1918 rok na ziemi częstochowskiej - Historia wersji

Praktykant o 12:38, 17 paź 2024

2024-10-17T12:38:52Z

← poprzednia wersja		Wersja z 14:38, 17 paź 2024
Linia 7:		Linia 7:
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]
	[[Plik:1. Mapa ze strony Platforma Edukacji Regionalnej Eduś (www.edus.ibrbs.pl) Częstochowa.jpg\|mały\|499x499px\|Powiat częstochowski w I połowie XIX wieku (Źródło: www.edus.ibrbs.pl)]]		[[Plik:1. Mapa ze strony Platforma Edukacji Regionalnej Eduś (www.edus.ibrbs.pl) Częstochowa.jpg\|mały\|499x499px\|Powiat częstochowski w I połowie XIX wieku (Źródło: www.edus.ibrbs.pl)]]
	~~''Artykuł pierwotnie ukazał się w ramach projektu Debaty IBR''~~

	W 100-lecie odzyskania niepodległości przez Polskę postawiliśmy pytania dotyczące przebiegu i konsekwencji wydarzeń jesieni 1918 roku na obszarze [[Województwo śląskie\|województwa śląskiego]].		W 100-lecie odzyskania niepodległości przez Polskę postawiliśmy pytania dotyczące przebiegu i konsekwencji wydarzeń jesieni 1918 roku na obszarze [[Województwo śląskie\|województwa śląskiego]].

Linia 18:		Linia 16:
	# Rok 1918 w regionie w literaturze, sztuce i muzyce.		# Rok 1918 w regionie w literaturze, sztuce i muzyce.
	# Regionalni bohaterowie wydarzeń listopada 1918 roku: prosimy o wskazanie w postaci listy maksymalnie trzech nazwisk (ułożonych hierarchicznie według znaczenia dla regionu w 1918 roku) z krótkim jednozdaniowym uzasadnieniem dla każdej postaci.		# Regionalni bohaterowie wydarzeń listopada 1918 roku: prosimy o wskazanie w postaci listy maksymalnie trzech nazwisk (ułożonych hierarchicznie według znaczenia dla regionu w 1918 roku) z krótkim jednozdaniowym uzasadnieniem dla każdej postaci.
	# Współczesne miejsca pamięci wydarzeń 1918 roku w regionie.		# Współczesne miejsca pamięci wydarzeń 1918 roku w regionie<ref>Artykuł pierwotnie ukazał się w ramach projektu Debaty IBR.</ref>.
	Zbliżająca się setna rocznica odzyskania przez Polskę niepodległości jest okazją do upowszechnienia rezultatów badań historycznych, w tym tych prowadzonych przez historyków regionalistów. Inicjatywa podjęta przez [[Biblioteka Śląska\|Bibliotekę Śląską]] w [[Katowice\|Katowicach]] w zakresie zbliżenia historyków do internautów jest przedsięwzięciem ważnym. Odniesiona do terenu województwa śląskiego pozwala uwzględnić specyfiką regionalną obszarów mających jakże odmienne drogi do niepodległości. Należy przypomnieć, że dzisiejsze województwo śląskie obok [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] (do 1922 obszar Niemiec) obejmuje: w północnej części [[Ziemia Częstochowska (region)\|ziemię częstochowską]] i położone na południe od niej [[Zagłębie Dąbrowskie]] (wschodnia część województwa) należące przed 1918 do Imperium Rosyjskiego. Są to więc ziemie o odmiennej tradycji historycznej. Bezsprzecznie czynnikiem wspólnym było dążenie do przynależności do Państwa Polskiego.		Zbliżająca się setna rocznica odzyskania przez Polskę niepodległości jest okazją do upowszechnienia rezultatów badań historycznych, w tym tych prowadzonych przez historyków regionalistów. Inicjatywa podjęta przez [[Biblioteka Śląska\|Bibliotekę Śląską]] w [[Katowice\|Katowicach]] w zakresie zbliżenia historyków do internautów jest przedsięwzięciem ważnym. Odniesiona do terenu województwa śląskiego pozwala uwzględnić specyfiką regionalną obszarów mających jakże odmienne drogi do niepodległości. Należy przypomnieć, że dzisiejsze województwo śląskie obok [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] (do 1922 obszar Niemiec) obejmuje: w północnej części [[Ziemia Częstochowska (region)\|ziemię częstochowską]] i położone na południe od niej [[Zagłębie Dąbrowskie]] (wschodnia część województwa) należące przed 1918 do Imperium Rosyjskiego. Są to więc ziemie o odmiennej tradycji historycznej. Bezsprzecznie czynnikiem wspólnym było dążenie do przynależności do Państwa Polskiego.

Praktykant o 17:50, 13 paź 2024

2024-10-13T17:50:34Z

← poprzednia wersja		Wersja z 19:50, 13 paź 2024
Linia 100:		Linia 100:
	== Miejsca pamięci ==		== Miejsca pamięci ==
	[[Plik:9. Pomnik Józefa Piłsudskiego, Wikimedia Commons, CC-BY-SA 4.0 (fot. Marcin-Szala).jpg\|mały\|Pomnik Józefa Piłsudskiego. Fot Marcin-Szala (Źródło: Wikimedia Commons, CC-BY-SA 4.0)]]		[[Plik:9. Pomnik Józefa Piłsudskiego, Wikimedia Commons, CC-BY-SA 4.0 (fot. Marcin-Szala).jpg\|mały\|Pomnik Józefa Piłsudskiego. Fot Marcin-Szala (Źródło: Wikimedia Commons, CC-BY-SA 4.0)]]
			[[Plik:Częstochowa Układ urbanistyczny aleje NMP-Yureksz-CC-BY-SA-3.0-pl-740x490.jpg\|mały\|Częstochowa. Układ urbanistyczny aleje NMP (Fot. Yureksz, źródło: Wikimedia Commons)]]
	Współczesne miejsca pamięci na ziemi częstochowskiej, administracyjnie przynależnej do województwa śląskiego w zakresie wydarzeń związanych z jesienią 1918 roku, w części ogniskują się wokół tych pomników, które wzniesiono w okresie międzywojennym, a zachowały się do dzisiaj. Swą lokalizację zachowały:		Współczesne miejsca pamięci na ziemi częstochowskiej, administracyjnie przynależnej do województwa śląskiego w zakresie wydarzeń związanych z jesienią 1918 roku, w części ogniskują się wokół tych pomników, które wzniesiono w okresie międzywojennym, a zachowały się do dzisiaj. Swą lokalizację zachowały:

Praktykant: /* Podobieństwa i różnice w pamięci o 1918 roku w regionie i w Polsce */

2024-10-01T17:19:44Z

Podobieństwa i różnice w pamięci o 1918 roku w regionie i w Polsce

← poprzednia wersja		Wersja z 19:19, 1 paź 2024
Linia 70:		Linia 70:

	== Podobieństwa i różnice w pamięci o 1918 roku w regionie i w Polsce ==		== Podobieństwa i różnice w pamięci o 1918 roku w regionie i w Polsce ==
			[[Plik:7. Pomnika ku czci poległych w walce o niepodległość w latach 1914-1918, Wikimedia Commons, domena publiczna, fot. Reytan.jpg\|mały\|Pomnik ku czci poległych w walce o niepodległość w latach 1914-1918. Fot. Reytan (Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna)]]
	Przez okres międzywojenny, zwłaszcza od ustanowienia dnia 11 listopada świętem państwowym, co faktycznie nastąpiło w 1926 roku<ref>Józef Piłsudski, „będący wówczas premierem, okólnikiem z 8 listopada 1926 roku nakazał ministrom, aby w swych resortach uczynili dzień 11 listopada wolnym od pracy, co dotyczyło również szkolnictwa”, s. 223. Zob. K. Spruch, ''Święto Niepodległości w Częstochowskich jednostkach wojskowych'', [w:] R. Szwed (red.), ''Tradycje 11 listopada w Częstochowie'', Częstochowa 2008. s. 223 i I. Szumlas-Majzner, ''11 listopada w Częstochowie w Drugiej Rzeczypospolitej. Początki tradycji'', [w:] Tamże, s. 49.</ref>, a formalnie dopiero w 1937 roku<ref>Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, 1937, nr 33, poz. 255, s. 609.</ref>, społeczeństwo i władze Częstochowy organizowały uroczyste obchody. Ważnym ich elementem była zwykle msza święta, odprawiana na Jasnej Górze. Uroczysty charakter podkreślała obecność orkiestry strażackiej i oczywiście miejscowych jednostek Wojska Polskiego.		Przez okres międzywojenny, zwłaszcza od ustanowienia dnia 11 listopada świętem państwowym, co faktycznie nastąpiło w 1926 roku<ref>Józef Piłsudski, „będący wówczas premierem, okólnikiem z 8 listopada 1926 roku nakazał ministrom, aby w swych resortach uczynili dzień 11 listopada wolnym od pracy, co dotyczyło również szkolnictwa”, s. 223. Zob. K. Spruch, ''Święto Niepodległości w Częstochowskich jednostkach wojskowych'', [w:] R. Szwed (red.), ''Tradycje 11 listopada w Częstochowie'', Częstochowa 2008. s. 223 i I. Szumlas-Majzner, ''11 listopada w Częstochowie w Drugiej Rzeczypospolitej. Początki tradycji'', [w:] Tamże, s. 49.</ref>, a formalnie dopiero w 1937 roku<ref>Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, 1937, nr 33, poz. 255, s. 609.</ref>, społeczeństwo i władze Częstochowy organizowały uroczyste obchody. Ważnym ich elementem była zwykle msza święta, odprawiana na Jasnej Górze. Uroczysty charakter podkreślała obecność orkiestry strażackiej i oczywiście miejscowych jednostek Wojska Polskiego.

Linia 82:		Linia 83:

	== Ci, którzy tworzyli niepodległą Polskę ==		== Ci, którzy tworzyli niepodległą Polskę ==
	[[Plik:7. ~~Pomnika ku czci poległych w walce o niepodległość w latach 1914-1918~~, Wikimedia Commons~~, domena publiczna~~, fot. ~~Reytan~~.jpg\|mały\|~~Pomnik ku czci poległych w walce o niepodległość w latach 1914-1918~~. Fot. ~~Reytan~~ (Źródło: Wikimedia Commons~~, domena publiczna~~)]]		[[Plik:8. Grób nieznanego żołnierza, Wikimedia Commons CC BY-SA 3.0, fot. Paweł ‘pbm’ Szubert.jpg\|mały\|Grób nieznanego żołnierza. Fot. Paweł ‘pbm’ Szubert (Źródło: Wikimedia Commons CC BY-SA 3.0)]]
	O ile piszącemu te słowa historykowi trudno bez żmudnych badań analitycznych pokazać, jak wyglądał rok 1918 w regionie w literaturze, sztuce i muzyce, to tym bardziej trudno wskazać trzy reprezentacyjne nazwiska. Po pierwsze, czy odnieść je tylko do poległych? Tu w przypadku Częstochowy można by wskazać dwa. Byli to:		O ile piszącemu te słowa historykowi trudno bez żmudnych badań analitycznych pokazać, jak wyglądał rok 1918 w regionie w literaturze, sztuce i muzyce, to tym bardziej trudno wskazać trzy reprezentacyjne nazwiska. Po pierwsze, czy odnieść je tylko do poległych? Tu w przypadku Częstochowy można by wskazać dwa. Byli to:

Linia 98:		Linia 99:

	== Miejsca pamięci ==		== Miejsca pamięci ==
			[[Plik:9. Pomnik Józefa Piłsudskiego, Wikimedia Commons, CC-BY-SA 4.0 (fot. Marcin-Szala).jpg\|mały\|Pomnik Józefa Piłsudskiego. Fot Marcin-Szala (Źródło: Wikimedia Commons, CC-BY-SA 4.0)]]
	Współczesne miejsca pamięci na ziemi częstochowskiej, administracyjnie przynależnej do województwa śląskiego w zakresie wydarzeń związanych z jesienią 1918 roku, w części ogniskują się wokół tych pomników, które wzniesiono w okresie międzywojennym, a zachowały się do dzisiaj. Swą lokalizację zachowały:		Współczesne miejsca pamięci na ziemi częstochowskiej, administracyjnie przynależnej do województwa śląskiego w zakresie wydarzeń związanych z jesienią 1918 roku, w części ogniskują się wokół tych pomników, które wzniesiono w okresie międzywojennym, a zachowały się do dzisiaj. Swą lokalizację zachowały:

Linia 103:		Linia 105:
	* Grób Nieznanego Żołnierza ulokowany po prawej stronie alei H. Sienkiewicza, u wejścia na plac pod szczytem jasnogórskim,		* Grób Nieznanego Żołnierza ulokowany po prawej stronie alei H. Sienkiewicza, u wejścia na plac pod szczytem jasnogórskim,
	* Pomnik Józefa Piłsudskiego (w nowej, powojennej lokalizacji).		* Pomnik Józefa Piłsudskiego (w nowej, powojennej lokalizacji).
	[[Plik:8. Grób nieznanego żołnierza, Wikimedia Commons CC BY-SA 3.0, fot. Paweł ‘pbm’ Szubert.jpg\|mały\|Grób nieznanego żołnierza. Fot. Paweł ‘pbm’ Szubert (Źródło: Wikimedia Commons CC BY-SA 3.0)]]
	Jedną z pierwszych form upamiętnienia tych, którzy oddali swe życie, by mogło nastąpić odrodzenie Najjaśniejszej Rzeczypospolitej, było odsłonięcie w dniu 26 października 1919 roku '''Pomnika ku czci poległych w walce o niepodległość w latach 1914-1918'''. Wzniesiony z inicjatywy Alfonsyny Kokowskiej<ref>I. Szumlas-Majzner, ''11 listopada w Częstochowie'', [w:] R. Szwed (red.), ''Tradycje 11 listopada w Częstochowie''…, s. 47.</ref> zachował się do dzisiaj. Obelisk, usytuowany przy głównej bramie cmentarza Kule, ozdobiony jest napisem: „Częstochowa synom swoim. Poszli na pierwszy zew Ojczyzny. Dali życie za jej wolność”, zawiera 16 nazwisk. A kończą go słowa: „Część ich pamięci 1914-18”<ref>Warto tu zwrócić uwagę na artykuł J. Sętowskiego, ''„Częstochowa synom swoim” – pomnik poległym w walce o niepodległość 1914-1918'', [w:] W. Palus, R. Szwed (red.), ''Wielkie i małe problemy Częstochowy w Polsce Odrodzonej (1918-1939)'', Częstochowa 1996. s. 257-266.</ref>.		Jedną z pierwszych form upamiętnienia tych, którzy oddali swe życie, by mogło nastąpić odrodzenie Najjaśniejszej Rzeczypospolitej, było odsłonięcie w dniu 26 października 1919 roku '''Pomnika ku czci poległych w walce o niepodległość w latach 1914-1918'''. Wzniesiony z inicjatywy Alfonsyny Kokowskiej<ref>I. Szumlas-Majzner, ''11 listopada w Częstochowie'', [w:] R. Szwed (red.), ''Tradycje 11 listopada w Częstochowie''…, s. 47.</ref> zachował się do dzisiaj. Obelisk, usytuowany przy głównej bramie cmentarza Kule, ozdobiony jest napisem: „Częstochowa synom swoim. Poszli na pierwszy zew Ojczyzny. Dali życie za jej wolność”, zawiera 16 nazwisk. A kończą go słowa: „Część ich pamięci 1914-18”<ref>Warto tu zwrócić uwagę na artykuł J. Sętowskiego, ''„Częstochowa synom swoim” – pomnik poległym w walce o niepodległość 1914-1918'', [w:] W. Palus, R. Szwed (red.), ''Wielkie i małe problemy Częstochowy w Polsce Odrodzonej (1918-1939)'', Częstochowa 1996. s. 257-266.</ref>.

Praktykant: /* Co się stało jesienią 1918 roku? */

2024-10-01T17:18:46Z

Co się stało jesienią 1918 roku?

