Plany miast Górnego Śląska do 1918 roku - Historia wersji

Praktykant: /* Zobacz też */

2026-03-12T08:27:13Z

Zobacz też

← poprzednia wersja		Wersja z 10:27, 12 mar 2026
Linia 132:		Linia 132:

	== Zobacz też ==		== Zobacz też ==
			[[Górnośląskie mapy górnicze]]

	* [[Mapa wojenna Śląska 1746–1753 (Krieges-Carte von Schlesien)]]		[[Mapa wojenna Śląska 1746–1753 (Krieges-Carte von Schlesien)]]
	* [[Mapy topograficzne Górnego Śląska 1824–1828 (Ur-Meßtischblätter)]]
	* [[Opisy geograficzne i mapy Górnego Śląska (do 1914 roku)]]		[[Mapy topograficzne Górnego Śląska 1824–1828 (Ur-Meßtischblätter)]]

			[[Opisy geograficzne i mapy Górnego Śląska (do 1914 roku)]]

Praktykant o 13:46, 29 kwi 2025

2025-04-29T13:46:50Z

← poprzednia wersja		Wersja z 15:46, 29 kwi 2025
Linia 1:		Linia 1:
			[[Kategoria:Historia]]
			[[Kategoria:Geografia]]
			[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
			[[Kategoria:Tom 12 (2025)]]
			Autor: [[dr hab. Piotr Greiner]]

			::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
			:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 12 (2025)\|TOM: 12 (2025)]]
	[[Plik:1(1).jpg\|mały\|345x345px\|Plan Opola z około 1760 roku]]		[[Plik:1(1).jpg\|mały\|345x345px\|Plan Opola z około 1760 roku]]
	~~Autor: [[dr hab. Piotr Greiner]]~~

	Plan miasta jest odmianą tematycznej mapy wielkoskalowej obejmującej obszar jednego organizmu zurbanizowanego, na [[Górny Śląsk\|Górnym Śląsku]] w okresie nowożytnym miejscowości posiadających prawa miejskie.		Plan miasta jest odmianą tematycznej mapy wielkoskalowej obejmującej obszar jednego organizmu zurbanizowanego, na [[Górny Śląsk\|Górnym Śląsku]] w okresie nowożytnym miejscowości posiadających prawa miejskie.

Praktykant: /* Górnośląska kartografia miejska po wojnach śląskich w połowie XVIII wieku */

2025-04-29T13:45:45Z

Górnośląska kartografia miejska po wojnach śląskich w połowie XVIII wieku

← poprzednia wersja		Wersja z 15:45, 29 kwi 2025
Linia 28:		Linia 28:

	== Górnośląska kartografia miejska po wojnach śląskich w połowie XVIII wieku ==		== Górnośląska kartografia miejska po wojnach śląskich w połowie XVIII wieku ==
			[[Plik:4(1).jpg\|mały\|344x344px\|Plan Mikołowa z 1811 roku]]
	W XVIII wieku miał miejsce już stały rozwój kartografii miejskiej na Górnym Śląsku, który tempa przybrał po 1740 roku, kiedy to większa część [[Śląsk\|Śląska]] znalazła się pod panowaniem pruskim. Na powstanie licznych planów miast w tym okresie wpłynęły najpierw potrzeby wojskowe obu walczących o Śląsk stron, Austrii i Prus, a następnie zapotrzebowanie na kartografika miejskie ich szybko rozbudowujących się administracji, w pierwszym rzędzie pruskiej, dla której nowo zdobyty kraj był mało poznany. Swój udział w tworzeniu planów miast miał również rozwój przemysłowy, jaki dokonał się zwłaszcza na pruskim Górnym Śląsku u schyłku wieku.		W XVIII wieku miał miejsce już stały rozwój kartografii miejskiej na Górnym Śląsku, który tempa przybrał po 1740 roku, kiedy to większa część [[Śląsk\|Śląska]] znalazła się pod panowaniem pruskim. Na powstanie licznych planów miast w tym okresie wpłynęły najpierw potrzeby wojskowe obu walczących o Śląsk stron, Austrii i Prus, a następnie zapotrzebowanie na kartografika miejskie ich szybko rozbudowujących się administracji, w pierwszym rzędzie pruskiej, dla której nowo zdobyty kraj był mało poznany. Swój udział w tworzeniu planów miast miał również rozwój przemysłowy, jaki dokonał się zwłaszcza na pruskim Górnym Śląsku u schyłku wieku.

