój Górali Żywieckich jest dobrze znany dzięki aktywności wielu regionalnych zespołów folklorystycznych.		Strój Górali Żywieckich jest dobrze znany dzięki aktywności wielu regionalnych zespołów folklorystycznych.
			<gallery mode=packed heights=300px>
			Stroje16.jpeg\|Strój górali żywieckich. Fot. Stanisław Gadomski, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach
			Stroje17.jpeg\|Strój góralki żywieckiej; mężatka w czepku i chustce. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach
			Stroje18.jpeg\|Strój góralek żywieckich. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach
			</gallery>

	===Mieszczański strój żywiecki===		===Mieszczański strój żywiecki===

Praktykant: /* Strój Górali Śląskich */

2022-03-15T07:53:43Z

Strój Górali Śląskich

← poprzednia wersja		Wersja z 09:53, 15 mar 2022
Linia 185:		Linia 185:

	===Strój Górali Śląskich===		===Strój Górali Śląskich===
	~~<gallery mode=packed heights=300px>~~
	~~Stroje13.jpeg\|Strój górali śląskich. Fot. Stanisław Gadomski, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach~~
	~~Stroje14.jpeg\|Strój góralek śląskich; zespół śpiewaczy Stejizbianki z Wisły na estradzie w Brennej. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2018~~
	~~Stroje15.jpeg\|Strój góralki śląskiej; mężatka w chustce związanej <i>na spuszcz</i>. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2004~~
	~~</gallery>~~

	Górale Śląscy to jedna z zamieszkujących [[Karpaty]] grup etnograficznych, które w przeszłości związane były z kulturą i gospodarką pasterską, z wypasem owiec na karpackich polanach. W kulturze pasterskiej charakterystyczna była umiejętność obróbki wełny owczej, skór, kożuchów i wykorzystanie ich w odzieży. To pozostało jako wspólne dziedzictwo kulturowe karpackich grup góralskich i wpłynęło na swoistość strojów góralskich, ich wyraźną odmienność od strojów noszonych „na dolinach”.		Górale Śląscy to jedna z zamieszkujących [[Karpaty]] grup etnograficznych, które w przeszłości związane były z kulturą i gospodarką pasterską, z wypasem owiec na karpackich polanach. W kulturze pasterskiej charakterystyczna była umiejętność obróbki wełny owczej, skór, kożuchów i wykorzystanie ich w odzieży. To pozostało jako wspólne dziedzictwo kulturowe karpackich grup góralskich i wpłynęło na swoistość strojów góralskich, ich wyraźną odmienność od strojów noszonych „na dolinach”.
Linia 204:		Linia 199:

	Przypomnieć trzeba, że w latach międzywojennych dawny góralski strój kobiecy zaczął ustępować przed zestawem cieszyńskim. W Wiśle ten proces rozpoczął się już pod koniec XIX wieku, kiedy większość młodych kobiet za swój uznała strój cieszyński, zwany tu śląskim (suknia z <i>żywotkiem</i> zwana jest w Wiśle <i>suknią śląską</i>). Po II wojnie światowej jako wzór wiślańskiego stroju utrwaliło się połączenie: góralski strój męski i kobiecy cieszyński. Z kolei w Istebnej, Koniakowie, Jaworzynce góralski strój kobiecy przetrwał mimo konkurencji cieszyńskiego, przyswojonego przez młodsze kobiety. Po 1990 roku, dzięki rozwojowi ruchu regionalnego, strój góralski przeżywa prawdziwy renesans jako ubiór na uroczyste okazje.		Przypomnieć trzeba, że w latach międzywojennych dawny góralski strój kobiecy zaczął ustępować przed zestawem cieszyńskim. W Wiśle ten proces rozpoczął się już pod koniec XIX wieku, kiedy większość młodych kobiet za swój uznała strój cieszyński, zwany tu śląskim (suknia z <i>żywotkiem</i> zwana jest w Wiśle <i>suknią śląską</i>). Po II wojnie światowej jako wzór wiślańskiego stroju utrwaliło się połączenie: góralski strój męski i kobiecy cieszyński. Z kolei w Istebnej, Koniakowie, Jaworzynce góralski strój kobiecy przetrwał mimo konkurencji cieszyńskiego, przyswojonego przez młodsze kobiety. Po 1990 roku, dzięki rozwojowi ruchu regionalnego, strój góralski przeżywa prawdziwy renesans jako ubiór na uroczyste okazje.
			<gallery mode=packed heights=300px>
			Stroje13.jpeg\|Strój górali śląskich. Fot. Stanisław Gadomski, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach
			Stroje14.jpeg\|Strój góralek śląskich; zespół śpiewaczy Stejizbianki z Wisły na estradzie w Brennej. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2018
			Stroje15.jpeg\|Strój góralki śląskiej; mężatka w chustce związanej <i>na spuszcz</i>. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 2004
			</gallery>

