Bytom w literaturze niemieckojęzycznej - zarys problematyki - Historia wersji

Praktykant o 12:08, 13 sty 2025

2025-01-13T12:08:16Z

← poprzednia wersja		Wersja z 14:08, 13 sty 2025
Linia 6:		Linia 6:

	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 12 (2025)\|TOM: 11 (2025)]]		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 12 (2025)\|TOM: 12 (2025)]]
	[[Plik:Srerbne miasto Bytom wg AI.jpg\|mały\|344x344px\|Srebrne miasto Bytom według sztucznej inteligencji]]		[[Plik:Srerbne miasto Bytom wg AI.jpg\|mały\|344x344px\|Srebrne miasto Bytom według sztucznej inteligencji]]

Praktykant: /* Bytom jako miasto tolerancji */

2025-01-13T11:53:35Z

Bytom jako miasto tolerancji

← poprzednia wersja		Wersja z 13:53, 13 sty 2025
Linia 67:		Linia 67:

	== Bytom jako miasto tolerancji ==		== Bytom jako miasto tolerancji ==
	[[Plik:Gruss aus beuthen.jpg\|mały\|436x436px\|Gruss aus Beuthen O. S. Gondelteich im Stadtpark, [data nieznana]. [online]. Verlag v. M. Immerwahr. [dostęp: 30 sierpień 2024]. Źródło: ŚBC - ~~<nowiki>~~http://www.sbc.org.pl/Content/50598/PDF/50598.pdf~~</nowiki>~~]]		[[Plik:Gruss aus beuthen.jpg\|mały\|436x436px\|Gruss aus Beuthen O. S. Gondelteich im Stadtpark, [data nieznana]. [online]. Verlag v. M. Immerwahr. [dostęp: 30 sierpień 2024]. Źródło: ŚBC - http://www.sbc.org.pl/Content/50598/PDF/50598.pdf]]

	Jedno z pierwszych literackich świadectw, w którym mowa jest o wyjątkowej, tolerancyjnej atmosferze panującej w mieście, wyszło spod pióra Ignatza Brucka. Ów dawny mieszkaniec Bytomia opisuje w nim swoją młodość, a więc lata 40. i 50. XIX wieku – jest to czas, gdy u miejskich bram stoją jeszcze wiejskie chaty kryte strzechą, a przez rynek przejeżdżają wozy z rudą. Bruck wspomina:<blockquote>Przewaga katolickich mieszkańców wyraźnie kształtowała miasto, ale dzięki kościelnym władzom panowały w nim spokój i harmonia. Proboszczem katolickiego kościoła parafialnego pod wezwaniem Marii Panny był wówczas ksiądz Schaffranek, człowiek cieszący się wielkim szacunkiem wszystkich mieszkańców […]. Nabożeństwa żydowskie zawsze cieszyły się dużą frekwencją. Dominowała religijność i pobożność, panował duch tolerancji, którego trudno dziś [tj. w roku 1916 – N. N.-M.] odnaleźć. Doskonałym tego świadectwem jest fakt, że gdy w sobotę i święta zamykało się wiele sklepów, które prowadzone były przez Żydów, to przyjmowano to z cichą wyrozumiałością.<ref>I. Bruck, Beuthener Erinnerungen eines betagten Oberschlesiers, „Mitteilungen des Beuthener Geschichts- und Museumsvereins“, H. 4 (1916), s. 37–53.</ref></blockquote>Pokojowe współistnienie mieszkańców miasta staje się ponownie możliwe po zakończeniu [[Pierwsza wojna światowa\|I wojny światowej]] – takimi jawią się lata 20. i 30. XX wieku we wspomnieniach bytomianina Maxa Taua (1897–1976), pisarza i jednej z najbardziej wpływowych postaci niemieckiej sceny literackiej okresu Republiki Weimarskiej, promotora wywodzących się Bytomia pisarzy – Bruno Arndta<ref>Mimo że Bruno Arndt jest jednym z ambitniejszych bytomskich pisarzy tamtego okresu, brak jest w jego twórczości obrazów rodzinnego miasta.</ref> oraz Josefa Wiessalli. Bytom jawi się w nich jako miejsce bezkonfliktowej koegzystencji różnych wyznań, wzajemnej tolerancji, szacunku i wsparcia dla drugiego człowieka. Tau zauważa:<blockquote>Było oczywiste, że w Dzień Pojednania dzieci nie hałasowały na placu przed synagogą. Przychodził Wielki Piątek, to my też nie bawiliśmy się obok kościoła protestanckiego. Czekaliśmy, aż superintendent opuści kościół i formowaliśmy szpaler. Tak właśnie – we wzajemnym szacunku i miłości – żyli w mieście ludzie. Panował w nim pokój.<ref>M. Tau, Das Land, das ich verlassen musste, Hamburg 1961, s. 15–16.</ref></blockquote>Podobny obraz miasta przepojonego tolerancją odrysowuje Max Guttmann (1921-?), dla którego dawny Bytom jest jednym z najpiękniejszych górnośląskich miast przemysłowych, a przede wszystkim miejscem sielankowego dzieciństwa, któremu kres przynosi fatalny rok 1933. Odwiedzając je w latach 50. Guttmann deklaruje wprawdzie, że stracił z nim „emocjonalny kontakt”, jednocześnie jednak przyznaje, że ono wciąż jeszcze żyje w jego wspomnieniach<ref>M. R. Guttmann, Beuthen O/S, Bytom, Kindheitserinnerungen, Wspomnienia z dzieciństwa, przełożyła T. Wilczek Fila, Opole 1996, s. 87 i 89.</ref>.		Jedno z pierwszych literackich świadectw, w którym mowa jest o wyjątkowej, tolerancyjnej atmosferze panującej w mieście, wyszło spod pióra Ignatza Brucka. Ów dawny mieszkaniec Bytomia opisuje w nim swoją młodość, a więc lata 40. i 50. XIX wieku – jest to czas, gdy u miejskich bram stoją jeszcze wiejskie chaty kryte strzechą, a przez rynek przejeżdżają wozy z rudą. Bruck wspomina:<blockquote>Przewaga katolickich mieszkańców wyraźnie kształtowała miasto, ale dzięki kościelnym władzom panowały w nim spokój i harmonia. Proboszczem katolickiego kościoła parafialnego pod wezwaniem Marii Panny był wówczas ksiądz Schaffranek, człowiek cieszący się wielkim szacunkiem wszystkich mieszkańców […]. Nabożeństwa żydowskie zawsze cieszyły się dużą frekwencją. Dominowała religijność i pobożność, panował duch tolerancji, którego trudno dziś [tj. w roku 1916 – N. N.-M.] odnaleźć. Doskonałym tego świadectwem jest fakt, że gdy w sobotę i święta zamykało się wiele sklepów, które prowadzone były przez Żydów, to przyjmowano to z cichą wyrozumiałością.<ref>I. Bruck, Beuthener Erinnerungen eines betagten Oberschlesiers, „Mitteilungen des Beuthener Geschichts- und Museumsvereins“, H. 4 (1916), s. 37–53.</ref></blockquote>Pokojowe współistnienie mieszkańców miasta staje się ponownie możliwe po zakończeniu [[Pierwsza wojna światowa\|I wojny światowej]] – takimi jawią się lata 20. i 30. XX wieku we wspomnieniach bytomianina Maxa Taua (1897–1976), pisarza i jednej z najbardziej wpływowych postaci niemieckiej sceny literackiej okresu Republiki Weimarskiej, promotora wywodzących się Bytomia pisarzy – Bruno Arndta<ref>Mimo że Bruno Arndt jest jednym z ambitniejszych bytomskich pisarzy tamtego okresu, brak jest w jego twórczości obrazów rodzinnego miasta.</ref> oraz Josefa Wiessalli. Bytom jawi się w nich jako miejsce bezkonfliktowej koegzystencji różnych wyznań, wzajemnej tolerancji, szacunku i wsparcia dla drugiego człowieka. Tau zauważa:<blockquote>Było oczywiste, że w Dzień Pojednania dzieci nie hałasowały na placu przed synagogą. Przychodził Wielki Piątek, to my też nie bawiliśmy się obok kościoła protestanckiego. Czekaliśmy, aż superintendent opuści kościół i formowaliśmy szpaler. Tak właśnie – we wzajemnym szacunku i miłości – żyli w mieście ludzie. Panował w nim pokój.<ref>M. Tau, Das Land, das ich verlassen musste, Hamburg 1961, s. 15–16.</ref></blockquote>Podobny obraz miasta przepojonego tolerancją odrysowuje Max Guttmann (1921-?), dla którego dawny Bytom jest jednym z najpiękniejszych górnośląskich miast przemysłowych, a przede wszystkim miejscem sielankowego dzieciństwa, któremu kres przynosi fatalny rok 1933. Odwiedzając je w latach 50. Guttmann deklaruje wprawdzie, że stracił z nim „emocjonalny kontakt”, jednocześnie jednak przyznaje, że ono wciąż jeszcze żyje w jego wspomnieniach<ref>M. R. Guttmann, Beuthen O/S, Bytom, Kindheitserinnerungen, Wspomnienia z dzieciństwa, przełożyła T. Wilczek Fila, Opole 1996, s. 87 i 89.</ref>.
Linia 99:		Linia 99:

