Literatura niemiecka na Śląsku w XIX wieku - Historia wersji

Praktykant: UWAGA! Usunięcie treści (strona pozostała pusta)!

2018-11-28T08:42:28Z

UWAGA! Usunięcie treści (strona pozostała pusta)!

Praktykant: /* Granice pomiędzy okresami literackimi */

2018-11-28T08:04:48Z

Granice pomiędzy okresami literackimi

← poprzednia wersja		Wersja z 10:04, 28 lis 2018
Linia 118:		Linia 118:
	I wreszcie okres trzeci, w którym następuje w poezji [[Jan Nikodem Jaroń\|Jaronia]] i Świdra nadrobienia istniejącego dotąd zapóźnienia i dystansu wobec literatury ogólnopolskiej, gdyż obaj twórcy włączają się w nurt współczesnej sobie literatury Młodej Polski oraz poezji patriotyczno-niepodległościowej okresu I wojny światowej.		I wreszcie okres trzeci, w którym następuje w poezji [[Jan Nikodem Jaroń\|Jaronia]] i Świdra nadrobienia istniejącego dotąd zapóźnienia i dystansu wobec literatury ogólnopolskiej, gdyż obaj twórcy włączają się w nurt współczesnej sobie literatury Młodej Polski oraz poezji patriotyczno-niepodległościowej okresu I wojny światowej.

	O ile podział na tak widziane okresy wydaje się rzeczą w zasadzie oczywistą i utrwaloną już w badaniach nad literaturą śląską, to pewnym problemem pozostaje sprawa wyznaczenia granic pomiędzy tymi okresami. Nie określił początku pierwszego okresu Wincenty Ogrodziński, nazywając go „epoką Lompy i Stalmacha”<ref>W. Ogrodziński: Dzieje piśmiennictwa śląskiego. Do druku przygot. Ludwik Brożek i Zdzisław Hierowski. Katowice 1965, s. 93.</ref>. Zdzisław Hierowski i Stanisław Wilczek zaproponowali jako początek tego okresu rok 1821, kiedy to Józef Lompa opublikował drukiem swą pierwszą pracę zatytułowaną Krótkie wyobrażenie historii Śląska<ref>Z. Hierowski,. Wilczek: Piśmiennictwo śląskie na tle literatury ogólnonarodowej. „Ruch Literacki” 1962, z. 3, s. 113.</ref>. Na rok 1795 wyznaczają datę początkową autorzy pracy Metodologiczne aspekty historycznoliterackich badań śląskoznawczych<ref>E. Gondek: Literatura polska na Śląsku pruskim w latach 1795- 1863. (Uwagi wstępne do syntezy). [w:] Metodologiczne aspekty historycznoliterackic badań śląskoznawczych. Pod red. J. Malickiego i E. Gondek. Katowice 1989, s. 32 - 44.</ref>, prezentującej założenia przyszłej syntezy historii literatury śląskiej. Zgodnie z tym założeniem skomponowany został też tom Oblicza literackie Śląska<ref>E. Gondek: Literatura polsko-śląska pierwszej połowy XIX wieku. [w:] Oblicza literackie Górnego Śląska. Pod red. J. Malickiego. Katowice 1992,.s. 41-52; E. Malinowska: O specyfice śląskiej literatury popularno-ludowej w drugiej połowie XIX ~~ieku~~. [w:] Oblicza 1iterackie..., s. 53-66.</ref>. Wydaje się, że najrozsądniejszym rozwiązaniem jest pogodzenie obydwu propozycji - przyjęcie roku 1795 jako początku tej epoki, łączącej na Śląsku różnorodne zjawiska literackie, od wpływu wzorców staropolskich i oświeceniowych po powierzchowne ślady konwencji romantycznych. Data trzeciego rozbioru Polski, choć bezpośrednich konsekwencji dla Śląska nie niosła, w dalszej perspektywie zapoczątkowała jednak pewne procesy ważne dla krystalizacji świadomości narodowej ludności tego regionu, wynikające m.in. z włączenia w obręb państwa pruskiego kolejnych rdzennie polskich ziem. Z kolei rok 1821 - początek działalności literackiej Lompy, jako fakt należący do porządku zdarzeń z zakresu rozwoju piśmiennictwa, uznać można za ważną wewnętrzną cezurę tego okresu. Zapoczątkowana wówczas pod czterdziestoletnia aktywność piśmiennicza Lompy, obejmująca różnorodne formy i zakresy tematyczne, od podręczników i popularnych broszur oraz rozpraw dotyczących m.in. historii, literatury, języka, poprzez poradniki gospodarskie, medyczne, aż po powieści i utwory poetyckie - otwarła w istocie nowy rozdział piśmiennictwa na Śląsku.		O ile podział na tak widziane okresy wydaje się rzeczą w zasadzie oczywistą i utrwaloną już w badaniach nad literaturą śląską, to pewnym problemem pozostaje sprawa wyznaczenia granic pomiędzy tymi okresami. Nie określił początku pierwszego okresu Wincenty Ogrodziński, nazywając go „epoką Lompy i Stalmacha”<ref>W. Ogrodziński: Dzieje piśmiennictwa śląskiego. Do druku przygot. Ludwik Brożek i Zdzisław Hierowski. Katowice 1965, s. 93.</ref>. Zdzisław Hierowski i Stanisław Wilczek zaproponowali jako początek tego okresu rok 1821, kiedy to Józef Lompa opublikował drukiem swą pierwszą pracę zatytułowaną Krótkie wyobrażenie historii Śląska<ref>Z. Hierowski,. Wilczek: Piśmiennictwo śląskie na tle literatury ogólnonarodowej. „Ruch Literacki” 1962, z. 3, s. 113.</ref>. Na rok 1795 wyznaczają datę początkową autorzy pracy Metodologiczne aspekty historycznoliterackich badań śląskoznawczych<ref>E. Gondek: Literatura polska na Śląsku pruskim w latach 1795- 1863. (Uwagi wstępne do syntezy). [w:] Metodologiczne aspekty historycznoliterackic badań śląskoznawczych. Pod red. J. Malickiego i E. Gondek. Katowice 1989, s. 32 - 44.</ref>, prezentującej założenia przyszłej syntezy historii literatury śląskiej. Zgodnie z tym założeniem skomponowany został też tom Oblicza literackie Śląska<ref>E. Gondek: Literatura polsko-śląska pierwszej połowy XIX wieku. [w:] Oblicza literackie Górnego Śląska. Pod red. J. Malickiego. Katowice 1992,.s. 41-52; E. Malinowska: O specyfice śląskiej literatury popularno-ludowej w drugiej połowie XIX Wieku. [w:] Oblicza 1iterackie..., s. 53-66.</ref>. Wydaje się, że najrozsądniejszym rozwiązaniem jest pogodzenie obydwu propozycji - przyjęcie roku 1795 jako początku tej epoki, łączącej na Śląsku różnorodne zjawiska literackie, od wpływu wzorców staropolskich i oświeceniowych po powierzchowne ślady konwencji romantycznych. Data trzeciego rozbioru Polski, choć bezpośrednich konsekwencji dla Śląska nie niosła, w dalszej perspektywie zapoczątkowała jednak pewne procesy ważne dla krystalizacji świadomości narodowej ludności tego regionu, wynikające m.in. z włączenia w obręb państwa pruskiego kolejnych rdzennie polskich ziem. Z kolei rok 1821 - początek działalności literackiej Lompy, jako fakt należący do porządku zdarzeń z zakresu rozwoju piśmiennictwa, uznać można za ważną wewnętrzną cezurę tego okresu. Zapoczątkowana wówczas pod czterdziestoletnia aktywność piśmiennicza Lompy, obejmująca różnorodne formy i zakresy tematyczne, od podręczników i popularnych broszur oraz rozpraw dotyczących m.in. historii, literatury, języka, poprzez poradniki gospodarskie, medyczne, aż po powieści i utwory poetyckie - otwarła w istocie nowy rozdział piśmiennictwa na Śląsku.

