Osiedle Patronackie „Piaski” w Czeladzi - Historia wersji

Praktykant: /* I faza budowy: lata 1882-1914 */

2026-02-03T08:20:33Z

I faza budowy: lata 1882-1914

← poprzednia wersja		Wersja z 10:20, 3 lut 2026
Linia 23:		Linia 23:

	== I faza budowy: lata 1882-1914 ==		== I faza budowy: lata 1882-1914 ==
			[[Plik:Piaski3.jpg\|mały\|448x448px\|Dom wyższego urzędnika (Muzeum Saturn w Czeladzi, nr inwentarzowy MS/HM/431)]]
	Pierwsza faza budowy osiedla przypadła na okres od przejęcia kopalni przez Towarzystwo Bezimienne Kopalń Węgla „Czeladź” do rozpoczęcia [[Pierwsza wojna światowa\|pierwszej wojny światowej]]. W tym okresie Czeladź nie posiadała praw miejskich, co oznaczało, że na jej terenie nie obowiązywało prawo budowlane. Pozwoliło to na dowolność w kształtowaniu osiedla i nadaniu mu charakterystycznych, wyróżniających go dziś cech.		Pierwsza faza budowy osiedla przypadła na okres od przejęcia kopalni przez Towarzystwo Bezimienne Kopalń Węgla „Czeladź” do rozpoczęcia [[Pierwsza wojna światowa\|pierwszej wojny światowej]]. W tym okresie Czeladź nie posiadała praw miejskich, co oznaczało, że na jej terenie nie obowiązywało prawo budowlane. Pozwoliło to na dowolność w kształtowaniu osiedla i nadaniu mu charakterystycznych, wyróżniających go dziś cech.

Linia 53:		Linia 54:

	== II faza budowy: lata 1918-1939. ==		== II faza budowy: lata 1918-1939. ==
			[[Plik:Piaski4.jpg\|mały\|448x448px\|Kościół (Muzeum Saturn w Czeladzi, nr inwentarzowy MS/HM/424)]]
	Kolejna faza rozbudowy osiedla nastąpiła po pierwszej wojnie światowej. Wtedy też podjęto działania, by wraz z terenami należącymi do pobliskiej [[Saturn - kopalnia węgla kamiennego\|kopalni „Saturn”]] odłączyć się od Czeladzi i stworzyć odrębną gminę o przemysłowym charakterze. Dyrektorzy obu kopalń, Piotr B. Markiewicz („Czeladź”) oraz Henryk Siwczyński („Saturn”), motywowali swoje prośby podkreśleniem niezależności ich osiedli, a także względami finansowymi, które po przyłączeniu terenów do miasta Czeladź stały się dla kopalń niekorzystne. Finalnie dyrektorom nie udało się osiągnąć celu i tereny obu kopalń pozostały w granicach miasta<ref>Ibidem, s. 55-58.</ref>.		Kolejna faza rozbudowy osiedla nastąpiła po pierwszej wojnie światowej. Wtedy też podjęto działania, by wraz z terenami należącymi do pobliskiej [[Saturn - kopalnia węgla kamiennego\|kopalni „Saturn”]] odłączyć się od Czeladzi i stworzyć odrębną gminę o przemysłowym charakterze. Dyrektorzy obu kopalń, Piotr B. Markiewicz („Czeladź”) oraz Henryk Siwczyński („Saturn”), motywowali swoje prośby podkreśleniem niezależności ich osiedli, a także względami finansowymi, które po przyłączeniu terenów do miasta Czeladź stały się dla kopalń niekorzystne. Finalnie dyrektorom nie udało się osiągnąć celu i tereny obu kopalń pozostały w granicach miasta<ref>Ibidem, s. 55-58.</ref>.