	Wszyscy wyszliśmy na dziedziniec. Była bezwietrzna noc z cudownie rozgwieżdżonym niebem. Śnieg leżał wysoko na ulicach i dachach, ale był pokryty czerwienią, bo niebo żarzyło się w okolicach dworca kolejowego, nad centrum miasta, nad dzielnicą za parkiem, wszędzie jaśniały płomienie. Bytom płonął...<ref>E. Drewitz, Land unterm Kreuz, „Der neue oberschlesische Wanderer“, z dnia 25.01.1985.</ref></blockquote>Z wyraźnym przerażeniem i pogardą narratorka przygląda się także plądrowaniu domów przez przybyłych do miasta Polaków, by pod datą 15 lutego 1945 roku zapisać następującą notatkę: <blockquote>W mieście robi się coraz niespokojniej. Wszelkiego rodzaju polskie męty, prawdopodobnie ze wschodniego Górnego Śląska, pojawiają się z saniami, wózkami pełnymi walizek, wchodzą do opuszczonych mieszkań i rabują wszystko, co nie jest przybite gwoździami. Na przykład opustoszały dom przy Goethestraße 7, z którego wszyscy mieszkańcy uciekli, został doszczętnie splądrowany, a wille przy Eichendorffstraße [dziś Olejniczaka – N. N.-M.] w pobliżu mojego mieszkania, które zostały opuszczone przez lokatorów, również podlegają codziennym rewizjom. Czasami interweniuje milicja lub rosyjscy żołnierze, ale w większości przypadków grabieże kończą się sukcesem.<ref>E. Drewitz, Land unterm Kreuz, „Der neue oberschlesische Wanderer“, z dnia 8.02.1985.</ref></blockquote>		Wszyscy wyszliśmy na dziedziniec. Była bezwietrzna noc z cudownie rozgwieżdżonym niebem. Śnieg leżał wysoko na ulicach i dachach, ale był pokryty czerwienią, bo niebo żarzyło się w okolicach dworca kolejowego, nad centrum miasta, nad dzielnicą za parkiem, wszędzie jaśniały płomienie. Bytom płonął...<ref>E. Drewitz, Land unterm Kreuz, „Der neue oberschlesische Wanderer“, z dnia 25.01.1985.</ref></blockquote>Z wyraźnym przerażeniem i pogardą narratorka przygląda się także plądrowaniu domów przez przybyłych do miasta Polaków, by pod datą 15 lutego 1945 roku zapisać następującą notatkę: <blockquote>W mieście robi się coraz niespokojniej. Wszelkiego rodzaju polskie męty, prawdopodobnie ze wschodniego Górnego Śląska, pojawiają się z saniami, wózkami pełnymi walizek, wchodzą do opuszczonych mieszkań i rabują wszystko, co nie jest przybite gwoździami. Na przykład opustoszały dom przy Goethestraße 7, z którego wszyscy mieszkańcy uciekli, został doszczętnie splądrowany, a wille przy Eichendorffstraße [dziś Olejniczaka – N. N.-M.] w pobliżu mojego mieszkania, które zostały opuszczone przez lokatorów, również podlegają codziennym rewizjom. Czasami interweniuje milicja lub rosyjscy żołnierze, ale w większości przypadków grabieże kończą się sukcesem.<ref>E. Drewitz, Land unterm Kreuz, „Der neue oberschlesische Wanderer“, z dnia 8.02.1985.</ref></blockquote>
	[[Plik:Market square in Bytom, 1945.jpg\|mały\|400x400px\|Bytomski rynek w 1945 roku; Źródło: ~~<nowiki>~~https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Market_square_in_Bytom,_1945.jpg~~</nowiki>~~]]		[[Plik:Market square in Bytom, 1945.jpg\|mały\|400x400px\|Bytomski rynek w 1945 roku; Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Market_square_in_Bytom,_1945.jpg]]

	Relacja Drewitz nie jest jednak czarno-biała – mowa w niej bowiem także o kulturalnych Rosjanach i Polakach, ludziach o różnych obliczach, którzy okazują się zwierzętami lub bohaterami w chwili próby, niezależnie od narodowości. Pamiętnik Drewitz czyta się niemal jak protokół, w którym miasto Bytom jest wprawdzie utraconym heimatem, nie budzącym jednak – mimo przerażających okoliczności jego utraty – wyraźnie artykułowanych emocji.		Relacja Drewitz nie jest jednak czarno-biała – mowa w niej bowiem także o kulturalnych Rosjanach i Polakach, ludziach o różnych obliczach, którzy okazują się zwierzętami lub bohaterami w chwili próby, niezależnie od narodowości. Pamiętnik Drewitz czyta się niemal jak protokół, w którym miasto Bytom jest wprawdzie utraconym heimatem, nie budzącym jednak – mimo przerażających okoliczności jego utraty – wyraźnie artykułowanych emocji.

Praktykant: /* Bytom jako (utracony) heimat */

2025-01-13T11:52:22Z

Bytom jako (utracony) heimat

← poprzednia wersja		Wersja z 13:52, 13 sty 2025
Linia 100:		Linia 100:
	Wszyscy wyszliśmy na dziedziniec. Była bezwietrzna noc z cudownie rozgwieżdżonym niebem. Śnieg leżał wysoko na ulicach i dachach, ale był pokryty czerwienią, bo niebo żarzyło się w okolicach dworca kolejowego, nad centrum miasta, nad dzielnicą za parkiem, wszędzie jaśniały płomienie. Bytom płonął...<ref>E. Drewitz, Land unterm Kreuz, „Der neue oberschlesische Wanderer“, z dnia 25.01.1985.</ref></blockquote>Z wyraźnym przerażeniem i pogardą narratorka przygląda się także plądrowaniu domów przez przybyłych do miasta Polaków, by pod datą 15 lutego 1945 roku zapisać następującą notatkę: <blockquote>W mieście robi się coraz niespokojniej. Wszelkiego rodzaju polskie męty, prawdopodobnie ze wschodniego Górnego Śląska, pojawiają się z saniami, wózkami pełnymi walizek, wchodzą do opuszczonych mieszkań i rabują wszystko, co nie jest przybite gwoździami. Na przykład opustoszały dom przy Goethestraße 7, z którego wszyscy mieszkańcy uciekli, został doszczętnie splądrowany, a wille przy Eichendorffstraße [dziś Olejniczaka – N. N.-M.] w pobliżu mojego mieszkania, które zostały opuszczone przez lokatorów, również podlegają codziennym rewizjom. Czasami interweniuje milicja lub rosyjscy żołnierze, ale w większości przypadków grabieże kończą się sukcesem.<ref>E. Drewitz, Land unterm Kreuz, „Der neue oberschlesische Wanderer“, z dnia 8.02.1985.</ref></blockquote>		Wszyscy wyszliśmy na dziedziniec. Była bezwietrzna noc z cudownie rozgwieżdżonym niebem. Śnieg leżał wysoko na ulicach i dachach, ale był pokryty czerwienią, bo niebo żarzyło się w okolicach dworca kolejowego, nad centrum miasta, nad dzielnicą za parkiem, wszędzie jaśniały płomienie. Bytom płonął...<ref>E. Drewitz, Land unterm Kreuz, „Der neue oberschlesische Wanderer“, z dnia 25.01.1985.</ref></blockquote>Z wyraźnym przerażeniem i pogardą narratorka przygląda się także plądrowaniu domów przez przybyłych do miasta Polaków, by pod datą 15 lutego 1945 roku zapisać następującą notatkę: <blockquote>W mieście robi się coraz niespokojniej. Wszelkiego rodzaju polskie męty, prawdopodobnie ze wschodniego Górnego Śląska, pojawiają się z saniami, wózkami pełnymi walizek, wchodzą do opuszczonych mieszkań i rabują wszystko, co nie jest przybite gwoździami. Na przykład opustoszały dom przy Goethestraße 7, z którego wszyscy mieszkańcy uciekli, został doszczętnie splądrowany, a wille przy Eichendorffstraße [dziś Olejniczaka – N. N.-M.] w pobliżu mojego mieszkania, które zostały opuszczone przez lokatorów, również podlegają codziennym rewizjom. Czasami interweniuje milicja lub rosyjscy żołnierze, ale w większości przypadków grabieże kończą się sukcesem.<ref>E. Drewitz, Land unterm Kreuz, „Der neue oberschlesische Wanderer“, z dnia 8.02.1985.</ref></blockquote>
	[[Plik:Market square in Bytom, 1945.jpg\|mały\|400x400px\|Bytomski rynek w 1945 roku; Źródło: <nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Market_square_in_Bytom,_1945.jpg</nowiki>]]		[[Plik:Market square in Bytom, 1945.jpg\|mały\|400x400px\|Bytomski rynek w 1945 roku; Źródło: <nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Market_square_in_Bytom,_1945.jpg</nowiki>]]
	Relacja Drewitz nie jest jednak czarno-biała – mowa w niej bowiem także o kulturalnych Rosjanach i Polakach, ludziach o różnych obliczach, którzy okazują się zwierzętami lub bohaterami w chwili próby, niezależnie od narodowości. Pamiętnik Drewitz czyta się niemal jak protokół, w którym miasto Bytom jest wprawdzie utraconym heimatem, nie budzącym jednak – mimo przerażających okoliczności jego utraty – wyraźnie artykułowanych emocji.
			Relacja Drewitz nie jest jednak czarno-biała – mowa w niej bowiem także o kulturalnych Rosjanach i Polakach, ludziach o różnych obliczach, którzy okazują się zwierzętami lub bohaterami w chwili próby, niezależnie od narodowości. Pamiętnik Drewitz czyta się niemal jak protokół, w którym miasto Bytom jest wprawdzie utraconym heimatem, nie budzącym jednak – mimo przerażających okoliczności jego utraty – wyraźnie artykułowanych emocji.

	Na drugim biegunie względem relacji Drewitz sytuuje się buzująca wręcz od emocji powieść ''Oberschlesische Passion'' [Górnośląska pasja] (1966) pióra bytomianina Viktora Paschendy, rozgrywająca się w Bytomiu w latach 1944–1956, za którą autor otrzymał w 1969 roku nagrodę Oberschlesischer Kulturpreis (w tym gronie znaleźli się też m.in. Max Tau oraz Janosch). Bohaterem a zarazem pierwszoosobowym narratorem powieści jest robotnik o nazwisku Förster, zatrudniony początkowo jako spawacz w jednej z bytomskich hut, a następnie, już po wojnie, jako górnik w kopalni „Karsten-Zentrum-Grube". Narrator opuszcza rodzinne miasto na fali odwilży w 1956 roku. Używając metodycznie formy zbiorowej „my”, protagonista przedstawia swoje indywidualne doświadczenia jako historię pewnej zbiorowości: górnośląskich Niemców, tzw. późnych przesiedleńców.		Na drugim biegunie względem relacji Drewitz sytuuje się buzująca wręcz od emocji powieść ''Oberschlesische Passion'' [Górnośląska pasja] (1966) pióra bytomianina Viktora Paschendy, rozgrywająca się w Bytomiu w latach 1944–1956, za którą autor otrzymał w 1969 roku nagrodę Oberschlesischer Kulturpreis (w tym gronie znaleźli się też m.in. Max Tau oraz Janosch). Bohaterem a zarazem pierwszoosobowym narratorem powieści jest robotnik o nazwisku Förster, zatrudniony początkowo jako spawacz w jednej z bytomskich hut, a następnie, już po wojnie, jako górnik w kopalni „Karsten-Zentrum-Grube". Narrator opuszcza rodzinne miasto na fali odwilży w 1956 roku. Używając metodycznie formy zbiorowej „my”, protagonista przedstawia swoje indywidualne doświadczenia jako historię pewnej zbiorowości: górnośląskich Niemców, tzw. późnych przesiedleńców.