← poprzednia wersja		Wersja z 19:18, 1 paź 2024
Linia 58:		Linia 58:

	Wyzwalanie miasta nie obyło się jednak bez walki. Do poważniejszych '''starć''' doszło '''na ulicy Teatralnej''' czy w czasie próby zajęcia '''fabryki Peltzerów'''<ref>Tamże, s. 16.</ref>. 11 listopada akcja ze strony polskiej skierowała się przede wszystkim przeciwko tym oddziałom, które nie chciały złożyć broni. Należał do nich głównie batalion stacjonujący przy III Alei.[[Plik:4. Odezwa Częstochowskiego Wydziału Centralnego Komitetu Narodowego, POLONA, domena publiczna.jpg\|mały\|Odezwa Częstochowskiego Wydziału Centralnego Komitetu Narodowego (Źródło: POLONA, domena publiczna)]]<blockquote>Zadanie polegało na tym – relacjonuje Józef Kaźmierczak – aby na ten oporny batalion napaść i sterroryzować, a więc trzeba było wykonać tę akcję brawurowo […]. Powstało zamieszanie wśród wojska niemieckiego, tak że po paru minutach każdy z nas był uzbrojony. Dowództwo skapitulowało. Oddano broń, amunicję i wszystkie zapasy żywności, prosząc, aby im pozostawiono kilka karabinów dla ochrony taboru, trochę amunicji, żywności i kilka wozów, aby mogli wrócić do ojczyzny. Zostało to uwzględnione.</blockquote>		Wyzwalanie miasta nie obyło się jednak bez walki. Do poważniejszych '''starć''' doszło '''na ulicy Teatralnej''' czy w czasie próby zajęcia '''fabryki Peltzerów'''<ref>Tamże, s. 16.</ref>. 11 listopada akcja ze strony polskiej skierowała się przede wszystkim przeciwko tym oddziałom, które nie chciały złożyć broni. Należał do nich głównie batalion stacjonujący przy III Alei.[[Plik:4. Odezwa Częstochowskiego Wydziału Centralnego Komitetu Narodowego, POLONA, domena publiczna.jpg\|mały\|Odezwa Częstochowskiego Wydziału Centralnego Komitetu Narodowego (Źródło: POLONA, domena publiczna)]]<blockquote>Zadanie polegało na tym – relacjonuje Józef Kaźmierczak – aby na ten oporny batalion napaść i sterroryzować, a więc trzeba było wykonać tę akcję brawurowo […]. Powstało zamieszanie wśród wojska niemieckiego, tak że po paru minutach każdy z nas był uzbrojony. Dowództwo skapitulowało. Oddano broń, amunicję i wszystkie zapasy żywności, prosząc, aby im pozostawiono kilka karabinów dla ochrony taboru, trochę amunicji, żywności i kilka wozów, aby mogli wrócić do ojczyzny. Zostało to uwzględnione.</blockquote>
	Późnym wieczorem 11 listopada żołnierze niemieccy zaczęli wreszcie opuszczać Częstochowę, udając się w stronę Herbów. Mimo to strzelanina, z małymi przerwami, trwała całą noc. '''Zginął''' wówczas uczeń '''Władysław Zagórski'''. Niektóre oddziały pozostały nadal w mieście, zaciekle broniąc dostępu do składów na tzw. Malarni i Częstochowiance. Mieściły się tam wielkie zapasy żywności i sprzętu wojskowego, w tym także samochody oraz amunicja, wartości około 200 mln marek. Zapasów tych Niemcom nie udało się wywieźć. Skapitulowali przed ciągle powiększającymi swe siły oddziałami polskimi<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 194.</ref>. Stopniowo organizowano polskie władze. Dowódcą Okręgu Wojskowego w Częstochowie był '''płk''' '''Antoni Jastrzębski''', a komendantem policji ppor. Belina-Prażmowski<ref>R. Szwed, ''U progu niepodległości''…, s. 16.</ref>. Ewakuacja wojsk pruskich z obszaru Częstochowy została przeprowadzona przy wykorzystaniu kolei Herby-Częstochowa. Była to najkrótsza i stosunkowo najszybsza droga powrotna. Istotne znaczenie miał tu fakt, o którym „Goniec Częstochowski” informował już 10 listopada w artykule zatytułowanym „Kolej herbska pod polskim zarządem”. W artykule napisano:<blockquote>Droga żelazna Herbsko-Kielecka znajduje się już pod zarządem polskim. Dyrektorem kolei naznaczony został przez władze polskie dawny jej dyrektor inż. Jakubowski<ref>''Kolej herbska pod polskim zarządem'', [w:] „Goniec Częstochowski” nr 242, 10 listopada 1918 roku, s. 3.</ref>.</blockquote>Strona polska mogła więc dyktować Niemcom warunki. Toteż gdy po wysłaniu pierwszego transportu Niemcy nie chcieli zwrócić pociągu, wstrzymano dalszą ewakuację. Wznowiono ją dopiero po spełnieniu polskiego żądania<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 194.</ref>. Proces '''rozbrajania oddziałów niemieckich''' w szeroko rozumianych '''okolicach Częstochowy''' miał zorganizowany przebieg. Przykładowo, w odniesieniu do '''[[Kłobuck\|Kłobucka]]''' warto przytoczyć relację Bolesława Sawickiego, pracownika majątku Ostrowy (do wojny 1914-18 była to własność wielkiego księcia Michała Aleksandrowicza Romanowa). Odzyskiwanie niepodległości w Kłobucku, wyglądało następująco:[[Plik:5. Częstochowa magistrat, POLONA, domena publiczna.jpg\|mały\|Częstochowa, magistrat (Źródło: POLONA, domena publiczna)]]<blockquote>W drugiej połowie 1918 roku zorganizowałem w majątku […] potajemnie Straż Obywatelską, a na miesiąc przed wyjściem Niemców cały majątek pozostał pod moją opieką. Nikt nic nie ukradł, nic nie zniszczył, a sami Niemcy byli otoczeni posterunkami, aby ze spraw majątkowych nic nie sprzedawali amatorom cudzej własności. Dopiero sprowadzony oddział konnicy z karabinami maszynowymi wyprowadził otoczonych do Częstochowy<ref>AAN, MRiRR, sygn. 726. List B. Sawickiego do Wydziału Rolnictwa Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach, dat. 4 marca 1922 roku. Szerzej o tym majątku zob. D. Złotkowski, ''Gospodarka w „Dominium Kłobuckim” w XIX-XX wieku'', Częstochowa 2018.</ref>.</blockquote>Relację uzupełniała informacja „Gońca Częstochowskiego”, podając następujący skład Komitetu Straży Obywatelskiej: prezes rejent Lucjusz Bugajski, członkowie: ks. kanonik Antoni Zagajewski, burmistrz Bronisław Matuszewicz, sędzia pokoju Feliks Wolski, ławnik Andrzej Klepacz i wspomniany Antoni Orłowski, administrator majątku Zagórze<ref>''Kronika. Z Kłobucka,'' [w:] „Goniec Częstochowski” 1918, nr 246, s. 3.</ref>. Podobnie, w położonej na północny-zachód od Częstochowy Praszce rozbrajano Niemców. Według Stanisława Krzemińskiego z POW:<blockquote>Na terenie nadgranicznym systematycznie rozbrajano i usuwano oddziałki wojska i posterunki żandarmerii. Część Niemców ratowała się ucieczką przez graniczną Prosnę. […] Podczas usuwania okupantów z nadgranicznej Praszki doszło do walk z żandarmami. Niemcy rzucili kilka granatów i z pośpiechem wycofali się, zabierając ze sobą rannego żandarma. Natychmiast po wyzwoleniu miasteczka, 11 listopada peowiacy spalili most kolejki wąskotorowej miedzy Praszką a Kowalami, aby utrudnić przejazd od strony Wielunia. Jednak Niemcy naprawili most i przejechali, Na tym jednak nie koniec. Następnego dnia wkroczył do Praszki z terenu Niemiec silny oddział i pomaszerował na spotkanie kolumny nadciągającej od strony [[Rudniki\|Rudnik]]. Peowiacy, uzbrojeni zaledwie w 8 karabinów zdobytych poprzedniej nocy, w dodatku nie mając amunicji, musieli ustąpić i Niemców przepuścili<ref>''Z odpowiedzi Stanisława Krzemińskiego na ankietę Wojskowego Biura Historycznego z 1934 roku przedstawiającej rozbrojenie okupantów w Praszce,'' [w:] P. Łossowski, P. Stawecki (oprac.), ''Listopad 1918 we wspomnieniach i'' relacjach, Warszawa 1988, s. 253-255.