	Nie budzi wątpliwości druga data graniczna - rok 1863, przyjmowany zgodnie przez wspomnianych tu autorów, z wyjątkiem Ogrodzińskiego, który przesunął tę granicę na rok 1869<ref>W. Ogrodziński: Dzieje piśmiennictwa śląskiego., Do druku przygot. Ludwik Brożek i Zdzisław Hierowski. Katowice 1965, s. 149.</ref>. Opowiadając się za rokiem 1863 Hierowski i Wilczek wskazują, że jest to rok śmierci Lompy, co samo w sobie symbolicznie wyznacza koniec tej epoki. Równocześnie mniej więcej wtedy rozpoczęło aktywność literacką drugie pokolenie pisarzy śląskich - Damrot, Bonczyk, Juliusz Ligoń, a także Karol Miarka<ref>Z. Hierowski, S. Wilczek: Piśmiennictwo śląskie na tle literatury ogólnonarodowej. „Ruch Literacki” 1962, z. 3, s. 114-115.</ref>. Dodajmy, że właśnie wtedy Miarka opublikował swą słynną rozprawę Głos wołającego na puszczy górnośląskiej, czyli o stosunkach ludu polskiego na Śląsku<ref>K. Miarka: Głos wołającego na puszczy górnośląskiej, czyli o stosunkach ludu polskiego na Śląsku. „Gwiazdka Cieszyńska” 1863, nr 43-50. W wersji poszerzonej rozprawa ukazała się w Poznaniu w roku 1865.</ref>, otwierającą nowy etap myślenia o sprawach śląskich i formułującą postulaty obrony języka polskiego oraz szerzenia oświaty wśród ludu<ref>Zob. K. Miarka: Głos wołającego na puszczy górnośląskiej, czyli o stosunkach ludu polskiego na Śląsku. Opr. A. Brożek. Katowice 1984, s. 52-54.</ref>.		Nie budzi wątpliwości druga data graniczna - rok 1863, przyjmowany zgodnie przez wspomnianych tu autorów, z wyjątkiem Ogrodzińskiego, który przesunął tę granicę na rok 1869<ref>W. Ogrodziński: Dzieje piśmiennictwa śląskiego., Do druku przygot. Ludwik Brożek i Zdzisław Hierowski. Katowice 1965, s. 149.</ref>. Opowiadając się za rokiem 1863 Hierowski i Wilczek wskazują, że jest to rok śmierci Lompy, co samo w sobie symbolicznie wyznacza koniec tej epoki. Równocześnie mniej więcej wtedy rozpoczęło aktywność literacką drugie pokolenie pisarzy śląskich - Damrot, Bonczyk, Juliusz Ligoń, a także Karol Miarka<ref>Z. Hierowski, S. Wilczek: Piśmiennictwo śląskie na tle literatury ogólnonarodowej. „Ruch Literacki” 1962, z. 3, s. 114-115.</ref>. Dodajmy, że właśnie wtedy Miarka opublikował swą słynną rozprawę Głos wołającego na puszczy górnośląskiej, czyli o stosunkach ludu polskiego na Śląsku<ref>K. Miarka: Głos wołającego na puszczy górnośląskiej, czyli o stosunkach ludu polskiego na Śląsku. „Gwiazdka Cieszyńska” 1863, nr 43-50. W wersji poszerzonej rozprawa ukazała się w Poznaniu w roku 1865.</ref>, otwierającą nowy etap myślenia o sprawach śląskich i formułującą postulaty obrony języka polskiego oraz szerzenia oświaty wśród ludu<ref>Zob. K. Miarka: Głos wołającego na puszczy górnośląskiej, czyli o stosunkach ludu polskiego na Śląsku. Opr. A. Brożek. Katowice 1984, s. 52-54.</ref>.