Linia 43:		Linia 44:

	W okresie pomiędzy II wojną śląską a wybuchem wojny siedmioletniej powstały kolejne plany miast Górnego Śląska. Na szczególną uwagę zasługują dwie serie pruskich planów: dziesięciu miast wykonanych w latach 40. w skali 1:10 000 przez I. von Furtenbacha: Białej, Bytomia, [[Gliwice\|Gliwic]], Hulczyna (Hlučín), Krapkowic, Niemodlina, Opawy, Opola, Prudnika i Strzelec oraz 15 miast - również w skali 1:10 000 - umieszczonych na stronach tytułowych poszczególnych tomów wykonanej na podstawie pierwszego pruskiego topograficznego pomiaru Śląska ''Krieges-Carte von Schlesien,'' sporządzonego pod kierunkiem pułkownika inżynierii Christiana Friedericha von Wrede. W tomie drugim tego wydawnictwa, wykonanym w latach 1748–1749, znalazły się plany: Bytomia, Gliwic, Koźla, Krapkowic, Opola, Raciborza, Strzelec i [[Żory\|Żor]], a w tomie trzecim z 1750 roku plany Białej, Głogówka, Głubczyc, Hulczyna, Karniowa, Opawy i Prudnika. Nadal trudno w chwili obecnej coś dokładnego powiedzieć o wzajemnych relacjach pomiędzy obiema seriami planów<ref>Taką próbę jest studium: P. Greiner, ''Dwie serie planów miast górnośląskich z połowy XVIII wieku,'' [w:] ''Ojczyzna Wielka i Mała. Księga pamiątkowa wydana z okazji 40-lecia PTH Oddział Cieszyn,'' pod red. I. Panica, Cieszyn 1996, s. 94–98.</ref>. Ponadto w tym okresie przez miernicze służby pruskie zostały sporządzone plany Korfantowa (z 1750 roku), dwa plany Raciborza (z 1750 roku i z około 1755 roku) oraz plan oblężenia Prudnika (z około 1750 roku).		W okresie pomiędzy II wojną śląską a wybuchem wojny siedmioletniej powstały kolejne plany miast Górnego Śląska. Na szczególną uwagę zasługują dwie serie pruskich planów: dziesięciu miast wykonanych w latach 40. w skali 1:10 000 przez I. von Furtenbacha: Białej, Bytomia, [[Gliwice\|Gliwic]], Hulczyna (Hlučín), Krapkowic, Niemodlina, Opawy, Opola, Prudnika i Strzelec oraz 15 miast - również w skali 1:10 000 - umieszczonych na stronach tytułowych poszczególnych tomów wykonanej na podstawie pierwszego pruskiego topograficznego pomiaru Śląska ''Krieges-Carte von Schlesien,'' sporządzonego pod kierunkiem pułkownika inżynierii Christiana Friedericha von Wrede. W tomie drugim tego wydawnictwa, wykonanym w latach 1748–1749, znalazły się plany: Bytomia, Gliwic, Koźla, Krapkowic, Opola, Raciborza, Strzelec i [[Żory\|Żor]], a w tomie trzecim z 1750 roku plany Białej, Głogówka, Głubczyc, Hulczyna, Karniowa, Opawy i Prudnika. Nadal trudno w chwili obecnej coś dokładnego powiedzieć o wzajemnych relacjach pomiędzy obiema seriami planów<ref>Taką próbę jest studium: P. Greiner, ''Dwie serie planów miast górnośląskich z połowy XVIII wieku,'' [w:] ''Ojczyzna Wielka i Mała. Księga pamiątkowa wydana z okazji 40-lecia PTH Oddział Cieszyn,'' pod red. I. Panica, Cieszyn 1996, s. 94–98.</ref>. Ponadto w tym okresie przez miernicze służby pruskie zostały sporządzone plany Korfantowa (z 1750 roku), dwa plany Raciborza (z 1750 roku i z około 1755 roku) oraz plan oblężenia Prudnika (z około 1750 roku).