</ref>.[[Plik:6. “Goniec Częstochowski” – rozkaz Józefa Piłsudskiego z 12 listopada 1918 r., Śląska Biblioteka Cyfrowa.jpg\|mały\|„Goniec Częstochowski” – rozkaz Józefa Piłsudskiego z 12 listopada 1918 r. (Źródło: ŚBC)]]~~</blockquote>~~		Późnym wieczorem 11 listopada żołnierze niemieccy zaczęli wreszcie opuszczać Częstochowę, udając się w stronę Herbów. Mimo to strzelanina, z małymi przerwami, trwała całą noc. '''Zginął''' wówczas uczeń '''Władysław Zagórski'''. Niektóre oddziały pozostały nadal w mieście, zaciekle broniąc dostępu do składów na tzw. Malarni i Częstochowiance. Mieściły się tam wielkie zapasy żywności i sprzętu wojskowego, w tym także samochody oraz amunicja, wartości około 200 mln marek. Zapasów tych Niemcom nie udało się wywieźć. Skapitulowali przed ciągle powiększającymi swe siły oddziałami polskimi<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 194.</ref>. Stopniowo organizowano polskie władze. Dowódcą Okręgu Wojskowego w Częstochowie był '''płk''' '''Antoni Jastrzębski''', a komendantem policji ppor. Belina-Prażmowski<ref>R. Szwed, ''U progu niepodległości''…, s. 16.</ref>. Ewakuacja wojsk pruskich z obszaru Częstochowy została przeprowadzona przy wykorzystaniu kolei Herby-Częstochowa. Była to najkrótsza i stosunkowo najszybsza droga powrotna. Istotne znaczenie miał tu fakt, o którym „Goniec Częstochowski” informował już 10 listopada w artykule zatytułowanym „Kolej herbska pod polskim zarządem”. W artykule napisano:<blockquote>Droga żelazna Herbsko-Kielecka znajduje się już pod zarządem polskim. Dyrektorem kolei naznaczony został przez władze polskie dawny jej dyrektor inż. Jakubowski<ref>''Kolej herbska pod polskim zarządem'', [w:] „Goniec Częstochowski” nr 242, 10 listopada 1918 roku, s. 3.</ref>.</blockquote>Strona polska mogła więc dyktować Niemcom warunki. Toteż gdy po wysłaniu pierwszego transportu Niemcy nie chcieli zwrócić pociągu, wstrzymano dalszą ewakuację. Wznowiono ją dopiero po spełnieniu polskiego żądania<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 194.</ref>. Proces '''rozbrajania oddziałów niemieckich''' w szeroko rozumianych '''okolicach Częstochowy''' miał zorganizowany przebieg. Przykładowo, w odniesieniu do '''[[Kłobuck\|Kłobucka]]''' warto przytoczyć relację Bolesława Sawickiego, pracownika majątku Ostrowy (do wojny 1914-18 była to własność wielkiego księcia Michała Aleksandrowicza Romanowa). Odzyskiwanie niepodległości w Kłobucku, wyglądało następująco:[[Plik:5. Częstochowa magistrat, POLONA, domena publiczna.jpg\|mały\|Częstochowa, magistrat (Źródło: POLONA, domena publiczna)]]<blockquote>W drugiej połowie 1918 roku zorganizowałem w majątku […] potajemnie Straż Obywatelską, a na miesiąc przed wyjściem Niemców cały majątek pozostał pod moją opieką. Nikt nic nie ukradł, nic nie zniszczył, a sami Niemcy byli otoczeni posterunkami, aby ze spraw majątkowych nic nie sprzedawali amatorom cudzej własności. Dopiero sprowadzony oddział konnicy z karabinami maszynowymi wyprowadził otoczonych do Częstochowy<ref>AAN, MRiRR, sygn. 726. List B. Sawickiego do Wydziału Rolnictwa Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach, dat. 4 marca 1922 roku. Szerzej o tym majątku zob. D. Złotkowski, ''Gospodarka w „Dominium Kłobuckim” w XIX-XX wieku'', Częstochowa 2018.</ref>.</blockquote>Relację uzupełniała informacja „Gońca Częstochowskiego”, podając następujący skład Komitetu Straży Obywatelskiej: prezes rejent Lucjusz Bugajski, członkowie: ks. kanonik Antoni Zagajewski, burmistrz Bronisław Matuszewicz, sędzia pokoju Feliks Wolski, ławnik Andrzej Klepacz i wspomniany Antoni Orłowski, administrator majątku Zagórze<ref>''Kronika. Z Kłobucka,'' [w:] „Goniec Częstochowski” 1918, nr 246, s. 3.</ref>. Podobnie, w położonej na północny-zachód od Częstochowy Praszce rozbrajano Niemców. Według Stanisława Krzemińskiego z POW:<blockquote>Na terenie nadgranicznym systematycznie rozbrajano i usuwano oddziałki wojska i posterunki żandarmerii. Część Niemców ratowała się ucieczką przez graniczną Prosnę. […] Podczas usuwania okupantów z nadgranicznej Praszki doszło do walk z żandarmami. Niemcy rzucili kilka granatów i z pośpiechem wycofali się, zabierając ze sobą rannego żandarma. Natychmiast po wyzwoleniu miasteczka, 11 listopada peowiacy spalili most kolejki wąskotorowej miedzy Praszką a Kowalami, aby utrudnić przejazd od strony Wielunia. Jednak Niemcy naprawili most i przejechali, Na tym jednak nie koniec. Następnego dnia wkroczył do Praszki z terenu Niemiec silny oddział i pomaszerował na spotkanie kolumny nadciągającej od strony [[Rudniki\|Rudnik]]. Peowiacy, uzbrojeni zaledwie w 8 karabinów zdobytych poprzedniej nocy, w dodatku nie mając amunicji, musieli ustąpić i Niemców przepuścili<ref>''Z odpowiedzi Stanisława Krzemińskiego na ankietę Wojskowego Biura Historycznego z 1934 roku przedstawiającej rozbrojenie okupantów w Praszce,'' [w:] P. Łossowski, P. Stawecki (oprac.), ''Listopad 1918 we wspomnieniach i'' relacjach, Warszawa 1988, s. 253-255.</ref>.</blockquote>[[Plik:6. “Goniec Częstochowski” – rozkaz Józefa Piłsudskiego z 12 listopada 1918 r., Śląska Biblioteka Cyfrowa.jpg\|mały\|„Goniec Częstochowski” – rozkaz Józefa Piłsudskiego z 12 listopada 1918 r. (Źródło: ŚBC)]]
	Z kolei Nikodem Trzepizur, członek POW z obwodu Truskolasy, informował:<blockquote>Do akcji przystąpiono w tym rejonie wieczorem 10 listopada. Rozbrojono „fesztrów” i nielicznych żołnierzy. O godzinie 10 wieczorem na kordonie przy pomocy dwóch niemieckich żołnierzy – Polaków z Poznańskiego – zerwaliśmy niemiecką „fanę", a powiesiliśmy polski sztandar z Białym Orłem. </blockquote>11 listopada kontynuowano akcję rozbrajania, zdobywając broń nie tylko na miejscowych posterunkach, lecz również odbierając ją niemieckim żołnierzom, którzy przychodzili z głębi Polski. Po południu nadciągnął z pomocą wachmistrz Jan Lang z „grupą studentów i innych chłopaków” z Częstochowy. Wspólnymi siłami obstawiono granicę w Herbach<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 193.</ref>.		Z kolei Nikodem Trzepizur, członek POW z obwodu Truskolasy, informował:<blockquote>Do akcji przystąpiono w tym rejonie wieczorem 10 listopada. Rozbrojono „fesztrów” i nielicznych żołnierzy. O godzinie 10 wieczorem na kordonie przy pomocy dwóch niemieckich żołnierzy – Polaków z Poznańskiego – zerwaliśmy niemiecką „fanę", a powiesiliśmy polski sztandar z Białym Orłem. </blockquote>11 listopada kontynuowano akcję rozbrajania, zdobywając broń nie tylko na miejscowych posterunkach, lecz również odbierając ją niemieckim żołnierzom, którzy przychodzili z głębi Polski. Po południu nadciągnął z pomocą wachmistrz Jan Lang z „grupą studentów i innych chłopaków” z Częstochowy. Wspólnymi siłami obstawiono granicę w Herbach<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 193.</ref>.