Praktykant: /* Geneza powstania osiedla */

2026-02-03T08:19:19Z

Geneza powstania osiedla

← poprzednia wersja		Wersja z 10:19, 3 lut 2026
Linia 7:		Linia 7:
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)\|TOM: 13 (2026)]]		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)\|TOM: 13 (2026)]]
	[[Plik:Piaski1.jpg\|mały\|~~449x449px~~\|Osiedle patronackie Piaski – widok od strony południowej (Muzeum Saturn w Czeladzi, nr inwentarzowy MS/HM/353]]		[[Plik:Piaski1.jpg\|mały\|447x447px\|Osiedle patronackie Piaski – widok od strony południowej (Muzeum Saturn w Czeladzi, nr inwentarzowy MS/HM/353]]
	Osiedle Patronackie „Piaski” powstało w okresie zintensyfikowanego rozwoju miast industrialnych na terenach [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] i [[Zagłębie Dąbrowskie\|Zagłębia Dąbrowskiego]] przypadającego na okres od drugiej połowy XIX wieku do początku [[Druga wojna światowa\|II wojny światowej]]<ref>M. Bulsa, ''Patronackie osiedla robotnicze. T. 2. Zagłębie Dąbrowskie, ziemia rybnicka, ziemia wodzisławska'', Łódź 2023, s. 7-9.</ref>. Osiedle powstało w odpowiedzi na potrzeby coraz większej liczby robotników zatrudnionych w Kopalni „Ernest Michał” (później [[Czeladź - kopalnia węgla kamiennego\|„Czeladź”]]), którą w 1880 roku przejęła Francuska Spółka Akcyjna – Towarzystwo Bezimienne Kopalń Węgla „Czeladź”<ref>A. Binek-Zajda, ''Historia'', [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, ''Osiedle patronackie Piaski. Historia i architektura'', Czeladź 2015, s. 17-20.</ref>. Inwestycja była też przykładem lokowania zagranicznego kapitału w Królestwie Polskim (część zaboru rosyjskiego), a następnie nowo odrodzonej Rzeczypospolitej.		Osiedle Patronackie „Piaski” powstało w okresie zintensyfikowanego rozwoju miast industrialnych na terenach [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] i [[Zagłębie Dąbrowskie\|Zagłębia Dąbrowskiego]] przypadającego na okres od drugiej połowy XIX wieku do początku [[Druga wojna światowa\|II wojny światowej]]<ref>M. Bulsa, ''Patronackie osiedla robotnicze. T. 2. Zagłębie Dąbrowskie, ziemia rybnicka, ziemia wodzisławska'', Łódź 2023, s. 7-9.</ref>. Osiedle powstało w odpowiedzi na potrzeby coraz większej liczby robotników zatrudnionych w Kopalni „Ernest Michał” (później [[Czeladź - kopalnia węgla kamiennego\|„Czeladź”]]), którą w 1880 roku przejęła Francuska Spółka Akcyjna – Towarzystwo Bezimienne Kopalń Węgla „Czeladź”<ref>A. Binek-Zajda, ''Historia'', [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, ''Osiedle patronackie Piaski. Historia i architektura'', Czeladź 2015, s. 17-20.</ref>. Inwestycja była też przykładem lokowania zagranicznego kapitału w Królestwie Polskim (część zaboru rosyjskiego), a następnie nowo odrodzonej Rzeczypospolitej.

	== Geneza powstania osiedla ==		== Geneza powstania osiedla ==
			[[Plik:Piaski2.jpg\|mały\|448x448px\|Domy robotnicze na osiedlu Piaski (Muzeum Saturn w Czeladzi, nr inwentarzowy MS/HM/428)]]
	Osiedle Patronackie „Piaski” powstało w znacznym oddaleniu od miasta, pośród nieużytków rolnych, za to w bliskim sąsiedztwie Kopalni „Czeladź”. Na decyzję o budowie zaplecza socjalnego dla pracowników wpłynął między innymi długi czas potrzebny do pokonania drogi z miasta do kopalni, jak i chęć związania pracowników z zakładem i zapobieganie odpływania robotników na tereny oferujące wyższe stawki wynagrodzenia. Osiedle powstawało etapami w miarę rozwoju i bogacenia się zakładu<ref>E. Bergman, ''Giszowiec – górnicza wieś-ogród'' [w:] O sztuce Górnego Śląska i przyległych ziem małopolskich, red. E. Chojecka, Katowice 1993, s. 224; B. Małusecki, ''Rokitnica – osiedle robotnicze'' [w:] Historyczne osiedla robotnicze, red. G.Brożek, Katowice 2005, s. 38; S. Lazar, ''Architektura'', [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, ''Osiedle…'', Czeladź 2015, s. 32-33.</ref>.		Osiedle Patronackie „Piaski” powstało w znacznym oddaleniu od miasta, pośród nieużytków rolnych, za to w bliskim sąsiedztwie Kopalni „Czeladź”. Na decyzję o budowie zaplecza socjalnego dla pracowników wpłynął między innymi długi czas potrzebny do pokonania drogi z miasta do kopalni, jak i chęć związania pracowników z zakładem i zapobieganie odpływania robotników na tereny oferujące wyższe stawki wynagrodzenia. Osiedle powstawało etapami w miarę rozwoju i bogacenia się zakładu<ref>E. Bergman, ''Giszowiec – górnicza wieś-ogród'' [w:] O sztuce Górnego Śląska i przyległych ziem małopolskich, red. E. Chojecka, Katowice 1993, s. 224; B. Małusecki, ''Rokitnica – osiedle robotnicze'' [w:] Historyczne osiedla robotnicze, red. G.Brożek, Katowice 2005, s. 38; S. Lazar, ''Architektura'', [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, ''Osiedle…'', Czeladź 2015, s. 32-33.</ref>.