			[[Plik:5(1).jpg\|mały\|344x344px\|Plan Katowic z 1910 roku]]
	W trakcie wojny siedmioletniej, podczas której do szczególnie zaciętych walk oblężniczych dochodziło pod Koźlem, powstała kolejna seria planów tego miasta i twierdzy, w tym sześć map autorstwa mierniczych austriackich. Z okresu pokojowego interludium między III wojną śląską a wybuchem wojny o sukcesję bawarską pochodzą głównie kolejne plany Koźla: jeden plan austriacki i dwa pruskie. Ponadto zostały w tym okresie wykonane dwa pruskie plany Głubczyc. Kolejna wojna austriacko-pruska w XVIII wieku, tak zwana wojna kartoflana z lat 1778–1779, pomimo że nie obfitowała w wielkie bitwy, to jednak na Górnym Śląsku miała przebieg bardzo niszczycielski, szczególnie po obu stronach pasa granicznego. Działaniami wojennymi został dotknięty szereg miast położonych po obu stronach granicy, w tym Opawa i Karniów po stronie austriackiej oraz Głubczyce i Prudnik po stronie pruskiej. Powstały wtedy kolejne wojskowe - zarówno pruskie, jak i austriackie - plany Głubczyc, Karniowa i Opawy. W ostatnich dwóch dekadach XVIII wieku plany miast górnośląskich wykreślane były przede wszystkim przez pruskie wojskowe służby miernicze, które są twórcami planów Bytomia, Głogówka, Koźla, Opawy i Raciborza. Rękopiśmienne plany opracowane przez austriackie i pruskie wojskowe służby miernicze z XVIII wieku są głównie przechowywane w Archiwum Wojennym (''Kriegesarchiv'') w Wiedniu oraz Bibliotece Państwowej w Berlinie – Pruskiego Dziedzictwa Kulturalnego (''Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz'').		W trakcie wojny siedmioletniej, podczas której do szczególnie zaciętych walk oblężniczych dochodziło pod Koźlem, powstała kolejna seria planów tego miasta i twierdzy, w tym sześć map autorstwa mierniczych austriackich. Z okresu pokojowego interludium między III wojną śląską a wybuchem wojny o sukcesję bawarską pochodzą głównie kolejne plany Koźla: jeden plan austriacki i dwa pruskie. Ponadto zostały w tym okresie wykonane dwa pruskie plany Głubczyc. Kolejna wojna austriacko-pruska w XVIII wieku, tak zwana wojna kartoflana z lat 1778–1779, pomimo że nie obfitowała w wielkie bitwy, to jednak na Górnym Śląsku miała przebieg bardzo niszczycielski, szczególnie po obu stronach pasa granicznego. Działaniami wojennymi został dotknięty szereg miast położonych po obu stronach granicy, w tym Opawa i Karniów po stronie austriackiej oraz Głubczyce i Prudnik po stronie pruskiej. Powstały wtedy kolejne wojskowe - zarówno pruskie, jak i austriackie - plany Głubczyc, Karniowa i Opawy. W ostatnich dwóch dekadach XVIII wieku plany miast górnośląskich wykreślane były przede wszystkim przez pruskie wojskowe służby miernicze, które są twórcami planów Bytomia, Głogówka, Koźla, Opawy i Raciborza. Rękopiśmienne plany opracowane przez austriackie i pruskie wojskowe służby miernicze z XVIII wieku są głównie przechowywane w Archiwum Wojennym (''Kriegesarchiv'') w Wiedniu oraz Bibliotece Państwowej w Berlinie – Pruskiego Dziedzictwa Kulturalnego (''Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz'').