Praktykant: /* Bytom jako miasto przeklęte */

2025-01-13T11:42:41Z

Bytom jako miasto przeklęte

← poprzednia wersja		Wersja z 13:42, 13 sty 2025
Linia 21:		Linia 21:

	== Bytom jako miasto przeklęte ==		== Bytom jako miasto przeklęte ==
			[[Plik:Bytomka dzisiaj 2.jpg\|mały\|413x413px\|Bytomka dzisiaj. Autorka: N. Nowara-Matusik]]
	Wspomniana początkowo klątwa, jaka ma ciążyć nad miastem nawet po czasy współczesne, należy bez wątpienia do jego narracji założycielskich, których źródłem są lokalne podania oraz legendy<ref>Ich łacińskie, niemieckie oraz polskie wersje zostały zebrane i skomentowane w następujących publikacjach: B. Szczech, W kręgu górnośląskich podań i legend, tom pierwszy: Czarny Śląsk, Zabrze 2008; B. Szczech, Srebrne miasto czyli Bytomskie legendy i podania, Bytom 2000.</ref>. Na szczególną uwagę zasługują przy tym wyzyskujące istotne lokalne wątki, a przekształcone literacko podania pomieszczone w kronice miasta pióra bytomskiego nauczyciela Franza Gramera. W tekstach ''Silberne Wiegen'' oraz ''Die Silbererze in Beuthen im 14. Jahrhundert'' mowa jest o zasobnych mieszczanach, przetapiających w piwnicach swych domów srebrny kruszec, którym wówczas stoi miasto, w srebrne kołyski<ref>Por. F. Gramer, Chronik der Stadt Beuthen in Ober-Schlesien, Beuthen O/S 1863, s. 317–334.</ref>. Do takich krezusów należy także ówczesny burmistrz, Andreas Fabrici, skonfliktowany z władzą kościelną o zyski z wydobycia rudy, na którego rozkaz zostają utopieni księża z kościoła mariackiego. Gdy konflikt między władzą kościelną a mieszczanami zaostrza się, włączają się do niego także [[Rozbark\|rozbarscy]] chłopi. Na buntowniczych mieszczan klątwę rzuca św. Jacek, a potem sam papież. W efekcie przeklęte miasto Bytom zaczyna podupadać: wody podziemne zalewają kopalniane chodniki, miasto niszczą pożary, a w trakcie jednego z nich w swoim domu ginie Fabrici.		Wspomniana początkowo klątwa, jaka ma ciążyć nad miastem nawet po czasy współczesne, należy bez wątpienia do jego narracji założycielskich, których źródłem są lokalne podania oraz legendy<ref>Ich łacińskie, niemieckie oraz polskie wersje zostały zebrane i skomentowane w następujących publikacjach: B. Szczech, W kręgu górnośląskich podań i legend, tom pierwszy: Czarny Śląsk, Zabrze 2008; B. Szczech, Srebrne miasto czyli Bytomskie legendy i podania, Bytom 2000.</ref>. Na szczególną uwagę zasługują przy tym wyzyskujące istotne lokalne wątki, a przekształcone literacko podania pomieszczone w kronice miasta pióra bytomskiego nauczyciela Franza Gramera. W tekstach ''Silberne Wiegen'' oraz ''Die Silbererze in Beuthen im 14. Jahrhundert'' mowa jest o zasobnych mieszczanach, przetapiających w piwnicach swych domów srebrny kruszec, którym wówczas stoi miasto, w srebrne kołyski<ref>Por. F. Gramer, Chronik der Stadt Beuthen in Ober-Schlesien, Beuthen O/S 1863, s. 317–334.</ref>. Do takich krezusów należy także ówczesny burmistrz, Andreas Fabrici, skonfliktowany z władzą kościelną o zyski z wydobycia rudy, na którego rozkaz zostają utopieni księża z kościoła mariackiego. Gdy konflikt między władzą kościelną a mieszczanami zaostrza się, włączają się do niego także [[Rozbark\|rozbarscy]] chłopi. Na buntowniczych mieszczan klątwę rzuca św. Jacek, a potem sam papież. W efekcie przeklęte miasto Bytom zaczyna podupadać: wody podziemne zalewają kopalniane chodniki, miasto niszczą pożary, a w trakcie jednego z nich w swoim domu ginie Fabrici.

Linia 42:		Linia 43:

	== Bytom jako miasto przemysłowe ==		== Bytom jako miasto przemysłowe ==
			[[Plik:Miasto zniszczone przez przemysł wg AI.jpg\|mały\|364x364px\|Miasto zniszczone przez przemysł według sztucznej inteligencji]]

	Bez wątpienia miasto Bytom zapisało się na kartach literatury niemieckiej przede wszystkim jako miasto przemysłowe. I właśnie takie jego oblicze pojawia się w jednym z pierwszych poświęconych mu utworów literackich<ref>Twierdzi tak Alfons Perlick (w artykule Die Beuthener Leistung in Kunst und Literatur, „Mitteilungen des Beuthener Museum- und Geschichtsvereins“ H. 24 (1962), s. 70). Nieznane są mu bowiem zapewne zapiski Walentego Roździeńskiego z poematu Officina ferraria.</ref>, pióra bytomskiego proboszcza Josepha Schaffranka ([[Józef Szafranek\|Józefa Szafranka]]):<blockquote>Jakże wspaniałym był widok ludu Israela, przez czterdzieści lat ciągnącego pod przewodnictwem Mojżesza przez pustynię. Słup ognia płonął za dnia na czele owego pochodu. Lecz bardziej zachwycający – mimo swej biedy i nędzy – jest powiat bytomski na Górnym Śląsku, a to za sprawą zakładów górniczych i hut. Jasne i mroczne chmury za dnia, nocą zaś barwne słupy ognia, bijące od kopalń, wielkich pieców, cegielni, pudlingarni itd., przemieniają tę raczej mało romantyczną okolicę w przecudowną krainę wróżek. Wrażenie to pogłębia jeszcze żar, bijący w niebo z koksowni, kominów maszynowni, kopalnianych ognisk, fryszerek i młotów, co w mgnieniu oka barwi firmament krwistą czerwienią. Całe karawany podobnych do zjaw górników, spieszących o różnych porach z płonącymi lampkami przez pola i niwy, góry i doliny, lasy i łąki, z pracy do domu albo z domu do pracy, przydają piękna temu obrazowi dniem i nocą, nasycając go do tego stopnia różnobarwnością, że bardziej zadowala on oczekiwania turysty podróżującego koleją żelazną i obcego przybysza, aniżeli Berlin nocą i za dnia, jakim widzimy go codziennie, i jakim prezentuje się na scenie. Widząc ów ogrom niespokojnych płomieni, co kręcą się wokół siebie, skaczą i pędzą w dal, każdy człek o żywej wyobraźni poczuje się tak, jakby znalazł się pośród lśniącego morza ognia.<ref>J. Schaffranek, Der Beuthener Kreis bei Nacht, w: Lexicon zur Bergmannsprache oder populäre Erläuterung der beim Bergwerkswesen vorkommenden Kunstwörter, Berlin 1850, s. 45–46.</ref> </blockquote>Apologetyczny obraz bytomskiego krajobrazu widocznie hołduje postromantycznej estetyce baśniowości i niesamowitości, jaka w opisach Górnego Śląska połowy XIX wieku pojawia się także przykładowo u [[Richard Georg von Hauenschild\|Maxa Waldaua]]<ref>M. Waldau, Nach der Natur, Lebende Bilder aus der Zeit, Schlesien Zweiter Theil 1847–1848, Hamburg 1850, s. 17.</ref>. Zdaje się jednak, że zachwyt bytomskiego „czerwonego proboszcza” jest jednostkowy, bowiem począwszy od tego okresu Bytom jako miasto przemysłu zyskuje raczej ponure oblicze.		Bez wątpienia miasto Bytom zapisało się na kartach literatury niemieckiej przede wszystkim jako miasto przemysłowe. I właśnie takie jego oblicze pojawia się w jednym z pierwszych poświęconych mu utworów literackich<ref>Twierdzi tak Alfons Perlick (w artykule Die Beuthener Leistung in Kunst und Literatur, „Mitteilungen des Beuthener Museum- und Geschichtsvereins“ H. 24 (1962), s. 70). Nieznane są mu bowiem zapewne zapiski Walentego Roździeńskiego z poematu Officina ferraria.</ref>, pióra bytomskiego proboszcza Josepha Schaffranka ([[Józef Szafranek\|Józefa Szafranka]]):<blockquote>Jakże wspaniałym był widok ludu Israela, przez czterdzieści lat ciągnącego pod przewodnictwem Mojżesza przez pustynię. Słup ognia płonął za dnia na czele owego pochodu. Lecz bardziej zachwycający – mimo swej biedy i nędzy – jest powiat bytomski na Górnym Śląsku, a to za sprawą zakładów górniczych i hut. Jasne i mroczne chmury za dnia, nocą zaś barwne słupy ognia, bijące od kopalń, wielkich pieców, cegielni, pudlingarni itd., przemieniają tę raczej mało romantyczną okolicę w przecudowną krainę wróżek. Wrażenie to pogłębia jeszcze żar, bijący w niebo z koksowni, kominów maszynowni, kopalnianych ognisk, fryszerek i młotów, co w mgnieniu oka barwi firmament krwistą czerwienią. Całe karawany podobnych do zjaw górników, spieszących o różnych porach z płonącymi lampkami przez pola i niwy, góry i doliny, lasy i łąki, z pracy do domu albo z domu do pracy, przydają piękna temu obrazowi dniem i nocą, nasycając go do tego stopnia różnobarwnością, że bardziej zadowala on oczekiwania turysty podróżującego koleją żelazną i obcego przybysza, aniżeli Berlin nocą i za dnia, jakim widzimy go codziennie, i jakim prezentuje się na scenie. Widząc ów ogrom niespokojnych płomieni, co kręcą się wokół siebie, skaczą i pędzą w dal, każdy człek o żywej wyobraźni poczuje się tak, jakby znalazł się pośród lśniącego morza ognia.<ref>J. Schaffranek, Der Beuthener Kreis bei Nacht, w: Lexicon zur Bergmannsprache oder populäre Erläuterung der beim Bergwerkswesen vorkommenden Kunstwörter, Berlin 1850, s. 45–46.</ref> </blockquote>Apologetyczny obraz bytomskiego krajobrazu widocznie hołduje postromantycznej estetyce baśniowości i niesamowitości, jaka w opisach Górnego Śląska połowy XIX wieku pojawia się także przykładowo u [[Richard Georg von Hauenschild\|Maxa Waldaua]]<ref>M. Waldau, Nach der Natur, Lebende Bilder aus der Zeit, Schlesien Zweiter Theil 1847–1848, Hamburg 1850, s. 17.</ref>. Zdaje się jednak, że zachwyt bytomskiego „czerwonego proboszcza” jest jednostkowy, bowiem począwszy od tego okresu Bytom jako miasto przemysłu zyskuje raczej ponure oblicze.