Praktykant o 08:18, 3 lut 2026

2026-02-03T08:18:17Z

← poprzednia wersja		Wersja z 10:18, 3 lut 2026
Linia 7:		Linia 7:
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)\|TOM: 13 (2026)]]		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)\|TOM: 13 (2026)]]
	[[Plik:Piaski1.jpg\|mały\|~~350x350px~~\|Osiedle patronackie Piaski – widok od strony południowej (Muzeum Saturn w Czeladzi, nr inwentarzowy MS/HM/353]]		[[Plik:Piaski1.jpg\|mały\|449x449px\|Osiedle patronackie Piaski – widok od strony południowej (Muzeum Saturn w Czeladzi, nr inwentarzowy MS/HM/353]]
	Osiedle Patronackie „Piaski” powstało w okresie zintensyfikowanego rozwoju miast industrialnych na terenach [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] i [[Zagłębie Dąbrowskie\|Zagłębia Dąbrowskiego]] przypadającego na okres od drugiej połowy XIX wieku do początku [[Druga wojna światowa\|II wojny światowej]]<ref>M. Bulsa, ''Patronackie osiedla robotnicze. T. 2. Zagłębie Dąbrowskie, ziemia rybnicka, ziemia wodzisławska'', Łódź 2023, s. 7-9.</ref>. Osiedle powstało w odpowiedzi na potrzeby coraz większej liczby robotników zatrudnionych w Kopalni „Ernest Michał” (później [[Czeladź - kopalnia węgla kamiennego\|„Czeladź”]]), którą w 1880 roku przejęła Francuska Spółka Akcyjna – Towarzystwo Bezimienne Kopalń Węgla „Czeladź”<ref>A. Binek-Zajda, ''Historia'', [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, ''Osiedle patronackie Piaski. Historia i architektura'', Czeladź 2015, s. 17-20.</ref>. Inwestycja była też przykładem lokowania zagranicznego kapitału w Królestwie Polskim (część zaboru rosyjskiego), a następnie nowo odrodzonej Rzeczypospolitej.		Osiedle Patronackie „Piaski” powstało w okresie zintensyfikowanego rozwoju miast industrialnych na terenach [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] i [[Zagłębie Dąbrowskie\|Zagłębia Dąbrowskiego]] przypadającego na okres od drugiej połowy XIX wieku do początku [[Druga wojna światowa\|II wojny światowej]]<ref>M. Bulsa, ''Patronackie osiedla robotnicze. T. 2. Zagłębie Dąbrowskie, ziemia rybnicka, ziemia wodzisławska'', Łódź 2023, s. 7-9.</ref>. Osiedle powstało w odpowiedzi na potrzeby coraz większej liczby robotników zatrudnionych w Kopalni „Ernest Michał” (później [[Czeladź - kopalnia węgla kamiennego\|„Czeladź”]]), którą w 1880 roku przejęła Francuska Spółka Akcyjna – Towarzystwo Bezimienne Kopalń Węgla „Czeladź”<ref>A. Binek-Zajda, ''Historia'', [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, ''Osiedle patronackie Piaski. Historia i architektura'', Czeladź 2015, s. 17-20.</ref>. Inwestycja była też przykładem lokowania zagranicznego kapitału w Królestwie Polskim (część zaboru rosyjskiego), a następnie nowo odrodzonej Rzeczypospolitej.