Praktykant: /* Bibliografia */

2018-11-28T07:56:52Z

Bibliografia

← poprzednia wersja		Wersja z 09:56, 28 lis 2018
Linia 156:		Linia 156:
	#Gondek E.: Polska książka literacka na Śląsku pod panowaniem pruskim : 1795-1863 . Katowice 1995.		#Gondek E.: Polska książka literacka na Śląsku pod panowaniem pruskim : 1795-1863 . Katowice 1995.
	#Hierowski Z.,. Wilczek S.: Piśmiennictwo śląskie na tle literatury ogólnonarodowej. „Ruch Literacki” 1962, z. 3, s. 108-120.		#Hierowski Z.,. Wilczek S.: Piśmiennictwo śląskie na tle literatury ogólnonarodowej. „Ruch Literacki” 1962, z. 3, s. 108-120.
	~~#Hierowski Z.,. Wilczek:S.: Piśmiennictwo śląskie na tle literatury ogólnonarodowej. „Ruch Literacki” 1962, z. 3.~~
	#Lompa J.: Do polskiej Muzy. Wybór wierszy. Wybór, wstęp i opracowanie J. Lyszczyna. Katowice 1997, Biblioteka Śląska, Górnośląska Oficyna Wydawnicza, s. 84.		#Lompa J.: Do polskiej Muzy. Wybór wierszy. Wybór, wstęp i opracowanie J. Lyszczyna. Katowice 1997, Biblioteka Śląska, Górnośląska Oficyna Wydawnicza, s. 84.
	#Lyszczyna J.: Księdza Antoniego Stabika podróże i książki. Katowice 1998.		#Lyszczyna J.: Księdza Antoniego Stabika podróże i książki. Katowice 1998.

Praktykant: /* Bibliografia */

2018-11-28T07:52:48Z

Bibliografia

← poprzednia wersja		Wersja z 09:52, 28 lis 2018
Linia 150:		Linia 150:
	==Bibliografia==		==Bibliografia==

	#Biliński K.: Książka modernistycznego przełomu. W 100-lecie młodej Polski na Śląsku. #Katowice 1998.		#Biliński K.: Książka modernistycznego przełomu. W 100-lecie młodej Polski na Śląsku.Katowice 1998.
	#Gładysz:A.: Jan Nikodem Jaroń. Katowice 1961.		#Gładysz:A.: Jan Nikodem Jaroń. Katowice 1961.
	#Głowiński M., A. Okopień-Sławińska, J. Sławiński: Zarys teorii literatury. Wyd. 5. Warszawa 1986.		#Głowiński M., A. Okopień-Sławińska, J. Sławiński: Zarys teorii literatury. Wyd. 5. Warszawa 1986.
Linia 166:		Linia 166:
	#Miarka K.: Głos wołającego na puszczy górnośląskiej, czyli o stosunkach ludu polskiego na Śląsku. Opr. A. Brożek. Katowice 1984.		#Miarka K.: Głos wołającego na puszczy górnośląskiej, czyli o stosunkach ludu polskiego na Śląsku. Opr. A. Brożek. Katowice 1984.
	#Młoda Polska na Śląsku 1898-1922. Opr. A, Gładysz. Wrocław 1969.		#Młoda Polska na Śląsku 1898-1922. Opr. A, Gładysz. Wrocław 1969.
	#Oblicza literackie Górnego Śląska. Pod red. J. Malickiego. Katowice 1992.		#Oblicza literackie Górnego Śląska. Pod red. J. Malickiego. Katowice 1992.
	#Oblicza literackie Górnego Śląska. Pod red. J. Malickiego. Katowice 1992.		#Oblicza literackie Górnego Śląska. Pod red. J. Malickiego. Katowice 1992.
	#Ogrodziński W.: Dzieje piśmiennictwa śląskiego. Do druku przygot. L. Brożek i Z. Hierowski. Katowice 1965.		#Ogrodziński W.: Dzieje piśmiennictwa śląskiego. Do druku przygot. L. Brożek i Z. Hierowski. Katowice 1965.