	==Stroje ludowe w małopolskiej części województwa śląskiego==		==Stroje ludowe w małopolskiej części województwa śląskiego==

← poprzednia wersja		Wersja z 08:38, 23 mar 2022
Linia 34:		Linia 34:
	Od początku XX wieku, a zwłaszcza w latach międzywojennych, widoczne było postępujące zjawisko odrzucania ubiorów chłopskich na rzecz tańszej odzieży miejskiej, zwłaszcza wśród tych mieszkańców wsi, którzy podejmowali pracę poza rolnictwem. W większym stopniu dotyczyło to mężczyzn, którzy w wielu okolicach rozstali się z ubiorami wiejskimi już na przełomie XIX i XX wieku. W przypadku kobiecych strojów ludowych dłuższą ich żywotność można było zauważyć w tych okolicach, gdzie do wykonania części strojów stosunkowo wcześnie zaczęto wykorzystywać tkaniny fabryczne. Dostępność odpowiednich produktów: tkanin wełnianych, jedwabiu, aksamitów, niezbędnych do uszycia śląskich <i>kiecek</i> i <i>jakli</i>, wpłynęła na przykład na żywotność kobiecego stroju ludowego we wsiach położonych w pobliżu przemysłowych miast Górnego Śląska. A mogłoby się wydawać, że takie industrialne sąsiedztwo powinno działać odwrotnie, przyspieszając przejmowanie mody miejskiej.		Od początku XX wieku, a zwłaszcza w latach międzywojennych, widoczne było postępujące zjawisko odrzucania ubiorów chłopskich na rzecz tańszej odzieży miejskiej, zwłaszcza wśród tych mieszkańców wsi, którzy podejmowali pracę poza rolnictwem. W większym stopniu dotyczyło to mężczyzn, którzy w wielu okolicach rozstali się z ubiorami wiejskimi już na przełomie XIX i XX wieku. W przypadku kobiecych strojów ludowych dłuższą ich żywotność można było zauważyć w tych okolicach, gdzie do wykonania części strojów stosunkowo wcześnie zaczęto wykorzystywać tkaniny fabryczne. Dostępność odpowiednich produktów: tkanin wełnianych, jedwabiu, aksamitów, niezbędnych do uszycia śląskich <i>kiecek</i> i <i>jakli</i>, wpłynęła na przykład na żywotność kobiecego stroju ludowego we wsiach położonych w pobliżu przemysłowych miast Górnego Śląska. A mogłoby się wydawać, że takie industrialne sąsiedztwo powinno działać odwrotnie, przyspieszając przejmowanie mody miejskiej.

	Przywołane przykłady pokazują, jak wiele czynników, wpływało na wygląd strojów ludowych, a także na trwałość wzoru kulturowego, jakim było ich użytkowanie.		Przywołane przykłady pokazują, jak wiele czynników wpływało na wygląd strojów ludowych, a także na trwałość wzoru kulturowego, jakim było ich użytkowanie.