Praktykant o 08:17, 3 lut 2026

2026-02-03T08:17:55Z

← poprzednia wersja		Wersja z 10:17, 3 lut 2026
Linia 7:		Linia 7:
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)\|TOM: 13 (2026)]]		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)\|TOM: 13 (2026)]]
			[[Plik:Piaski1.jpg\|mały\|350x350px\|Osiedle patronackie Piaski – widok od strony południowej (Muzeum Saturn w Czeladzi, nr inwentarzowy MS/HM/353]]
	Osiedle Patronackie „Piaski” powstało w okresie zintensyfikowanego rozwoju miast industrialnych na terenach [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] i [[Zagłębie Dąbrowskie\|Zagłębia Dąbrowskiego]] przypadającego na okres od drugiej połowy XIX wieku do początku [[Druga wojna światowa\|II wojny światowej]]<ref>M. Bulsa, ''Patronackie osiedla robotnicze. T. 2. Zagłębie Dąbrowskie, ziemia rybnicka, ziemia wodzisławska'', Łódź 2023, s. 7-9.</ref>. Osiedle powstało w odpowiedzi na potrzeby coraz większej liczby robotników zatrudnionych w Kopalni „Ernest Michał” (później [[Czeladź - kopalnia węgla kamiennego\|„Czeladź”]]), którą w 1880 roku przejęła Francuska Spółka Akcyjna – Towarzystwo Bezimienne Kopalń Węgla „Czeladź”<ref>A. Binek-Zajda, ''Historia'', [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, ''Osiedle patronackie Piaski. Historia i architektura'', Czeladź 2015, s. 17-20.</ref>. Inwestycja była też przykładem lokowania zagranicznego kapitału w Królestwie Polskim (część zaboru rosyjskiego), a następnie nowo odrodzonej Rzeczypospolitej.		Osiedle Patronackie „Piaski” powstało w okresie zintensyfikowanego rozwoju miast industrialnych na terenach [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] i [[Zagłębie Dąbrowskie\|Zagłębia Dąbrowskiego]] przypadającego na okres od drugiej połowy XIX wieku do początku [[Druga wojna światowa\|II wojny światowej]]<ref>M. Bulsa, ''Patronackie osiedla robotnicze. T. 2. Zagłębie Dąbrowskie, ziemia rybnicka, ziemia wodzisławska'', Łódź 2023, s. 7-9.</ref>. Osiedle powstało w odpowiedzi na potrzeby coraz większej liczby robotników zatrudnionych w Kopalni „Ernest Michał” (później [[Czeladź - kopalnia węgla kamiennego\|„Czeladź”]]), którą w 1880 roku przejęła Francuska Spółka Akcyjna – Towarzystwo Bezimienne Kopalń Węgla „Czeladź”<ref>A. Binek-Zajda, ''Historia'', [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, ''Osiedle patronackie Piaski. Historia i architektura'', Czeladź 2015, s. 17-20.</ref>. Inwestycja była też przykładem lokowania zagranicznego kapitału w Królestwie Polskim (część zaboru rosyjskiego), a następnie nowo odrodzonej Rzeczypospolitej.

Praktykant: /* Przypisy */

2026-02-03T08:14:49Z

Przypisy

← poprzednia wersja		Wersja z 10:14, 3 lut 2026
Linia 99:		Linia 99:

	== Przypisy ==		== Przypisy ==
			<references/>

	== Zobacz też ==		== Zobacz też ==

Praktykant: /* II faza budowy: lata 1918-1939. */

2026-02-03T08:14:36Z

II faza budowy: lata 1918-1939.