Praktykant: /* Najstarsze weduty na śląskie */

2025-04-29T13:44:14Z

Najstarsze weduty na śląskie

← poprzednia wersja		Wersja z 15:44, 29 kwi 2025
Linia 1:		Linia 1:
	[[Plik:1(1).jpg\|mały\|~~334x334px~~\|Plan Opola z około 1760 roku]]		[[Plik:1(1).jpg\|mały\|345x345px\|Plan Opola z około 1760 roku]]
	Autor: [[dr hab. Piotr Greiner]]		Autor: [[dr hab. Piotr Greiner]]

Linia 10:		Linia 10:

	== Najstarsze weduty na śląskie ==		== Najstarsze weduty na śląskie ==
			[[Plik:2(1).jpg\|mały\|409x409px\|Plan Opola z 1784 roku]]
	Na [[Górny Śląsk\|Górnym Śląsku]] w czasach nowożytnych istniało około 70 ośrodków miejskich<ref>Pominięto miasta położone na terenie biskupiego księstwa nyskiego, bowiem w czasach nowożytnych obszar ten nie był zaliczany do Górnego Śląska.</ref>. Ich liczba ulegała zmianom z powodu utraty przez niektóre z nich praw miejskich na skutek katastrof naturalnych, takich jak gnębiące drewnianą zabudowę miast pożary oraz kolejne wojny. Zdecydowana ich większość prawa miejskie nabyła jeszcze w średniowieczu. W okresie od XVI do końca XVIII wieku powstało zaledwie sześć nowych miast: Prószków, [[Sośnicowice]], Borysławice i o odmiennej konstrukcji ustrojowej miast górniczych Andělská Hora, [[Tarnowskie Góry]] i [[Miasteczko Śląskie]]. Ich wyróżniającą się cechą urbanistyczną było to, że nie otaczano ich już murami obronnymi, a przestrzeń miejską ograniczano różnego rodzaju płotami, zwanymi wągrodami. Nie wszystkie utrzymały swój miejski charakter i jak Sośnicowice spadły w pruskich czasach fryderycjańskich do rangi osad targowych (''Marktflecken, Städtschen''), a w XIX wieku nawet do pozycji wsi. Większość miast górnośląskich w czasach nowożytnych były to osiedla małe (500 – 1000 mieszkańców) i bardzo małe (do 500 mieszkańców), w zabudowie, liczbie mieszkańców i wykonywanych przez nich zajęciach niewiele różniące się od większych wsi. Wypełniały przede wszystkim funkcję ośrodków administracyjnych dla znajdujących się w ich otoczeniu wielkich majątków ziemskich i lokalnych centrów handlowych, stąd ich popularna rodzima nazwa ''Miasteczko''. Zaledwie kilka miast górnośląskich można zaliczyć do miast średnich (3 000 – 5 000 mieszkańców) i większych (5 000 – 10 000 mieszkańców). Grupę pierwszą tworzyły miasta takie jak [[Bielsko-Biała\|Bielsko]], [[Cieszyn]], Głubczyce, Prudnik i [[Racibórz]], a do drugiej zaliczały się zaledwie dwa ośrodki: Karniów (Krnov) i Opawa (Opava). Między innymi dlatego tak późno i tak mało miast górnośląskich doczekało się w owym czasie swoich wizerunków kartograficznych.		Na [[Górny Śląsk\|Górnym Śląsku]] w czasach nowożytnych istniało około 70 ośrodków miejskich<ref>Pominięto miasta położone na terenie biskupiego księstwa nyskiego, bowiem w czasach nowożytnych obszar ten nie był zaliczany do Górnego Śląska.</ref>. Ich liczba ulegała zmianom z powodu utraty przez niektóre z nich praw miejskich na skutek katastrof naturalnych, takich jak gnębiące drewnianą zabudowę miast pożary oraz kolejne wojny. Zdecydowana ich większość prawa miejskie nabyła jeszcze w średniowieczu. W okresie od XVI do końca XVIII wieku powstało zaledwie sześć nowych miast: Prószków, [[Sośnicowice]], Borysławice i o odmiennej konstrukcji ustrojowej miast górniczych Andělská Hora, [[Tarnowskie Góry]] i [[Miasteczko Śląskie]]. Ich wyróżniającą się cechą urbanistyczną było to, że nie otaczano ich już murami obronnymi, a przestrzeń miejską ograniczano różnego rodzaju płotami, zwanymi wągrodami. Nie wszystkie utrzymały swój miejski charakter i jak Sośnicowice spadły w pruskich czasach fryderycjańskich do rangi osad targowych (''Marktflecken, Städtschen''), a w XIX wieku nawet do pozycji wsi. Większość miast górnośląskich w czasach nowożytnych były to osiedla małe (500 – 1000 mieszkańców) i bardzo małe (do 500 mieszkańców), w zabudowie, liczbie mieszkańców i wykonywanych przez nich zajęciach niewiele różniące się od większych wsi. Wypełniały przede wszystkim funkcję ośrodków administracyjnych dla znajdujących się w ich otoczeniu wielkich majątków ziemskich i lokalnych centrów handlowych, stąd ich popularna rodzima nazwa ''Miasteczko''. Zaledwie kilka miast górnośląskich można zaliczyć do miast średnich (3 000 – 5 000 mieszkańców) i większych (5 000 – 10 000 mieszkańców). Grupę pierwszą tworzyły miasta takie jak [[Bielsko-Biała\|Bielsko]], [[Cieszyn]], Głubczyce, Prudnik i [[Racibórz]], a do drugiej zaliczały się zaledwie dwa ośrodki: Karniów (Krnov) i Opawa (Opava). Między innymi dlatego tak późno i tak mało miast górnośląskich doczekało się w owym czasie swoich wizerunków kartograficznych.

Linia 19:		Linia 20:

	W tym samym okresie co plan Opola autorstwa V. von Sebischa powstały pierwsze plany wykonane dla katastralnych potrzeb władz miejskich. Są to dwa plany Opawy. Na pierwszym z około 1650 roku za pomocą bardzo jeszcze prymitywnego rysunku w technice obrazkowej, bez oskalowania, w którym dla zobrazowania głębi obrazu zastosowano między innymi rozkładane makiety ważniejszych budynków użyteczności publicznej (wykonane z odpowiednio naciętego i sklejonego papieru), przedstawiono fragment miasta z zamkiem i jego najbliższą okolicą. Drugi plan zatytułowany ''Oppaviae civitas planta'', który,biorąc pod uwagę cechy zewnętrzne i treściowe, można datować orientacyjnie na drugą połowę XVII wieku, także przedstawia tylko część miasta, ale za to został już sporządzony przy pomocy metod geodezyjnych w rzucie poziomym. Obie te mapy zapoczątkowują drugi rodzaj kartografików miejskich na Górnym Śląsku – map geodezyjnych sporządzanych na zamówienie i dla potrzeb władz miejskich.		W tym samym okresie co plan Opola autorstwa V. von Sebischa powstały pierwsze plany wykonane dla katastralnych potrzeb władz miejskich. Są to dwa plany Opawy. Na pierwszym z około 1650 roku za pomocą bardzo jeszcze prymitywnego rysunku w technice obrazkowej, bez oskalowania, w którym dla zobrazowania głębi obrazu zastosowano między innymi rozkładane makiety ważniejszych budynków użyteczności publicznej (wykonane z odpowiednio naciętego i sklejonego papieru), przedstawiono fragment miasta z zamkiem i jego najbliższą okolicą. Drugi plan zatytułowany ''Oppaviae civitas planta'', który,biorąc pod uwagę cechy zewnętrzne i treściowe, można datować orientacyjnie na drugą połowę XVII wieku, także przedstawia tylko część miasta, ale za to został już sporządzony przy pomocy metod geodezyjnych w rzucie poziomym. Obie te mapy zapoczątkowują drugi rodzaj kartografików miejskich na Górnym Śląsku – map geodezyjnych sporządzanych na zamówienie i dla potrzeb władz miejskich.
			[[Plik:3(1).jpg\|mały\|344x344px\|Plan Pszczyny z 1811 roku]]
	Pierwszym planem całego miasta, na którym zostało w pełni przedstawione jego ukształtowanie urbanistyczne, jest także plan Opawy, wykonany w 1700 roku przez F. Schwartzera. Jest to zachowany w rękopisie wielobarwny plan przedstawiony przy pomocy bardzo widowiskowej metody zwanej „perspektywą z kawaliery” (''Kavalier-Perspektive'') lub wojskową, to jest w projekcji geometrycznej pod kątem 45º, która umożliwiała przedstawianie zabudowy częściowo w widoku bocznym, a częściowo z góry. Metodę wprost zaczerpnięto z techniki wedutowej, która upowszechniła się po wojnie trzydziestoletniej.		Pierwszym planem całego miasta, na którym zostało w pełni przedstawione jego ukształtowanie urbanistyczne, jest także plan Opawy, wykonany w 1700 roku przez F. Schwartzera. Jest to zachowany w rękopisie wielobarwny plan przedstawiony przy pomocy bardzo widowiskowej metody zwanej „perspektywą z kawaliery” (''Kavalier-Perspektive'') lub wojskową, to jest w projekcji geometrycznej pod kątem 45º, która umożliwiała przedstawianie zabudowy częściowo w widoku bocznym, a częściowo z góry. Metodę wprost zaczerpnięto z techniki wedutowej, która upowszechniła się po wojnie trzydziestoletniej.

Praktykant o 13:42, 29 kwi 2025

2025-04-29T13:42:38Z

← poprzednia wersja		Wersja z 15:42, 29 kwi 2025
Linia 1:		Linia 1:
			[[Plik:1(1).jpg\|mały\|334x334px\|Plan Opola z około 1760 roku]]
	Autor: [[dr hab. Piotr Greiner]]		Autor: [[dr hab. Piotr Greiner]]

Praktykant o 13:41, 29 kwi 2025

2025-04-29T13:41:02Z

← poprzednia wersja		Wersja z 15:41, 29 kwi 2025
Linia 1:		Linia 1:
	Autor: [[dr hab. Piotr Greiner]]		Autor: [[dr hab. Piotr Greiner]]

	~~TUTAJ W 1-2 ZDANIACH DEFINICJA OPISOWA~~, ~~CO ROZUMIEMY POD POJĘCIEM PLANY MIAST~~		Plan miasta jest odmianą tematycznej mapy wielkoskalowej obejmującej obszar jednego organizmu zurbanizowanego, na [[Górny Śląsk\|Górnym Śląsku]] w okresie nowożytnym miejscowości posiadających prawa miejskie.

	==Geneza map wielkoskalowych miast==		==Geneza map wielkoskalowych miast==

Praktykant: /* Górnośląska kartografia miejska po wojnach śląskich w połowie XVIII wieku */

