Pradzieje (ziem) Górnego Śląska - Historia wersji

Praktykant o 08:29, 24 wrz 2024

2024-09-24T08:29:38Z

Praktykant o 07:16, 24 wrz 2024

2024-09-24T07:16:57Z

← poprzednia wersja		Wersja z 09:16, 24 wrz 2024
Linia 238:		Linia 238:
	# Lindner L., Marks L., Origin and age of Pleistocene „mixed gravels” in the northern foreland of the Carpathians, „Annales Societatis Geologorum Poloniae”, vol. 83, 2013, s. 28‒36.		# Lindner L., Marks L., Origin and age of Pleistocene „mixed gravels” in the northern foreland of the Carpathians, „Annales Societatis Geologorum Poloniae”, vol. 83, 2013, s. 28‒36.
	# Łaciak D., Nadodrzańska ceramika malowana. Społeczno-kulturowe konteksty wytwórczości we wczesnej epoce żelaza, Wrocław 2017.		# Łaciak D., Nadodrzańska ceramika malowana. Społeczno-kulturowe konteksty wytwórczości we wczesnej epoce żelaza, Wrocław 2017.
	~~# Łęczycki S., Äneolithikum und Frühbronzezeit im Raum der Oberen Oder / Eneolit i wczesny okres epoki brązu w dorzeczu górnej Odry, Katowice 2014.~~
	# Łęczycki S., Äneolithikum und Frühbronzezeit im Raum der Oberen Oder / Eneolit i wczesny okres epoki brązu w dorzeczu górnej Odry, Katowice 2014.		# Łęczycki S., Äneolithikum und Frühbronzezeit im Raum der Oberen Oder / Eneolit i wczesny okres epoki brązu w dorzeczu górnej Odry, Katowice 2014.
	# Markiewicz M., Tomczak E., The tradition of pottery painting in the Upper Silesian-Lesser Polish regional group of the Lusatian culture in the Early Iron Age. The example of the cemetery at Dobrzeń Mały, Opole district, „Praehistorische Zeitschrift”, Bd. 97 (1), 2022, s. 195‒218.		# Markiewicz M., Tomczak E., The tradition of pottery painting in the Upper Silesian-Lesser Polish regional group of the Lusatian culture in the Early Iron Age. The example of the cemetery at Dobrzeń Mały, Opole district, „Praehistorische Zeitschrift”, Bd. 97 (1), 2022, s. 195‒218.

Praktykant o 07:56, 23 wrz 2024

2024-09-23T07:56:02Z

← poprzednia wersja		Wersja z 09:56, 23 wrz 2024
Linia 62:		Linia 62:

	==Młodsza epoka kamienia (neolit i eneolit)==		==Młodsza epoka kamienia (neolit i eneolit)==
	[[Plik:Ryc 4.jpg\|mały\|475x475px\|Gliniana figurka antropomorficzna kultury lendzielskiej z Raciborza-Ocic (wysokość 10,5 cm); nneolit. Fot. T. Gąsior, w: Skarby ziemi wydarte. Górny Śląsk i pogranicze, Katowice 2005, s. 24.]]
	[[Plik:Ryc 5.jpg\|mały\|291x291px\|Gliniane wanienka, pucharek i garnek kultury malickiej z Raciborza-Starej Wsi, stanowisko 54 (wysokość do 10 cm). Fot. K. K. Pollesch, w: Skarby ziemi wydarte. Górny Śląsk i pogranicze, Katowice 2005, s. 26.]]
	[[Plik:Ryc 6.jpg\|mały\|290x290px\|Gliniana amfora kultury ceramiki sznurowej z Książenic, pow. rybnicki (wysokość 13 cm). Fot. K. K. Pollesch, w: Skarby ziemi wydarte. Górny Śląsk i pogranicze, Katowice 2005, s. 31.]]
	W młodszej epoce kamienia następowało przechodzenie z gospodarki przyswajalnej na wytwórczą, opartą o uprawę roślin i chów zwierząt (tzw. rewolucja neolityczna). W regionie górnośląskim proces ten rozpoczął się około 5350‒5300 lat p.n.e., wraz z przybyciem przedstawicieli kultury ceramiki wstęgowej rytej (krąg kultur naddunajskich, tzw. kompleks linearny), powstałej na obszarze zachodnich Węgier, południowo-zachodniej Słowacji i Austrii według modelu, którego podstawy zostały wypracowane na Bliskim Wschodzie w IX i VIII tysiącleciu p.n.e. Początki eneolitu, wyróżniającego się użytkowaniem wyrobów z metali kolorowych, przede wszystkim miedzianych, przypadają na IV tysiąclecie p.n.e.<ref>Szerzej o sytuacji kulturowej na Górnym Śląsku w młodszej epoce kamienia: Archeologia : Górny Śląsk, s. 47‒77; E. M. Foltyn, E. Foltyn, Ziemie Górnego Śląska…, s. 63‒101; Pierwsi rolnicy i hodowcy…, s. 15‒29, 39‒46, 53‒126. Tam starsza literatura. Nowsze publikacje na temat kultur neolitycznych na Górnym Śląsku por. niżej: Literatura (rozdział 3).</ref>		W młodszej epoce kamienia następowało przechodzenie z gospodarki przyswajalnej na wytwórczą, opartą o uprawę roślin i chów zwierząt (tzw. rewolucja neolityczna). W regionie górnośląskim proces ten rozpoczął się około 5350‒5300 lat p.n.e., wraz z przybyciem przedstawicieli kultury ceramiki wstęgowej rytej (krąg kultur naddunajskich, tzw. kompleks linearny), powstałej na obszarze zachodnich Węgier, południowo-zachodniej Słowacji i Austrii według modelu, którego podstawy zostały wypracowane na Bliskim Wschodzie w IX i VIII tysiącleciu p.n.e. Początki eneolitu, wyróżniającego się użytkowaniem wyrobów z metali kolorowych, przede wszystkim miedzianych, przypadają na IV tysiąclecie p.n.e.<ref>Szerzej o sytuacji kulturowej na Górnym Śląsku w młodszej epoce kamienia: Archeologia : Górny Śląsk, s. 47‒77; E. M. Foltyn, E. Foltyn, Ziemie Górnego Śląska…, s. 63‒101; Pierwsi rolnicy i hodowcy…, s. 15‒29, 39‒46, 53‒126. Tam starsza literatura. Nowsze publikacje na temat kultur neolitycznych na Górnym Śląsku por. niżej: Literatura (rozdział 3).</ref>

Linia 94:		Linia 92:

	==Epoka brązu i wczesna epoka żelaza==		==Epoka brązu i wczesna epoka żelaza==
	[[Plik:Ryc 7.jpg\|mały\|291x291px\|Siekierki, bransolety i naszyjniki ze skarbu wyrobów brązowych z Pilszcza (pow. głubczycki),. Fot. T. Gąsior, w: Skarby ziemi wydarte. Górny Śląsk i pogranicze, Katowice 2005, s. 38.]]
	Epoka brązu (ok. 2300‒750 p.n.e.) dzielona jest na pięć okresów (I‒V): wczesny (ok. 2300‒1600 p.n.e.), starszy (ok. 1600‒1300 p.n.e.), środkowy (ok. 1300‒1100 p.n.e.), młodszy (ok. 1100‒900 p.n.e.) i późny (ok. 900‒750 p.n.e.). Na wczesną epokę żelaza przypadają fazy C (ok. 750‒550 p.n.e.) i D (ok. 550‒400 p.n.e.) okresu halsztackiego. Znaczącą rolę odgrywał w tym czasie brąz (stop miedzi i cyny w stosunku 9:1) oraz przedmioty brązowe. Nierówny dostęp do surowca i wyrobów metalowych powodował znaczne różnice terytorialne w rozwoju kulturowym, ożywienie kontaktów wymiennych oraz kształtowanie się elit społecznych kontrolujących powstające regularne szlaki handlowe.		Epoka brązu (ok. 2300‒750 p.n.e.) dzielona jest na pięć okresów (I‒V): wczesny (ok. 2300‒1600 p.n.e.), starszy (ok. 1600‒1300 p.n.e.), środkowy (ok. 1300‒1100 p.n.e.), młodszy (ok. 1100‒900 p.n.e.) i późny (ok. 900‒750 p.n.e.). Na wczesną epokę żelaza przypadają fazy C (ok. 750‒550 p.n.e.) i D (ok. 550‒400 p.n.e.) okresu halsztackiego. Znaczącą rolę odgrywał w tym czasie brąz (stop miedzi i cyny w stosunku 9:1) oraz przedmioty brązowe. Nierówny dostęp do surowca i wyrobów metalowych powodował znaczne różnice terytorialne w rozwoju kulturowym, ożywienie kontaktów wymiennych oraz kształtowanie się elit społecznych kontrolujących powstające regularne szlaki handlowe.

Linia 116:		Linia 114:

	Utrzymywano relacje z populacjami środkowodunajskiej kultury mogiłowej. O kontaktach z terenami Kotliny Panońskiej może świadczyć odkryty w Cisku, pow. kędzierzyńsko-kozielski brązowy czekan z tarczowatym obuchem. Przedmiotom tego rodzaju przypisuje się m.in. funkcję prestiżową<ref>K. Nowak, J. G. Tarbay, B. Maróti, Z. Kis, G.Káli, Czekan z tarczowatym obuchem z Ciska. Śmiercionośna broń czy oznaka prestiżu?, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Archeologia”, nr 23, 2021, s. 85‒110.</ref>.		Utrzymywano relacje z populacjami środkowodunajskiej kultury mogiłowej. O kontaktach z terenami Kotliny Panońskiej może świadczyć odkryty w Cisku, pow. kędzierzyńsko-kozielski brązowy czekan z tarczowatym obuchem. Przedmiotom tego rodzaju przypisuje się m.in. funkcję prestiżową<ref>K. Nowak, J. G. Tarbay, B. Maróti, Z. Kis, G.Káli, Czekan z tarczowatym obuchem z Ciska. Śmiercionośna broń czy oznaka prestiżu?, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Archeologia”, nr 23, 2021, s. 85‒110.</ref>.
	[[Plik:Ryc 8.jpg\|mały\|314x314px\|Siekierki i sierp ze skarbu wyrobów brązowych z Czarkowa (pow. gliwicki). Fot. K. K. Pollesch, w: Skarby ziemi wydarte. Górny Śląsk i pogranicze, Katowice 2005, s. 49.]]
	[[Plik:Ryc 9.jpg\|mały\|349x349px\|Kolia z paciorków szkliwionych i diadem z krążków ołowianych (średnica 3,5 cm) z cmentarzyska w Świbiu, powiat gliwicki. Fot. S. Janiczek, w: Skarby ziemi wydarte. Górny Śląsk i pogranicze, Katowice 2005, s. 61.]]
	[[Plik:Ryc 10.jpg\|mały\|290x290px\|Gliniane naczynie malowane z cmentarzyska w Świbiu, powiat gliwicki. Fot. W. Turkowski, w: Archeologia. Górny Śląsk, red. E. Tomczak, Katowice 2013, s. 105, ryc. 25 (<nowiki>https://instytutkorfantego.pl/wp-content/uploads/2019/02/Archeologia-Gorny-Slask-ilovepdf-compressed-ilovepdf-compressed.pdf</nowiki>.).]]
	W XIV wieku p.n.e. doszło w Europie Środkowej do przełomu światopoglądowego i zmian w systemie wierzeń. Upowszechnił się ciałopalny obrządek pogrzebowy. Na Górnym Śląsku nową wspólnotę – pól popielnicowych – reprezentowała przez około 1000 lat kultura łużycka<ref>O kulturze łużyckiej na Górnym Śląsku: Archeologia : Górny Śląsk, s. 91‒106; E. M. Foltyn, E. Foltyn, Ziemie Górnego Śląska…, s. 119‒159; Ł. Mrówka, Struktury osadnicze we wczesnych fazach kultury łużyckiej na Górnym Śląsku, Rzeszów 2014. Tam starsza literatura. Nowsze publikacje o kulturze łużyckiej na Górnym Śląsku por. niżej: Literatura (rozdział 4).</ref>. Ścierały się tutaj wpływy jej dwóch, rozwijających się w odmiennym rytmie, grup: śląskiej (podgrupa głubczycka) i górnośląsko-małopolskiej (podgrupy częstochowsko-gliwicka i kępińska). Zręby śląskiej kultury łużyckiej, która zajmowała także Śląsk Dolny, południową Wielkopolskę i północno-wschodnie Morawy, kształtowały się już u schyłku starszej epoki brązu na Płaskowyżu Głubczyckim. Górnośląsko-małopolska kultura łużycka, sięgająca po zachodnią Małopolskę i południowo-wschodnią Wielkopolskę, zaczęła się formować dopiero w XIII stuleciu. Pierwsza, progresywna, ulegała wpływom zachodnim i południowym, w tym przyalpejskiego halsztackiego kręgu kulturowego, a za jego pośrednictwem, cywilizacji śródziemnomorskich. Druga, bardziej tradycyjna, funkcjonowała (z wyjątkiem zachodnich rubieży) w izolacji. Obie grupy dzieliła Odra oraz Wisła na odcinku do okolic [[Skoczów\|Skoczowa]].		W XIV wieku p.n.e. doszło w Europie Środkowej do przełomu światopoglądowego i zmian w systemie wierzeń. Upowszechnił się ciałopalny obrządek pogrzebowy. Na Górnym Śląsku nową wspólnotę – pól popielnicowych – reprezentowała przez około 1000 lat kultura łużycka<ref>O kulturze łużyckiej na Górnym Śląsku: Archeologia : Górny Śląsk, s. 91‒106; E. M. Foltyn, E. Foltyn, Ziemie Górnego Śląska…, s. 119‒159; Ł. Mrówka, Struktury osadnicze we wczesnych fazach kultury łużyckiej na Górnym Śląsku, Rzeszów 2014. Tam starsza literatura. Nowsze publikacje o kulturze łużyckiej na Górnym Śląsku por. niżej: Literatura (rozdział 4).</ref>. Ścierały się tutaj wpływy jej dwóch, rozwijających się w odmiennym rytmie, grup: śląskiej (podgrupa głubczycka) i górnośląsko-małopolskiej (podgrupy częstochowsko-gliwicka i kępińska). Zręby śląskiej kultury łużyckiej, która zajmowała także Śląsk Dolny, południową Wielkopolskę i północno-wschodnie Morawy, kształtowały się już u schyłku starszej epoki brązu na Płaskowyżu Głubczyckim. Górnośląsko-małopolska kultura łużycka, sięgająca po zachodnią Małopolskę i południowo-wschodnią Wielkopolskę, zaczęła się formować dopiero w XIII stuleciu. Pierwsza, progresywna, ulegała wpływom zachodnim i południowym, w tym przyalpejskiego halsztackiego kręgu kulturowego, a za jego pośrednictwem, cywilizacji śródziemnomorskich. Druga, bardziej tradycyjna, funkcjonowała (z wyjątkiem zachodnich rubieży) w izolacji. Obie grupy dzieliła Odra oraz Wisła na odcinku do okolic [[Skoczów\|Skoczowa]].