← poprzednia wersja		Wersja z 10:14, 3 lut 2026
Linia 51:		Linia 51:

	== II faza budowy: lata 1918-1939. ==		== II faza budowy: lata 1918-1939. ==
	z		Kolejna faza rozbudowy osiedla nastąpiła po pierwszej wojnie światowej. Wtedy też podjęto działania, by wraz z terenami należącymi do pobliskiej [[Saturn - kopalnia węgla kamiennego\|kopalni „Saturn”]] odłączyć się od Czeladzi i stworzyć odrębną gminę o przemysłowym charakterze. Dyrektorzy obu kopalń, Piotr B. Markiewicz („Czeladź”) oraz Henryk Siwczyński („Saturn”), motywowali swoje prośby podkreśleniem niezależności ich osiedli, a także względami finansowymi, które po przyłączeniu terenów do miasta Czeladź stały się dla kopalń niekorzystne. Finalnie dyrektorom nie udało się osiągnąć celu i tereny obu kopalń pozostały w granicach miasta<ref>Ibidem, s. 55-58.</ref>.

			=== Ulice Sikorskiego i Mickiewicza ===
			Jedna z pierwszych inwestycji lat 20. to Klub Urzędników, powstały przy ulicy Sikorskiego. Przeznaczony był dla kadry urzędniczej oraz zarządu kopalni. Spośród otaczających go budynków wyróżnia się monumentalnością oraz schodkowym fryzem wieńczącym ryzalit fasady. Od południowej strony umiejscowiono taras, z którego zejść można było do ogrodu przeznaczonego dla bywalców klubu, gdzie znajdowały się korty tenisowe. W klubie mieściła się między innymi czytelnia oraz stanowiska do gry w karty i w bilard<ref>Ibidem, s. 60.</ref>.

			W 1922 roku przy ulicach Sikorskiego i Mickiewicza powstały nowe domy dla urzędników. Na osiedlu były to pierwsze budynki w typie kamienicy. Nadano im zróżnicowane formy nawiązujące do stylu secesyjnego, jednak nadal dobrze korespondowały one z dotychczasową zabudową. Do każdego z budynków przynależały komórki umieszczone w podwórzu<ref>Ibidem, s. 60.</ref>.

			Ze względu na powiększającą się stale liczbę mieszkańców konieczne stało się wybudowanie kolejnej szkoły, co stało się w 1924 roku. Przy ulicy Mickiewicza powstał kompleks Szkoły Powszechnej nr 5, składający się z dwóch budynków w kształcie podkowy, ustawionych względem siebie frontalnie. Na powstałym między nimi placu wzniesiono budynek mieszkalny dla nauczycieli i innych pracowników szkoły. W każdym z gmachów mieściło się sześć sali lekcyjnych. Kompleks budynków już nie istnieje, został wyburzony ze względu na szkody górnicze<ref>Ibidem, s. 60-62; A. Rejdak, ''Czeladź-Piaski. Szkic historyczny'', Czeladź 1994, s. 21.</ref>.

			=== Ulice Nowopogońska i Zwycięstwa ===
			Najpóźniej powstałą częścią osiedla jest kwartał wyznaczony ulicami Nowopogońską i Zwycięstwa. Ten etap rozbudowy obejmował także nieistniejące obecnie domy przy ulicy Krakowskiej oraz Brynickiej. Pierwsze budynki przeznaczone dla robotników oddano do użytku w 1922 roku. Były to domy z kamienia wapiennego, z detalami z czerwonej cegły. Rok później powstały zabudowania przy ulicy Warszawskiej, a następnie przy ulicy Krzywej. W większości budynki powielały schemat znany z wcześniejszych zabudowań, w tym charakterystyczną kolorystykę. Kolejnym etapem była zabudowa ulicy Zwycięstwa, gdzie powstały wyróżniające się budynki w typie kamienicy. Szczególnie wyróżniała się kamienica nazywana „domem na cztery sklepy”. Wysoki parter potraktowano cokołowo, stosując na całej jego wysokości boniowanie. W tej partii budynku umieszczono cztery witryny sklepowe, od których wziął swoją nazwę. Na wyższych kondygnacjach umieszczono mieszkania dla urzędników, z którego każde wyposażone było we własną kuchnię i toaletę<ref>S. Lazar, ''Architektura'', [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, ''Osiedle…'', s. 66-68.</ref>.