	==Strój jako komunikat. O sztuce „czytania” stroju ludowego==		==Strój jako komunikat. O sztuce „czytania” stroju ludowego==
Linia 70:		Linia 70:
	===Strój rozbarski (zwany także bytomskim lub górzańskim)<ref>Górzański – od słowa „góra”, które dawniej znaczyło „kopalnia”</ref>===		===Strój rozbarski (zwany także bytomskim lub górzańskim)<ref>Górzański – od słowa „góra”, które dawniej znaczyło „kopalnia”</ref>===

	Nazwa tej odmiany stroju pochodzi od miejscowości [[Rozbark]]: to dawna wieś, od średniowiecza po XIX ~~wieku~~ leżąca tuż za murami miejskimi Bytomia (od strony wschodniej). W 1927 roku Rozbark został włączony w granice Bytomia, współcześnie stanowi południowo-wschodnią dzielnicę miasta. Zasięg stroju rozbarskiego odpowiadał obszarowi historycznej [[Ziemia Bytomska\|ziemi bytomskiej]], na południu sięgał po dawne wsie [[Chorzów]] i [[Dąb]] (Dąb od 1924 jest dzielnicą [[Katowice\|Katowic]]), a na północy po [[Miasteczko Śląskie]] (dalej, w okolicy [[Lubliniec\|Lublińca]], dawny strój ludowy wykazywał cechy mieszane łącząc elementy stroju rozbarskiego i olesko-kluczborskiego)<ref>Jak pisze B. Bazielich, w okolicach Lublińca „już pod koniec XIX wieku tradycje miejscowego stroju zupełnie zamarły”. B. Bazielich, Śląskie stroje ludowe, Katowice 1988, s. 101.</ref>. W swojej najbardziej charakterystycznej postaci noszony był we wsiach w okolicy Bytomia i Piekar Śląskich.		Nazwa tej odmiany stroju pochodzi od miejscowości [[Rozbark]]: to dawna wieś, od średniowiecza po XIX wiek leżąca tuż za murami miejskimi Bytomia (od strony wschodniej). W 1927 roku Rozbark został włączony w granice Bytomia, współcześnie stanowi południowo-wschodnią dzielnicę miasta. Zasięg stroju rozbarskiego odpowiadał obszarowi historycznej [[Ziemia Bytomska\|ziemi bytomskiej]], na południu sięgał po dawne wsie [[Chorzów]] i [[Dąb]] (Dąb od 1924 jest dzielnicą [[Katowice\|Katowic]]), a na północy po [[Miasteczko Śląskie]] (dalej, w okolicy [[Lubliniec\|Lublińca]], dawny strój ludowy wykazywał cechy mieszane łącząc elementy stroju rozbarskiego i olesko-kluczborskiego)<ref>Jak pisze B. Bazielich, w okolicach Lublińca „już pod koniec XIX wieku tradycje miejscowego stroju zupełnie zamarły”. B. Bazielich, Śląskie stroje ludowe, Katowice 1988, s. 101.</ref>. W swojej najbardziej charakterystycznej postaci noszony był we wsiach w okolicy Bytomia i Piekar Śląskich.

