1918 rok w Zagłębiu Dąbrowskim - Historia wersji

Praktykant o 12:42, 17 paź 2024

2024-10-17T12:42:29Z

← poprzednia wersja		Wersja z 14:42, 17 paź 2024
Linia 98:		Linia 98:
	# Walczak J. (red.), ''Zagłębie Dąbrowskie w II Rzeczypospolitej (1918-1939)'', Sosnowiec 2005.		# Walczak J. (red.), ''Zagłębie Dąbrowskie w II Rzeczypospolitej (1918-1939)'', Sosnowiec 2005.
	# Wanatowicz M.W., ''Ku niepodległej. Społeczeństwo Sosnowca w okresie odradzania się państwa polskiego. T. 2'', „Rocznik Sosnowiecki” 1993.		# Wanatowicz M.W., ''Ku niepodległej. Społeczeństwo Sosnowca w okresie odradzania się państwa polskiego. T. 2'', „Rocznik Sosnowiecki” 1993.

			== Przypisy ==
			<references/>

Praktykant o 12:39, 17 paź 2024

2024-10-17T12:39:35Z

← poprzednia wersja		Wersja z 14:39, 17 paź 2024
Linia 7:		Linia 7:
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]
	[[Plik:1. Mapa ze strony Platforma Edukacji Regionalnej Eduś (www.edus.ibrbs.pl) Zagłębie.jpg\|mały\|500x500px\|Zagłębie Dąbrowskie w Królestwie Polskim w latach 1815-1914 (Źródło: www.edus.ibrbs.pl)]]		[[Plik:1. Mapa ze strony Platforma Edukacji Regionalnej Eduś (www.edus.ibrbs.pl) Zagłębie.jpg\|mały\|500x500px\|Zagłębie Dąbrowskie w Królestwie Polskim w latach 1815-1914 (Źródło: www.edus.ibrbs.pl)]]
	~~''Artykuł pierwotnie ukazał się w ramach projektu Debaty IBR''~~

	W 100-lecie odzyskania niepodległości przez Polskę postawiliśmy pytania dotyczące przebiegu i konsekwencji wydarzeń jesieni 1918 roku na obszarze [[Województwo śląskie\|województwa śląskiego]].		W 100-lecie odzyskania niepodległości przez Polskę postawiliśmy pytania dotyczące przebiegu i konsekwencji wydarzeń jesieni 1918 roku na obszarze [[Województwo śląskie\|województwa śląskiego]].

Linia 18:		Linia 16:
	# Rok 1918 w regionie w literaturze, sztuce i muzyce.		# Rok 1918 w regionie w literaturze, sztuce i muzyce.
	# Regionalni bohaterowie wydarzeń listopada 1918 roku: prosimy o wskazanie w postaci listy maksymalnie trzech nazwisk (ułożonych hierarchicznie według znaczenia dla regionu w 1918 roku) z krótkim jednozdaniowym uzasadnieniem dla każdej postaci.		# Regionalni bohaterowie wydarzeń listopada 1918 roku: prosimy o wskazanie w postaci listy maksymalnie trzech nazwisk (ułożonych hierarchicznie według znaczenia dla regionu w 1918 roku) z krótkim jednozdaniowym uzasadnieniem dla każdej postaci.
	# Współczesne miejsca pamięci wydarzeń 1918 roku w regionie.		# Współczesne miejsca pamięci wydarzeń 1918 roku w regionie<ref>Artykuł pierwotnie ukazał się w ramach projektu Debaty IBR.</ref>.

	== Dążenia niepodległościowe przed 1918 rokiem ==		== Dążenia niepodległościowe przed 1918 rokiem ==

Praktykant: /* Miejsca pamięci */

2024-10-13T17:42:58Z

Miejsca pamięci

← poprzednia wersja		Wersja z 19:42, 13 paź 2024
Linia 60:		Linia 60:

	== Miejsca pamięci ==		== Miejsca pamięci ==
			[[Plik:7. Dzisiejszy budynek Teatru Zagłębia (dawny Teatr Zimowy) stanowił element kompleksu, w skład którego wchodziły pokoje gościnne Hotel Saski oraz drewniany Teatr Letni.jpg\|mały\|Dzisiejszy budynek Teatru Zagłębia (dawny Teatr Zimowy) stanowił element kompleksu, w skład którego wchodziły pokoje gościnne Hotel Saski oraz drewniany Teatr Letni (Fot. Michał Sz., źródło: Wikimedia Commons)]]
	Miejsc pamięci odnoszących się do wydarzeń z listopada 1918 roku prawie nie ma, poza upamiętnieniem miejsca starcia w Czeladzi z aktywistami Rad Delegatów Robotniczych. Pozostałe miejsca są związane z pamięcią o walce o niepodległość w latach I wojny światowej. W kolejnych miejscowościach są to:		Miejsc pamięci odnoszących się do wydarzeń z listopada 1918 roku prawie nie ma, poza upamiętnieniem miejsca starcia w Czeladzi z aktywistami Rad Delegatów Robotniczych. Pozostałe miejsca są związane z pamięcią o walce o niepodległość w latach I wojny światowej. W kolejnych miejscowościach są to:

Praktykant: /* Miejsca pamięci */

2024-10-13T17:41:53Z

Miejsca pamięci

← poprzednia wersja		Wersja z 19:41, 13 paź 2024
Linia 60:		Linia 60:

	== Miejsca pamięci ==		== Miejsca pamięci ==
	[[Plik:20180716 172439-740x555.jpg\|mały\|Dzisiejszy budynek Teatru Zagłębia (dawny Teatr Zimowy) stanowił element kompleksu, w skład którego wchodziły pokoje gościnne Hotel Saski oraz drewniany Teatr Letni (Fot. Michał Sz., źródło: Wikimedia Commons)]]
	Miejsc pamięci odnoszących się do wydarzeń z listopada 1918 roku prawie nie ma, poza upamiętnieniem miejsca starcia w Czeladzi z aktywistami Rad Delegatów Robotniczych. Pozostałe miejsca są związane z pamięcią o walce o niepodległość w latach I wojny światowej. W kolejnych miejscowościach są to:		Miejsc pamięci odnoszących się do wydarzeń z listopada 1918 roku prawie nie ma, poza upamiętnieniem miejsca starcia w Czeladzi z aktywistami Rad Delegatów Robotniczych. Pozostałe miejsca są związane z pamięcią o walce o niepodległość w latach I wojny światowej. W kolejnych miejscowościach są to:

Praktykant o 17:40, 13 paź 2024

2024-10-13T17:40:15Z

Podgląd zmian

Praktykant o 17:39, 13 paź 2024

2024-10-13T17:39:15Z

Podgląd zmian

Praktykant: /* Co się stało jesienią 1918 roku? */

2024-10-01T11:30:06Z

Co się stało jesienią 1918 roku?

← poprzednia wersja		Wersja z 13:30, 1 paź 2024
Linia 36:		Linia 36:

	'''2 listopada''' 1918 roku austrowęgierskie władze okupacyjne w Zagłębiu Dąbrowskim przekazały władzę administracyjną przedstawicielowi Rady Regencyjnej. Jednak nowe władze nie zyskały poparcia społeczeństwa. W tym samym dniu Okręgowy Komitet Robotniczy PPS z '''Kazimierzem Kuczewskim''' na czele podjął uchwałę o przejęciu w najbliższych dniach władzy w okręgu i kontynuowaniu rozbrajania wojsk okupacyjnych. 4 listopada rozbrojono żołnierzy austriackich w [[Sławków\|Sławkowie]]. Natomiast w Dąbrowie, opierając się na Pogotowiu Bojowym PPS, zaczęto tworzyć Milicję Ludową. Obawiano się wówczas zarówno zachowawczych działań przedstawicieli Rady Regencyjnej, jak i rewolucyjnych planów radykalnej lewicy, co groziło ostrą konfrontacją w regionie z bardzo liczną grupą wielkoprzemysłowej klasy robotniczej. PPS wierna swojej dotychczasowej drodze na pierwszym miejscu stawiała kwestię odzyskania niepodległości, która otworzy możliwość przeprowadzenia reform społecznych. Natomiast PPS-Lewica razem z SDKPiL wezwała do przejęcia władzy w regionie przez proletariat. 2 listopada wezwano robotników do przeciwstawienia się rządom przedstawicieli Rady Regencyjnej. Do Dąbrowy przybyli wówczas najważniejsi działacze tych partii Henryk Bittner, czy Stanisław Budzyński. W dniach 5-7 listopada odbyły się w Dąbrowie '''wybory do Rad Delegatów Robotniczych'''. Wzięli w nich udział członkowie SDKPiL, PPS-Lewicy, Polskich Związków Zawodowych oraz PPS, która zyskała największe poparcie robotników. Działacze radykalni proklamowali wówczas '''strajk powszechny''', który ułatwić im miał przejęcie kontroli nad Radami Delegatów Robotniczych i regionem. Postulowano reformy: wprowadzenia 8-godzinnego dnia pracy (na kopalniach 6-godzinnego), płac minimalnych itp.		'''2 listopada''' 1918 roku austrowęgierskie władze okupacyjne w Zagłębiu Dąbrowskim przekazały władzę administracyjną przedstawicielowi Rady Regencyjnej. Jednak nowe władze nie zyskały poparcia społeczeństwa. W tym samym dniu Okręgowy Komitet Robotniczy PPS z '''Kazimierzem Kuczewskim''' na czele podjął uchwałę o przejęciu w najbliższych dniach władzy w okręgu i kontynuowaniu rozbrajania wojsk okupacyjnych. 4 listopada rozbrojono żołnierzy austriackich w [[Sławków\|Sławkowie]]. Natomiast w Dąbrowie, opierając się na Pogotowiu Bojowym PPS, zaczęto tworzyć Milicję Ludową. Obawiano się wówczas zarówno zachowawczych działań przedstawicieli Rady Regencyjnej, jak i rewolucyjnych planów radykalnej lewicy, co groziło ostrą konfrontacją w regionie z bardzo liczną grupą wielkoprzemysłowej klasy robotniczej. PPS wierna swojej dotychczasowej drodze na pierwszym miejscu stawiała kwestię odzyskania niepodległości, która otworzy możliwość przeprowadzenia reform społecznych. Natomiast PPS-Lewica razem z SDKPiL wezwała do przejęcia władzy w regionie przez proletariat. 2 listopada wezwano robotników do przeciwstawienia się rządom przedstawicieli Rady Regencyjnej. Do Dąbrowy przybyli wówczas najważniejsi działacze tych partii Henryk Bittner, czy Stanisław Budzyński. W dniach 5-7 listopada odbyły się w Dąbrowie '''wybory do Rad Delegatów Robotniczych'''. Wzięli w nich udział członkowie SDKPiL, PPS-Lewicy, Polskich Związków Zawodowych oraz PPS, która zyskała największe poparcie robotników. Działacze radykalni proklamowali wówczas '''strajk powszechny''', który ułatwić im miał przejęcie kontroli nad Radami Delegatów Robotniczych i regionem. Postulowano reformy: wprowadzenia 8-godzinnego dnia pracy (na kopalniach 6-godzinnego), płac minimalnych itp.
			[[Plik:4. Po lewej stronie powiększony fragment nieistniejącego już budynku koszar austriackich w Dąbrowie Górniczej, POLONA, zbiory Biblioteki Narodowej, domena publiczna.jpg\|mały\|443x443px\|Po lewej stronie powiększony fragment nieistniejącego już budynku koszar austriackich w Dąbrowie Górniczej (Źródło: POLONA, zbiory Biblioteki Narodowej, domena publiczna)]]
	By przejąć kontrolę nad wydarzeniami, działacze PPS z Kazimierzem Kuczewskim na czele postanowili objąć władzę nad całym powiatem tworząc tymczasowy organ: '''Radę Komisarzy Ludowych'''. Wiadomość o tym zamierzano ogłosić 8 listopada, w dniu inauguracji działania Rady Delegatów Robotniczych Okręgu Dąbrowskiego. W tym dniu zorganizowano wielki '''wiec robotniczy pod „Sztygarką”''', po którym radykałowie zamierzali zająć '''budynek Resursy Obywatelskiej''', w którym miały się toczyć obrady Rady. Towarzyszył im oddział Czerwonej Gwardii. Jednak odziały wojskowe oddając strzały ostrzegawcze uniemożliwiły opanowanie obiektu. Z konieczności inauguracyjne obrady odbyły się w Sali zbornej [[Paryż - kopalnia węgla kamiennego\|kopalni „Paryż”]]. Byli na nich obecni tylko delegaci z list PPS-Lewicy i SDKPiL, a przewodniczącym Rady wybrani Henryka Bitnera. Działacze PPS realizowali już wówczas swój własny plan. '''9 listopada''' '''Rada Komisarzy Ludowych''' we współpracy z POW zaczęła '''przejmować władzę''' w Dąbrowie. Aresztowano przedstawicieli Rady Regencyjnej, a Kuczewski przejął biuro powiatowe. Kiedy do Zagłębia dotarła informacja o utworzeniu w Lublinie '''Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej z [[Ignacy Daszyński\|Ignacym Daszyńskim]]''' na czele, Kuczewski natychmiast '''uznał jego zwierzchność'''. Zaaprobował te działania Jędrzej Moraczewski, który przybył 10 listopada do Dąbrowy, jako przedstawiciel rządu z Lublina. Kuczewski stanął oficjalnie na czele Tymczasowego Komisariatu Rządu Ludowego. Na kolejnym zebraniu Rad Delegatów Robotniczych Okręgu Dąbrowskiego 10 listopada przewodniczącym wybrano Władysława Gęborka z PPS, który starał się podporządkować Radę Delegatów komisarzowi Rządu. Natomiast '''działacze radykalni z SDKPiL i PPS-Lewicy''' przeprowadzili ogłoszenie na '''11 listopada strajku powszechnego''' i demonstracyjnego pogrzebu zabitego w wydarzeniach sprzed dwóch dni robotnika. Strajk i pogrzeb jednak miał spokojny przebieg, a 12 listopada komisarz Kuczewski nakazał realizację części postulatów ekonomicznych, co uspokoiło robotników.		By przejąć kontrolę nad wydarzeniami, działacze PPS z Kazimierzem Kuczewskim na czele postanowili objąć władzę nad całym powiatem tworząc tymczasowy organ: '''Radę Komisarzy Ludowych'''. Wiadomość o tym zamierzano ogłosić 8 listopada, w dniu inauguracji działania Rady Delegatów Robotniczych Okręgu Dąbrowskiego. W tym dniu zorganizowano wielki '''wiec robotniczy pod „Sztygarką”''', po którym radykałowie zamierzali zająć '''budynek Resursy Obywatelskiej''', w którym miały się toczyć obrady Rady. Towarzyszył im oddział Czerwonej Gwardii. Jednak odziały wojskowe oddając strzały ostrzegawcze uniemożliwiły opanowanie obiektu. Z konieczności inauguracyjne obrady odbyły się w Sali zbornej [[Paryż - kopalnia węgla kamiennego\|kopalni „Paryż”]]. Byli na nich obecni tylko delegaci z list PPS-Lewicy i SDKPiL, a przewodniczącym Rady wybrani Henryka Bitnera. Działacze PPS realizowali już wówczas swój własny plan. '''9 listopada''' '''Rada Komisarzy Ludowych''' we współpracy z POW zaczęła '''przejmować władzę''' w Dąbrowie. Aresztowano przedstawicieli Rady Regencyjnej, a Kuczewski przejął biuro powiatowe. Kiedy do Zagłębia dotarła informacja o utworzeniu w Lublinie '''Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej z [[Ignacy Daszyński\|Ignacym Daszyńskim]]''' na czele, Kuczewski natychmiast '''uznał jego zwierzchność'''. Zaaprobował te działania Jędrzej Moraczewski, który przybył 10 listopada do Dąbrowy, jako przedstawiciel rządu z Lublina. Kuczewski stanął oficjalnie na czele Tymczasowego Komisariatu Rządu Ludowego. Na kolejnym zebraniu Rad Delegatów Robotniczych Okręgu Dąbrowskiego 10 listopada przewodniczącym wybrano Władysława Gęborka z PPS, który starał się podporządkować Radę Delegatów komisarzowi Rządu. Natomiast '''działacze radykalni z SDKPiL i PPS-Lewicy''' przeprowadzili ogłoszenie na '''11 listopada strajku powszechnego''' i demonstracyjnego pogrzebu zabitego w wydarzeniach sprzed dwóch dni robotnika. Strajk i pogrzeb jednak miał spokojny przebieg, a 12 listopada komisarz Kuczewski nakazał realizację części postulatów ekonomicznych, co uspokoiło robotników.