			Równocześnie z rozbudową kompleksu w 1924 roku wybudowano trzy budynki mieszkalne dla obsługi Szybu „Jan Keller”, oddalonego od Piasków o 4 km. Pomimo oddalenia zachowały one charakterystyczne dla zabudowy Piasków formy i kolorystykę, które wyróżniały je spośród powstającej wokół zabudowy<ref>Ibidem, s. 68-69.</ref>.

			Najmłodsze budynki powstały w latach 1929-1930 przy ulicy Płockiej. Wykonano je metodą lanego betonu. Od innych budynków osiedla odróżniają je liczne facjatki w dachu oraz historyzujący wystrój okien. Do dziś przetrwała tylko część budynków, które zatraciły swój pierwotny charakter po wielu przebudowach<ref>Ibidem, s. 70.</ref>.

			=== Kościół ===
			Szczególną inwestycją Towarzystwa Bezimienngo Kopalń Węgla „Czeladź” (ze szczególnym wyróżnieniem Delegata Rady Administracyjnej Wiktora Viannay’a) zrealizowaną w latach 20. była budowa kościoła i utworzenie na Piaskach nowej parafii. Od czasu założenia przykopalnianej kolonii mieszkańcy przynależeli do Parafii pw. św. Trójcy w [[Będzin\|Będzinie]]. Znaczna odległość od świątyni sprawiła, że szybko pojawiły się głosy domagające się budowy kościoła w obrębie osiedla. W Domu Zbornym Kopalni „Czeladź”, który znajdował się przy ul. Francuskiej (został wyburzony po 1996 roku, wraz z pozostałymi budynkami zlikwidowanego zakładu), od 1907 roku działała kaplica, jednak nie spełniała ona potrzeb miejscowej ludności. W 1912 roku, dzięki staraniom pełniącego posługę na Piaskach księdza Zygmunta Boratyńskiego, osiedle włączono do czeladzkiej Parafii pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika, co znacznie skróciło dystans, jaki mieszkańcy musieli pokonać, by dotrzeć do świątyni. Nadal czuli oni jednak potrzebę wybudowania własnego kościoła. Udało się to osiągnąć dopiero po pierwszej wojnie światowej, dzięki staraniom księdza Jerzego Imieli oraz Delegata Rady Administracyjnej Wiktora Viannay’a.

			Na Piaskach zdecydowano się wykorzystać gotowy projekt zrealizowany w latach 1909-1910 we francuskim mieście Brest. Autorem projektu był Jean-Marie Abgrall, historyk, duchowny i architekt. Budowa kościoła na Piaskach przypadła na lata 1922-1924. W początkowej fazie wykonania budowniczy napotkali jednak problemy. Według obowiązujących przepisów projekt musiał zostać zaakceptowany przez Okręgową Dyrekcję Robót Publicznych oraz Ministerstwo Robót Publicznych. Instytucje uznały projekt za rozbieżny z polską tradycją budowlaną. W nowo odrodzonej Polsce poszukującej swojej tożsamości był to argument, który wstrzymał budowę. Preferowane w kraju formy nawiązujące do epok renesansu i baroku znacznie różniły się od zaproponowanej neoromańskiej bryły przywodzącej na myśl wczesnochrześcijańskie bazyliki. Po interwencji Wiktora Viannay’a wydano zezwolenie na budowę pod warunkiem wcześniejszego częściowego dopasowania form kościoła do wytycznych. Zajął się tym Tadeusz Rudzki, miejski architekt w Będzinie, który zachowując styl budynku dostosował formę do narzuconych wymagań.

			Kościół powstał na zbiegu ulic Francuskiej i Kościuszki. Do budowy wykorzystano jasny kamień naśladujący piaskowiec, dzięki czemu kościół wpisał się w dominująca kolorystykę domów na Piaskach. W projekcie Rudzkiego wieża kościoła miała zostać nakryta pseudogotyckim hełmem, którego jednak ze względu na brak środków nigdy nie wykonano. Paradoksalnie pozwoliło to na zachowanie wyglądu bliższego pierwotnemu planowi<ref>Ibidem, s. 71-77; S. Łoza, ''Architekci i budowniczowie w Polsce'', Warszawa 1954, s. 7; F. Burno, ''Świątynie Nowego Państwa. Kościoły Rzymskokatolickie II Rzeczypospolitej'', Warszawa 2012, s. 28, 30-31, 47.</ref>.