	To najbardziej rozpoznawalna odmiana stroju górnośląskiego, a jego wersja dziewczęca uchodzi za ikonę regionu. Najdłużej strój ten przetrwał we wsi [[Dąbrówka Wielka]] (dziś dzielnica Piekar Śląskich), gdzie do lat 90. XX wieku nosiły go na co dzień najstarsze kobiety, a w święta kościelne, do procesji, ubierały się w jego zabytkowe, przechowywane w domach komplety także młodsze kobiety, dziewczęta oraz mężczyźni. Spośród wszystkich subregionów Górnego Śląska tylko tu bowiem – właśnie w Dąbrówce Wielkiej – do współczesności zachował się męski strój ludowy, traktowany przez bogatych gospodarzy jako przedmiot dumy i wyznacznik prestiżu. W Dąbrówce do dziś w czasie procesji Bożego Ciała baldachim niosą mężczyźni w oryginalnych ludowych strojach, odziedziczonych po przodkach.		To najbardziej rozpoznawalna odmiana stroju górnośląskiego, a jego wersja dziewczęca uchodzi za ikonę regionu. Najdłużej strój ten przetrwał we wsi [[Dąbrówka Wielka]] (dziś dzielnica Piekar Śląskich), gdzie do lat 90. XX wieku nosiły go na co dzień najstarsze kobiety, a w święta kościelne, do procesji, ubierały się w jego zabytkowe, przechowywane w domach komplety także młodsze kobiety, dziewczęta oraz mężczyźni. Spośród wszystkich subregionów Górnego Śląska tylko tu bowiem – właśnie w Dąbrówce Wielkiej – do współczesności zachował się męski strój ludowy, traktowany przez bogatych gospodarzy jako przedmiot dumy i wyznacznik prestiżu. W Dąbrówce do dziś w czasie procesji Bożego Ciała baldachim niosą mężczyźni w oryginalnych ludowych strojach, odziedziczonych po przodkach.
Linia 92:		Linia 92:
	Na <i>wierzcheń</i> warto zwrócić baczniejszą uwagę. Jego dekolt obszyty był szeroką jedwabną wstążką o kwiecistym wzorze wykonanym techniką żakardową; wstęga ta była zazwyczaj niebieska, w przypadku <i>wierzchni</i> czarnych mogła być też amarantowa lub czerwona. Zapięcie <i>wierzchnia</i> było zdobione szamerunkami z cienkich sznureczków splecionych z nici żółtych, granatowych i zielonych. Krój gorsetu tworzył z tyłu w pasie trzy tzw. <i>tacki</i> obszyte wąską wstążeczką. Z przodu takich obszyć nie stosowano, ponieważ tu dolny brzeg gorsetu przykrywał fartuch i zawiązana w pasie wstążka; widoczne były tylko <i>tacki</i> z tyłu. Warto jeszcze raz podkreślić: strój rozbarski jest jedynym w grupie strojów śląskich, w którym występuje taki odrębny gorset. Prof. Barbara Bazielich tłumaczyła to oddziaływaniem wzorców krakowskich (nie bez znaczenia był fakt, że ziemia bytomska do 1821 roku urzędowo należała do biskupstwa krakowskiego). Atrakcyjność rozbarskiego <i>wierzchnia</i> i ogólniej uroda uroczystego zestawu stroju kobiecego z <i>kabotkiem</i> i <i>wierzchniem</i> powodowała, że był on chętnie przejmowany na terenach sąsiadujących z historyczną ziemią bytomską. W ten sposób rozszerzał się także zasięg chustki <i>purpurki</i>.		Na <i>wierzcheń</i> warto zwrócić baczniejszą uwagę. Jego dekolt obszyty był szeroką jedwabną wstążką o kwiecistym wzorze wykonanym techniką żakardową; wstęga ta była zazwyczaj niebieska, w przypadku <i>wierzchni</i> czarnych mogła być też amarantowa lub czerwona. Zapięcie <i>wierzchnia</i> było zdobione szamerunkami z cienkich sznureczków splecionych z nici żółtych, granatowych i zielonych. Krój gorsetu tworzył z tyłu w pasie trzy tzw. <i>tacki</i> obszyte wąską wstążeczką. Z przodu takich obszyć nie stosowano, ponieważ tu dolny brzeg gorsetu przykrywał fartuch i zawiązana w pasie wstążka; widoczne były tylko <i>tacki</i> z tyłu. Warto jeszcze raz podkreślić: strój rozbarski jest jedynym w grupie strojów śląskich, w którym występuje taki odrębny gorset. Prof. Barbara Bazielich tłumaczyła to oddziaływaniem wzorców krakowskich (nie bez znaczenia był fakt, że ziemia bytomska do 1821 roku urzędowo należała do biskupstwa krakowskiego). Atrakcyjność rozbarskiego <i>wierzchnia</i> i ogólniej uroda uroczystego zestawu stroju kobiecego z <i>kabotkiem</i> i <i>wierzchniem</i> powodowała, że był on chętnie przejmowany na terenach sąsiadujących z historyczną ziemią bytomską. W ten sposób rozszerzał się także zasięg chustki <i>purpurki</i>.