Praktykant: /* Dzieło Juliusa Rogera */

2018-11-28T07:52:16Z

Dzieło Juliusa Rogera

← poprzednia wersja		Wersja z 09:52, 28 lis 2018
Linia 92:		Linia 92:
	W 1863 r. wydał też po polsku Pieśni ludu polskiego Julius Roger - lekarz, etnograf, entomolog. Urodził się on 28 lutego 1819 roku w Niederstotzingen. Uczęszczał do gimnazjum prowadzonego przez benedyktynów i podjął studia filozoficzne w Monachium, a następnie studia medyczne w Tybindze. W 1843 roku rozpoczął pracę w szpitalu w Augsburgu. Rok później wyjechał do Wiednia, aby specjalizować się w okulistyce. Po ukończeniu studiów rozpoczął praktykę lekarską w rodzinnej okolicy (w Mergentheim).		W 1863 r. wydał też po polsku Pieśni ludu polskiego Julius Roger - lekarz, etnograf, entomolog. Urodził się on 28 lutego 1819 roku w Niederstotzingen. Uczęszczał do gimnazjum prowadzonego przez benedyktynów i podjął studia filozoficzne w Monachium, a następnie studia medyczne w Tybindze. W 1843 roku rozpoczął pracę w szpitalu w Augsburgu. Rok później wyjechał do Wiednia, aby specjalizować się w okulistyce. Po ukończeniu studiów rozpoczął praktykę lekarską w rodzinnej okolicy (w Mergentheim).

	Roger zamierzał poświęcić się badaniom naukowym w dziedzinie medycyny, jednak książę Wiktor Maurycy Hohenlohe-Schillingfürst zaproponował Rogerowi posadę w swoich dobrach i tak młody lekarz trafił do położonych pomiędzy Raciborzem a Gliwicami Rud Wielkich, dawnej siedziby cystersów. Po przybyciu na Górny Śląsk Roger musiał zmierzyć się z ogromnym wyzwaniem – epidemią tyfusu, która dziesiątkowała mieszkańców Rud i okolicy. Później skoncentrował się na podniesieniu poziomu opieki medycznej w dobrach raciborskiego księcia, doprowadził do zreorganizowania i przebudowania szpitali w Rudach i Pilchowicach, ponadto zainicjował powstanie w [[Rybnik\|Rybniku]] nowoczesnego szpitala dla kobiet, a także opiekował się też sierocińcem w [[Lyski\|Lyskach]]. Aby pozyskać fundusze na tę działalność, organizował publiczne zbiórki pieniędzy. Roger zmarł nagle 7 stycznia 1865 roku, towarzysząc księciu Wiktorowi w czasie polowania.		Roger zamierzał poświęcić się badaniom naukowym w dziedzinie medycyny, jednak książę Wiktor Maurycy Hohenlohe-Schillingfürst zaproponował Rogerowi posadę w swoich dobrach i tak młody lekarz trafił do położonych pomiędzy Raciborzem a Gliwicami Rud Wielkich, dawnej siedziby cystersów. Po przybyciu na Górny Śląsk Roger musiał zmierzyć się z ogromnym wyzwaniem – epidemią tyfusu, która dziesiątkowała mieszkańców Rud i okolicy. Później skoncentrował się na podniesieniu poziomu opieki medycznej w dobrach raciborskiego księcia, doprowadził do zreorganizowania i przebudowania szpitali w Rudach i Pilchowicach, ponadto zainicjował powstanie w [[Rybnik\|Rybniku]] nowoczesnego szpitala dla kobiet, a także opiekował się też sierocińcem w [[Lyski\|Lyskach]]. Aby pozyskać fundusze na tę działalność, organizował publiczne zbiórki pieniędzy. Roger zmarł nagle 7 stycznia 1865 roku, towarzysząc księciu Wiktorowi w czasie polowania.