Linia 150:		Linia 146:

	==Okres lateński, okres rzymski i okres wędrówek ludów==		==Okres lateński, okres rzymski i okres wędrówek ludów==
	[[Plik:Ryc 11.jpg\|mały\|290x290px\|Srebrne i złote monety celtyckie z osady kultury lateńskiej w Nowej Cerekwi, powiat głubczycki. Fot. R. Sierka, w: Archeologia. Górny Śląsk, red. E. Tomczak, Katowice 2013, s. 116, ryc. 7 (<nowiki>https://instytutkorfantego.pl/wp-content/uploads/2019/02/Archeologia-Gorny-Slask-ilovepdf-compressed-ilovepdf-compressed.pdf</nowiki>.).]]
	W okresie lateńskim (przedrzymskim), obejmującym ostatnie czterysta lat przed naszą erą, pierwszoplanowa rola przypadła Celtom (Galom) i ich kulturze nazywanej lateńską.		W okresie lateńskim (przedrzymskim), obejmującym ostatnie czterysta lat przed naszą erą, pierwszoplanowa rola przypadła Celtom (Galom) i ich kulturze nazywanej lateńską.

Praktykant: /* Okres lateński, okres rzymski i okres wędrówek ludów */

2024-09-15T15:42:14Z

Okres lateński, okres rzymski i okres wędrówek ludów

← poprzednia wersja		Wersja z 17:42, 15 wrz 2024
Linia 150:		Linia 150:

	==Okres lateński, okres rzymski i okres wędrówek ludów==		==Okres lateński, okres rzymski i okres wędrówek ludów==
			[[Plik:Ryc 11.jpg\|mały\|290x290px\|Srebrne i złote monety celtyckie z osady kultury lateńskiej w Nowej Cerekwi, powiat głubczycki. Fot. R. Sierka, w: Archeologia. Górny Śląsk, red. E. Tomczak, Katowice 2013, s. 116, ryc. 7 (<nowiki>https://instytutkorfantego.pl/wp-content/uploads/2019/02/Archeologia-Gorny-Slask-ilovepdf-compressed-ilovepdf-compressed.pdf</nowiki>.).]]
	W okresie lateńskim (przedrzymskim), obejmującym ostatnie czterysta lat przed naszą erą, pierwszoplanowa rola przypadła Celtom (Galom) i ich kulturze nazywanej lateńską.		W okresie lateńskim (przedrzymskim), obejmującym ostatnie czterysta lat przed naszą erą, pierwszoplanowa rola przypadła Celtom (Galom) i ich kulturze nazywanej lateńską.

Linia 171:		Linia 172:

	Zanik kultury lateńskiej na Górnym Śląsku w końcu II wieku p.n.e. próbuje się korelować z wędrówką Cymbrów z Półwyspu Jutlandzkiego na południe Europy.		Zanik kultury lateńskiej na Górnym Śląsku w końcu II wieku p.n.e. próbuje się korelować z wędrówką Cymbrów z Półwyspu Jutlandzkiego na południe Europy.
			[[Plik:Ryc 12.jpg\|mały\|289x289px\|Pucharek srebrny pozłacany (wysokość 8,2 cm) z grobu książęcego w Opolu-Gosławicach, I wiek. Opracowano na podstawie: H. Lendel, E. Schmidt, Das wandalische Fürstengrab von Goslawitz=Wichulla bei Oppeln OS., „Mannus”, Bd. 27, 1935.]]
	U schyłku okresu lateńskiego i na początku okresu rzymskiego (I w. p.n.e. i I w. n.e.) okolice Cieszyna i Goleszowa, pow. cieszyński znalazły się w zasięgu kultury puchowskiej wiązanej z celtyckim plemieniem Kotynów<ref>O kulturze puchowskiej w rejonie Cieszyna: E. M. Foltyn E. M., E. Foltyn, Ziemie Górnego Śląska…, s. 175‒177; B. Chorąży, B. Chorąży, Stan i perspektywy badań archeologicznych…, s. 652‒653. Tam starsza literatura.</ref>. Kultura ta powstała w III wieku p.n.e. w północnej Słowacji, przy współudziale tamtejszej ludności o tradycjach pól popielnicowych. Zajmowała śródgórskie i podgórskie tereny Słowacji oraz przyległe obszary Moraw i Polski. Charakterystyczne dla niej osadnictwo opierało się na sieci umocnionych osiedli lokalizowanych na trudno dostępnych wzgórzach oraz towarzyszących im osadach otwartych. W gospodarce ważną rolę odgrywały kopalnictwo i przetwórstwo rud żelaza. Wzdłuż północnej krawędzi Pogórzy Morawsko-Śląskiego i [[Pogórze Śląskie\|Śląskiego]] powstała linia strażnic, które zgodnie z panującym poglądem, kontrolować miały szlak komunikacyjno-handlowy prowadzący z Bramy Morawskiej na wschód. Przejścia przez Olzę strzegła osada na Górze Zamkowej w Cieszynie. Jej mieszkańcy prowadzili różnorodną działalność gospodarczą. Zajmowali się metalurgią kolorową. W wytwórczości garncarskiej stosowali koło garncarskie. Część grafitowych naczyń (zasobowych, situlowatych, mis, kubków) lepili ręcznie. Efektem kontaktów zewnętrznych są znaleziska szklanego paciorka i złotej monety celtyckiej.		U schyłku okresu lateńskiego i na początku okresu rzymskiego (I w. p.n.e. i I w. n.e.) okolice Cieszyna i Goleszowa, pow. cieszyński znalazły się w zasięgu kultury puchowskiej wiązanej z celtyckim plemieniem Kotynów<ref>O kulturze puchowskiej w rejonie Cieszyna: E. M. Foltyn E. M., E. Foltyn, Ziemie Górnego Śląska…, s. 175‒177; B. Chorąży, B. Chorąży, Stan i perspektywy badań archeologicznych…, s. 652‒653. Tam starsza literatura.</ref>. Kultura ta powstała w III wieku p.n.e. w północnej Słowacji, przy współudziale tamtejszej ludności o tradycjach pól popielnicowych. Zajmowała śródgórskie i podgórskie tereny Słowacji oraz przyległe obszary Moraw i Polski. Charakterystyczne dla niej osadnictwo opierało się na sieci umocnionych osiedli lokalizowanych na trudno dostępnych wzgórzach oraz towarzyszących im osadach otwartych. W gospodarce ważną rolę odgrywały kopalnictwo i przetwórstwo rud żelaza. Wzdłuż północnej krawędzi Pogórzy Morawsko-Śląskiego i [[Pogórze Śląskie\|Śląskiego]] powstała linia strażnic, które zgodnie z panującym poglądem, kontrolować miały szlak komunikacyjno-handlowy prowadzący z Bramy Morawskiej na wschód. Przejścia przez Olzę strzegła osada na Górze Zamkowej w Cieszynie. Jej mieszkańcy prowadzili różnorodną działalność gospodarczą. Zajmowali się metalurgią kolorową. W wytwórczości garncarskiej stosowali koło garncarskie. Część grafitowych naczyń (zasobowych, situlowatych, mis, kubków) lepili ręcznie. Efektem kontaktów zewnętrznych są znaleziska szklanego paciorka i złotej monety celtyckiej.