2025-04-22T11:54:10Z

Górnośląska kartografia miejska po wojnach śląskich w połowie XVIII wieku

← poprzednia wersja		Wersja z 13:54, 22 kwi 2025
Linia 76:		Linia 76:
	\|-		\|-
	\|Katowice		\|Katowice
	\|		\|R. Banduch, P. Greiner, ''Plany miasta Katowic (do 1945 roku),'' „Kronika Katowic” t. VI, 1996, s. 107–117.
	\|-		\|-
	\|Mikołów		\|Mikołów
	\|		\|P. Greiner, M. Mączka, ''Źródła kartograficzne do dziejów Mikołowa (do 1945 roku),'' Mikołów 2007.
	\|-		\|-
	\|Opole		\|Opole
	\|		\|P. Greiner, ''Stadtpläne von Oppeln (bis 1945). Plany miasta Opola (do 1945 roku),'' [w:] ''Oppeln/Opole. Stadtpläne, graphische Ansichten, Fotografien (bis 1945). Plany miasta, widoki graficzne, fotografie (do 1945 roku),'' red. P. Mrass, Opole, Ratingen-Hösel 1995, s. 9–23.
	\|-		\|-
	\|Pszczyna		\|Pszczyna
	\|		\|P. Greiner, M. Mączka, ''Pszczyna i ziemia pszczyńska na mapach historycznych (do 1945 roku),'' [w:] ''Pszczyna. Monografia historyczna,'' pod red. R. Kaczmarka i J. Sperki, t. I, Pszczyna 2014, s. 15–27.
	\|-		\|-
	\|Ruda Śląska		\|Ruda Śląska
	\|		\|P. Greiner, A. Złoty, ''Ruda Śląska w dawnej kartografii,'' Katowice 2006.
	\|-		\|-
	\|Świętochłowice		\|Świętochłowice
	\|		\|R. Banduch, P. Greiner, ''Źródła kartograficzne do dziejów Świętochłowic (do 1945 r.),'' „Rocznik Świętochłowicki” t. I, 1999, s. 102–120.
	\|-		\|-
	\|Tarnowskie Góry		\|Tarnowskie Góry
	\|		\|P. Greiner, K. Gwóźdź, ''Tarnowskie Góry na dawnych planach (do 1945 roku''), Tarnowskie Góry 2005.
	\|-		\|-
	\|Tychy		\|Tychy
	\|		\|P. Greiner, M. Mączka, ''Źródła kartograficzne do dziejów Tychów,'' [w:] ''Tychy. Monografia historyczna,'' pod red. R. Kaczmarka, Tychy 2011, s. 20–26.
	\|-		\|-
	\|Zabrze		\|Zabrze
	\|		\|A. Wrona, ''Charakterystyka i ocena przydatności ważniejszych archiwalnych materiałów kartograficznych miasta Zabrza,'' „Kronika miasta Zabrza” nr 8, 1975, s. 108–131.
	\|}		\|}
			Nadal wiele miast górnośląskich czeka na historyczne opracowanie dziejów ich kartografików.

			== Bibliografia ==

			# ''Allgemeines Lexikon der Bildenen Künstler von der Antike bis zur Gegenwart'', hrsg. U. Thieme, F. Becker, Leipzig [b.r.w.]
			# J. Gebauer, ''Soupis map a plánů, vedut a vyobrazení měst, mist a budov do r. 1850, uložených v archivech Severomoravskèho kraje,'' “Sborník Státního Archivu v Opavě“ 1971–1975.
			# P. Greiner, ''Plany i weduty miast Górnego Śląska do końca XVIII wieku,'' część I: ''Plany miast'', Katowice 2000.
			# ''Grundriss eines Lexikons Bildener, Künstler und Kunsthandwerker in Oberschlesien von den Anfänge bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts'', Bearb. von W. Krause, Oppeln 1933.
			# ''Katalog planów miast i osiedli śląskich z XVI-XIX w. w zbiorach Archiwum Państwowego we Wrocławiu'', oprac. J. Domański, Warszawa 1973.
			# A. Marsch, ''Friedrich Bernhard Werner (1690–1776). Ein europäischer Ansichtenzeichner aus Schlesien'', Würzburg 1995.
			# A. Marsch, ''Oppeln, Falkenberg, Gross Strehlitz. Historischen Ansichten aus vier Jahrhunderten'', Würzburg 1995.
			# M. Morelowski, ''Fryderyk Bernard Wernher i jego ilustrowana Topografia Śląska z lat 1744–1768'', Warszawa 1953.
			# ''Pläne und Grundrisse von Städten sozialistischer Länder Europas (1574–1850)'', Bearb. von W. Klaus, Berlin 1976.
			# ''Plany miast w polskich archiwach państwowych. Katalog'', oprac. M. Lewandowska, M. Stelmach, pod kierunkiem A. Tomczaka, Warszawa 1996.
			# ''Von Stettin bis Breslau. Ansichten, Stadtpläne und Landkarten von Pommern, Neubrandenburg und Schlesien aus der Graphischen Sammlung des Germanischen Nationalmuseum Nürnberg'', hrsg. von G. Blatt, ''Katalog'' von H. Kott, Nürnberg 1985.
			# ''Zwischen Oder und Riesegebirge. Schlesische Karten aus fünf Jahrhunderten. Austellungen der Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz Berlin'', Bearb. von K. Lindner, Weißenhorn 1987.