	Sławę zapewniły mu jednak wydany zaledwie dwa lata przed śmiercią zbiór Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku z muzyką”. Dzięki temu dziełu Juliusz Roger stał się nieoczekiwanie jednym z pionierów śląskiej folklorystyki muzycznej, ocalając od zapomnienia setki ludowych pieśni i melodii. Kiedy trafił na Śląsk, szybko dostrzegł kulturową specyfikę tej ziemi. Roger podjął trud poznania języka swoich pacjentów.		Sławę zapewniły mu jednak wydany zaledwie dwa lata przed śmiercią zbiór Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku z muzyką”. Dzięki temu dziełu Juliusz Roger stał się nieoczekiwanie jednym z pionierów śląskiej folklorystyki muzycznej, ocalając od zapomnienia setki ludowych pieśni i melodii. Kiedy trafił na Śląsk, szybko dostrzegł kulturową specyfikę tej ziemi. Roger podjął trud poznania języka swoich pacjentów.
Linia 98:		Linia 98:
	Zainteresowanie folklorem pojawiło się w Europie już na początku XVIII wieku. W kręgu kultury niemieckiej początki folklorystyki łączą się z postacią Johanna Herdera, autora wydanego w 1779 roku zbioru Volkslieder. Jednak dopiero czasy romantyzmu przyniosły prawdziwą nobilitację ludowości. W deklaracjach romantyków sporo było typowej dla epoki egzaltacji, jednak to wówczas po raz pierwszy zwrócono uwagę, że pieśń ludowa należy grupy zjawisk kulturowych, charakteryzujących się „długim trwaniem”. Na Śląsku, który już od wieków nie był częścią Rzeczypospolitej, to „długie trwanie” wokalnej tradycji sprawiło, że w wiejskich chatach wciąż śpiewano pieśni po polsku, chociaż niejednokrotnie ich wykonawcy byli dwujęzyczni. Roger tę ulotną, ludową twórczość postanowił utrwalić potomnych. Książęcy lekarz korespondował m.in. z Józefem Lompą, Robertem Fiedlerem i [[Paweł Stalmach\|Pawłem Stalmachem]].		Zainteresowanie folklorem pojawiło się w Europie już na początku XVIII wieku. W kręgu kultury niemieckiej początki folklorystyki łączą się z postacią Johanna Herdera, autora wydanego w 1779 roku zbioru Volkslieder. Jednak dopiero czasy romantyzmu przyniosły prawdziwą nobilitację ludowości. W deklaracjach romantyków sporo było typowej dla epoki egzaltacji, jednak to wówczas po raz pierwszy zwrócono uwagę, że pieśń ludowa należy grupy zjawisk kulturowych, charakteryzujących się „długim trwaniem”. Na Śląsku, który już od wieków nie był częścią Rzeczypospolitej, to „długie trwanie” wokalnej tradycji sprawiło, że w wiejskich chatach wciąż śpiewano pieśni po polsku, chociaż niejednokrotnie ich wykonawcy byli dwujęzyczni. Roger tę ulotną, ludową twórczość postanowił utrwalić potomnych. Książęcy lekarz korespondował m.in. z Józefem Lompą, Robertem Fiedlerem i [[Paweł Stalmach\|Pawłem Stalmachem]].

	Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku zawierają 546 pieśni, które zostały podzielone według kryterium treściowo-funkcjonalnego i gatunkowego. W pieśniach tych utrwalona została śląska mentalność i obyczajowość. Pieśni mają różny charakter, część z nich jest niezwykle liryczna, część zaś to prawdziwe rodzajowe obrazki. Współcześnie zbiór stanowi bogate źródło folklorystyczne, dokumentujące dziewiętnastowieczną, śląską rzeczywistość kulturową.		Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku zawierają 546 pieśni, które zostały podzielone według kryterium treściowo-funkcjonalnego i gatunkowego. W pieśniach tych utrwalona została śląska mentalność i obyczajowość. Pieśni mają różny charakter, część z nich jest niezwykle liryczna, część zaś to prawdziwe rodzajowe obrazki. Współcześnie zbiór stanowi bogate źródło folklorystyczne, dokumentujące dziewiętnastowieczną, śląską rzeczywistość kulturową.

	==Dzieła Pawła Stalmacha==		==Dzieła Pawła Stalmacha==

Praktykant o 07:51, 28 lis 2018

2018-11-28T07:51:31Z

← poprzednia wersja		Wersja z 09:51, 28 lis 2018
Linia 1:		Linia 1:
			[[prof. zw. dr hab. Jacek Lyszczyna]]
	==Problemy periodyzacji literatury XIX wieku na Śląsku==		==Problemy periodyzacji literatury XIX wieku na Śląsku==

Praktykant o 07:50, 28 lis 2018

2018-11-28T07:50:30Z

Podgląd zmian

Garbaczm: UWAGA! Usunięcie treści (strona pozostała pusta)!

2016-08-17T12:30:10Z

UWAGA! Usunięcie treści (strona pozostała pusta)!

Podgląd zmian

Garbaczm o 11:46, 17 sie 2016

2016-08-17T11:46:20Z

← poprzednia wersja		Wersja z 13:46, 17 sie 2016
Linia 1:		Linia 1:
	[[Kategoria:		[[Kategoria:Historia]]
			[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
			[[Kategoria:Tom 2 (2015)]]
	Autor: [[dr Marek Kryś]]		Autor: [[dr Marek Kryś]]
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)\|TOM: 2 (2015)		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)\|TOM: 2 (2015)]]