Linia 44:		Linia 44:

	13 listopada pod zbrojną osłoną Czerwonej Gwardii odbyło się pierwsze posiedzenie Rady Delegatów Robotniczych Okręgu Sosnowieckiego i już nazajutrz organ ten wezwał robotników do strajku powszechnego. Na organizacyjnym posiedzeniu 15 listopada Rada Delegatów Robotniczych Okręgu Sosnowieckiego nakazała także stworzenie struktur rad niższego szczebla, którymi miały być komitety fabryczne i kopalniane oraz rady dzielnicowe. Przez te działania chciano objąć kontrolą zarówno działania przedsiębiorstw jak i funkcjonowanie samorządu, nie zamierzając podporządkowywać się legalnemu rządowi polskiemu. W tej sytuacji zasadniczym problemem dla działaczy socjalistycznych z Aleksym Bieniem na czele, było zagrożenie ze strony działaczy komunistycznych dominujących w Radach Delegatów Robotniczych w Okręgu Sosnowieckim i odrzucających uczestnictwo w tworzeniu państwa polskiego oraz rozdwojenie siły powstającego państwa, poprzez utworzenie odrębnych ośrodków władzy w Zagłębiu Dąbrowskim.		13 listopada pod zbrojną osłoną Czerwonej Gwardii odbyło się pierwsze posiedzenie Rady Delegatów Robotniczych Okręgu Sosnowieckiego i już nazajutrz organ ten wezwał robotników do strajku powszechnego. Na organizacyjnym posiedzeniu 15 listopada Rada Delegatów Robotniczych Okręgu Sosnowieckiego nakazała także stworzenie struktur rad niższego szczebla, którymi miały być komitety fabryczne i kopalniane oraz rady dzielnicowe. Przez te działania chciano objąć kontrolą zarówno działania przedsiębiorstw jak i funkcjonowanie samorządu, nie zamierzając podporządkowywać się legalnemu rządowi polskiemu. W tej sytuacji zasadniczym problemem dla działaczy socjalistycznych z Aleksym Bieniem na czele, było zagrożenie ze strony działaczy komunistycznych dominujących w Radach Delegatów Robotniczych w Okręgu Sosnowieckim i odrzucających uczestnictwo w tworzeniu państwa polskiego oraz rozdwojenie siły powstającego państwa, poprzez utworzenie odrębnych ośrodków władzy w Zagłębiu Dąbrowskim.
			[[Plik:5. Resursa Obywatelska w Dąbrowie Górniczej, Śląska Biblioteka Cyfrowa.png\|mały\|Resursa Obywatelska w Dąbrowie Górniczej (Źródło: ŚBC)]]
	Ostatecznie w wyniku wydarzeń z dwóch pierwszych dekad listopada 1918 roku w Zagłębiu Dąbrowskim ukształtowały się '''dwa komisariaty''' '''podlegające Rządowi Lubelskiemu''' i obejmujące tereny byłej okupacji austrowęgierskiej oraz niemieckiej. W dodatku na ich czele stanęli '''przedstawiciele''' dwóch '''rywalizujących obozów''': socjalistów z '''PPS''' i obozu narodowego związanego z '''Zjednoczeniem Narodowym'''. Za plecami mieli oni '''powiew rewolucji''', którą wzniecić chcieli '''radykałowie z SDKPiL i PPS-Lewicy''', dominujący w Radach Delegatów Robotniczych i odrzucający budowę niepodległego państwa na rzecz powszechnej proletariackiej rewolucji. Współpraca Falkowskiego i Kuczewskiego mogła trwać tylko w czasie rozbrajania wojsk okupacyjnych i przejmowania administracji oraz w dniach zagrożenia wybuchem niekontrolowanej rewolucji, którą skłonni byli wywołać radykałowie. Tak na prawdę obie strony, zgodne w budowaniu zrębów państwa polskiego, zasadniczo różniły poglądy na kwestie społeczne i gospodarcze, które miały nadać kształt odzyskanej ojczyźnie. Natomiast działacze PPS przeciwstawili się także próbie ogłoszenia Rad Delegatów Robotniczych za organ władzy, a 17 listopada, by osłabić wpływy komunistów, zażądali nowych wyborów do Rad i opuścili obrady.		Ostatecznie w wyniku wydarzeń z dwóch pierwszych dekad listopada 1918 roku w Zagłębiu Dąbrowskim ukształtowały się '''dwa komisariaty''' '''podlegające Rządowi Lubelskiemu''' i obejmujące tereny byłej okupacji austrowęgierskiej oraz niemieckiej. W dodatku na ich czele stanęli '''przedstawiciele''' dwóch '''rywalizujących obozów''': socjalistów z '''PPS''' i obozu narodowego związanego z '''Zjednoczeniem Narodowym'''. Za plecami mieli oni '''powiew rewolucji''', którą wzniecić chcieli '''radykałowie z SDKPiL i PPS-Lewicy''', dominujący w Radach Delegatów Robotniczych i odrzucający budowę niepodległego państwa na rzecz powszechnej proletariackiej rewolucji. Współpraca Falkowskiego i Kuczewskiego mogła trwać tylko w czasie rozbrajania wojsk okupacyjnych i przejmowania administracji oraz w dniach zagrożenia wybuchem niekontrolowanej rewolucji, którą skłonni byli wywołać radykałowie. Tak na prawdę obie strony, zgodne w budowaniu zrębów państwa polskiego, zasadniczo różniły poglądy na kwestie społeczne i gospodarcze, które miały nadać kształt odzyskanej ojczyźnie. Natomiast działacze PPS przeciwstawili się także próbie ogłoszenia Rad Delegatów Robotniczych za organ władzy, a 17 listopada, by osłabić wpływy komunistów, zażądali nowych wyborów do Rad i opuścili obrady.

Linia 56:		Linia 56:
	== Rok 1918 w literaturze, sztuce i muzyce ==		== Rok 1918 w literaturze, sztuce i muzyce ==
	Nie znane są odniesienia w sztuce literaturze czy muzyce do wydarzeń z listopada 1918 roku, Jedynym nawiązaniem do wydarzeń związanych z drogą do niepodległości jest sztuka autorstwa Jarosława Jakubowskiego pt. „Czerwone Zagłębie”.		Nie znane są odniesienia w sztuce literaturze czy muzyce do wydarzeń z listopada 1918 roku, Jedynym nawiązaniem do wydarzeń związanych z drogą do niepodległości jest sztuka autorstwa Jarosława Jakubowskiego pt. „Czerwone Zagłębie”.
			[[Plik:8. Aleksy Bień, Wikimedia Commons, domena publiczna.jpg\|mały\|Aleksy Bień (Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna)]]

	== Ci, którzy tworzyli niepodległą Polskę ==		== Ci, którzy tworzyli niepodległą Polskę ==

Praktykant: /* Dążenia niepodległościowe przed 1918 rokiem */

2024-10-01T11:27:00Z

Dążenia niepodległościowe przed 1918 rokiem

← poprzednia wersja		Wersja z 13:27, 1 paź 2024
Linia 21:		Linia 21:

	== Dążenia niepodległościowe przed 1918 rokiem ==		== Dążenia niepodległościowe przed 1918 rokiem ==
			[[Plik:2. Sprawozdanie ze “Zjazdu Niepodległościowego” w Dąbrowie Górniczej, Śląska Biblioteka Cyfrowa.jpg\|mały\|Sprawozdanie ze „Zjazdu Niepodległościowego” w Dąbrowie Górniczej (Źródło: ŚBC)]]
	[[Zagłębie Dąbrowskie]] to region geograficzno-historyczny w zachodniej [[Małopolska\|Małopolsce]], na pograniczu z [[Górny Śląsk\|Górnym Śląskiem]]. Zaczął się on wyodrębniać po III rozbiorze Rzeczypospolitej w 1795 roku, kiedy liczące 2230 km<sup>2</sup> ziemie województwa krakowskiego zostały włączone jako tzw. '''[[Nowy Śląsk]]''' do Królestwa Prus. Historia Zagłębia Dąbrowskiego opiera się na dwóch kluczowych filarach: rozpoczętej w okresie rządów pruskich i trwającej do XX wieku [[Industrializacja Górnego Śląska do 1922 roku\|industrializacji]] oraz na procesie kształtowania się nowoczesnego narodu polskiego, w którym kluczową rolę odgrywała walką o odzyskanie lub utrzymanie niepodległości. Żywa tradycja udziału mieszkańców regionu w powstaniu kościuszkowskim zadecydowała, że już w kilkanaście lat później chwycono za broń po wkroczeniu na ziemie zaboru pruskiego zwycięskich wojsk Napoleona w 1806 roku. Chociaż w wyniku pokoju w Tylży Nowy Śląsk pozostał w granicach Prus, to w efekcie polskiego powstania na Nowym Śląsku Napoleon wsparł roszczenia władz powstałego Księstwa Warszawskiego i ostatecznie w listopadzie 1807 roku region znalazł się w granicach państwa polskiego.		[[Zagłębie Dąbrowskie]] to region geograficzno-historyczny w zachodniej [[Małopolska\|Małopolsce]], na pograniczu z [[Górny Śląsk\|Górnym Śląskiem]]. Zaczął się on wyodrębniać po III rozbiorze Rzeczypospolitej w 1795 roku, kiedy liczące 2230 km<sup>2</sup> ziemie województwa krakowskiego zostały włączone jako tzw. '''[[Nowy Śląsk]]''' do Królestwa Prus. Historia Zagłębia Dąbrowskiego opiera się na dwóch kluczowych filarach: rozpoczętej w okresie rządów pruskich i trwającej do XX wieku [[Industrializacja Górnego Śląska do 1922 roku\|industrializacji]] oraz na procesie kształtowania się nowoczesnego narodu polskiego, w którym kluczową rolę odgrywała walką o odzyskanie lub utrzymanie niepodległości. Żywa tradycja udziału mieszkańców regionu w powstaniu kościuszkowskim zadecydowała, że już w kilkanaście lat później chwycono za broń po wkroczeniu na ziemie zaboru pruskiego zwycięskich wojsk Napoleona w 1806 roku. Chociaż w wyniku pokoju w Tylży Nowy Śląsk pozostał w granicach Prus, to w efekcie polskiego powstania na Nowym Śląsku Napoleon wsparł roszczenia władz powstałego Księstwa Warszawskiego i ostatecznie w listopadzie 1807 roku region znalazł się w granicach państwa polskiego.

Linia 26:		Linia 27:

	Zagłębie Dąbrowskie odegrało także bardzo ważną rolę w wydarzeniach związanych z planami powstańczymi '''[[Józef Piłsudski\|Józefa Piłsudskiego]]''' i '''akcją legionową''' z 1914 roku. To w tym regionie, w chwili rozpoczęcia [[Pierwsza wojna światowa\|Wielkiej Wojny]], miała się rozpocząć polska insurekcja przeciwko Rosji, co jednak uniemożliwiło wycofanie wojsk carskich i wkroczenie oddziałów niemieckich do Zagłębia już 2 sierpnia 1914 roku. Kiedy działacze niepodległościowi rozpoczęli w Zagłębiu organizowanie pierwszych oddziałów strzeleckich, a potem legionowych, Zagłębiacy (przede wszystkim robotnicy) ochoczo wstępowali do tych formacji, mimo okupacji niemieckiej i austro-węgierskiej dzielących region na część zachodnią i wschodnią. W [[Dąbrowa Górnicza\|Dąbrowie Górniczej]] działał Komisariat Obwodowy Polskiej Organizacji Narodowej, a potem Biuro Werbunkowe. Akcja legionowa przyniosła z regionu do 1916 roku imponującą liczbę blisko 2500 ochotników. Z czasem miejsce idei legionowej zajęła w Zagłębiu Dąbrowskim utworzona przez Piłsudskiego '''[[Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska\|Polska Organizacja Wojskowa]]''', której V Okręg powstał w tym regionie 25 listopada 1915 roku. Polskim akcjom niepodległościowym starali się przeciwdziałać Niemcy, kontrolujący część regionu. Natomiast po powołaniu w Warszawie Centralnego Komitetu Narodowego, w Dąbrowie pod okupacja austro-węgierską od 1915 roku rozpoczęła działania Okręgowa Rada Narodowa Zagłębia Dąbrowskiego skupiająca komitety narodowe z obszaru obu okupacji. W Radzie działali członkowie [[Polska Partia Socjalistyczna\|Polskiej Partii Socjalistycznej]], Narodowego Związku Robotniczego, Związku Państwowości, Ligii Kobiet Pogotowia Wojennego. Przygotowując grunt pod odzyskanie niepodległości organizowano uroczyste obchody rocznic narodowych. Od 1916 roku w Zagłębiu działał również IX okręg nowo powołanego [[Związek Harcerstwa Polskiego\|ZHP]].		Zagłębie Dąbrowskie odegrało także bardzo ważną rolę w wydarzeniach związanych z planami powstańczymi '''[[Józef Piłsudski\|Józefa Piłsudskiego]]''' i '''akcją legionową''' z 1914 roku. To w tym regionie, w chwili rozpoczęcia [[Pierwsza wojna światowa\|Wielkiej Wojny]], miała się rozpocząć polska insurekcja przeciwko Rosji, co jednak uniemożliwiło wycofanie wojsk carskich i wkroczenie oddziałów niemieckich do Zagłębia już 2 sierpnia 1914 roku. Kiedy działacze niepodległościowi rozpoczęli w Zagłębiu organizowanie pierwszych oddziałów strzeleckich, a potem legionowych, Zagłębiacy (przede wszystkim robotnicy) ochoczo wstępowali do tych formacji, mimo okupacji niemieckiej i austro-węgierskiej dzielących region na część zachodnią i wschodnią. W [[Dąbrowa Górnicza\|Dąbrowie Górniczej]] działał Komisariat Obwodowy Polskiej Organizacji Narodowej, a potem Biuro Werbunkowe. Akcja legionowa przyniosła z regionu do 1916 roku imponującą liczbę blisko 2500 ochotników. Z czasem miejsce idei legionowej zajęła w Zagłębiu Dąbrowskim utworzona przez Piłsudskiego '''[[Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska\|Polska Organizacja Wojskowa]]''', której V Okręg powstał w tym regionie 25 listopada 1915 roku. Polskim akcjom niepodległościowym starali się przeciwdziałać Niemcy, kontrolujący część regionu. Natomiast po powołaniu w Warszawie Centralnego Komitetu Narodowego, w Dąbrowie pod okupacja austro-węgierską od 1915 roku rozpoczęła działania Okręgowa Rada Narodowa Zagłębia Dąbrowskiego skupiająca komitety narodowe z obszaru obu okupacji. W Radzie działali członkowie [[Polska Partia Socjalistyczna\|Polskiej Partii Socjalistycznej]], Narodowego Związku Robotniczego, Związku Państwowości, Ligii Kobiet Pogotowia Wojennego. Przygotowując grunt pod odzyskanie niepodległości organizowano uroczyste obchody rocznic narodowych. Od 1916 roku w Zagłębiu działał również IX okręg nowo powołanego [[Związek Harcerstwa Polskiego\|ZHP]].
			[[Plik:3. Odezwa wydana przez Zjednoczenie Narodowe w listopadzie 1918 roku.jpg\|mały\|Odezwa wydana przez Zjednoczenie Narodowe w listopadzie 1918 roku (Źródło: ŚBC)]]