Linia 64:		Linia 67:

	== Bytom jako miasto tolerancji ==		== Bytom jako miasto tolerancji ==
			[[Plik:Gruss aus beuthen.jpg\|mały\|436x436px\|Gruss aus Beuthen O. S. Gondelteich im Stadtpark, [data nieznana]. [online]. Verlag v. M. Immerwahr. [dostęp: 30 sierpień 2024]. Źródło: ŚBC - <nowiki>http://www.sbc.org.pl/Content/50598/PDF/50598.pdf</nowiki>]]

	Jedno z pierwszych literackich świadectw, w którym mowa jest o wyjątkowej, tolerancyjnej atmosferze panującej w mieście, wyszło spod pióra Ignatza Brucka. Ów dawny mieszkaniec Bytomia opisuje w nim swoją młodość, a więc lata 40. i 50. XIX wieku – jest to czas, gdy u miejskich bram stoją jeszcze wiejskie chaty kryte strzechą, a przez rynek przejeżdżają wozy z rudą. Bruck wspomina:<blockquote>Przewaga katolickich mieszkańców wyraźnie kształtowała miasto, ale dzięki kościelnym władzom panowały w nim spokój i harmonia. Proboszczem katolickiego kościoła parafialnego pod wezwaniem Marii Panny był wówczas ksiądz Schaffranek, człowiek cieszący się wielkim szacunkiem wszystkich mieszkańców […]. Nabożeństwa żydowskie zawsze cieszyły się dużą frekwencją. Dominowała religijność i pobożność, panował duch tolerancji, którego trudno dziś [tj. w roku 1916 – N. N.-M.] odnaleźć. Doskonałym tego świadectwem jest fakt, że gdy w sobotę i święta zamykało się wiele sklepów, które prowadzone były przez Żydów, to przyjmowano to z cichą wyrozumiałością.<ref>I. Bruck, Beuthener Erinnerungen eines betagten Oberschlesiers, „Mitteilungen des Beuthener Geschichts- und Museumsvereins“, H. 4 (1916), s. 37–53.</ref></blockquote>Pokojowe współistnienie mieszkańców miasta staje się ponownie możliwe po zakończeniu [[Pierwsza wojna światowa\|I wojny światowej]] – takimi jawią się lata 20. i 30. XX wieku we wspomnieniach bytomianina Maxa Taua (1897–1976), pisarza i jednej z najbardziej wpływowych postaci niemieckiej sceny literackiej okresu Republiki Weimarskiej, promotora wywodzących się Bytomia pisarzy – Bruno Arndta<ref>Mimo że Bruno Arndt jest jednym z ambitniejszych bytomskich pisarzy tamtego okresu, brak jest w jego twórczości obrazów rodzinnego miasta.</ref> oraz Josefa Wiessalli. Bytom jawi się w nich jako miejsce bezkonfliktowej koegzystencji różnych wyznań, wzajemnej tolerancji, szacunku i wsparcia dla drugiego człowieka. Tau zauważa:<blockquote>Było oczywiste, że w Dzień Pojednania dzieci nie hałasowały na placu przed synagogą. Przychodził Wielki Piątek, to my też nie bawiliśmy się obok kościoła protestanckiego. Czekaliśmy, aż superintendent opuści kościół i formowaliśmy szpaler. Tak właśnie – we wzajemnym szacunku i miłości – żyli w mieście ludzie. Panował w nim pokój.<ref>M. Tau, Das Land, das ich verlassen musste, Hamburg 1961, s. 15–16.</ref></blockquote>Podobny obraz miasta przepojonego tolerancją odrysowuje Max Guttmann (1921-?), dla którego dawny Bytom jest jednym z najpiękniejszych górnośląskich miast przemysłowych, a przede wszystkim miejscem sielankowego dzieciństwa, któremu kres przynosi fatalny rok 1933. Odwiedzając je w latach 50. Guttmann deklaruje wprawdzie, że stracił z nim „emocjonalny kontakt”, jednocześnie jednak przyznaje, że ono wciąż jeszcze żyje w jego wspomnieniach<ref>M. R. Guttmann, Beuthen O/S, Bytom, Kindheitserinnerungen, Wspomnienia z dzieciństwa, przełożyła T. Wilczek Fila, Opole 1996, s. 87 i 89.</ref>.		Jedno z pierwszych literackich świadectw, w którym mowa jest o wyjątkowej, tolerancyjnej atmosferze panującej w mieście, wyszło spod pióra Ignatza Brucka. Ów dawny mieszkaniec Bytomia opisuje w nim swoją młodość, a więc lata 40. i 50. XIX wieku – jest to czas, gdy u miejskich bram stoją jeszcze wiejskie chaty kryte strzechą, a przez rynek przejeżdżają wozy z rudą. Bruck wspomina:<blockquote>Przewaga katolickich mieszkańców wyraźnie kształtowała miasto, ale dzięki kościelnym władzom panowały w nim spokój i harmonia. Proboszczem katolickiego kościoła parafialnego pod wezwaniem Marii Panny był wówczas ksiądz Schaffranek, człowiek cieszący się wielkim szacunkiem wszystkich mieszkańców […]. Nabożeństwa żydowskie zawsze cieszyły się dużą frekwencją. Dominowała religijność i pobożność, panował duch tolerancji, którego trudno dziś [tj. w roku 1916 – N. N.-M.] odnaleźć. Doskonałym tego świadectwem jest fakt, że gdy w sobotę i święta zamykało się wiele sklepów, które prowadzone były przez Żydów, to przyjmowano to z cichą wyrozumiałością.<ref>I. Bruck, Beuthener Erinnerungen eines betagten Oberschlesiers, „Mitteilungen des Beuthener Geschichts- und Museumsvereins“, H. 4 (1916), s. 37–53.</ref></blockquote>Pokojowe współistnienie mieszkańców miasta staje się ponownie możliwe po zakończeniu [[Pierwsza wojna światowa\|I wojny światowej]] – takimi jawią się lata 20. i 30. XX wieku we wspomnieniach bytomianina Maxa Taua (1897–1976), pisarza i jednej z najbardziej wpływowych postaci niemieckiej sceny literackiej okresu Republiki Weimarskiej, promotora wywodzących się Bytomia pisarzy – Bruno Arndta<ref>Mimo że Bruno Arndt jest jednym z ambitniejszych bytomskich pisarzy tamtego okresu, brak jest w jego twórczości obrazów rodzinnego miasta.</ref> oraz Josefa Wiessalli. Bytom jawi się w nich jako miejsce bezkonfliktowej koegzystencji różnych wyznań, wzajemnej tolerancji, szacunku i wsparcia dla drugiego człowieka. Tau zauważa:<blockquote>Było oczywiste, że w Dzień Pojednania dzieci nie hałasowały na placu przed synagogą. Przychodził Wielki Piątek, to my też nie bawiliśmy się obok kościoła protestanckiego. Czekaliśmy, aż superintendent opuści kościół i formowaliśmy szpaler. Tak właśnie – we wzajemnym szacunku i miłości – żyli w mieście ludzie. Panował w nim pokój.<ref>M. Tau, Das Land, das ich verlassen musste, Hamburg 1961, s. 15–16.</ref></blockquote>Podobny obraz miasta przepojonego tolerancją odrysowuje Max Guttmann (1921-?), dla którego dawny Bytom jest jednym z najpiękniejszych górnośląskich miast przemysłowych, a przede wszystkim miejscem sielankowego dzieciństwa, któremu kres przynosi fatalny rok 1933. Odwiedzając je w latach 50. Guttmann deklaruje wprawdzie, że stracił z nim „emocjonalny kontakt”, jednocześnie jednak przyznaje, że ono wciąż jeszcze żyje w jego wspomnieniach<ref>M. R. Guttmann, Beuthen O/S, Bytom, Kindheitserinnerungen, Wspomnienia z dzieciństwa, przełożyła T. Wilczek Fila, Opole 1996, s. 87 i 89.</ref>.

Linia 93:		Linia 98:
	– Spójrz na niebo, jakie jest czerwone od ognia – dodała jedna z dwóch kobiet, szlochając.		– Spójrz na niebo, jakie jest czerwone od ognia – dodała jedna z dwóch kobiet, szlochając.

	Wszyscy wyszliśmy na dziedziniec. Była bezwietrzna noc z cudownie rozgwieżdżonym niebem. Śnieg leżał wysoko na ulicach i dachach, ale był pokryty czerwienią, bo niebo żarzyło się w okolicach dworca kolejowego, nad centrum miasta, nad dzielnicą za parkiem, wszędzie jaśniały płomienie. Bytom płonął...<ref>E. Drewitz, Land unterm Kreuz, „Der neue oberschlesische Wanderer“, z dnia 25.01.1985.</ref></blockquote>Z wyraźnym przerażeniem i pogardą narratorka przygląda się także plądrowaniu domów przez przybyłych do miasta Polaków, by pod datą 15 lutego 1945 roku zapisać następującą notatkę: <blockquote>W mieście robi się coraz niespokojniej. Wszelkiego rodzaju polskie męty, prawdopodobnie ze wschodniego Górnego Śląska, pojawiają się z saniami, wózkami pełnymi walizek, wchodzą do opuszczonych mieszkań i rabują wszystko, co nie jest przybite gwoździami. Na przykład opustoszały dom przy Goethestraße 7, z którego wszyscy mieszkańcy uciekli, został doszczętnie splądrowany, a wille przy Eichendorffstraße [dziś Olejniczaka – N. N.-M.] w pobliżu mojego mieszkania, które zostały opuszczone przez lokatorów, również podlegają codziennym rewizjom. Czasami interweniuje milicja lub rosyjscy żołnierze, ale w większości przypadków grabieże kończą się sukcesem.<ref>E. Drewitz, Land unterm Kreuz, „Der neue oberschlesische Wanderer“, z dnia 8.02.1985.</ref></blockquote> Relacja Drewitz nie jest jednak czarno-biała – mowa w niej bowiem także o kulturalnych Rosjanach i Polakach, ludziach o różnych obliczach, którzy okazują się zwierzętami lub bohaterami w chwili próby, niezależnie od narodowości. Pamiętnik Drewitz czyta się niemal jak protokół, w którym miasto Bytom jest wprawdzie utraconym heimatem, nie budzącym jednak – mimo przerażających okoliczności jego utraty – wyraźnie artykułowanych emocji.		Wszyscy wyszliśmy na dziedziniec. Była bezwietrzna noc z cudownie rozgwieżdżonym niebem. Śnieg leżał wysoko na ulicach i dachach, ale był pokryty czerwienią, bo niebo żarzyło się w okolicach dworca kolejowego, nad centrum miasta, nad dzielnicą za parkiem, wszędzie jaśniały płomienie. Bytom płonął...<ref>E. Drewitz, Land unterm Kreuz, „Der neue oberschlesische Wanderer“, z dnia 25.01.1985.</ref></blockquote>Z wyraźnym przerażeniem i pogardą narratorka przygląda się także plądrowaniu domów przez przybyłych do miasta Polaków, by pod datą 15 lutego 1945 roku zapisać następującą notatkę: <blockquote>W mieście robi się coraz niespokojniej. Wszelkiego rodzaju polskie męty, prawdopodobnie ze wschodniego Górnego Śląska, pojawiają się z saniami, wózkami pełnymi walizek, wchodzą do opuszczonych mieszkań i rabują wszystko, co nie jest przybite gwoździami. Na przykład opustoszały dom przy Goethestraße 7, z którego wszyscy mieszkańcy uciekli, został doszczętnie splądrowany, a wille przy Eichendorffstraße [dziś Olejniczaka – N. N.-M.] w pobliżu mojego mieszkania, które zostały opuszczone przez lokatorów, również podlegają codziennym rewizjom. Czasami interweniuje milicja lub rosyjscy żołnierze, ale w większości przypadków grabieże kończą się sukcesem.<ref>E. Drewitz, Land unterm Kreuz, „Der neue oberschlesische Wanderer“, z dnia 8.02.1985.</ref></blockquote>
			[[Plik:Market square in Bytom, 1945.jpg\|mały\|400x400px\|Bytomski rynek w 1945 roku; Źródło: <nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Market_square_in_Bytom,_1945.jpg</nowiki>]]
			Relacja Drewitz nie jest jednak czarno-biała – mowa w niej bowiem także o kulturalnych Rosjanach i Polakach, ludziach o różnych obliczach, którzy okazują się zwierzętami lub bohaterami w chwili próby, niezależnie od narodowości. Pamiętnik Drewitz czyta się niemal jak protokół, w którym miasto Bytom jest wprawdzie utraconym heimatem, nie budzącym jednak – mimo przerażających okoliczności jego utraty – wyraźnie artykułowanych emocji.