	[[Górny Śląsk]] należał do geograficznie najbardziej odległych i kulturowo najsłabiej rozwiniętych regionów Niemiec. Znaczące zaczątki w okresie średniowiecza, również w sferze literatury ([[Brat Rudolf z Rud]], [[Peregryn z Opola]], [[Mikołaj z Koźla]]), nie były rozwijane, w związku z czym region podupadł pod względem kulturowym. Sytuacja ta nie dotyczyła jednak całego Górnego Śląska w równym stopniu, umowną granicę stanowiła [[Odra]]. Tereny położone na zachód od Odry zbliżyły się pod względem kulturowym do Dolnego Śląska. Świadczą o tym nazwiska twórców takich, jak Franz Faber czy Michael Weiße. W XVIII i XIX wieku pojawiały się tu różne przejawy działalności literackiej i artystycznej: założony w Opolu krąg przyjaciół muzyki i sztuki czy stowarzyszenia literackie i naukowe w Nysie, Głubczycach i Raciborzu.		[[Górny Śląsk]] należał do geograficznie najbardziej odległych i kulturowo najsłabiej rozwiniętych regionów Niemiec. Znaczące zaczątki w okresie średniowiecza, również w sferze literatury ([[Brat Rudolf z Rud]], [[Peregryn z Opola]], [[Mikołaj z Koźla]]), nie były rozwijane, w związku z czym region podupadł pod względem kulturowym. Sytuacja ta nie dotyczyła jednak całego Górnego Śląska w równym stopniu, umowną granicę stanowiła [[Odra]]. Tereny położone na zachód od Odry zbliżyły się pod względem kulturowym do Dolnego Śląska. Świadczą o tym nazwiska twórców takich, jak Franz Faber czy Michael Weiße. W XVIII i XIX wieku pojawiały się tu różne przejawy działalności literackiej i artystycznej: założony w Opolu krąg przyjaciół muzyki i sztuki czy stowarzyszenia literackie i naukowe w Nysie, Głubczycach i Raciborzu.

Kaczmarekr o 12:20, 12 sie 2016

2016-08-12T12:20:17Z

← poprzednia wersja		Wersja z 14:20, 12 sie 2016
Linia 4:		Linia 4:
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)\|TOM: 2 (2015)		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)\|TOM: 2 (2015)

			[[Górny Śląsk]] należał do geograficznie najbardziej odległych i kulturowo najsłabiej rozwiniętych regionów Niemiec. Znaczące zaczątki w okresie średniowiecza, również w sferze literatury ([[Brat Rudolf z Rud]], [[Peregryn z Opola]], [[Mikołaj z Koźla]]), nie były rozwijane, w związku z czym region podupadł pod względem kulturowym. Sytuacja ta nie dotyczyła jednak całego Górnego Śląska w równym stopniu, umowną granicę stanowiła [[Odra]]. Tereny położone na zachód od Odry zbliżyły się pod względem kulturowym do Dolnego Śląska. Świadczą o tym nazwiska twórców takich, jak Franz Faber czy Michael Weiße. W XVIII i XIX wieku pojawiały się tu różne przejawy działalności literackiej i artystycznej: założony w Opolu krąg przyjaciół muzyki i sztuki czy stowarzyszenia literackie i naukowe w Nysie, Głubczycach i Raciborzu.
			Inaczej przedstawiała się sytuacja na terenach położonych na wschód od Odry. Wielkie inwestycje państwa pruskiego w górnośląski przemysł od aneksji tego regionu w wyniku wojen śląskich nie miały większego wpływu na rozwój tutejszej kultury. Rozbudowa przemysłu doprowadziła poza tym do pogłębienia różnic między wschodnim okręgiem przemysłowym a rolniczą, zwróconą kulturowo ku Dolnemu Śląskowi zachodnią częścią regionu. Dopiero pod koniec XIX wieku powstały na wschodzie regionu pierwsze biblioteki publiczne: w 1897 roku w Katowicach, rok później w [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Górach]] i [[Chorzów\|Królewskiej Hucie]] (choć niemieckie zbiory biblioteczne były dostępne dla czytelników już przed 1897 rokiem w [[Pszczyna\|Pszczynie]], [[Bielsko-Biała\|Bielsku]], Raciborzu i [[Bytom\|Bytomiu]]).