	Ważnym uzupełnieniem stroju były korale, <i>prawe</i> (prawdziwe) lub sztuczne, zwane <i>zyglokami</i>, do których przyczepiano metalowy, pozłacany krzyżyk. Przy zapięciu korali mocowano kokardę z jedwabnej wstążki o długich końcach opadających na plecy, wstążki spływały też z tyłu wieńca, służyły również do przepasania w talii. Na plecach panny furkotały więc zazwyczaj trzy pary długich wstęg. Z wąskiej wstążki formowano także kokardkę podłożoną pod krzyżyk korali		Ważnym uzupełnieniem stroju były korale, <i>prawe</i> (prawdziwe) lub sztuczne, zwane <i>zyglokami</i>, do których przyczepiano metalowy, pozłacany krzyżyk. Przy zapięciu korali mocowano kokardę z jedwabnej wstążki o długich końcach opadających na plecy, wstążki spływały też z tyłu wieńca, służyły również do przepasania w talii. Na plecach panny furkotały więc zazwyczaj trzy pary długich wstęg. Z wąskiej wstążki formowano także kokardkę podłożoną pod krzyżyk korali.

	Na koniec trzeba jeszcze wspomnieć o strojach ślubnych. Zachowane archiwalne zdjęcia weselne z początku XX wieku, obiekty muzealne, a także spisane przed laty relacje uzmysławiają, że ubiór pana młodego był taki, jak opisany wcześniej męski strój uroczysty: biała koszula, <i>bruclek</i>, <i>kamzola</i> itd. W chłodniejszej porze roku pan młody zakładał także <i>suknię</i>, czyli granatową sukmanę. Sprawiano taką młodemu do ślubu i musiała mu służyć przez całe życie, podobnie jak czapka <i>tchórzówka</i>. Wyróżniające pana młodego atrybuty to gałązki mirtu z zieloną wstęgą, przypięte do lewej klapy i chustka <i>jedbowka</i> w zielonej tonacji, zawiązana pod kołnierzykiem koszuli.		Na koniec trzeba jeszcze wspomnieć o strojach ślubnych. Zachowane archiwalne zdjęcia weselne z początku XX wieku, obiekty muzealne, a także spisane przed laty relacje uzmysławiają, że ubiór pana młodego był taki, jak opisany wcześniej męski strój uroczysty: biała koszula, <i>bruclek</i>, <i>kamzola</i> itd. W chłodniejszej porze roku pan młody zakładał także <i>suknię</i>, czyli granatową sukmanę. Sprawiano taką młodemu do ślubu i musiała mu służyć przez całe życie, podobnie jak czapka <i>tchórzówka</i>. Wyróżniające pana młodego atrybuty to gałązki mirtu z zieloną wstęgą, przypięte do lewej klapy i chustka <i>jedbowka</i> w zielonej tonacji, zawiązana pod kołnierzykiem koszuli.
Linia 103:		Linia 103:
	Stroje1.jpeg\|Strój rozbarski. Mężatka w chustce <i>purpurce</i>. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach		Stroje1.jpeg\|Strój rozbarski. Mężatka w chustce <i>purpurce</i>. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach
	Stroje2.jpeg\|Strój rozbarski dziewczęcy. Po procesji Bożego Ciała w Dąbrówce Wielkiej (ob. Piekary Śląskie). Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 1986		Stroje2.jpeg\|Strój rozbarski dziewczęcy. Po procesji Bożego Ciała w Dąbrówce Wielkiej (ob. Piekary Śląskie). Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 1986
	Stroje3.jpeg\|Strój rozbarski dziewczęcy. Widoczny sposób upięcia wieńca <i>galandy</i>. Dąbrówka Wielka (ob. Piekary Śląskie. Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek), 1986		Stroje3.jpeg\|Strój rozbarski dziewczęcy. Widoczny sposób upięcia wieńca <i>galandy</i>. Dąbrówka Wielka (ob. Piekary Śląskie). Fot. Maria Lipok-Bierwiaczonek, 1986
	Stroje4.jpeg\|Strój rozbarski – para młoda i drużba (z lewej). Fot. Stanisław Gadomski, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach		Stroje4.jpeg\|Strój rozbarski – para młoda i drużba (z lewej). Fot. Stanisław Gadomski, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach
	Stroje5.jpeg\|Strój rozbarski na letnie niedzielne popołudnie. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach		Stroje5.jpeg\|Strój rozbarski na letnie niedzielne popołudnie. Fot. Barbara Kubska, zbiory Muzeum Miejskiego w Tychach