	Jeszcze podczas I wojny światowej wydanie '''Aktu 5 listopada 1916 roku''' i ustanowienie na jego mocy Tymczasowej Rady Stanu, zapowiedziało przyszłą suwerenną władzę polską na ziemiach Królestwa Polskiego. Okręgowa Rada Narodowa Zagłębia Dąbrowskiego wezwała wówczas społeczeństwo regionu do zaangażowania w budowę państwowości i do uznania Tymczasowej Rady Stanu za legalny rząd polski. W marcu 1917 roku odbył się '''Zjazd Niepodległościowy w Dąbrowie''', w którym uczestniczyło 500 działaczy z Zagłębia, ale pozycję Okręgowej Rady Narodowej osłabiło odejście z niej partii robotniczych, wynikające z nasilającej się walki politycznej. Jednak w Dąbrowie socjaliści nadal wspierali działalność Komitetu Narodowego, chociaż w regionie coraz większe znacznie zyskiwały struktury Stronnictwa Niezawisłości Narodowej. W 1917 roku w miastach zagłębiowskich odbyły się wybory komunalne, a wyrazem nadziei na szybkie odzyskanie ojczyzny były w całym regionie huczne obchody setnej rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki. Wydarzenia na wschodzie i niechęć państw centralnych do rozszerzania kompetencji władz polskich wpłynęły na postawę PPS, która podjęła decyzję o zerwaniu współpracy z władzami austrowęgierskimi i niemieckimi oraz o postawieniu zaostrzonych żądań socjalnych. Atmosferę w obozie niepodległościowym i w stosunkach z państwami centralnymi podgrzał także „kryzys przysięgowy”, przekładający się na sytuację w regionie. Ostateczny cios orientacji na państwa centralne zadało ujawnienie krzywdzących dla sprawy polskiej postanowień pokoju brzeskiego z marca 1918 roku, przeciwko któremu protestowano między innymi na wiecach w Sosnowcu. Zagłębiem Dąbrowskim w ciągu 1918 roku wstrząsały kolejne fale strajków, a władze okupacyjne w odpowiedzi na nie nasilały aresztowania. POW szykowała się nawet do rozpoczęcia akcji terrorystycznych, jako odpowiedź na represje władz austrowęgierskich i niemieckich. W tym samym czasie agitację rewolucyjną zaczęli nasilać działacze '''PPS-lewicy''' i '''SDKPiL''', którzy w swych działaniach chcieli naśladować bolszewików w Rosji. Agitację ułatwiała im katastrofalna sytuacja aprowizacyjna.		Jeszcze podczas I wojny światowej wydanie '''Aktu 5 listopada 1916 roku''' i ustanowienie na jego mocy Tymczasowej Rady Stanu, zapowiedziało przyszłą suwerenną władzę polską na ziemiach Królestwa Polskiego. Okręgowa Rada Narodowa Zagłębia Dąbrowskiego wezwała wówczas społeczeństwo regionu do zaangażowania w budowę państwowości i do uznania Tymczasowej Rady Stanu za legalny rząd polski. W marcu 1917 roku odbył się '''Zjazd Niepodległościowy w Dąbrowie''', w którym uczestniczyło 500 działaczy z Zagłębia, ale pozycję Okręgowej Rady Narodowej osłabiło odejście z niej partii robotniczych, wynikające z nasilającej się walki politycznej. Jednak w Dąbrowie socjaliści nadal wspierali działalność Komitetu Narodowego, chociaż w regionie coraz większe znacznie zyskiwały struktury Stronnictwa Niezawisłości Narodowej. W 1917 roku w miastach zagłębiowskich odbyły się wybory komunalne, a wyrazem nadziei na szybkie odzyskanie ojczyzny były w całym regionie huczne obchody setnej rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki. Wydarzenia na wschodzie i niechęć państw centralnych do rozszerzania kompetencji władz polskich wpłynęły na postawę PPS, która podjęła decyzję o zerwaniu współpracy z władzami austrowęgierskimi i niemieckimi oraz o postawieniu zaostrzonych żądań socjalnych. Atmosferę w obozie niepodległościowym i w stosunkach z państwami centralnymi podgrzał także „kryzys przysięgowy”, przekładający się na sytuację w regionie. Ostateczny cios orientacji na państwa centralne zadało ujawnienie krzywdzących dla sprawy polskiej postanowień pokoju brzeskiego z marca 1918 roku, przeciwko któremu protestowano między innymi na wiecach w Sosnowcu. Zagłębiem Dąbrowskim w ciągu 1918 roku wstrząsały kolejne fale strajków, a władze okupacyjne w odpowiedzi na nie nasilały aresztowania. POW szykowała się nawet do rozpoczęcia akcji terrorystycznych, jako odpowiedź na represje władz austrowęgierskich i niemieckich. W tym samym czasie agitację rewolucyjną zaczęli nasilać działacze '''PPS-lewicy''' i '''SDKPiL''', którzy w swych działaniach chcieli naśladować bolszewików w Rosji. Agitację ułatwiała im katastrofalna sytuacja aprowizacyjna.