	Pierwsze próby literaturoznawczej syntezy niemieckiego piśmiennictwa na [[Śląsk\|Śląsku]] pojawiły się w XIX w. Można tu wymienić „Handbuch der Literaturgeschichte von Schlesien” (1824) Johanna Georga Thomasa czy „Schlesiens Antheil an deutscher Poesie” (1835) Augusta Kahlerta. Pozycje te zawierały opisy niemieckiego życia duchowego w różnych epokach oraz informacje biograficzne na temat pisarzy. Inne źródło informacji o niemieckich twórcach stanowiły pierwsze czasopisma, jak „[[Schlesische Provinzialblätter]]”, miesięcznik wydawany w latach 1785-1849 przez Karla Konrada Streita oraz Friedricha A. Zimmermanna. Informacje o życiu literackim i kulturalnym znaleźć można również było w czasopismach o charakterze ogólnym, jak „[[Allgemeiner Oberschlesischer Anzeiger]]” (od 1802 roku, [[Racibórz]]), „[[Der Oberschlesische Wanderer]]” (od 1828 roku, Gliwice) czy „[[Kattowitzer Zeitung]]” (od 1874 roku, [[Katowice]]; wcześniej, w latach 1869-1874 pt. „Allgemeiner Anzeiger für den oberschlesischen Industriebezirk”). Wiadomości o życiu i twórczości pisarzy ze [[Śląsk Cieszyński\|Śląska Cieszyńskiego]] pojawiały się w popularnych dykcjonarzach, jak „Nachrichten von Schriftstellern und Künstlern aus dem Teschner Fürstenthum” [[Lepold Jan Szersznik\|Leopolda Johanna Szersznika]] z 1810 roku. Jednak większa część tych pozycji „miała charakter przyczynkarski i adresowana była do konkretnego odbiorcy. Nie badano sfery wzajemnych wpływów i powiązań literatury polskiej, czeskiej i niemieckiej w regionie, ani przenikania motywów i stereotypów.”<ref>G. B. Szewczyk, Literatura na Górnym Śląsku, w: Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011, s. 390.</ref>. Najbardziej obszerna synteza literatury śląskiej, skupiona wprawdzie na piśmiennictwie niemieckim, zawierająca jednak również aspekty polskie i czeskie, powstała dopiero w XX wieku. Chodzi tu o trzytomową historię literatury Śląska autorstwa Arno Lubosa („Geschichte der Literatur Schlesiens”, 1960-1974), której drugi tom w znacznym stopniu poświęcony został literaturze górnośląskiej. Warto bowiem zauważyć, iż w niemieckim rozumieniu przymiotnik „śląski” odnosi się w pierwszej kolejności do Dolnego Śląska.

	[[Górny Śląsk]] należał do geograficznie najbardziej odległych i kulturowo najsłabiej rozwiniętych regionów Niemiec. Znaczące zaczątki w okresie średniowiecza, również w sferze literatury ([[Brat Rudolf z Rud]], [[Peregryn z Opola]], [[Mikołaj z Koźla]]), nie były rozwijane, w związku z czym region podupadł pod względem kulturowym. Sytuacja ta nie dotyczyła jednak całego Górnego Śląska w równym stopniu, umowną granicę stanowiła [[Odra]]. Tereny położone na zachód od Odry zbliżyły się pod względem kulturowym do Dolnego Śląska. Świadczą o tym nazwiska twórców takich, jak Franz Faber czy Michael Weiße. W XVIII i XIX wieku pojawiały się tu różne przejawy działalności literackiej i artystycznej: założony w Opolu krąg przyjaciół muzyki i sztuki czy stowarzyszenia literackie i naukowe w Nysie, Głubczycach i Raciborzu.
	Inaczej przedstawiała się sytuacja na terenach położonych na wschód od Odry. Wielkie inwestycje państwa pruskiego w górnośląski przemysł od aneksji tego regionu w wyniku wojen śląskich nie miały większego wpływu na rozwój tutejszej kultury. Rozbudowa przemysłu doprowadziła poza tym do pogłębienia różnic między wschodnim okręgiem przemysłowym a rolniczą, zwróconą kulturowo ku Dolnemu Śląskowi zachodnią częścią regionu. Dopiero pod koniec XIX wieku powstały na wschodzie regionu pierwsze biblioteki publiczne: w 1897 roku w Katowicach, rok później w [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Górach]] i [[Chorzów\|Królewskiej Hucie]] (choć niemieckie zbiory biblioteczne były dostępne dla czytelników już przed 1897 rokiem w [[Pszczyna\|Pszczynie]], [[Bielsko-Biała\|Bielsku]], Raciborzu i [[Bytom\|Bytomiu]]).

	Trudno jednoznacznie określić przyczyny zacofania regionu pod względem kulturalnym, z pewnością wpływała na niego jednak trudna sytuacja społeczności regionu przemysłowego, a w szczególności ogromne różnice pomiędzy właścicielami majątków ziemskich czy przemysłowcami i ludnością lokalną. Mimo iż od końcowych dekad XIX wieku można już mówić o literaturze górnośląskiej, powstającej również we wschodniej części regionu, reakcje na sytuację regionu przemysłowego i jego ludności stanowią w tych utworach jednak zazwyczaj motyw poboczny. Literacki opis tej sytuacji wymagałby głębokich analiz gospodarczych, społecznych itp., których nie dokonywano. Zamiast tego pisarze skłaniali się często ku prostym, powierzchownym podziałom, akcentując rolę niemieckiej kultury jako nadrzędnej. Inną strategią było ignorowanie problematyki społecznej na rzecz konwencji irracjonalnej. Jednym z powodów niechęci do opisywania trudnej sytuacji społeczności lokalnej mógł być strach przed reakcją władz, przy jednoczesnym braku zainteresowania ze strony samej [[Robotnicy\|klasy robotniczej]], której członkowie mało czytali, a nierzadko nie władali nawet językiem niemieckim<ref>Por. A. Lubos, Geschichte der Literatur Schlesiens, Band II, München 1967, s. 140.</ref>. Zasadnicze zmiany w obrębie literatury górnośląskiej zaszły dopiero na początku XX w.		Trudno jednoznacznie określić przyczyny zacofania regionu pod względem kulturalnym, z pewnością wpływała na niego jednak trudna sytuacja społeczności regionu przemysłowego, a w szczególności ogromne różnice pomiędzy właścicielami majątków ziemskich czy przemysłowcami i ludnością lokalną. Mimo iż od końcowych dekad XIX wieku można już mówić o literaturze górnośląskiej, powstającej również we wschodniej części regionu, reakcje na sytuację regionu przemysłowego i jego ludności stanowią w tych utworach jednak zazwyczaj motyw poboczny. Literacki opis tej sytuacji wymagałby głębokich analiz gospodarczych, społecznych itp., których nie dokonywano. Zamiast tego pisarze skłaniali się często ku prostym, powierzchownym podziałom, akcentując rolę niemieckiej kultury jako nadrzędnej. Inną strategią było ignorowanie problematyki społecznej na rzecz konwencji irracjonalnej. Jednym z powodów niechęci do opisywania trudnej sytuacji społeczności lokalnej mógł być strach przed reakcją władz, przy jednoczesnym braku zainteresowania ze strony samej [[Robotnicy\|klasy robotniczej]], której członkowie mało czytali, a nierzadko nie władali nawet językiem niemieckim<ref>Por. A. Lubos, Geschichte der Literatur Schlesiens, Band II, München 1967, s. 140.</ref>. Zasadnicze zmiany w obrębie literatury górnośląskiej zaszły dopiero na początku XX w.
Linia 39:		Linia 38:

	Twórcy opisujący w swoich utworach Górny Śląsk często nie pochodzili z tego regionu. Do rozwoju kultury literackiej w tym regionie przyczynili się w ostatnich dekadach XIX w. m.in. pochodzący z Brunszwiku Emil Barthel, urodzeni we Wrocławiu Alfred Freitag i Oskar Klaußmann, Heinrich Lee z Jeleniej Góry czy Adelaide von Gottberg z Pomorza. Liczba pisarzy pochodzących z Górnego Śląska zwiększała się stopniowo, jednak, poza opisanymi powyżej, debiutowali oni już w XX w.		Twórcy opisujący w swoich utworach Górny Śląsk często nie pochodzili z tego regionu. Do rozwoju kultury literackiej w tym regionie przyczynili się w ostatnich dekadach XIX w. m.in. pochodzący z Brunszwiku Emil Barthel, urodzeni we Wrocławiu Alfred Freitag i Oskar Klaußmann, Heinrich Lee z Jeleniej Góry czy Adelaide von Gottberg z Pomorza. Liczba pisarzy pochodzących z Górnego Śląska zwiększała się stopniowo, jednak, poza opisanymi powyżej, debiutowali oni już w XX w.


			Pierwsze próby literaturoznawczej syntezy niemieckiego piśmiennictwa na [[Śląsk\|Śląsku]] pojawiły się w XIX w. Można tu wymienić „Handbuch der Literaturgeschichte von Schlesien” (1824) Johanna Georga Thomasa czy „Schlesiens Antheil an deutscher Poesie” (1835) Augusta Kahlerta. Pozycje te zawierały opisy niemieckiego życia duchowego w różnych epokach oraz informacje biograficzne na temat pisarzy. Inne źródło informacji o niemieckich twórcach stanowiły pierwsze czasopisma, jak „[[Schlesische Provinzialblätter]]”, miesięcznik wydawany w latach 1785-1849 przez Karla Konrada Streita oraz Friedricha A. Zimmermanna. Informacje o życiu literackim i kulturalnym znaleźć można również było w czasopismach o charakterze ogólnym, jak „[[Allgemeiner Oberschlesischer Anzeiger]]” (od 1802 roku, [[Racibórz]]), „[[Der Oberschlesische Wanderer]]” (od 1828 roku, Gliwice) czy „[[Kattowitzer Zeitung]]” (od 1874 roku, [[Katowice]]; wcześniej, w latach 1869-1874 pt. „Allgemeiner Anzeiger für den oberschlesischen Industriebezirk”). Wiadomości o życiu i twórczości pisarzy ze [[Śląsk Cieszyński\|Śląska Cieszyńskiego]] pojawiały się w popularnych dykcjonarzach, jak „Nachrichten von Schriftstellern und Künstlern aus dem Teschner Fürstenthum” [[Lepold Jan Szersznik\|Leopolda Johanna Szersznika]] z 1810 roku. Jednak większa część tych pozycji „miała charakter przyczynkarski i adresowana była do konkretnego odbiorcy. Nie badano sfery wzajemnych wpływów i powiązań literatury polskiej, czeskiej i niemieckiej w regionie, ani przenikania motywów i stereotypów.”<ref>G. B. Szewczyk, Literatura na Górnym Śląsku, w: Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011, s. 390.</ref>. Najbardziej obszerna synteza literatury śląskiej, skupiona wprawdzie na piśmiennictwie niemieckim, zawierająca jednak również aspekty polskie i czeskie, powstała dopiero w XX wieku. Chodzi tu o trzytomową historię literatury Śląska autorstwa Arno Lubosa („Geschichte der Literatur Schlesiens”, 1960-1974), której drugi tom w znacznym stopniu poświęcony został literaturze górnośląskiej. Warto bowiem zauważyć, iż w niemieckim rozumieniu przymiotnik „śląski” odnosi się w pierwszej kolejności do Dolnego Śląska.