Praktykant: /* Epoka brązu i wczesna epoka żelaza */

2024-09-15T15:40:21Z

Epoka brązu i wczesna epoka żelaza

← poprzednia wersja		Wersja z 17:40, 15 wrz 2024
Linia 94:		Linia 94:

	==Epoka brązu i wczesna epoka żelaza==		==Epoka brązu i wczesna epoka żelaza==
			[[Plik:Ryc 7.jpg\|mały\|291x291px\|Siekierki, bransolety i naszyjniki ze skarbu wyrobów brązowych z Pilszcza (pow. głubczycki),. Fot. T. Gąsior, w: Skarby ziemi wydarte. Górny Śląsk i pogranicze, Katowice 2005, s. 38.]]
	Epoka brązu (ok. 2300‒750 p.n.e.) dzielona jest na pięć okresów (I‒V): wczesny (ok. 2300‒1600 p.n.e.), starszy (ok. 1600‒1300 p.n.e.), środkowy (ok. 1300‒1100 p.n.e.), młodszy (ok. 1100‒900 p.n.e.) i późny (ok. 900‒750 p.n.e.). Na wczesną epokę żelaza przypadają fazy C (ok. 750‒550 p.n.e.) i D (ok. 550‒400 p.n.e.) okresu halsztackiego. Znaczącą rolę odgrywał w tym czasie brąz (stop miedzi i cyny w stosunku 9:1) oraz przedmioty brązowe. Nierówny dostęp do surowca i wyrobów metalowych powodował znaczne różnice terytorialne w rozwoju kulturowym, ożywienie kontaktów wymiennych oraz kształtowanie się elit społecznych kontrolujących powstające regularne szlaki handlowe.		Epoka brązu (ok. 2300‒750 p.n.e.) dzielona jest na pięć okresów (I‒V): wczesny (ok. 2300‒1600 p.n.e.), starszy (ok. 1600‒1300 p.n.e.), środkowy (ok. 1300‒1100 p.n.e.), młodszy (ok. 1100‒900 p.n.e.) i późny (ok. 900‒750 p.n.e.). Na wczesną epokę żelaza przypadają fazy C (ok. 750‒550 p.n.e.) i D (ok. 550‒400 p.n.e.) okresu halsztackiego. Znaczącą rolę odgrywał w tym czasie brąz (stop miedzi i cyny w stosunku 9:1) oraz przedmioty brązowe. Nierówny dostęp do surowca i wyrobów metalowych powodował znaczne różnice terytorialne w rozwoju kulturowym, ożywienie kontaktów wymiennych oraz kształtowanie się elit społecznych kontrolujących powstające regularne szlaki handlowe.

Linia 115:		Linia 116:

	Utrzymywano relacje z populacjami środkowodunajskiej kultury mogiłowej. O kontaktach z terenami Kotliny Panońskiej może świadczyć odkryty w Cisku, pow. kędzierzyńsko-kozielski brązowy czekan z tarczowatym obuchem. Przedmiotom tego rodzaju przypisuje się m.in. funkcję prestiżową<ref>K. Nowak, J. G. Tarbay, B. Maróti, Z. Kis, G.Káli, Czekan z tarczowatym obuchem z Ciska. Śmiercionośna broń czy oznaka prestiżu?, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Archeologia”, nr 23, 2021, s. 85‒110.</ref>.		Utrzymywano relacje z populacjami środkowodunajskiej kultury mogiłowej. O kontaktach z terenami Kotliny Panońskiej może świadczyć odkryty w Cisku, pow. kędzierzyńsko-kozielski brązowy czekan z tarczowatym obuchem. Przedmiotom tego rodzaju przypisuje się m.in. funkcję prestiżową<ref>K. Nowak, J. G. Tarbay, B. Maróti, Z. Kis, G.Káli, Czekan z tarczowatym obuchem z Ciska. Śmiercionośna broń czy oznaka prestiżu?, „Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Archeologia”, nr 23, 2021, s. 85‒110.</ref>.
			[[Plik:Ryc 8.jpg\|mały\|314x314px\|Siekierki i sierp ze skarbu wyrobów brązowych z Czarkowa (pow. gliwicki). Fot. K. K. Pollesch, w: Skarby ziemi wydarte. Górny Śląsk i pogranicze, Katowice 2005, s. 49.]]
			[[Plik:Ryc 9.jpg\|mały\|349x349px\|Kolia z paciorków szkliwionych i diadem z krążków ołowianych (średnica 3,5 cm) z cmentarzyska w Świbiu, powiat gliwicki. Fot. S. Janiczek, w: Skarby ziemi wydarte. Górny Śląsk i pogranicze, Katowice 2005, s. 61.]]
			[[Plik:Ryc 10.jpg\|mały\|290x290px\|Gliniane naczynie malowane z cmentarzyska w Świbiu, powiat gliwicki. Fot. W. Turkowski, w: Archeologia. Górny Śląsk, red. E. Tomczak, Katowice 2013, s. 105, ryc. 25 (<nowiki>https://instytutkorfantego.pl/wp-content/uploads/2019/02/Archeologia-Gorny-Slask-ilovepdf-compressed-ilovepdf-compressed.pdf</nowiki>.).]]
	W XIV wieku p.n.e. doszło w Europie Środkowej do przełomu światopoglądowego i zmian w systemie wierzeń. Upowszechnił się ciałopalny obrządek pogrzebowy. Na Górnym Śląsku nową wspólnotę – pól popielnicowych – reprezentowała przez około 1000 lat kultura łużycka<ref>O kulturze łużyckiej na Górnym Śląsku: Archeologia : Górny Śląsk, s. 91‒106; E. M. Foltyn, E. Foltyn, Ziemie Górnego Śląska…, s. 119‒159; Ł. Mrówka, Struktury osadnicze we wczesnych fazach kultury łużyckiej na Górnym Śląsku, Rzeszów 2014. Tam starsza literatura. Nowsze publikacje o kulturze łużyckiej na Górnym Śląsku por. niżej: Literatura (rozdział 4).</ref>. Ścierały się tutaj wpływy jej dwóch, rozwijających się w odmiennym rytmie, grup: śląskiej (podgrupa głubczycka) i górnośląsko-małopolskiej (podgrupy częstochowsko-gliwicka i kępińska). Zręby śląskiej kultury łużyckiej, która zajmowała także Śląsk Dolny, południową Wielkopolskę i północno-wschodnie Morawy, kształtowały się już u schyłku starszej epoki brązu na Płaskowyżu Głubczyckim. Górnośląsko-małopolska kultura łużycka, sięgająca po zachodnią Małopolskę i południowo-wschodnią Wielkopolskę, zaczęła się formować dopiero w XIII stuleciu. Pierwsza, progresywna, ulegała wpływom zachodnim i południowym, w tym przyalpejskiego halsztackiego kręgu kulturowego, a za jego pośrednictwem, cywilizacji śródziemnomorskich. Druga, bardziej tradycyjna, funkcjonowała (z wyjątkiem zachodnich rubieży) w izolacji. Obie grupy dzieliła Odra oraz Wisła na odcinku do okolic [[Skoczów\|Skoczowa]].		W XIV wieku p.n.e. doszło w Europie Środkowej do przełomu światopoglądowego i zmian w systemie wierzeń. Upowszechnił się ciałopalny obrządek pogrzebowy. Na Górnym Śląsku nową wspólnotę – pól popielnicowych – reprezentowała przez około 1000 lat kultura łużycka<ref>O kulturze łużyckiej na Górnym Śląsku: Archeologia : Górny Śląsk, s. 91‒106; E. M. Foltyn, E. Foltyn, Ziemie Górnego Śląska…, s. 119‒159; Ł. Mrówka, Struktury osadnicze we wczesnych fazach kultury łużyckiej na Górnym Śląsku, Rzeszów 2014. Tam starsza literatura. Nowsze publikacje o kulturze łużyckiej na Górnym Śląsku por. niżej: Literatura (rozdział 4).</ref>. Ścierały się tutaj wpływy jej dwóch, rozwijających się w odmiennym rytmie, grup: śląskiej (podgrupa głubczycka) i górnośląsko-małopolskiej (podgrupy częstochowsko-gliwicka i kępińska). Zręby śląskiej kultury łużyckiej, która zajmowała także Śląsk Dolny, południową Wielkopolskę i północno-wschodnie Morawy, kształtowały się już u schyłku starszej epoki brązu na Płaskowyżu Głubczyckim. Górnośląsko-małopolska kultura łużycka, sięgająca po zachodnią Małopolskę i południowo-wschodnią Wielkopolskę, zaczęła się formować dopiero w XIII stuleciu. Pierwsza, progresywna, ulegała wpływom zachodnim i południowym, w tym przyalpejskiego halsztackiego kręgu kulturowego, a za jego pośrednictwem, cywilizacji śródziemnomorskich. Druga, bardziej tradycyjna, funkcjonowała (z wyjątkiem zachodnich rubieży) w izolacji. Obie grupy dzieliła Odra oraz Wisła na odcinku do okolic [[Skoczów\|Skoczowa]].