	Na drugim biegunie względem relacji Drewitz sytuuje się buzująca wręcz od emocji powieść ''Oberschlesische Passion'' [Górnośląska pasja] (1966) pióra bytomianina Viktora Paschendy, rozgrywająca się w Bytomiu w latach 1944–1956, za którą autor otrzymał w 1969 roku nagrodę Oberschlesischer Kulturpreis (w tym gronie znaleźli się też m.in. Max Tau oraz Janosch). Bohaterem a zarazem pierwszoosobowym narratorem powieści jest robotnik o nazwisku Förster, zatrudniony początkowo jako spawacz w jednej z bytomskich hut, a następnie, już po wojnie, jako górnik w kopalni „Karsten-Zentrum-Grube". Narrator opuszcza rodzinne miasto na fali odwilży w 1956 roku. Używając metodycznie formy zbiorowej „my”, protagonista przedstawia swoje indywidualne doświadczenia jako historię pewnej zbiorowości: górnośląskich Niemców, tzw. późnych przesiedleńców.		Na drugim biegunie względem relacji Drewitz sytuuje się buzująca wręcz od emocji powieść ''Oberschlesische Passion'' [Górnośląska pasja] (1966) pióra bytomianina Viktora Paschendy, rozgrywająca się w Bytomiu w latach 1944–1956, za którą autor otrzymał w 1969 roku nagrodę Oberschlesischer Kulturpreis (w tym gronie znaleźli się też m.in. Max Tau oraz Janosch). Bohaterem a zarazem pierwszoosobowym narratorem powieści jest robotnik o nazwisku Förster, zatrudniony początkowo jako spawacz w jednej z bytomskich hut, a następnie, już po wojnie, jako górnik w kopalni „Karsten-Zentrum-Grube". Narrator opuszcza rodzinne miasto na fali odwilży w 1956 roku. Używając metodycznie formy zbiorowej „my”, protagonista przedstawia swoje indywidualne doświadczenia jako historię pewnej zbiorowości: górnośląskich Niemców, tzw. późnych przesiedleńców.

Praktykant o 11:37, 13 sty 2025

2025-01-13T11:37:18Z

← poprzednia wersja		Wersja z 13:37, 13 sty 2025
Linia 7:		Linia 7:
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 12 (2025)\|TOM: 11 (2025)]]		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 12 (2025)\|TOM: 11 (2025)]]
			[[Plik:Srerbne miasto Bytom wg AI.jpg\|mały\|344x344px\|Srebrne miasto Bytom według sztucznej inteligencji]]


	Starsze o trzy lata od Krakowa [[Górny Śląsk\|górnośląskie]] miasto [[Bytom]] (lokowane na prawie niemieckim w 1254 roku) ma mimo wielowiekowej i wielokulturowej historii wyjątkowego literackiego pecha – nie doczekało się bowiem dotąd szerokiej epickiej reprezentacji ani w literaturze polskiej, ani niemieckojęzycznej. Można by przy tym pokusić się o stwierdzenie, że ludzie pióra od dawien dawna omijają miasto szerokim łukiem, podobnie jak uczynił to pewien niezidentyfikowany autor, gdy pod koniec XVIII wieku udał się w podróż dla przyjemności przez Górny Śląsk:<blockquote>Przez Suchą Górę jedziemy do Bytomia. W drodze po lewej stronie widzimy położoną w Prusach Południowych górę Krodies [Grodziec – N. N.-M.] wraz z kaplicą, a po prawej stronie przejeżdżamy obok kaplicy zbudowanej przez wyznawcę kościoła reformowanego z wdzięczności dla swojej małżonki – katoliczki. Jezuita, który kiedyś wykonał napis, uczcił fakt, że budowniczy był kalwinem. Jadąc za Bytomiem w lewą stronę i pozostawiwszy Łagiewniki po stronie prawej, dojeżdżamy teraz do Huty Królewskiej w [[Chorzów\|Chorzowie]] […].<ref>Anonim, Podróż dla przyjemności przez Górny Śląsk, przełożył L. Szybkowski, w: Trzy relacje z podróży po Śląsku w XVIII i XIX wieku, red. J. Szymański, Gliwice, Katowice 2006, s. 163–164.</ref></blockquote>Choć od drugiej połowy XX wieku miasto pojawia się także coraz regularniej w literaturze polskiej, to raczej na zasadzie historycznego tła lub drugoplanowego wątku, by wymienić tylko powieść ''Finis Silesiae'' (2004) Henryka Wańka czy esej ''Ida na smyntorz'' (2015) Mariusza Jochemczyka. Ciekawe, że obu tym utworom wspólny jest elegijny nastrój, a [[Katowice\|katowicki]] badacz i poeta stwierdza wręcz, że jako „młody komiwojażer wiedzy” nie potrafił „odnaleźć się w widmowym Beuthen”<ref>M. Jochemczyk, Ida na smyntorz, w: Wobec tradycji, Śląskie szkice oikologiczne, Katowice 2015, s. 63.</ref>. Jeśli nawet poszerzyć pole badawcze i włączyć do niego także literaturę faktu, to za swoisty wyjątek potwierdzający regułę można uznać chyba reportaż ''Ballada o śpiącym lwie'' (2021) Agaty Listoś-Kostrzewy, mistrzowsko tematyzujący barwną historię grodu i jego mieszkańców na szerokim tle społecznym i kulturowym.		Starsze o trzy lata od Krakowa [[Górny Śląsk\|górnośląskie]] miasto [[Bytom]] (lokowane na prawie niemieckim w 1254 roku) ma mimo wielowiekowej i wielokulturowej historii wyjątkowego literackiego pecha – nie doczekało się bowiem dotąd szerokiej epickiej reprezentacji ani w literaturze polskiej, ani niemieckojęzycznej. Można by przy tym pokusić się o stwierdzenie, że ludzie pióra od dawien dawna omijają miasto szerokim łukiem, podobnie jak uczynił to pewien niezidentyfikowany autor, gdy pod koniec XVIII wieku udał się w podróż dla przyjemności przez Górny Śląsk:<blockquote>Przez Suchą Górę jedziemy do Bytomia. W drodze po lewej stronie widzimy położoną w Prusach Południowych górę Krodies [Grodziec – N. N.-M.] wraz z kaplicą, a po prawej stronie przejeżdżamy obok kaplicy zbudowanej przez wyznawcę kościoła reformowanego z wdzięczności dla swojej małżonki – katoliczki. Jezuita, który kiedyś wykonał napis, uczcił fakt, że budowniczy był kalwinem. Jadąc za Bytomiem w lewą stronę i pozostawiwszy Łagiewniki po stronie prawej, dojeżdżamy teraz do Huty Królewskiej w [[Chorzów\|Chorzowie]] […].<ref>Anonim, Podróż dla przyjemności przez Górny Śląsk, przełożył L. Szybkowski, w: Trzy relacje z podróży po Śląsku w XVIII i XIX wieku, red. J. Szymański, Gliwice, Katowice 2006, s. 163–164.</ref></blockquote>Choć od drugiej połowy XX wieku miasto pojawia się także coraz regularniej w literaturze polskiej, to raczej na zasadzie historycznego tła lub drugoplanowego wątku, by wymienić tylko powieść ''Finis Silesiae'' (2004) Henryka Wańka czy esej ''Ida na smyntorz'' (2015) Mariusza Jochemczyka. Ciekawe, że obu tym utworom wspólny jest elegijny nastrój, a [[Katowice\|katowicki]] badacz i poeta stwierdza wręcz, że jako „młody komiwojażer wiedzy” nie potrafił „odnaleźć się w widmowym Beuthen”<ref>M. Jochemczyk, Ida na smyntorz, w: Wobec tradycji, Śląskie szkice oikologiczne, Katowice 2015, s. 63.</ref>. Jeśli nawet poszerzyć pole badawcze i włączyć do niego także literaturę faktu, to za swoisty wyjątek potwierdzający regułę można uznać chyba reportaż ''Ballada o śpiącym lwie'' (2021) Agaty Listoś-Kostrzewy, mistrzowsko tematyzujący barwną historię grodu i jego mieszkańców na szerokim tle społecznym i kulturowym.

Praktykant: /* Źródła on-line */

2025-01-13T11:32:01Z

Źródła on-line

← poprzednia wersja		Wersja z 13:32, 13 sty 2025
Linia 168:		Linia 168:

	==Źródła on-line==		==Źródła on-line==
			[https://wachtyrz.eu/las-goj-cz-1/ V. Beck, Las Goj]

			[http://sbc.org.pl/Content/722253/PDF/Publikacja-GPE-034522.pdf <nowiki>Zemsta Szarlina /Podanie bytomskie/, [data nieznana]</nowiki>]

			== Zobacz też ==
			[[Literatura 1945-1989]]

			[[Literatura na przełomie wieków XIX i XX na Śląsku]]

			[[Literatura na Śląsku w XIX wieku]]

			[[Literatura niemiecka na Górnym Śląsku w XIX wieku]]

			[[Literatura niemiecka na Śląsku w XIX wieku]]

			[[Literatura po 1989 roku]]

			[[Literatura polskojęzyczna na Górnym Śląsku w latach 1922–1939]]

			[[Powstania śląskie 1919-1920-1921]]

Praktykant o 11:28, 13 sty 2025

2025-01-13T11:28:49Z

← poprzednia wersja		Wersja z 13:28, 13 sty 2025
Linia 166:		Linia 166:
	== Przypisy ==		== Przypisy ==
	<references/>		<references/>

			==Źródła on-line==

Praktykant: /* Przypisy */

2025-01-13T11:27:38Z

Przypisy

← poprzednia wersja		Wersja z 13:27, 13 sty 2025
Linia 165:		Linia 165:

	== Przypisy ==		== Przypisy ==
			<references/>

Praktykant o 11:27, 13 sty 2025

2025-01-13T11:27:23Z

← poprzednia wersja		Wersja z 13:27, 13 sty 2025
Linia 96:		Linia 96:

	Bytom jako miasto nie jest w powieści głównym przedmiotem przedstawienia, autor nie podejmuje refleksji, ani nawet nie rejestruje architektonicznej tkanki miasta, jest ono dla niego pewną oczywistością, której nie trzeba opisywać w szczegółach. Dominującym tematem jest natomiast problem miasta jako heimatu – wpierw wyobcowanego, a potem utraconego. Proces wyobcowywania rozpoczyna się wraz z końcem wojny i przejęciem miasta przez nowe władze – narrator jest świadkiem plądrowania miasta przez jego mieszkańców, masowej histerii i walki wszystkich ze wszystkimi. Gdy Rosjanie przystępują do ostrzału miasta, rozpoczyna się „wielkie umieranie”<ref>V. Paschenda, Oberschlesische Passion, Augsburg 1966, s. 83</ref>, które jednak nie przerywa dzikiego ograbiania budynków. Ostrzeliwane przez artylerię miasto przypomina piekło: <blockquote>Czarna chmura zawisła nad centrum miasta, przemieniając późne popołudnie w mroczną noc. Jasny blask szalejących pożarów upiornie oświetlał inferno przepełnione krzyczącymi, szalejącymi lub umierającymi w samotności ludźmi. O Dante Aligieri, na widok tego piekła ty także byś zamilkł!<ref>V. Paschenda, Oberschlesische Passion…, s. 83.</ref></blockquote>Upiorność miejskiej scenerii przeplata się przy tym z jej groteskowością:<blockquote>Ulice nosiły już w większości polskie, niewymawialne dla nas nazwy, zaś margines społeczny sprawiał, że chodzenie po ulicach wieczorem było nie lada wyzwaniem. […] Wszyscy byli partyzantami. Tak przynajmniej twierdzili. Przyciskając się do ścian budynków, biegłem przez centrum miasta, pragnąc dotrzeć do moich czterech ścian. Gdy przechodziłem przez Ring, nazywany teraz rynkiem, moją uwagę zwróciło beczenie kozy. A to co znowu? Kozy w centrum miasta, a do tego jeszcze na rynku? Tego jeszcze nie było. Rynek był zamknięty dla wszystkich zwierząt, z wyjątkiem psów. A jakże, był! Zbyt często zapominałem, że czas biegł do przodu i nadleciały już skowronki nowego porządku. Rozejrzałem się wokół, nie widząc jednak nigdzie śladu kozy. Lecz w tej samej chwili znowu rozległo się beczenie – głośno i wyraźnie. Przechyliłem głowę do tyłu, patrząc na fasadę budynku, a wtedy z okna mieszkania na drugim piętrze wychyliła się koza, becząc i dziwiąc się zmienionemu gwałtownie otoczeniu. Wydawało się, że nie czuje się zbyt dobrze. Być może ów widok przyprawiał ją o zbyt wielki zawrót głowy? Zsunąwszy nieco czapkę podrapałem się w zamyśleniu po głowie. A więc to stąd brała się ta zacięta walka nowo przybyłych o mieszkanie z łazienką. Tam właśnie przeniesieni do wielkiego miasta chłopi wstawiali swoją menażerię. No, skoro tak, to wszystkiego dobrego!<ref>V. Paschenda, Oberschlesische Passion…, s. 141.</ref></blockquote>Inaczej niż u Drewitz, narracja Paschendy pełna jest narodowych napięć; między przedstawicielami poszczególnych grup narodowych przebiegają wyraźne linie podziału, nieuwzględniające specyfiki górnośląskiego regionu. Zgodnie z tą strategią narracyjną także Bytom otrzymuje jednoznaczną narodową etykietę – utraconego niesprawiedliwie na rzecz Polski niemieckiego miasta.		Bytom jako miasto nie jest w powieści głównym przedmiotem przedstawienia, autor nie podejmuje refleksji, ani nawet nie rejestruje architektonicznej tkanki miasta, jest ono dla niego pewną oczywistością, której nie trzeba opisywać w szczegółach. Dominującym tematem jest natomiast problem miasta jako heimatu – wpierw wyobcowanego, a potem utraconego. Proces wyobcowywania rozpoczyna się wraz z końcem wojny i przejęciem miasta przez nowe władze – narrator jest świadkiem plądrowania miasta przez jego mieszkańców, masowej histerii i walki wszystkich ze wszystkimi. Gdy Rosjanie przystępują do ostrzału miasta, rozpoczyna się „wielkie umieranie”<ref>V. Paschenda, Oberschlesische Passion, Augsburg 1966, s. 83</ref>, które jednak nie przerywa dzikiego ograbiania budynków. Ostrzeliwane przez artylerię miasto przypomina piekło: <blockquote>Czarna chmura zawisła nad centrum miasta, przemieniając późne popołudnie w mroczną noc. Jasny blask szalejących pożarów upiornie oświetlał inferno przepełnione krzyczącymi, szalejącymi lub umierającymi w samotności ludźmi. O Dante Aligieri, na widok tego piekła ty także byś zamilkł!<ref>V. Paschenda, Oberschlesische Passion…, s. 83.</ref></blockquote>Upiorność miejskiej scenerii przeplata się przy tym z jej groteskowością:<blockquote>Ulice nosiły już w większości polskie, niewymawialne dla nas nazwy, zaś margines społeczny sprawiał, że chodzenie po ulicach wieczorem było nie lada wyzwaniem. […] Wszyscy byli partyzantami. Tak przynajmniej twierdzili. Przyciskając się do ścian budynków, biegłem przez centrum miasta, pragnąc dotrzeć do moich czterech ścian. Gdy przechodziłem przez Ring, nazywany teraz rynkiem, moją uwagę zwróciło beczenie kozy. A to co znowu? Kozy w centrum miasta, a do tego jeszcze na rynku? Tego jeszcze nie było. Rynek był zamknięty dla wszystkich zwierząt, z wyjątkiem psów. A jakże, był! Zbyt często zapominałem, że czas biegł do przodu i nadleciały już skowronki nowego porządku. Rozejrzałem się wokół, nie widząc jednak nigdzie śladu kozy. Lecz w tej samej chwili znowu rozległo się beczenie – głośno i wyraźnie. Przechyliłem głowę do tyłu, patrząc na fasadę budynku, a wtedy z okna mieszkania na drugim piętrze wychyliła się koza, becząc i dziwiąc się zmienionemu gwałtownie otoczeniu. Wydawało się, że nie czuje się zbyt dobrze. Być może ów widok przyprawiał ją o zbyt wielki zawrót głowy? Zsunąwszy nieco czapkę podrapałem się w zamyśleniu po głowie. A więc to stąd brała się ta zacięta walka nowo przybyłych o mieszkanie z łazienką. Tam właśnie przeniesieni do wielkiego miasta chłopi wstawiali swoją menażerię. No, skoro tak, to wszystkiego dobrego!<ref>V. Paschenda, Oberschlesische Passion…, s. 141.</ref></blockquote>Inaczej niż u Drewitz, narracja Paschendy pełna jest narodowych napięć; między przedstawicielami poszczególnych grup narodowych przebiegają wyraźne linie podziału, nieuwzględniające specyfiki górnośląskiego regionu. Zgodnie z tą strategią narracyjną także Bytom otrzymuje jednoznaczną narodową etykietę – utraconego niesprawiedliwie na rzecz Polski niemieckiego miasta.

			== Bytom jako arena Tragedii Górnośląskiej ==
			Przytoczone wyżej cytaty z pamiętnika Erny Drewitz oraz powieści Paschendy uznać można również za literackie ilustracje zjawiska, które historycy zwykli nazywać [[Tragedia Górnośląska\|Tragedią Górnośląską]]. Chodzi w wielkim skrócie o wszystkie te powojenne wydarzenia, których ofiarą padli rodzimi mieszkańcy Górnego Śląska, a których najwyrazistszymi konkretyzacjami były wywózki do Związku Radzieckiego oraz internowania w obozach różnorakiego charakteru. Wstrząsającą relację o takim miejscu, położonym w samym centrum Bytomia – na terenie kopalni „Karsten” – przynosi także powieść Paschendy:<blockquote>Kopalnia Karsten Centrum

			Kamień milowy w historii cierpienia trzech narodów! Przez trzy lata rosyjscy jeńcy wojenni i polscy robotnicy przymusowi byli pałowani przez Niemców w obozie utworzonym z baraków obok kopalni i pozostawiani na śmierć głodową.

			Ironia losu? A może sprawiedliwość? Cztery lata po wybudowaniu tej katowni jej budowniczowie siedzieli w niej jako ofiary maltretowane przez swoich byłych więźniów. „Oko za oko – ząb za ząb”, jak głosi Stary Testament. Niestety, w takich mordowniach zawsze siedzieli niewłaściwi ludzie.

			Karsten-Zentrum-Grube. Kopalnia Centrum. Jedna nazwa w dwóch językach. Mocno wyryta w pamięci dwóch grup etnicznych! Okrucieństwa zgotowane ludziom przez ludzi pozostaną w pamięci tych, którzy je przeżyli, Rosjan i Niemców.<ref>V. Paschenda, Oberschlesische Passion…, s. 186–187.</ref></blockquote>Jedną z kart historii górnośląskiej tragedii, którą literacko przetwarza Paschenda, jest także obraz „gett” – jak nazywa narrator powojenne obozy odosobnienia dla wysiedlanych Niemców:<blockquote>Polskie władze urządziły w naszym mieście dwa getta, jedno w spalonym po części bloku mieszkalnym na Ostlandstraße<ref>Obecnie ul. Strzelców Bytomskich.</ref>, róg Kalidestraße<ref>Obecnie ulica Axentowicza.</ref>, tzw. „bloku Kalidego” („Kalideblock”), a drugi w sali gimnastycznej szkoły im. nadburmistrza Brüninga<ref>Ocenie Szkoła Podstawowa nr 5.</ref> na Kurfürstenstraße<ref>Obecnie al. Legionów.</ref>, której dach był w większej części zerwany wskutek uderzenia granatu. Getta służyły Polakom do dwóch celów: po pierwsze, eliminacji ludzi zdolnych do pracy i zatrudnienia ich w leżących odłogiem kopalniach, po drugie, pozyskaniu przestrzeni mieszkaniowej i wyposażenia dla wciąż jeszcze napływających Polaków.<ref>V. Paschenda, Oberschlesische Passion…, s. 155.</ref></blockquote>Choć użycie określenia getto w kontekście dyskursu o II wojnie światowej przywoływać musi skojarzenia z gettami żydowskimi, narrator kwestii tej w powieści nie rozpatruje. Obrana przez niego strategia retoryczna budzić musi kontrowersje: trudno bowiem oprzeć się wrażeniu, że oto myślowo zrównane zostają krzywdy, jakich Żydzi doznali ze strony nazistowskich Niemiec z cierpieniami oczekujących na wywózkę lub przymusowe zatrudnienie obywateli dawnej Rzeszy.

			Obraz Bytomia jako teatrum Tragedii Górnośląskiej utrwala również wspomniany już wcześniej Paul Habraschka. W autobiograficznej powieści ''Meinen Tod will ich selber sterben! Erlebnisse als Internierter in der Sowjetunion'' [Umrę tak, jak chcę! Wspomnienia z internowania w Związku Radzieckim] z 1966 roku, narrator już na pierwszych stronach odmalowuje obraz terroru, jaki w powojennym mieście sieją czerwonoarmiści:<blockquote>Sowieccy wyzwoliciele, ludzie o europejskich manierach, już dziesięć dni szaleli w moim rodzinnym mieście. Przez dziesięć dni, każdego wieczora, podpalano od trzech do czterech domów; dziwnym trafem były to zawsze mieszkania robotników, a nie „kapitalistów”. Swoje mieszkania musieli opuszczać głównie górnicy, i to w przeciągu kilku minut, nie byli więc w stanie niczego uratować.