	== Przypisy ==		== Przypisy ==
	<references/>		<references/>

			== Zobacz też ==

			* [[Mapa wojenna Śląska 1746–1753 (Krieges-Carte von Schlesien)]]
			* [[Mapy topograficzne Górnego Śląska 1824–1828 (Ur-Meßtischblätter)]]
			* [[Opisy geograficzne i mapy Górnego Śląska (do 1914 roku)]]

Praktykant: /* Górnośląska kartografia miejska po wojnach śląskich w połowie XVIII wieku */

2025-04-22T11:50:16Z

Górnośląska kartografia miejska po wojnach śląskich w połowie XVIII wieku

@@ Linia 50: / Linia 50: @@
 Niewątpliwie przełomem w dziejach kartowania miast na Górnym Śląsku była przeprowadzona w latach 1810–1812 akcja skartowania według jednolitej zasady wszystkich miast w pruskiej części regionu. Ich powstanie zostało wymuszone przez rewolucyjne reformy ustroju municypalnego na Śląsku zadekretowane przez nową pruską ordynację miejską (''Städtordnung'') podpisaną 19 listopada 1808 roku przez króla Fryderyka Wilhelma III, która wprowadzała jednolity w skali całego państwa ustrój miejski, znosząc podział na miasta wolne (królewskie) i prywatne. Miasto jako gmina miejska stało się podmiotem prawa publicznego, którą tworzył ogół jego obywateli. Ustawa znosiła podział na właściwe miasto i jego przedmieścia, co umożliwiło niekrępowany rozwój urbanistyczny substancji miejskiej. Na podstawie wspomnianej ustawy Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (''Ministerium des Innern'') zarządziło dekretem z 21 czerwca 1810 roku sporządzenie jednolitych planów wszystkich miast, kosztami tej operacji obciążając władze miejskie. Dekret nakazywał sporządzenie planów przez przysięgłych mierniczych, którzy mieli za zadanie wykonanie dwóch rodzajów map. Pierwszy, podstawowy w skali 1:7200, przedstawiał samo miasto z jego zabudową oraz z zaznaczeniem ważniejszych budynków publicznych, ulic, mostów, rzek, podmiejskich ogrodów, pól i łąk, ewentualnie też wodociągów, murów i bram miejskich. Drugi o dwukrotnie pomniejszonej skali, a więc 1:14 400, miał mieć charakter sytuacyjny miasta z okolicą. Stąd rozplanowanie miast jest na nich często zaznaczone schematycznie lub w dużym stopniu zgeneralizowane. Ukazuje za to sąsiadujące z miastem wsie i ich zabudowę oraz lokalizację okołomiejskich obiektów przemysłowych, a także prowadzące do miasta trakty i inne drogi. Zachowały się plany następujących miast: Baborów, Biała, Bytom, Gliwice, Głogówek, Głubczyce, Gorzów, Hulczyn, Kietrz, Koźle, Krapkowice, Leśnica, Lubliniec, [[Mikołów]], Niemodlin, Olesno, Opole, Prudnik, Pszczyna, [[Pyskowice]], Racibórz, [[Rybnik]], Skorogoszcz, Tarnowskie Góry, Toszek, Ujazd, [[Wodzisław Śląski|Wodzisław]] i Żory. Dla 18 miast zachował się komplet obu rodzajów map o pomniejszeniach 1:7 200 i 1:14 400, dla 6 miast wyłącznie pomniejszenie 1:7 200 (Hulczyn, Leśnica, Prudnik, Pszczyna, Pyskowice i Skorogoszcz), a 2 miasta mają po trzy plany o różnych pomniejszeniach: Olesno – 1:2 880, 1:7 200, 1:14 400 i Racibórz – 1:1 440, 1:7 200, 1:14 400. Pozostały w rękopisach i przechowywane są w zbiorach kartograficznych Archiwum Państwowego w Opolu<ref>Szerzej: P. Greiner, ''Plany miast pruskiego Górnego Śląska z lat 1810–1811/1815,'' „Szkice Archiwalno-Historyczne” nr 17, 2020, s. 11–24.</ref>. Warto zwrócić uwagę, że na mapach w skali 1:7 200 oznaczono okręgi wyborcze do rad miejskich z podziałem na grupy wyborców według cenzusu majątkowego, wprowadzonego ordynacją miejską z 1808 roku, czego większość badaczy do tej pory nie dostrzegało<ref>Na co zwróciła uwagę B. Kalinowska-Wójcik, ''Wpływ pruskiej ordynacji miejskiej z 1808 roku na powstanie dzielnic oraz planów miast górnośląskich'', „Szkice Archiwalno-Historyczne” nr 17, 2020, s. 221–232.</ref>.