Praktykant: /* Paleolit środkowy (ok. 300/310‒40/45 tys. lat temu) */

2024-09-15T15:34:47Z

Paleolit środkowy (ok. 300/310‒40/45 tys. lat temu)

← poprzednia wersja		Wersja z 17:34, 15 wrz 2024
Linia 18:		Linia 18:

	Człowiek paleolitu dolnego (''Homo erectus'') stosował proste techniki wytwarzania narzędzi, posługiwał się ogniem, żywił padliną i mięsem upolowanych zwierząt, budował obiekty mieszkalne.		Człowiek paleolitu dolnego (''Homo erectus'') stosował proste techniki wytwarzania narzędzi, posługiwał się ogniem, żywił padliną i mięsem upolowanych zwierząt, budował obiekty mieszkalne.
			[[Plik:Ryc 1.jpg\|mały\|319x319px\|Wyroby krzemienne kultury mikroodłupkowej z Rybnika-Kamienia (stan. A): a – rdzeń, b‒c, f – odłupki, d‒e – narzędzia. Opracowano na podstawie: E. M. Foltyn, E. Foltyn, Pradzieje i wczesne średniowiecze Rybnika z uwzględnieniem terenów przyległych, w: Rybnik. Dzieje miasta i jego dzielnic, t. I, red. Z. Hojka, B. Kloch, Rybnik 2017.]]

	===Paleolit środkowy (ok. 300/310‒40/45 tys. lat temu)===		===Paleolit środkowy (ok. 300/310‒40/45 tys. lat temu)===
			[[Plik:Ryc 2.jpg\|mały\|290x290px\|Pięściak, nóż i zgrzebło krzemienne kultury mikockiej z Pietraszyna (stan. 49), powiat raciborski. Opracowano na podstawie: M. Fajer, E. M. Foltyn, E. Foltyn, J. K. Kozłowski, Uwagi o kulturze mikockiej na Górnym Śląsku. Przyczynek do genezy kultury mikockiej w Europie środkowej, „Archeologia Polski”, t. 46, 2001.]]
	W paleolicie środkowym żył w Europie człowiek neandertalski (''Homo sapiens neanderthalensis''). Miarą postępu tamtych czasów była technika łupania kamienia umożliwiająca otrzymywanie półsurowca, przede wszystkim odłupków, o pożądanej, z góry zaplanowanej formie. Do innowacji neandertalczyka zalicza się także wytwarzanie narzędzi wieloelementowych, selektywne łowiectwo, przemysł kościany, sztukę.		W paleolicie środkowym żył w Europie człowiek neandertalski (''Homo sapiens neanderthalensis''). Miarą postępu tamtych czasów była technika łupania kamienia umożliwiająca otrzymywanie półsurowca, przede wszystkim odłupków, o pożądanej, z góry zaplanowanej formie. Do innowacji neandertalczyka zalicza się także wytwarzanie narzędzi wieloelementowych, selektywne łowiectwo, przemysł kościany, sztukę.

Linia 27:		Linia 29:

	Szerszej penetracji poddany został Górny Śląsk przez grupy należące do różnych kultur kompleksu mustierskiego. Ślady ich pobytu, w postaci znalezisk rdzeni i/lub półsurowca i/lub narzędzi, znane są nie tylko z Płaskowyżu Głubczycko-Hluczyńskiego i [[Kotlina Raciborska\|Kotliny Raciborskiej]] (np. Kornice 11, Lisięcice Z, Maków 20, Pietraszyn 11, Racibórz-Ocice 1), lecz także z Rybnika, [[Gliwice\|Gliwic]], Ozimka, [[Powiat opolski\|pow. opolski]] i [[Brenna\|Brennej]], [[Powiat cieszyński\|pow. cieszyński]]. Przeważające liczebnie stanowiska ubogie w zabytki to najpewniej miejsca polowań, postojów w trakcie polowań, porzucenia lub zgubienia wytworów, uzupełnienia wyposażenia. W Pietraszynie 11 zajmowano się obróbką krzemienia. Zadowalano się miejscowym surowcem zalegającym w osadach glacjalnych. W polowaniach, za groty broni drzewcowej służyć mogły ostrza (lewaluaskie, mustierskie, liściowate) i zwykłe odłupki.		Szerszej penetracji poddany został Górny Śląsk przez grupy należące do różnych kultur kompleksu mustierskiego. Ślady ich pobytu, w postaci znalezisk rdzeni i/lub półsurowca i/lub narzędzi, znane są nie tylko z Płaskowyżu Głubczycko-Hluczyńskiego i [[Kotlina Raciborska\|Kotliny Raciborskiej]] (np. Kornice 11, Lisięcice Z, Maków 20, Pietraszyn 11, Racibórz-Ocice 1), lecz także z Rybnika, [[Gliwice\|Gliwic]], Ozimka, [[Powiat opolski\|pow. opolski]] i [[Brenna\|Brennej]], [[Powiat cieszyński\|pow. cieszyński]]. Przeważające liczebnie stanowiska ubogie w zabytki to najpewniej miejsca polowań, postojów w trakcie polowań, porzucenia lub zgubienia wytworów, uzupełnienia wyposażenia. W Pietraszynie 11 zajmowano się obróbką krzemienia. Zadowalano się miejscowym surowcem zalegającym w osadach glacjalnych. W polowaniach, za groty broni drzewcowej służyć mogły ostrza (lewaluaskie, mustierskie, liściowate) i zwykłe odłupki.
			[[Plik:Ryc 3.jpg\|mały\|648x648px\|Wyroby z radiolarytu gliwickiego z Gliwic-Sobiszowic (stan. 4). Opracowano na podstawie: A. Skalnik, Das Tardenoisien von Gleiwitz, „Altschlesien”, Bd. 6, 1936.]]

	===Paleolit górny i schyłkowy (ok. 40/45–11,7 tys. lat temu)===		===Paleolit górny i schyłkowy (ok. 40/45–11,7 tys. lat temu)===
Linia 59:		Linia 62:

	==Młodsza epoka kamienia (neolit i eneolit)==		==Młodsza epoka kamienia (neolit i eneolit)==
			[[Plik:Ryc 4.jpg\|mały\|475x475px\|Gliniana figurka antropomorficzna kultury lendzielskiej z Raciborza-Ocic (wysokość 10,5 cm); nneolit. Fot. T. Gąsior, w: Skarby ziemi wydarte. Górny Śląsk i pogranicze, Katowice 2005, s. 24.]]
			[[Plik:Ryc 5.jpg\|mały\|291x291px\|Gliniane wanienka, pucharek i garnek kultury malickiej z Raciborza-Starej Wsi, stanowisko 54 (wysokość do 10 cm). Fot. K. K. Pollesch, w: Skarby ziemi wydarte. Górny Śląsk i pogranicze, Katowice 2005, s. 26.]]
			[[Plik:Ryc 6.jpg\|mały\|290x290px\|Gliniana amfora kultury ceramiki sznurowej z Książenic, pow. rybnicki (wysokość 13 cm). Fot. K. K. Pollesch, w: Skarby ziemi wydarte. Górny Śląsk i pogranicze, Katowice 2005, s. 31.]]
	W młodszej epoce kamienia następowało przechodzenie z gospodarki przyswajalnej na wytwórczą, opartą o uprawę roślin i chów zwierząt (tzw. rewolucja neolityczna). W regionie górnośląskim proces ten rozpoczął się około 5350‒5300 lat p.n.e., wraz z przybyciem przedstawicieli kultury ceramiki wstęgowej rytej (krąg kultur naddunajskich, tzw. kompleks linearny), powstałej na obszarze zachodnich Węgier, południowo-zachodniej Słowacji i Austrii według modelu, którego podstawy zostały wypracowane na Bliskim Wschodzie w IX i VIII tysiącleciu p.n.e. Początki eneolitu, wyróżniającego się użytkowaniem wyrobów z metali kolorowych, przede wszystkim miedzianych, przypadają na IV tysiąclecie p.n.e.<ref>Szerzej o sytuacji kulturowej na Górnym Śląsku w młodszej epoce kamienia: Archeologia : Górny Śląsk, s. 47‒77; E. M. Foltyn, E. Foltyn, Ziemie Górnego Śląska…, s. 63‒101; Pierwsi rolnicy i hodowcy…, s. 15‒29, 39‒46, 53‒126. Tam starsza literatura. Nowsze publikacje na temat kultur neolitycznych na Górnym Śląsku por. niżej: Literatura (rozdział 3).</ref>		W młodszej epoce kamienia następowało przechodzenie z gospodarki przyswajalnej na wytwórczą, opartą o uprawę roślin i chów zwierząt (tzw. rewolucja neolityczna). W regionie górnośląskim proces ten rozpoczął się około 5350‒5300 lat p.n.e., wraz z przybyciem przedstawicieli kultury ceramiki wstęgowej rytej (krąg kultur naddunajskich, tzw. kompleks linearny), powstałej na obszarze zachodnich Węgier, południowo-zachodniej Słowacji i Austrii według modelu, którego podstawy zostały wypracowane na Bliskim Wschodzie w IX i VIII tysiącleciu p.n.e. Początki eneolitu, wyróżniającego się użytkowaniem wyrobów z metali kolorowych, przede wszystkim miedzianych, przypadają na IV tysiąclecie p.n.e.<ref>Szerzej o sytuacji kulturowej na Górnym Śląsku w młodszej epoce kamienia: Archeologia : Górny Śląsk, s. 47‒77; E. M. Foltyn, E. Foltyn, Ziemie Górnego Śląska…, s. 63‒101; Pierwsi rolnicy i hodowcy…, s. 15‒29, 39‒46, 53‒126. Tam starsza literatura. Nowsze publikacje na temat kultur neolitycznych na Górnym Śląsku por. niżej: Literatura (rozdział 3).</ref>

Praktykant: /* Źródła on-line */

2024-09-15T15:24:35Z

Źródła on-line

← poprzednia wersja		Wersja z 17:24, 15 wrz 2024
Linia 274:		Linia 274:
	[http://www.farkha.nazwa.pl/RechACrac/wp-content/uploads/2019/02/12_Blajer.pdf Blajer W., Bronze hoard from Jabłonka, Głubczyce District, „Recherches Archéologiques”, NS 9, 2017 (2018), s. 289–312 (10.08.2023).]		[http://www.farkha.nazwa.pl/RechACrac/wp-content/uploads/2019/02/12_Blajer.pdf Blajer W., Bronze hoard from Jabłonka, Głubczyce District, „Recherches Archéologiques”, NS 9, 2017 (2018), s. 289–312 (10.08.2023).]

	[http://www.iaepan.edu.pl Bobrowski P., Sobkowiak-Tabaka I., [Racibórz 423] Miedziana siekierka z osady KPL, w: Badania archeologiczne na terenie „Zbiornika przeciwpowodziowego Racibórz Dolny na rzece Odrze, województwo śląskie (polder)”, t. I, red. P. Bobrowski, Poznań‒Wrocław 2014, s. 93‒95 (09.05.2020).]		[http://www.iaepan.edu.pl Bobrowski P., Sobkowiak-Tabaka I., (Racibórz 423) Miedziana siekierka z osady KPL, w: Badania archeologiczne na terenie „Zbiornika przeciwpowodziowego Racibórz Dolny na rzece Odrze, województwo śląskie (polder)”, t. I, red. P. Bobrowski, Poznań‒Wrocław 2014, s. 93‒95 (09.05.2020).]