			Tak wyglądała wychwalana wolność!

			Trzydziestu siedmiu mężczyzn zostało niewinnie rozstrzelanych. Kobiety i dziewczęta nie ośmielały się wychodzić na ulicę – gwałty były na porządku dziennym; prymitywna brutalność nie ustawała nawet na widok uczennic i staruszek.

			Sklepy zostały splądrowane. Ze wstydem trzeba przyznać, że także pewni bytomianie wykonywali dla „wyzwolicieli” więcej niż brudną robotę, po brzegi zapełniając swoje mieszkania zrabowanymi towarami.

			Trwało to zatem już dziesięć dni. I wtedy sowieccy żołnierze porozwieszali wszędzie wielkie plakaty.

			Widniał na nich wydrukowany tłustą czcionką napis: „Rozkaz numer 2”. Wzywał on mężczyzn w wieku od siedemnastu do pięćdziesięciu lat, aby zgłosili się na kopalnię Karsten-Zentrum w Bytomiu na Górnym Śląsku. Należało zabrać ze sobą bieliznę i jedzenie na czternaście dni.<ref>P. Habraschka, Meinen Tod wil ich selber sterben! Erlebnisse als Internierter in der Sowjetunion, Wolfenbüttel 1966, s. 5.</ref></blockquote>Zgodnie z rozkazem na kopalni stawia się także narrator, skąd rozpoczyna się jego odyseja do obozu pracy w Związku Radzieckim. Choć także powieść Habraschki nie jest wolna od kontrowersji – w relacji narratora szczególnie jaskrawo rysuje się pewien ideologiczny asymetryzm, akcentujący zbrodniczość systemu komunistycznego, a amortyzujący niejako zbrodnie faszystowskich Niemiec – to utwór ten zasługuje na uwagę ze względu na swoje lokalne zakorzenienie.

			== Uwagi końcowe ==
			Próba syntetycznego ujęcia obrazu miasta Bytomia w literaturze niemieckojęzycznej wydobywa przede wszystkim cząstkowość czy też raczej wyimkowość narracji o mieście, przy czym nie można oprzeć się wrażeniu, że w większości z nich Bytom jawi się jako ofiara – czy to średniowiecznej klątwy, narodowych konfliktów czy zbrodniczych systemów. Obrazy miasta konotują w większości negatywne emocje: utraty, lęku, zaniechania, niechęci czy wręcz odrazy. Oczywiście nie są one związane wyłącznie z literackim dyskursie o mieście; wpływ mają na nie bowiem także osobiste zapatrywania autorów, poetyki samych tekstów czy ich historycznoliterackie uwarunkowania. Ślady Bytomia pozostawione w literaturze niemieckojęzycznej pozwalają jednak odkryć, poznać i poddać pod dyskusję jedną z warstw wielokulturowego i wielowiekowego palimpsestu, jakim był niegdyś ów gród, celowo nadpisaną czy też wymazaną przez zbrodnicze ideologie i systemy. Ślady owe mogą – czy raczej powinny – poprowadzić też dalej: do bytomskich dzielnic, współtworzących niegdyś i dzisiaj nie tylko mentalny, ale także literacki obraz miasta, utrwalony przez takich niemieckojęzycznych twórców jak tarnogórski górnik Karl Franz Mainka, opiewający piękno suchogórskiego Lasu Segiet czy Georg Zivier, autor epickiego portretu dziewiętnastowiecznych Miechowic<ref>G. Zivier, Wenn es Tag wird, Roman, Augsburg 1972.</ref>. Może właśnie dzięki owym ‘pobocznym’ narracjom miasto Bytom (od)zyska zupełnie nowe – wolne od średniowiecznej klątwy – oblicze.

			== Bibliografia ==

			* Anonim, Podróż dla przyjemności przez Górny Śląsk, przełożył L. Szybkowski, w: Szymański J. (red.): Trzy relacje z podróży po Śląsku w XVIII i XIX wieku, Gliwice, Katowice 2006, s. 153–182.
			* Beck V., Der Gojwald, Historische Erzählung aus der oberschlesischen Heimat, Katowice b.r.w.
			* Bronnen, A., O.S., Berlin 1929.
			* Bruck, I., Beuthener Erinnerungen eines betagten Oberschlesiers, „Mitteilungen des Beuthener Geschichts- und Museumsvereins“, H. 4 (1916), s. 37–53.
			* Drewitz, E. Land unterm Kreuz, „Der neue oberschlesische Wanderer“, 25.01.1985.
			* Drewitz, E., Land unterm Kreuz, „Der neue oberschlesische Wanderer“, 8.02.1985.
			* Engelking, L., Bytom w literaturze, Bytom 2018.
			* Grabowski, E., Beuthen, w: Wanderungen durch Oberschlesiens Städte, Oppeln 1927, s. 11–18.
			* Grabowski, E., Szarley, „Gleiwitzer und Beuthener Heimatblatt für die Stadt- und Landkreise“, 1950, s. 31–33.
			* Gramer, F., Chronik der Stadt Beuthen in Ober-Schlesien, Beuthen O/S 1863.
			* Guttmann, M. R., Beuthen O/S, Bytom, Kindheitserinnerungen, Wspomnienia z dzieciństwa, przełożyła T. Wilczek Fila, Opole 1996,
			* Habraschka, P., Beuthen, Stadt auf schwarzem Stein, „Beuten O/S. Die alte deutsche Berg- und Kulturstadt. Beilage des „Lokal-Anzeiger“ Nr. 33, 8./9. Februar 1941.
			* Habraschka, P., Meinen Tod wil ich selber sterben! Erlebnisse als Internierter in der Sowjetunion, Wolfenbüttel 1966.
			* Hein, A., Das Faschingsvergnügen, w: Zuhausmusik, Augsburg 1958, s. 11–17.
			* Helbig, L., Der ungeheure Verlust, Flucht und Vertreibung in der deutschsprachigen Belletristik der Nachkriegszeit, Wiesbaden 1988.
			* Holtei, K. v., Noch ein Jahr in Schlesien! Breslau 1864.
			* Hüppauf B., Die Stadt als imaginierter Kriegsschauplatz, „Zeitschrift für Germanistik“, 2 (1995), s. 317–335.
			* Janikowski, T., Die blutende Grenze, Literatur und Publizistik zur oberschlesischen Teilung 1922, Berlin 2014.
			* Jochemczyk, M., Ida na smyntorz, w: Wobec tradycji, Śląskie szkice oikologiczne, Katowice 2015, s. 55–68.
			* Klaussmann, A. O., Oberschlesien vor 55 Jahren und wie ich es wiederfand, Berlin 1911.
			* Köhler, W., Eine Jugend in Oberschlesien, Augsburg 1962.
			* Köhler, W., Sehnsucht ins Reich, München 1933.
			* Kosler, A. M., Nachwort, w: G. Kukofka, Ein Leben, Gedichte und Prosa, Augsburg 1971, s. 95–101.
			* Kukofka, G., Pelargonien, w: Frohe Zeit in Schlesien, München 1966, s. 80–82.
			* Lasik, G., Loblied auf den Iserbach, „Gleiwitzer und Beuthener Heimatblatt für die Stadt- und Landkreise“, 1950, s. 31–33.
			* Mainka, K. F., Nie ma, nie ma, jak to bergmankowi, Osprowki górnicze i tarnogórskie z lat 1921–1936, wybór, przekład i opracowanie S. Rosenbaum, Tarnowskie Góry 2019.
			* Mehring W., Gebet über Beuthen, w: Arche Noah SOS: neues trostreiches Liederbuch, Berlin 1931, s. 362–365.
			* Meus P., Zwischen Schlesien und Berlin, Die narrative Gestaltung der Welt im Werk Alfred Heins, Katowice 2020 (manuskrypt pracy doktorskiej).
			* Morcinek, G., Pokład Joanny, Warszawa 1952.
			* Müller-Rüdersdorf, W., Beuthen, w: Oberschlesien. Heimatbuch von A. Hein und W. Müller-Rüdersdorf, Leipzig 1926, s. 93.
			* Nowara-Matusik, N., Las w literaturze niemieckiej na Górnym Śląsku, „Wortfolge. Szyk słów”, nr 3 (2019), s. 7–24, DOI:10.31261/WSS.2019.03.01
			* Paschenda, V., Oberschlesische Passion, Augsburg 1966.
			* Perlick, A. Die Beuthener Leistung in Kunst und Literatur, „Mitteilungen des Beuthener Museum- und Geschichtsvereins“, H. 24 (1962), s. 66–106.
			* Reichel, W., Jugend hilft Weihnachten feiern (1930), Im Barackenlager während der großen Weltwirschaftskrise, w: Jugend in Oberschlesien, Dülmen 1985, s. 117–123.
			* Schaffranek, J., Der Beuthener Kreis bei Nacht, w: Lexicon zur Bergmannsprache oder populäre Erläuterung der beim Bergwerkswesen vorkommenden Kunstwörter, Berlin 1850, s. 45–46.
			* Solger, H., Der Kreis Beuthen in Oberschlesien, Breslau 1860.
			* Szczech, B., W kręgu górnośląskich podań i legend, Tom pierwszy: Czarny Śląsk, Zabrze 2008. Szczech, B., Srebrne miasto czyli Bytomskie legendy i podania, Bytom 2000.
			* Tau, M., Das Land, das ich verlassen musste, Hamburg 1961.
			* Waldau, M., Nach der Natur, Lebende Bilder aus der Zeit, Schlesien Zweiter Theil 1847–1848, Hamburg 1850.
			* Zivier, G., Wenn es Tag wird, Roman, Augsburg 1972.

			== Przypisy ==

Praktykant: /* Bytom jako (utracony) heimat */

2025-01-13T09:37:17Z

Bytom jako (utracony) heimat

← poprzednia wersja		Wersja z 11:37, 13 sty 2025
Linia 91:		Linia 91:
	– Spójrz na niebo, jakie jest czerwone od ognia – dodała jedna z dwóch kobiet, szlochając.		– Spójrz na niebo, jakie jest czerwone od ognia – dodała jedna z dwóch kobiet, szlochając.