-Po zakończeniu wojen napoleońskich nastąpiła szybko postępująca industrializacja części wschodniej Górnego Śląska, za którym szła urbanizacja. Procesy urbanizacyjne przebiegały dwiema „ścieżkami”. Pierwszy model, to wchłanianie industrialnych tworów osadniczych przez istniejące wcześniej, w większości o średniowiecznym rodowodzie, ośrodki miejskie, jak Gliwice (w 1825 roku liczyły 4,8 tysięcy mieszkańców, a w 1905 roku – 60,3 tysięcy) i Bytom (w 1825 roku liczyły 2,8 tysięcy mieszkańców, a w 1905 roku – 61,3 tysięcy). Model drugi to powstanie zupełnie nowych organizmów miejskich, miast industrialnych, takich jak Katowice, które uzyskały prawa miejskie w 1865 roku i Królewska Huta z prawami miejskimi od 1868 roku. Skądinąd jedynych, które prawa miejskie uzyskały do 1914 roku.
+Po zakończeniu wojen napoleońskich nastąpiła szybko postępująca [[Industrializacja Górnego Śląska do 1922 roku|industrializacja]] wschodniej części Górnego Śląska, za którym szła [[urbanizacja]]. Procesy urbanizacyjne przebiegały dwiema „ścieżkami”. Pierwszy model to wchłanianie industrialnych tworów osadniczych przez istniejące wcześniej, w większości o średniowiecznym rodowodzie, ośrodki miejskie jak Gliwice (w 1825 roku liczyły 4,8 tysięcy mieszkańców, a w 1905 roku – 60,3 tysięcy) i Bytom (w 1825 roku liczyły 2,8 tysięcy mieszkańców, a w 1905 roku – 61,3 tysięcy). Model drugi to powstanie zupełnie nowych organizmów miejskich, miast industrialnych, takich jak [[Katowice]], które uzyskały prawa miejskie w 1865 roku i [[Chorzów|Królewska Huta]] z prawami miejskimi od 1868 roku. Skądinąd jedynych, które prawa miejskie uzyskały do 1914 roku.
 W drugiej połowie XIX wieku rozpoczął się na Górnym Śląsku nowy etap w rozwoju kartografiki miejskiej. Był on wynikiem kilku uzupełniających się zjawisk z zakresu postępu technicznego, rozwoju metodyki pomiarowej, przemian ustrojowych i społecznych oraz potrzeb samych miast, przechodzących okres szybkiego rozwoju tak w przestrzeni, jak i substancji miejskiej. Udoskonaliła się wówczas metoda pomiarów geodezyjnych, która zaczęła do swoich celów wykorzystywać coraz doskonalsze teodolity i stoliki miernicze. Wykreślane tymi metodami mapy powielano technikami światłokopiowymi i upowszechniano udoskonaloną metodą litograficzną. Pojawiły się drukowane plany miast załączane do przewodników turystycznych, opisów krain czy historii miast. Przełomową w rozwoju kartowania miast w Prusach była ustawa z 2 lipca 1875 roku, na podstawie której zreformowano miejskie urzędy miernicze (''Stadtvermessungsamt''). Przystąpiły one na przełomie XIX i XX wieku do szeroko zakrojonych i systematycznie prowadzonych prac pomiarowych, które zaowocowały licznymi planami geodezyjnymi i katastralnymi oraz opracowywanych na ich podstawie planów informacyjnych, wydawanych w większości przez prywatne firmy edytorskie.
-Nie sposób opisać kolejnych map miast Górnego Śląska od początku XX wieku, z względu na ich olbrzymią liczbę. Dla najważniejszych miast górnośląskich są one omówione w specjalistycznych opracowaniach monograficznych.
+Nie sposób opisać kolejnych map miast Górnego Śląska od początku XX wieku ze względu na ich olbrzymią liczbę. Dla najważniejszych miast górnośląskich są one omówione w specjalistycznych opracowaniach monograficznych.
 == Przypisy ==
 <references/>

Praktykant: /* Przypisy */

2025-04-22T11:36:18Z

Przypisy

← poprzednia wersja		Wersja z 13:36, 22 kwi 2025
Linia 57:		Linia 57:

	== Przypisy ==		== Przypisy ==
	</~~references~~>		<references/>

Praktykant: /* Przypisy */

2025-04-22T11:36:09Z

Przypisy

← poprzednia wersja		Wersja z 13:36, 22 kwi 2025
Linia 57:		Linia 57:

	== Przypisy ==		== Przypisy ==
			</references>