	[https://raportarcheologiczny.nid.pl/numery/raport-7-2012 Bohr M., Dobrakowska T., Dobrakowski M., Osady kultur łużyckiej i przeworskiej na stanowisku Ligota Woźnicka 1, gm. Woźniki, woj. śląskie, w: Raport 2007‒2008, t. I (nr 7), red. S. Kadrow, Warszawa 2012, s. 139‒162 (04.08.2023).]		[https://raportarcheologiczny.nid.pl/numery/raport-7-2012 Bohr M., Dobrakowska T., Dobrakowski M., Osady kultur łużyckiej i przeworskiej na stanowisku Ligota Woźnicka 1, gm. Woźniki, woj. śląskie, w: Raport 2007‒2008, t. I (nr 7), red. S. Kadrow, Warszawa 2012, s. 139‒162 (04.08.2023).]

Praktykant: /* Źródła on-line */

2024-09-15T15:24:00Z

Źródła on-line

← poprzednia wersja		Wersja z 17:24, 15 wrz 2024
Linia 268:		Linia 268:

	==Źródła on-line==		==Źródła on-line==
	[https://instytutkorfantego.pl/wp-content/uploads/2019/02/Archeologia-Gorny-Slask-ilovepdf-compressed-ilovepdf-compressed.pdf Archeologia : Górny Śląsk, red. E. Tomczak, Katowice 2013, (07.02.2019).]		[https://instytutkorfantego.pl/wp-content/uploads/2019/02/Archeologia-Gorny-Slask-ilovepdf-compressed-ilovepdf-compressed.pdf Archeologia : Górny Śląsk, red. E. Tomczak, Katowice 2013 (07.02.2019).]

	[http://www.farkha.nazwa.pl/RechACrac/wp-content/uploads/2019/02/13_Biborski.pdf Biborski M., Conservation and technological-chemical analyses of metalartefacts from the bronze hoard from Jabłonka, „Recherches Archéologiques”, NS 9, 2017 (2018), 313–317, (10.08.2023).]		[http://www.farkha.nazwa.pl/RechACrac/wp-content/uploads/2019/02/13_Biborski.pdf Biborski M., Conservation and technological-chemical analyses of metalartefacts from the bronze hoard from Jabłonka, „Recherches Archéologiques”, NS 9, 2017 (2018), 313–317 (10.08.2023).]

	[http://www.farkha.nazwa.pl/RechACrac/wp-content/uploads/2019/02/12_Blajer.pdf Blajer W., Bronze hoard from Jabłonka, Głubczyce District, „Recherches Archéologiques”, NS 9, 2017 (2018), s. 289–312, (10.08.2023).]		[http://www.farkha.nazwa.pl/RechACrac/wp-content/uploads/2019/02/12_Blajer.pdf Blajer W., Bronze hoard from Jabłonka, Głubczyce District, „Recherches Archéologiques”, NS 9, 2017 (2018), s. 289–312 (10.08.2023).]

	Bobrowski P., Sobkowiak-Tabaka I., [Racibórz 423] Miedziana siekierka z osady KPL, w: Badania archeologiczne na terenie „Zbiornika przeciwpowodziowego Racibórz Dolny na rzece Odrze, województwo śląskie (polder)”, t. I, red. P. Bobrowski, Poznań‒Wrocław 2014, s. 93‒95~~, <nowiki>http://www.iaepan.edu.pl</nowiki>~~ (09.05.2020).		[http://www.iaepan.edu.pl Bobrowski P., Sobkowiak-Tabaka I., [Racibórz 423] Miedziana siekierka z osady KPL, w: Badania archeologiczne na terenie „Zbiornika przeciwpowodziowego Racibórz Dolny na rzece Odrze, województwo śląskie (polder)”, t. I, red. P. Bobrowski, Poznań‒Wrocław 2014, s. 93‒95 (09.05.2020).]

	Bohr M., Dobrakowska T., Dobrakowski M., Osady kultur łużyckiej i przeworskiej na stanowisku Ligota Woźnicka 1, gm. Woźniki, woj. śląskie, w: Raport 2007‒2008, t. I (nr 7), red. S. Kadrow, Warszawa 2012, s. 139‒162~~, <nowiki>https://raportarcheologiczny.nid.pl/numery/raport-7-2012</nowiki>~~ (04.08.2023).		[https://raportarcheologiczny.nid.pl/numery/raport-7-2012 Bohr M., Dobrakowska T., Dobrakowski M., Osady kultur łużyckiej i przeworskiej na stanowisku Ligota Woźnicka 1, gm. Woźniki, woj. śląskie, w: Raport 2007‒2008, t. I (nr 7), red. S. Kadrow, Warszawa 2012, s. 139‒162 (04.08.2023).]

	~~Chorąży B., B., Prehistoryczni mieszkańcy Podbeskidzia epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, <nowiki>~~https://muzeum.bielsko.pl/en/widziane-spod-ziemi/podstrony_page/2/artykul/prehistoryczni-mieszkancy-podbeskidzia-epoki-brazu-i-wczesnej-epoki-zelaza~~</nowiki>~~ (15.08.2023).		[https://muzeum.bielsko.pl/en/widziane-spod-ziemi/podstrony_page/2/artykul/prehistoryczni-mieszkancy-podbeskidzia-epoki-brazu-i-wczesnej-epoki-zelaza Chorąży B., Prehistoryczni mieszkańcy Podbeskidzia epoki brązu i wczesnej epoki żelaza (15.08.2023).]

	Fajer M., Foltyn E. M., Foltyn E., Kozłowski J. K., Waga J. M., Tha human settlement on the periphery of the Lower Saalian’s ice-sheet (Odra Stage, OIS-8) in the Upper Silesian (Poland), w: Geomorphic Processes and Geoarcheology. From Landscape Archaeology to Archaeotourism, International Conference August 20‒24, 2012 Moscow–Smolensk, Russia. Extended Abstracts, s. 81‒84~~, <nowiki>https://eng.esoil.ru/downloads/en/Geoarchaeology2012_abstracts_A-L.pdf</nowiki>~~ (23.02.2017).		[https://eng.esoil.ru/downloads/en/Geoarchaeology2012_abstracts_A-L.pdf Fajer M., Foltyn E. M., Foltyn E., Kozłowski J. K., Waga J. M., Tha human settlement on the periphery of the Lower Saalian’s ice-sheet (Odra Stage, OIS-8) in the Upper Silesian (Poland), w: Geomorphic Processes and Geoarcheology. From Landscape Archaeology to Archaeotourism, International Conference August 20‒24, 2012 Moscow–Smolensk, Russia. Extended Abstracts, s. 81‒84 (23.02.2017).]