	Wszyscy wyszliśmy na dziedziniec. Była bezwietrzna noc z cudownie rozgwieżdżonym niebem. Śnieg leżał wysoko na ulicach i dachach, ale był pokryty czerwienią, bo niebo żarzyło się w okolicach dworca kolejowego, nad centrum miasta, nad dzielnicą za parkiem, wszędzie jaśniały płomienie. Bytom płonął...</blockquote>~~[6]~~ Z wyraźnym przerażeniem i pogardą narratorka przygląda się także plądrowaniu domów przez przybyłych do miasta Polaków, by pod datą 15 lutego 1945 roku zapisać następującą notatkę: <blockquote>W mieście robi się coraz niespokojniej. Wszelkiego rodzaju polskie męty, prawdopodobnie ze wschodniego Górnego Śląska, pojawiają się z saniami, wózkami pełnymi walizek, wchodzą do opuszczonych mieszkań i rabują wszystko, co nie jest przybite gwoździami. Na przykład opustoszały dom przy Goethestraße 7, z którego wszyscy mieszkańcy uciekli, został doszczętnie splądrowany, a wille przy Eichendorffstraße [dziś Olejniczaka – N. N.-M.] w pobliżu mojego mieszkania, które zostały opuszczone przez lokatorów, również podlegają codziennym rewizjom. Czasami interweniuje milicja lub rosyjscy żołnierze, ale w większości przypadków grabieże kończą się sukcesem~~[7]~~.</blockquote> Relacja Drewitz nie jest jednak czarno-biała – mowa w niej bowiem także o kulturalnych Rosjanach i Polakach, ludziach o różnych obliczach, którzy okazują się zwierzętami lub bohaterami w chwili próby, niezależnie od narodowości. Pamiętnik Drewitz czyta się niemal jak protokół, w którym miasto Bytom jest wprawdzie utraconym heimatem, nie budzącym jednak – mimo przerażających okoliczności jego utraty – wyraźnie artykułowanych emocji.		Wszyscy wyszliśmy na dziedziniec. Była bezwietrzna noc z cudownie rozgwieżdżonym niebem. Śnieg leżał wysoko na ulicach i dachach, ale był pokryty czerwienią, bo niebo żarzyło się w okolicach dworca kolejowego, nad centrum miasta, nad dzielnicą za parkiem, wszędzie jaśniały płomienie. Bytom płonął...<ref>E. Drewitz, Land unterm Kreuz, „Der neue oberschlesische Wanderer“, z dnia 25.01.1985.</ref></blockquote>Z wyraźnym przerażeniem i pogardą narratorka przygląda się także plądrowaniu domów przez przybyłych do miasta Polaków, by pod datą 15 lutego 1945 roku zapisać następującą notatkę: <blockquote>W mieście robi się coraz niespokojniej. Wszelkiego rodzaju polskie męty, prawdopodobnie ze wschodniego Górnego Śląska, pojawiają się z saniami, wózkami pełnymi walizek, wchodzą do opuszczonych mieszkań i rabują wszystko, co nie jest przybite gwoździami. Na przykład opustoszały dom przy Goethestraße 7, z którego wszyscy mieszkańcy uciekli, został doszczętnie splądrowany, a wille przy Eichendorffstraße [dziś Olejniczaka – N. N.-M.] w pobliżu mojego mieszkania, które zostały opuszczone przez lokatorów, również podlegają codziennym rewizjom. Czasami interweniuje milicja lub rosyjscy żołnierze, ale w większości przypadków grabieże kończą się sukcesem.<ref>E. Drewitz, Land unterm Kreuz, „Der neue oberschlesische Wanderer“, z dnia 8.02.1985.</ref></blockquote> Relacja Drewitz nie jest jednak czarno-biała – mowa w niej bowiem także o kulturalnych Rosjanach i Polakach, ludziach o różnych obliczach, którzy okazują się zwierzętami lub bohaterami w chwili próby, niezależnie od narodowości. Pamiętnik Drewitz czyta się niemal jak protokół, w którym miasto Bytom jest wprawdzie utraconym heimatem, nie budzącym jednak – mimo przerażających okoliczności jego utraty – wyraźnie artykułowanych emocji.

	Na drugim biegunie względem relacji Drewitz sytuuje się buzująca wręcz od emocji powieść ''Oberschlesische Passion'' [Górnośląska pasja] (1966) pióra bytomianina Viktora Paschendy, rozgrywająca się w Bytomiu w latach 1944–1956, za którą autor otrzymał w 1969 roku nagrodę Oberschlesischer Kulturpreis (w tym gronie znaleźli się też m.in. Max Tau oraz Janosch). Bohaterem a zarazem pierwszoosobowym narratorem powieści jest robotnik o nazwisku Förster, zatrudniony początkowo jako spawacz w jednej z bytomskich hut, a następnie, już po wojnie, jako górnik w kopalni ~~Karsten~~-Zentrum-Grube. Narrator opuszcza rodzinne miasto na fali odwilży w 1956 roku. Używając metodycznie formy zbiorowej „my”, protagonista przedstawia swoje indywidualne doświadczenia jako historię pewnej zbiorowości: górnośląskich Niemców, tzw. późnych przesiedleńców.		Na drugim biegunie względem relacji Drewitz sytuuje się buzująca wręcz od emocji powieść ''Oberschlesische Passion'' [Górnośląska pasja] (1966) pióra bytomianina Viktora Paschendy, rozgrywająca się w Bytomiu w latach 1944–1956, za którą autor otrzymał w 1969 roku nagrodę Oberschlesischer Kulturpreis (w tym gronie znaleźli się też m.in. Max Tau oraz Janosch). Bohaterem a zarazem pierwszoosobowym narratorem powieści jest robotnik o nazwisku Förster, zatrudniony początkowo jako spawacz w jednej z bytomskich hut, a następnie, już po wojnie, jako górnik w kopalni „Karsten-Zentrum-Grube". Narrator opuszcza rodzinne miasto na fali odwilży w 1956 roku. Używając metodycznie formy zbiorowej „my”, protagonista przedstawia swoje indywidualne doświadczenia jako historię pewnej zbiorowości: górnośląskich Niemców, tzw. późnych przesiedleńców.

	Bytom jako miasto nie jest w powieści głównym przedmiotem przedstawienia, autor nie podejmuje refleksji, ani nawet nie rejestruje architektonicznej tkanki miasta, jest ono dla niego pewną oczywistością, której nie trzeba opisywać w szczegółach. Dominującym tematem jest natomiast problem miasta jako heimatu – wpierw wyobcowanego, a potem utraconego. Proces wyobcowywania rozpoczyna się wraz z końcem wojny i przejęciem miasta przez nowe władze – narrator jest świadkiem plądrowania miasta przez jego mieszkańców, masowej histerii i walki wszystkich ze wszystkimi. Gdy Rosjanie przystępują do ostrzału miasta, rozpoczyna się „wielkie umieranie”~~[8]~~, które jednak nie przerywa dzikiego ograbiania budynków. Ostrzeliwane przez artylerię miasto przypomina piekło: <blockquote>Czarna chmura zawisła nad centrum miasta, przemieniając późne popołudnie w mroczną noc. Jasny blask szalejących pożarów upiornie oświetlał inferno przepełnione krzyczącymi, szalejącymi lub umierającymi w samotności ludźmi. O Dante Aligieri, na widok tego piekła ty także byś zamilkł!~~[9]~~</blockquote>		Bytom jako miasto nie jest w powieści głównym przedmiotem przedstawienia, autor nie podejmuje refleksji, ani nawet nie rejestruje architektonicznej tkanki miasta, jest ono dla niego pewną oczywistością, której nie trzeba opisywać w szczegółach. Dominującym tematem jest natomiast problem miasta jako heimatu – wpierw wyobcowanego, a potem utraconego. Proces wyobcowywania rozpoczyna się wraz z końcem wojny i przejęciem miasta przez nowe władze – narrator jest świadkiem plądrowania miasta przez jego mieszkańców, masowej histerii i walki wszystkich ze wszystkimi. Gdy Rosjanie przystępują do ostrzału miasta, rozpoczyna się „wielkie umieranie”<ref>V. Paschenda, Oberschlesische Passion, Augsburg 1966, s. 83</ref>, które jednak nie przerywa dzikiego ograbiania budynków. Ostrzeliwane przez artylerię miasto przypomina piekło: <blockquote>Czarna chmura zawisła nad centrum miasta, przemieniając późne popołudnie w mroczną noc. Jasny blask szalejących pożarów upiornie oświetlał inferno przepełnione krzyczącymi, szalejącymi lub umierającymi w samotności ludźmi. O Dante Aligieri, na widok tego piekła ty także byś zamilkł!<ref>V. Paschenda, Oberschlesische Passion…, s. 83.</ref></blockquote>Upiorność miejskiej scenerii przeplata się przy tym z jej groteskowością:<blockquote>Ulice nosiły już w większości polskie, niewymawialne dla nas nazwy, zaś margines społeczny sprawiał, że chodzenie po ulicach wieczorem było nie lada wyzwaniem. […] Wszyscy byli partyzantami. Tak przynajmniej twierdzili. Przyciskając się do ścian budynków, biegłem przez centrum miasta, pragnąc dotrzeć do moich czterech ścian. Gdy przechodziłem przez Ring, nazywany teraz rynkiem, moją uwagę zwróciło beczenie kozy. A to co znowu? Kozy w centrum miasta, a do tego jeszcze na rynku? Tego jeszcze nie było. Rynek był zamknięty dla wszystkich zwierząt, z wyjątkiem psów. A jakże, był! Zbyt często zapominałem, że czas biegł do przodu i nadleciały już skowronki nowego porządku. Rozejrzałem się wokół, nie widząc jednak nigdzie śladu kozy. Lecz w tej samej chwili znowu rozległo się beczenie – głośno i wyraźnie. Przechyliłem głowę do tyłu, patrząc na fasadę budynku, a wtedy z okna mieszkania na drugim piętrze wychyliła się koza, becząc i dziwiąc się zmienionemu gwałtownie otoczeniu. Wydawało się, że nie czuje się zbyt dobrze. Być może ów widok przyprawiał ją o zbyt wielki zawrót głowy? Zsunąwszy nieco czapkę podrapałem się w zamyśleniu po głowie. A więc to stąd brała się ta zacięta walka nowo przybyłych o mieszkanie z łazienką. Tam właśnie przeniesieni do wielkiego miasta chłopi wstawiali swoją menażerię. No, skoro tak, to wszystkiego dobrego!<ref>V. Paschenda, Oberschlesische Passion…, s. 141.</ref></blockquote>Inaczej niż u Drewitz, narracja Paschendy pełna jest narodowych napięć; między przedstawicielami poszczególnych grup narodowych przebiegają wyraźne linie podziału, nieuwzględniające specyfiki górnośląskiego regionu. Zgodnie z tą strategią narracyjną także Bytom otrzymuje jednoznaczną narodową etykietę – utraconego niesprawiedliwie na rzecz Polski niemieckiego miasta.
	~~----~~

	[6] E. ~~Drewitz~~, ~~Land unterm Kreuz~~, ~~„Der neue oberschlesische Wanderer“~~, z ~~dnia 25~~.01.~~1985~~.

	~~[7] E~~. ~~Drewitz~~, ~~Land unterm Kreuz~~, ~~„Der neue oberschlesische Wanderer“~~, ~~z dnia 8~~.02.~~1985~~.

	~~[8] V~~. ~~Paschenda~~, ~~Oberschlesische Passion~~, ~~Augsburg 1966, s. 83~~

	~~[9]~~ V. Paschenda, Oberschlesische Passion…, s. 83.