Praktykant: /* Co się stało jesienią 1918 roku? */

2024-10-01T17:18:29Z

Co się stało jesienią 1918 roku?

← poprzednia wersja		Wersja z 19:18, 1 paź 2024
Linia 58:		Linia 58:

	Wyzwalanie miasta nie obyło się jednak bez walki. Do poważniejszych '''starć''' doszło '''na ulicy Teatralnej''' czy w czasie próby zajęcia '''fabryki Peltzerów'''<ref>Tamże, s. 16.</ref>. 11 listopada akcja ze strony polskiej skierowała się przede wszystkim przeciwko tym oddziałom, które nie chciały złożyć broni. Należał do nich głównie batalion stacjonujący przy III Alei.[[Plik:4. Odezwa Częstochowskiego Wydziału Centralnego Komitetu Narodowego, POLONA, domena publiczna.jpg\|mały\|Odezwa Częstochowskiego Wydziału Centralnego Komitetu Narodowego (Źródło: POLONA, domena publiczna)]]<blockquote>Zadanie polegało na tym – relacjonuje Józef Kaźmierczak – aby na ten oporny batalion napaść i sterroryzować, a więc trzeba było wykonać tę akcję brawurowo […]. Powstało zamieszanie wśród wojska niemieckiego, tak że po paru minutach każdy z nas był uzbrojony. Dowództwo skapitulowało. Oddano broń, amunicję i wszystkie zapasy żywności, prosząc, aby im pozostawiono kilka karabinów dla ochrony taboru, trochę amunicji, żywności i kilka wozów, aby mogli wrócić do ojczyzny. Zostało to uwzględnione.</blockquote>		Wyzwalanie miasta nie obyło się jednak bez walki. Do poważniejszych '''starć''' doszło '''na ulicy Teatralnej''' czy w czasie próby zajęcia '''fabryki Peltzerów'''<ref>Tamże, s. 16.</ref>. 11 listopada akcja ze strony polskiej skierowała się przede wszystkim przeciwko tym oddziałom, które nie chciały złożyć broni. Należał do nich głównie batalion stacjonujący przy III Alei.[[Plik:4. Odezwa Częstochowskiego Wydziału Centralnego Komitetu Narodowego, POLONA, domena publiczna.jpg\|mały\|Odezwa Częstochowskiego Wydziału Centralnego Komitetu Narodowego (Źródło: POLONA, domena publiczna)]]<blockquote>Zadanie polegało na tym – relacjonuje Józef Kaźmierczak – aby na ten oporny batalion napaść i sterroryzować, a więc trzeba było wykonać tę akcję brawurowo […]. Powstało zamieszanie wśród wojska niemieckiego, tak że po paru minutach każdy z nas był uzbrojony. Dowództwo skapitulowało. Oddano broń, amunicję i wszystkie zapasy żywności, prosząc, aby im pozostawiono kilka karabinów dla ochrony taboru, trochę amunicji, żywności i kilka wozów, aby mogli wrócić do ojczyzny. Zostało to uwzględnione.</blockquote>
	Późnym wieczorem 11 listopada żołnierze niemieccy zaczęli wreszcie opuszczać Częstochowę, udając się w stronę Herbów. Mimo to strzelanina, z małymi przerwami, trwała całą noc. '''Zginął''' wówczas uczeń '''Władysław Zagórski'''. Niektóre oddziały pozostały nadal w mieście, zaciekle broniąc dostępu do składów na tzw. Malarni i Częstochowiance. Mieściły się tam wielkie zapasy żywności i sprzętu wojskowego, w tym także samochody oraz amunicja, wartości około 200 mln marek. Zapasów tych Niemcom nie udało się wywieźć. Skapitulowali przed ciągle powiększającymi swe siły oddziałami polskimi<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 194.</ref>. Stopniowo organizowano polskie władze. Dowódcą Okręgu Wojskowego w Częstochowie był '''płk''' '''Antoni Jastrzębski''', a komendantem policji ppor. Belina-Prażmowski<ref>R. Szwed, ''U progu niepodległości''…, s. 16.</ref>. Ewakuacja wojsk pruskich z obszaru Częstochowy została przeprowadzona przy wykorzystaniu kolei Herby-Częstochowa. Była to najkrótsza i stosunkowo najszybsza droga powrotna. Istotne znaczenie miał tu fakt, o którym „Goniec Częstochowski” informował już 10 listopada w artykule zatytułowanym „Kolej herbska pod polskim zarządem”. W artykule napisano:<blockquote>Droga żelazna Herbsko-Kielecka znajduje się już pod zarządem polskim. Dyrektorem kolei naznaczony został przez władze polskie dawny jej dyrektor inż. Jakubowski<ref>''Kolej herbska pod polskim zarządem'', [w:] „Goniec Częstochowski” nr 242, 10 listopada 1918 roku, s. 3.</ref>.</blockquote>Strona polska mogła więc dyktować Niemcom warunki. Toteż gdy po wysłaniu pierwszego transportu Niemcy nie chcieli zwrócić pociągu, wstrzymano dalszą ewakuację. Wznowiono ją dopiero po spełnieniu polskiego żądania<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 194.</ref>. Proces '''rozbrajania oddziałów niemieckich''' w szeroko rozumianych '''okolicach Częstochowy''' miał zorganizowany przebieg. Przykładowo, w odniesieniu do '''[[Kłobuck\|Kłobucka]]''' warto przytoczyć relację Bolesława Sawickiego, pracownika majątku Ostrowy (do wojny 1914-18 była to własność wielkiego księcia Michała Aleksandrowicza Romanowa). Odzyskiwanie niepodległości w Kłobucku, wyglądało następująco:<blockquote>W drugiej połowie 1918 roku zorganizowałem w majątku […] potajemnie Straż Obywatelską, a na miesiąc przed wyjściem Niemców cały majątek pozostał pod moją opieką. Nikt nic nie ukradł, nic nie zniszczył, a sami Niemcy byli otoczeni posterunkami, aby ze spraw majątkowych nic nie sprzedawali amatorom cudzej własności. Dopiero sprowadzony oddział konnicy z karabinami maszynowymi wyprowadził otoczonych do Częstochowy<ref>AAN, MRiRR, sygn. 726. List B. Sawickiego do Wydziału Rolnictwa Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach, dat. 4 marca 1922 roku. Szerzej o tym majątku zob. D. Złotkowski, ''Gospodarka w „Dominium Kłobuckim” w XIX-XX wieku'', Częstochowa 2018.</ref>.</blockquote>Relację uzupełniała informacja „Gońca Częstochowskiego”, podając następujący skład Komitetu Straży Obywatelskiej: prezes rejent Lucjusz Bugajski, członkowie: ks. kanonik Antoni Zagajewski, burmistrz Bronisław Matuszewicz, sędzia pokoju Feliks Wolski, ławnik Andrzej Klepacz i wspomniany Antoni Orłowski, administrator majątku Zagórze<ref>''Kronika. Z Kłobucka,'' [w:] „Goniec Częstochowski” 1918, nr 246, s. 3.</ref>. Podobnie, w położonej na północny-zachód od Częstochowy Praszce rozbrajano Niemców. Według Stanisława Krzemińskiego z POW:<blockquote>Na terenie nadgranicznym systematycznie rozbrajano i usuwano oddziałki wojska i posterunki żandarmerii. Część Niemców ratowała się ucieczką przez graniczną Prosnę. […] Podczas usuwania okupantów z nadgranicznej Praszki doszło do walk z żandarmami. Niemcy rzucili kilka granatów i z pośpiechem wycofali się, zabierając ze sobą rannego żandarma. Natychmiast po wyzwoleniu miasteczka, 11 listopada peowiacy spalili most kolejki wąskotorowej miedzy Praszką a Kowalami, aby utrudnić przejazd od strony Wielunia. Jednak Niemcy naprawili most i przejechali, Na tym jednak nie koniec. Następnego dnia wkroczył do Praszki z terenu Niemiec silny oddział i pomaszerował na spotkanie kolumny nadciągającej od strony [[Rudniki\|Rudnik]]. Peowiacy, uzbrojeni zaledwie w 8 karabinów zdobytych poprzedniej nocy, w dodatku nie mając amunicji, musieli ustąpić i Niemców przepuścili<ref>''Z odpowiedzi Stanisława Krzemińskiego na ankietę Wojskowego Biura Historycznego z 1934 roku przedstawiającej rozbrojenie okupantów w Praszce,'' [w:] P. Łossowski, P. Stawecki (oprac.), ''Listopad 1918 we wspomnieniach i'' relacjach, Warszawa 1988, s. 253-255.