			Wystrój wnętrza świątyni dopasowany został do stylu budynku. Surowe wnętrze ozdobiły istniejące do dziś witraże wykonane w znanej w Polsce i Europie Pracowni „Krakowski Zakład Witrażów, Oszkleń i Mozaiki S.G. Żeleński”. W przedstawieniach widocznych na witrażach umieszczono nawiązania do francuskiego towarzystwa fundującego osiedle. Jeden z nich nosi tytuł „Najświętsze serce Pana Jezusa Błogosławiące zaprzyjaźnione narody Polski i Francji”. Pojawiają się w nim postaci i symbole związane z oboma państwami, które gromadzą się wokół błogosławiącego Jezusa. Oprócz tego witrażu w świątyni pojawia się także przedstawienie [[Kult świętej Barbary i obchody Barbórki w kopalniach węgla kamiennego na Górnym Śląsku\|św. Barbary]], patronki górników oraz ufundowany przez Wiktora Viannay’a witraż poświęcony błogosławionej Anieli z Foligno – imienniczki zmarłej żony fundatora<ref>S. Lazar, ''Architektura'', [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, ''Osiedle…'', s.79-91; I. Kontny, ''Kościoły miast zagłębiowskich do 1914 roku'' [w:] Architektura Zagłębia, Sosnowiec 2011, s. 183.</ref>.

			== Osiedle Piaski w latach powojennych oraz współcześnie ==
			Po drugiej wojnie światowej osiedle zaczęło ulegać powolnej destrukcji. Remonty starej zabudowy, w której brakowało dostępu do prądu czy kanalizacji, nie były opłacalne. W związku z tym w miejscu najbardziej zaniedbanych części osiedla zdecydowano się na budowę nowoczesnych bloków. W latach 50. rozpoczęto wyburzenia przy ulicy Mickiewicza, wtedy rozebrano też budynek szkoły. W kolejnej dekadzie wyburzono „Sokolnię”, w której mieścił się wówczas dom kultury. W latach 70. przeprowadzono intensywne wyburzanie w północnej części osiedla, by stworzyć miejsce pod budowę nowych bloków. Zaburzony został wtedy pierwotny wygląd osiedla i układ urbanistyczny. Wpisanie osiedla „Piaski” do rejestru zabytków nastąpiło dopiero 4 sierpnia 1992 roku<ref>S. Lazar, ''Architektura'', [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, ''Osiedle…'', s.103-104.</ref>.

			== Bibliografia ==

			* Bergman E., ''Giszowiec – górnicza wieś-ogród'' [w:] O sztuce Górnego Śląska i przyległych ziem małopolskich, red. E. Chojecka, Katowice 1993, s. 223-236.
			* Binek-Zajda A., ''Historia'', [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, ''Osiedle patronackie Piaski. Historia i architektura'', Czeladź 2015, s. 7-28.
			* Bulsa M., ''Patronackie osiedla robotnicze. T. 2. Zagłębie Dąbrowskie, ziemia rybnicka, ziemia wodzisławska'', Łódź 2023.
			* Burno F., ''Świątynie Nowego Państwa. Kościoły Rzymskokatolickie II Rzeczypospolitej'', Warszawa 2012.
			* Głazek D., ''Urbanistyka i architektura'' [w:] Historia Czeladzi. T.2, s. 467-492.
			* Jaros J., ''Powstanie i rozwój kopalni w okresie zaborów'' [w:] Kopalnia „Czerwona Gwardia”, red. A. Topol, Katowice 1983, s. 7-32.
			* Kontny I., ''Kościoły miast zagłębiowskich do 1914 roku'' [w:] Architektura Zagłębia, Sosnowiec 2011, 151-224.
			* Kwaśniak W., ''Szkoła Policyjna w Sosnowcu na Piaskach'', „Ekspres Zagłębiowski” 1994, nr 5 (56), s. 13.
			* Lazar S., ''Architektura'', [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, ''Osiedle patronackie Piaski. Historia i architektura'', Czeladź 2015, s. 29-104.
			* Łoza S., ''Architekci i budowniczowie w Polsce'', Warszawa 1954,
			* Machura J., ''Moje przedwojenne Piaski'', „Zeszyty Czeladzkie”, 11/2005, s. 72-78.
			* Nita M., ''Dzieje Towarzystwa Górniczego Francusko-Rosyjsko – Franko-Russkoje Gornoje Obszczestwo – Société Miniére Franco-Russe w Dąbrowie Górniczej do 1913 r.,'' [w:] Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie, Zeszyty Historyczne X, Częstochowa 2009, s. 275-311.
			* Pustuła Z., ''Kapitały obce w przemyśle ciężkim Królestwa Polskiego'' (1876-1900), „Kwartalnik Historyczny” 1964, nr 4, s. 931-958.
			* Rejdak A., ''Czeladź-Piaski. Szkic historyczny'', Czeladź 1994.
			* Sadowska-Boroński A., ''Victor Viannay'', „Zeszyty Czeladzkie” 17/2012, s. 5-14.
			* Szaleniec I., Górna K., ''Na Piaskach'', Czeladź 2010.