	Furmanek M., [ZRD 21] Osada wczesnorolniczych społeczności kultury ceramiki wstęgowej rytej, w: Badania archeologiczne na terenie „Zbiornika przeciwpowodziowego Racibórz Dolny na rzece Odrze, województwo śląskie (polder)”, t. IV : Stanowiska: Bieńkowice 56 (ZRD 18) Racibórz 425 (ZRD 21) Racibórz 424 (ZRD 22), red. P. Bobrowski, Poznań‒Wrocław 2015, s. 187‒217~~, <nowiki>http://www.iaepan.edu.pl</nowiki>~~ (09.05.2020).		[http://www.iaepan.edu.pl Furmanek M., (ZRD 21) Osada wczesnorolniczych społeczności kultury ceramiki wstęgowej rytej, w: Badania archeologiczne na terenie „Zbiornika przeciwpowodziowego Racibórz Dolny na rzece Odrze, województwo śląskie (polder)”, t. IV : Stanowiska: Bieńkowice 56 (ZRD 18) Racibórz 425 (ZRD 21) Racibórz 424 (ZRD 22), red. P. Bobrowski, Poznań‒Wrocław 2015, s. 187‒217 (09.05.2020).]

	Kozłowski J. K., Taxonomy of the Early Middle Palaeolithic in Central Europe, „Litikum ‒ Journal of the Lithic Research Roundtable”, vol. 4, 2016, s. 23‒32~~, <nowiki>https://www.liticum.hu/journal/201604a0016kozlowski.pdf</nowiki>~~ (13.03.2017).		[https://www.liticum.hu/journal/201604a0016kozlowski.pdf Kozłowski J. K., Taxonomy of the Early Middle Palaeolithic in Central Europe, „Litikum ‒ Journal of the Lithic Research Roundtable”, vol. 4, 2016, s. 23‒32 (13.03.2017).]

	Sobkowiak-Tabaka I., Anioła M., Bobrowski P., Kurgan-Przybylska M., Plastyka figuralna, w: Badania archeologiczne na terenie „Zbiornika przeciwpowodziowego Racibórz Dolny na rzece Odrze, województwo śląskie (polder)”, t. II: Racibórz, stanowisko 150, red. P. Bobrowski, Poznań‒Wrocław 2014, s. 419‒430~~, <nowiki>http://www.iaepan.edu.pl</nowiki>~~ (09.05.2020).		[http://www.iaepan.edu.pl Sobkowiak-Tabaka I., Anioła M., Bobrowski P., Kurgan-Przybylska M., Plastyka figuralna, w: Badania archeologiczne na terenie „Zbiornika przeciwpowodziowego Racibórz Dolny na rzece Odrze, województwo śląskie (polder)”, t. II: Racibórz, stanowisko 150, red. P. Bobrowski, Poznań‒Wrocław 2014, s. 419‒430 (09.05.2020).]

Praktykant: /* Źródła on-line */

2024-09-15T12:30:19Z

Źródła on-line

← poprzednia wersja		Wersja z 14:30, 15 wrz 2024
Linia 270:		Linia 270:
	[https://instytutkorfantego.pl/wp-content/uploads/2019/02/Archeologia-Gorny-Slask-ilovepdf-compressed-ilovepdf-compressed.pdf Archeologia : Górny Śląsk, red. E. Tomczak, Katowice 2013, (07.02.2019).]		[https://instytutkorfantego.pl/wp-content/uploads/2019/02/Archeologia-Gorny-Slask-ilovepdf-compressed-ilovepdf-compressed.pdf Archeologia : Górny Śląsk, red. E. Tomczak, Katowice 2013, (07.02.2019).]

	Biborski M., Conservation and technological-chemical analyses of metalartefacts from the bronze hoard from Jabłonka, „Recherches Archéologiques”, NS 9, 2017 (2018), 313–317~~, <nowiki>http://www.farkha.nazwa.pl/RechACrac/wp-content/uploads/2019/02/13_Biborski.pdf</nowiki>~~, (10.08.2023).		[http://www.farkha.nazwa.pl/RechACrac/wp-content/uploads/2019/02/13_Biborski.pdf Biborski M., Conservation and technological-chemical analyses of metalartefacts from the bronze hoard from Jabłonka, „Recherches Archéologiques”, NS 9, 2017 (2018), 313–317, (10.08.2023).]

	Blajer W., Bronze hoard from Jabłonka, Głubczyce District, „Recherches Archéologiques”, NS 9, 2017 (2018), s. 289–312, ~~<nowiki>http://www.farkha.nazwa.pl/RechACrac/wp-content/uploads/2019/02/12_Blajer.pdf</nowiki>~~ (10.08.2023).		[http://www.farkha.nazwa.pl/RechACrac/wp-content/uploads/2019/02/12_Blajer.pdf Blajer W., Bronze hoard from Jabłonka, Głubczyce District, „Recherches Archéologiques”, NS 9, 2017 (2018), s. 289–312, (10.08.2023).]

	Bobrowski P., Sobkowiak-Tabaka I., [Racibórz 423] Miedziana siekierka z osady KPL, w: Badania archeologiczne na terenie „Zbiornika przeciwpowodziowego Racibórz Dolny na rzece Odrze, województwo śląskie (polder)”, t. I, red. P. Bobrowski, Poznań‒Wrocław 2014, s. 93‒95, <nowiki>http://www.iaepan.edu.pl</nowiki> (09.05.2020).		Bobrowski P., Sobkowiak-Tabaka I., [Racibórz 423] Miedziana siekierka z osady KPL, w: Badania archeologiczne na terenie „Zbiornika przeciwpowodziowego Racibórz Dolny na rzece Odrze, województwo śląskie (polder)”, t. I, red. P. Bobrowski, Poznań‒Wrocław 2014, s. 93‒95, <nowiki>http://www.iaepan.edu.pl</nowiki> (09.05.2020).

Praktykant: /* Źródła on-line */

2024-09-15T12:29:23Z

Źródła on-line

← poprzednia wersja		Wersja z 14:29, 15 wrz 2024
Linia 268:		Linia 268:

	==Źródła on-line==		==Źródła on-line==
	~~Archeologia : Górny Śląsk, red. E. Tomczak, Katowice 2013, <nowiki>~~https://instytutkorfantego.pl/wp-content/uploads/2019/02/Archeologia-Gorny-Slask-ilovepdf-compressed-ilovepdf-compressed.pdf~~</nowiki>~~ (07.02.2019).		[https://instytutkorfantego.pl/wp-content/uploads/2019/02/Archeologia-Gorny-Slask-ilovepdf-compressed-ilovepdf-compressed.pdf Archeologia : Górny Śląsk, red. E. Tomczak, Katowice 2013, (07.02.2019).]

	Biborski M., Conservation and technological-chemical analyses of metalartefacts from the bronze hoard from Jabłonka, „Recherches Archéologiques”, NS 9, 2017 (2018), 313–317, <nowiki>http://www.farkha.nazwa.pl/RechACrac/wp-content/uploads/2019/02/13_Biborski.pdf</nowiki>, (10.08.2023).		Biborski M., Conservation and technological-chemical analyses of metalartefacts from the bronze hoard from Jabłonka, „Recherches Archéologiques”, NS 9, 2017 (2018), 313–317, <nowiki>http://www.farkha.nazwa.pl/RechACrac/wp-content/uploads/2019/02/13_Biborski.pdf</nowiki>, (10.08.2023).