</ref>.~~</blockquote>~~		Późnym wieczorem 11 listopada żołnierze niemieccy zaczęli wreszcie opuszczać Częstochowę, udając się w stronę Herbów. Mimo to strzelanina, z małymi przerwami, trwała całą noc. '''Zginął''' wówczas uczeń '''Władysław Zagórski'''. Niektóre oddziały pozostały nadal w mieście, zaciekle broniąc dostępu do składów na tzw. Malarni i Częstochowiance. Mieściły się tam wielkie zapasy żywności i sprzętu wojskowego, w tym także samochody oraz amunicja, wartości około 200 mln marek. Zapasów tych Niemcom nie udało się wywieźć. Skapitulowali przed ciągle powiększającymi swe siły oddziałami polskimi<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 194.</ref>. Stopniowo organizowano polskie władze. Dowódcą Okręgu Wojskowego w Częstochowie był '''płk''' '''Antoni Jastrzębski''', a komendantem policji ppor. Belina-Prażmowski<ref>R. Szwed, ''U progu niepodległości''…, s. 16.</ref>. Ewakuacja wojsk pruskich z obszaru Częstochowy została przeprowadzona przy wykorzystaniu kolei Herby-Częstochowa. Była to najkrótsza i stosunkowo najszybsza droga powrotna. Istotne znaczenie miał tu fakt, o którym „Goniec Częstochowski” informował już 10 listopada w artykule zatytułowanym „Kolej herbska pod polskim zarządem”. W artykule napisano:<blockquote>Droga żelazna Herbsko-Kielecka znajduje się już pod zarządem polskim. Dyrektorem kolei naznaczony został przez władze polskie dawny jej dyrektor inż. Jakubowski<ref>''Kolej herbska pod polskim zarządem'', [w:] „Goniec Częstochowski” nr 242, 10 listopada 1918 roku, s. 3.</ref>.</blockquote>Strona polska mogła więc dyktować Niemcom warunki. Toteż gdy po wysłaniu pierwszego transportu Niemcy nie chcieli zwrócić pociągu, wstrzymano dalszą ewakuację. Wznowiono ją dopiero po spełnieniu polskiego żądania<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 194.</ref>. Proces '''rozbrajania oddziałów niemieckich''' w szeroko rozumianych '''okolicach Częstochowy''' miał zorganizowany przebieg. Przykładowo, w odniesieniu do '''[[Kłobuck\|Kłobucka]]''' warto przytoczyć relację Bolesława Sawickiego, pracownika majątku Ostrowy (do wojny 1914-18 była to własność wielkiego księcia Michała Aleksandrowicza Romanowa). Odzyskiwanie niepodległości w Kłobucku, wyglądało następująco:[[Plik:5. Częstochowa magistrat, POLONA, domena publiczna.jpg\|mały\|Częstochowa, magistrat (Źródło: POLONA, domena publiczna)]]<blockquote>W drugiej połowie 1918 roku zorganizowałem w majątku […] potajemnie Straż Obywatelską, a na miesiąc przed wyjściem Niemców cały majątek pozostał pod moją opieką. Nikt nic nie ukradł, nic nie zniszczył, a sami Niemcy byli otoczeni posterunkami, aby ze spraw majątkowych nic nie sprzedawali amatorom cudzej własności. Dopiero sprowadzony oddział konnicy z karabinami maszynowymi wyprowadził otoczonych do Częstochowy<ref>AAN, MRiRR, sygn. 726. List B. Sawickiego do Wydziału Rolnictwa Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach, dat. 4 marca 1922 roku. Szerzej o tym majątku zob. D. Złotkowski, ''Gospodarka w „Dominium Kłobuckim” w XIX-XX wieku'', Częstochowa 2018.</ref>.</blockquote>Relację uzupełniała informacja „Gońca Częstochowskiego”, podając następujący skład Komitetu Straży Obywatelskiej: prezes rejent Lucjusz Bugajski, członkowie: ks. kanonik Antoni Zagajewski, burmistrz Bronisław Matuszewicz, sędzia pokoju Feliks Wolski, ławnik Andrzej Klepacz i wspomniany Antoni Orłowski, administrator majątku Zagórze<ref>''Kronika. Z Kłobucka,'' [w:] „Goniec Częstochowski” 1918, nr 246, s. 3.</ref>. Podobnie, w położonej na północny-zachód od Częstochowy Praszce rozbrajano Niemców. Według Stanisława Krzemińskiego z POW:<blockquote>Na terenie nadgranicznym systematycznie rozbrajano i usuwano oddziałki wojska i posterunki żandarmerii. Część Niemców ratowała się ucieczką przez graniczną Prosnę. […] Podczas usuwania okupantów z nadgranicznej Praszki doszło do walk z żandarmami. Niemcy rzucili kilka granatów i z pośpiechem wycofali się, zabierając ze sobą rannego żandarma. Natychmiast po wyzwoleniu miasteczka, 11 listopada peowiacy spalili most kolejki wąskotorowej miedzy Praszką a Kowalami, aby utrudnić przejazd od strony Wielunia. Jednak Niemcy naprawili most i przejechali, Na tym jednak nie koniec. Następnego dnia wkroczył do Praszki z terenu Niemiec silny oddział i pomaszerował na spotkanie kolumny nadciągającej od strony [[Rudniki\|Rudnik]]. Peowiacy, uzbrojeni zaledwie w 8 karabinów zdobytych poprzedniej nocy, w dodatku nie mając amunicji, musieli ustąpić i Niemców przepuścili<ref>''Z odpowiedzi Stanisława Krzemińskiego na ankietę Wojskowego Biura Historycznego z 1934 roku przedstawiającej rozbrojenie okupantów w Praszce,'' [w:] P. Łossowski, P. Stawecki (oprac.), ''Listopad 1918 we wspomnieniach i'' relacjach, Warszawa 1988, s. 253-255.</ref>.[[Plik:6. “Goniec Częstochowski” – rozkaz Józefa Piłsudskiego z 12 listopada 1918 r., Śląska Biblioteka Cyfrowa.jpg\|mały\|„Goniec Częstochowski” – rozkaz Józefa Piłsudskiego z 12 listopada 1918 r. (Źródło: ŚBC)]]</blockquote>
	[[Plik:5. ~~Częstochowa magistrat, POLONA~~, ~~domena publiczna~~.jpg\|mały\|~~Częstochowa, magistrat~~ (Źródło: ~~POLONA, domena publiczna~~)]]
	Z kolei Nikodem Trzepizur, członek POW z obwodu Truskolasy, informował:<blockquote>Do akcji przystąpiono w tym rejonie wieczorem 10 listopada. Rozbrojono „fesztrów” i nielicznych żołnierzy. O godzinie 10 wieczorem na kordonie przy pomocy dwóch niemieckich żołnierzy – Polaków z Poznańskiego – zerwaliśmy niemiecką „fanę", a powiesiliśmy polski sztandar z Białym Orłem. </blockquote>11 listopada kontynuowano akcję rozbrajania, zdobywając broń nie tylko na miejscowych posterunkach, lecz również odbierając ją niemieckim żołnierzom, którzy przychodzili z głębi Polski. Po południu nadciągnął z pomocą wachmistrz Jan Lang z „grupą studentów i innych chłopaków” z Częstochowy. Wspólnymi siłami obstawiono granicę w Herbach<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 193.</ref>.		Z kolei Nikodem Trzepizur, członek POW z obwodu Truskolasy, informował:<blockquote>Do akcji przystąpiono w tym rejonie wieczorem 10 listopada. Rozbrojono „fesztrów” i nielicznych żołnierzy. O godzinie 10 wieczorem na kordonie przy pomocy dwóch niemieckich żołnierzy – Polaków z Poznańskiego – zerwaliśmy niemiecką „fanę", a powiesiliśmy polski sztandar z Białym Orłem. </blockquote>11 listopada kontynuowano akcję rozbrajania, zdobywając broń nie tylko na miejscowych posterunkach, lecz również odbierając ją niemieckim żołnierzom, którzy przychodzili z głębi Polski. Po południu nadciągnął z pomocą wachmistrz Jan Lang z „grupą studentów i innych chłopaków” z Częstochowy. Wspólnymi siłami obstawiono granicę w Herbach<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 193.</ref>.