			== Przypisy ==

			== Zobacz też ==
			[[Czeladź]]

			[[Czeladź - kopalnia węgla kamiennego]]

			[[Familok]]

			[[Osiedle patronackie „Saturn” w Czeladzi]]

			[[Zagłębie Dąbrowskie]]

Praktykant o 07:45, 3 lut 2026

2026-02-03T07:45:50Z

@@ Linia 7: / Linia 7: @@
 ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
 :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
-Osiedle Patronackie „Piaski”
+Osiedle Patronackie „Piaski” powstało w okresie zintensyfikowanego rozwoju miast industrialnych na terenach [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]] i [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dąbrowskiego]] przypadającego na okres od drugiej połowy XIX wieku do początku [[Druga wojna światowa|II wojny światowej]]<ref>M. Bulsa, ''Patronackie osiedla robotnicze. T. 2. Zagłębie Dąbrowskie, ziemia rybnicka, ziemia wodzisławska'', Łódź 2023, s. 7-9.</ref>. Osiedle powstało w odpowiedzi na potrzeby coraz większej liczby robotników zatrudnionych w Kopalni „Ernest Michał” (później [[Czeladź - kopalnia węgla kamiennego|„Czeladź”]]), którą w 1880 roku przejęła Francuska Spółka Akcyjna – Towarzystwo Bezimienne Kopalń Węgla „Czeladź”<ref>A. Binek-Zajda, ''Historia'', [w:] A. Binek-Zajda, S. Lazar, ''Osiedle patronackie Piaski. Historia i architektura'', Czeladź 2015, s. 17-20.</ref>. Inwestycja była też przykładem lokowania zagranicznego kapitału w Królestwie Polskim (część zaboru rosyjskiego), a następnie nowo odrodzonej Rzeczypospolitej.

Praktykant o 07:19, 2 lut 2026

2026-02-02T07:19:12Z

← poprzednia wersja		Wersja z 09:19, 2 lut 2026
Linia 3:		Linia 3:
	[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]		[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
	[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]		[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
	Autor: [[~~dr Marcin Wądołowski~~]]		Autor: [[Martyna Wiecha]]

	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)\|TOM: 13 (2026)]]		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)\|TOM: 13 (2026)]]
	Osiedle Patronackie „Piaski”		Osiedle Patronackie „Piaski”

Praktykant: Utworzono nową stronę "Kategoria:Historia Kategoria:Kultura i sztuka Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny Kategoria:Tom 13 (2026) Autor: dr Marcin Wądołowski ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO :::::::::::::::::::::::::TOM: 13 (2026) Osiedle Patronackie „Piaski”"

2026-02-02T07:14:55Z

Utworzono nową stronę "Kategoria:Historia Kategoria:Kultura i sztuka Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny Kategoria:Tom 13 (2026) Autor: dr Marcin Wądołowski ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO :::::::::::::::::::::::::TOM: 13 (2026) Osiedle Patronackie „Piaski”"

Nowa strona

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Kultura i sztuka]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autor: [[dr Marcin Wądołowski]]

::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
Osiedle Patronackie „Piaski”