Praktykant o 11:25, 1 paź 2024

2024-10-01T11:25:43Z

← poprzednia wersja		Wersja z 13:25, 1 paź 2024
Linia 6:		Linia 6:
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]
	[[Plik:1. Mapa ze strony Platforma Edukacji Regionalnej Eduś (www.edus.ibrbs.pl) Zagłębie.jpg\|mały\|~~461x461px~~\|Zagłębie Dąbrowskie w Królestwie Polskim w latach 1815-1914 (Źródło: www.edus.ibrbs.pl)]]		[[Plik:1. Mapa ze strony Platforma Edukacji Regionalnej Eduś (www.edus.ibrbs.pl) Zagłębie.jpg\|mały\|500x500px\|Zagłębie Dąbrowskie w Królestwie Polskim w latach 1815-1914 (Źródło: www.edus.ibrbs.pl)]]
	''Artykuł pierwotnie ukazał się w ramach projektu Debaty IBR''		''Artykuł pierwotnie ukazał się w ramach projektu Debaty IBR''

Praktykant o 11:25, 1 paź 2024

2024-10-01T11:25:26Z

← poprzednia wersja		Wersja z 13:25, 1 paź 2024
Linia 6:		Linia 6:
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]
			[[Plik:1. Mapa ze strony Platforma Edukacji Regionalnej Eduś (www.edus.ibrbs.pl) Zagłębie.jpg\|mały\|461x461px\|Zagłębie Dąbrowskie w Królestwie Polskim w latach 1815-1914 (Źródło: www.edus.ibrbs.pl)]]
	''Artykuł pierwotnie ukazał się w ramach projektu Debaty IBR''		''Artykuł pierwotnie ukazał się w ramach projektu Debaty IBR''