Linia 71:		Linia 70:

	== Podobieństwa i różnice w pamięci o 1918 roku w regionie i w Polsce ==		== Podobieństwa i różnice w pamięci o 1918 roku w regionie i w Polsce ==
	[[Plik:6. “Goniec Częstochowski” – rozkaz Józefa Piłsudskiego z 12 listopada 1918 r., Śląska Biblioteka Cyfrowa.jpg\|mały\|„Goniec Częstochowski” – rozkaz Józefa Piłsudskiego z 12 listopada 1918 r. (Źródło: ŚBC)]]
	Przez okres międzywojenny, zwłaszcza od ustanowienia dnia 11 listopada świętem państwowym, co faktycznie nastąpiło w 1926 roku<ref>Józef Piłsudski, „będący wówczas premierem, okólnikiem z 8 listopada 1926 roku nakazał ministrom, aby w swych resortach uczynili dzień 11 listopada wolnym od pracy, co dotyczyło również szkolnictwa”, s. 223. Zob. K. Spruch, ''Święto Niepodległości w Częstochowskich jednostkach wojskowych'', [w:] R. Szwed (red.), ''Tradycje 11 listopada w Częstochowie'', Częstochowa 2008. s. 223 i I. Szumlas-Majzner, ''11 listopada w Częstochowie w Drugiej Rzeczypospolitej. Początki tradycji'', [w:] Tamże, s. 49.</ref>, a formalnie dopiero w 1937 roku<ref>Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, 1937, nr 33, poz. 255, s. 609.</ref>, społeczeństwo i władze Częstochowy organizowały uroczyste obchody. Ważnym ich elementem była zwykle msza święta, odprawiana na Jasnej Górze. Uroczysty charakter podkreślała obecność orkiestry strażackiej i oczywiście miejscowych jednostek Wojska Polskiego.		Przez okres międzywojenny, zwłaszcza od ustanowienia dnia 11 listopada świętem państwowym, co faktycznie nastąpiło w 1926 roku<ref>Józef Piłsudski, „będący wówczas premierem, okólnikiem z 8 listopada 1926 roku nakazał ministrom, aby w swych resortach uczynili dzień 11 listopada wolnym od pracy, co dotyczyło również szkolnictwa”, s. 223. Zob. K. Spruch, ''Święto Niepodległości w Częstochowskich jednostkach wojskowych'', [w:] R. Szwed (red.), ''Tradycje 11 listopada w Częstochowie'', Częstochowa 2008. s. 223 i I. Szumlas-Majzner, ''11 listopada w Częstochowie w Drugiej Rzeczypospolitej. Początki tradycji'', [w:] Tamże, s. 49.</ref>, a formalnie dopiero w 1937 roku<ref>Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, 1937, nr 33, poz. 255, s. 609.</ref>, społeczeństwo i władze Częstochowy organizowały uroczyste obchody. Ważnym ich elementem była zwykle msza święta, odprawiana na Jasnej Górze. Uroczysty charakter podkreślała obecność orkiestry strażackiej i oczywiście miejscowych jednostek Wojska Polskiego.

Praktykant: /* Co się stało jesienią 1918 roku? */

2024-10-01T17:17:57Z

Co się stało jesienią 1918 roku?

← poprzednia wersja		Wersja z 19:17, 1 paź 2024
Linia 57:		Linia 57:
	Właściwa część Częstochowy niepodległość powitała później. Dopiero '''11 listopada''' oddziały POW przemaszerowały przez miasto, '''zajęto magistrat''', wystawiając tam warty oraz '''rozbrajano''' mniejsze grupy '''żołnierzy niemieckich'''. Opanowano także '''główny dworzec''' kolejowy. Gdy wieczorem jazda niemiecka z licznymi taborami opuściła koszary [[Zawada\|Zawady]]. Niemców zatrzymano dopiero w Kawodrzy. Żołnierze POW zabezpieczali pozostawione w koszarach Zawady mienie przed rabunkiem<ref>R. Szwed, ''U progu niepodległości''…, s. 15.</ref>. Zajmowano również inne ważne budynki w mieście takie jak: '''pocztę''', '''szpital''' w domu księcia.		Właściwa część Częstochowy niepodległość powitała później. Dopiero '''11 listopada''' oddziały POW przemaszerowały przez miasto, '''zajęto magistrat''', wystawiając tam warty oraz '''rozbrajano''' mniejsze grupy '''żołnierzy niemieckich'''. Opanowano także '''główny dworzec''' kolejowy. Gdy wieczorem jazda niemiecka z licznymi taborami opuściła koszary [[Zawada\|Zawady]]. Niemców zatrzymano dopiero w Kawodrzy. Żołnierze POW zabezpieczali pozostawione w koszarach Zawady mienie przed rabunkiem<ref>R. Szwed, ''U progu niepodległości''…, s. 15.</ref>. Zajmowano również inne ważne budynki w mieście takie jak: '''pocztę''', '''szpital''' w domu księcia.

	Wyzwalanie miasta nie obyło się jednak bez walki. Do poważniejszych '''starć''' doszło '''na ulicy Teatralnej''' czy w czasie próby zajęcia '''fabryki Peltzerów'''<ref>Tamże, s. 16.</ref>. 11 listopada akcja ze strony polskiej skierowała się przede wszystkim przeciwko tym oddziałom, które nie chciały złożyć broni. Należał do nich głównie batalion stacjonujący przy III Alei.<blockquote>Zadanie polegało na tym – relacjonuje Józef Kaźmierczak – aby na ten oporny batalion napaść i sterroryzować, a więc trzeba było wykonać tę akcję brawurowo […]. Powstało zamieszanie wśród wojska niemieckiego, tak że po paru minutach każdy z nas był uzbrojony. Dowództwo skapitulowało. Oddano broń, amunicję i wszystkie zapasy żywności, prosząc, aby im pozostawiono kilka karabinów dla ochrony taboru, trochę amunicji, żywności i kilka wozów, aby mogli wrócić do ojczyzny. Zostało to uwzględnione.</blockquote>		Wyzwalanie miasta nie obyło się jednak bez walki. Do poważniejszych '''starć''' doszło '''na ulicy Teatralnej''' czy w czasie próby zajęcia '''fabryki Peltzerów'''<ref>Tamże, s. 16.</ref>. 11 listopada akcja ze strony polskiej skierowała się przede wszystkim przeciwko tym oddziałom, które nie chciały złożyć broni. Należał do nich głównie batalion stacjonujący przy III Alei.[[Plik:4. Odezwa Częstochowskiego Wydziału Centralnego Komitetu Narodowego, POLONA, domena publiczna.jpg\|mały\|Odezwa Częstochowskiego Wydziału Centralnego Komitetu Narodowego (Źródło: POLONA, domena publiczna)]]<blockquote>Zadanie polegało na tym – relacjonuje Józef Kaźmierczak – aby na ten oporny batalion napaść i sterroryzować, a więc trzeba było wykonać tę akcję brawurowo […]. Powstało zamieszanie wśród wojska niemieckiego, tak że po paru minutach każdy z nas był uzbrojony. Dowództwo skapitulowało. Oddano broń, amunicję i wszystkie zapasy żywności, prosząc, aby im pozostawiono kilka karabinów dla ochrony taboru, trochę amunicji, żywności i kilka wozów, aby mogli wrócić do ojczyzny. Zostało to uwzględnione.</blockquote>
	[[Plik:4. Odezwa Częstochowskiego Wydziału Centralnego Komitetu Narodowego, POLONA, domena publiczna.jpg\|mały\|Odezwa Częstochowskiego Wydziału Centralnego Komitetu Narodowego (Źródło: POLONA, domena publiczna)]]
	Późnym wieczorem 11 listopada żołnierze niemieccy zaczęli wreszcie opuszczać Częstochowę, udając się w stronę Herbów. Mimo to strzelanina, z małymi przerwami, trwała całą noc. '''Zginął''' wówczas uczeń '''Władysław Zagórski'''. Niektóre oddziały pozostały nadal w mieście, zaciekle broniąc dostępu do składów na tzw. Malarni i Częstochowiance. Mieściły się tam wielkie zapasy żywności i sprzętu wojskowego, w tym także samochody oraz amunicja, wartości około 200 mln marek. Zapasów tych Niemcom nie udało się wywieźć. Skapitulowali przed ciągle powiększającymi swe siły oddziałami polskimi<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 194.</ref>. Stopniowo organizowano polskie władze. Dowódcą Okręgu Wojskowego w Częstochowie był '''płk''' '''Antoni Jastrzębski''', a komendantem policji ppor. Belina-Prażmowski<ref>R. Szwed, ''U progu niepodległości''…, s. 16.</ref>. Ewakuacja wojsk pruskich z obszaru Częstochowy została przeprowadzona przy wykorzystaniu kolei Herby-Częstochowa. Była to najkrótsza i stosunkowo najszybsza droga powrotna. Istotne znaczenie miał tu fakt, o którym „Goniec Częstochowski” informował już 10 listopada w artykule zatytułowanym „Kolej herbska pod polskim zarządem”. W artykule napisano:<blockquote>Droga żelazna Herbsko-Kielecka znajduje się już pod zarządem polskim. Dyrektorem kolei naznaczony został przez władze polskie dawny jej dyrektor inż. Jakubowski<ref>''Kolej herbska pod polskim zarządem'', [w:] „Goniec Częstochowski” nr 242, 10 listopada 1918 roku, s. 3.</ref>.</blockquote>Strona polska mogła więc dyktować Niemcom warunki. Toteż gdy po wysłaniu pierwszego transportu Niemcy nie chcieli zwrócić pociągu, wstrzymano dalszą ewakuację. Wznowiono ją dopiero po spełnieniu polskiego żądania<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 194.</ref>. Proces '''rozbrajania oddziałów niemieckich''' w szeroko rozumianych '''okolicach Częstochowy''' miał zorganizowany przebieg. Przykładowo, w odniesieniu do '''[[Kłobuck\|Kłobucka]]''' warto przytoczyć relację Bolesława Sawickiego, pracownika majątku Ostrowy (do wojny 1914-18 była to własność wielkiego księcia Michała Aleksandrowicza Romanowa). Odzyskiwanie niepodległości w Kłobucku, wyglądało następująco:<blockquote>W drugiej połowie 1918 roku zorganizowałem w majątku […] potajemnie Straż Obywatelską, a na miesiąc przed wyjściem Niemców cały majątek pozostał pod moją opieką. Nikt nic nie ukradł, nic nie zniszczył, a sami Niemcy byli otoczeni posterunkami, aby ze spraw majątkowych nic nie sprzedawali amatorom cudzej własności. Dopiero sprowadzony oddział konnicy z karabinami maszynowymi wyprowadził otoczonych do Częstochowy<ref>AAN, MRiRR, sygn. 726. List B. Sawickiego do Wydziału Rolnictwa Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach, dat. 4 marca 1922 roku. Szerzej o tym majątku zob. D. Złotkowski, ''Gospodarka w „Dominium Kłobuckim” w XIX-XX wieku'', Częstochowa 2018.</ref>.</blockquote>Relację uzupełniała informacja „Gońca Częstochowskiego”, podając następujący skład Komitetu Straży Obywatelskiej: prezes rejent Lucjusz Bugajski, członkowie: ks. kanonik Antoni Zagajewski, burmistrz Bronisław Matuszewicz, sędzia pokoju Feliks Wolski, ławnik Andrzej Klepacz i wspomniany Antoni Orłowski, administrator majątku Zagórze<ref>''Kronika. Z Kłobucka,'' [w:] „Goniec Częstochowski” 1918, nr 246, s. 3.</ref>. Podobnie, w położonej na północny-zachód od Częstochowy Praszce rozbrajano Niemców. Według Stanisława Krzemińskiego z POW:<blockquote>Na terenie nadgranicznym systematycznie rozbrajano i usuwano oddziałki wojska i posterunki żandarmerii. Część Niemców ratowała się ucieczką przez graniczną Prosnę. […] Podczas usuwania okupantów z nadgranicznej Praszki doszło do walk z żandarmami. Niemcy rzucili kilka granatów i z pośpiechem wycofali się, zabierając ze sobą rannego żandarma. Natychmiast po wyzwoleniu miasteczka, 11 listopada peowiacy spalili most kolejki wąskotorowej miedzy Praszką a Kowalami, aby utrudnić przejazd od strony Wielunia. Jednak Niemcy naprawili most i przejechali, Na tym jednak nie koniec. Następnego dnia wkroczył do Praszki z terenu Niemiec silny oddział i pomaszerował na spotkanie kolumny nadciągającej od strony [[Rudniki\|Rudnik]]. Peowiacy, uzbrojeni zaledwie w 8 karabinów zdobytych poprzedniej nocy, w dodatku nie mając amunicji, musieli ustąpić i Niemców przepuścili<ref>''Z odpowiedzi Stanisława Krzemińskiego na ankietę Wojskowego Biura Historycznego z 1934 roku przedstawiającej rozbrojenie okupantów w Praszce,'' [w:] P. Łossowski, P. Stawecki (oprac.), ''Listopad 1918 we wspomnieniach i'' relacjach, Warszawa 1988, s. 253-255.</ref>.</blockquote>		Późnym wieczorem 11 listopada żołnierze niemieccy zaczęli wreszcie opuszczać Częstochowę, udając się w stronę Herbów. Mimo to strzelanina, z małymi przerwami, trwała całą noc. '''Zginął''' wówczas uczeń '''Władysław Zagórski'''. Niektóre oddziały pozostały nadal w mieście, zaciekle broniąc dostępu do składów na tzw. Malarni i Częstochowiance. Mieściły się tam wielkie zapasy żywności i sprzętu wojskowego, w tym także samochody oraz amunicja, wartości około 200 mln marek. Zapasów tych Niemcom nie udało się wywieźć. Skapitulowali przed ciągle powiększającymi swe siły oddziałami polskimi<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 194.</ref>. Stopniowo organizowano polskie władze. Dowódcą Okręgu Wojskowego w Częstochowie był '''płk''' '''Antoni Jastrzębski''', a komendantem policji ppor. Belina-Prażmowski<ref>R. Szwed, ''U progu niepodległości''…, s. 16.</ref>. Ewakuacja wojsk pruskich z obszaru Częstochowy została przeprowadzona przy wykorzystaniu kolei Herby-Częstochowa. Była to najkrótsza i stosunkowo najszybsza droga powrotna. Istotne znaczenie miał tu fakt, o którym „Goniec Częstochowski” informował już 10 listopada w artykule zatytułowanym „Kolej herbska pod polskim zarządem”. W artykule napisano:<blockquote>Droga żelazna Herbsko-Kielecka znajduje się już pod zarządem polskim. Dyrektorem kolei naznaczony został przez władze polskie dawny jej dyrektor inż. Jakubowski<ref>''Kolej herbska pod polskim zarządem'', [w:] „Goniec Częstochowski” nr 242, 10 listopada 1918 roku, s. 3.</ref>.</blockquote>Strona polska mogła więc dyktować Niemcom warunki. Toteż gdy po wysłaniu pierwszego transportu Niemcy nie chcieli zwrócić pociągu, wstrzymano dalszą ewakuację. Wznowiono ją dopiero po spełnieniu polskiego żądania<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 194.</ref>. Proces '''rozbrajania oddziałów niemieckich''' w szeroko rozumianych '''okolicach Częstochowy''' miał zorganizowany przebieg. Przykładowo, w odniesieniu do '''[[Kłobuck\|Kłobucka]]''' warto przytoczyć relację Bolesława Sawickiego, pracownika majątku Ostrowy (do wojny 1914-18 była to własność wielkiego księcia Michała Aleksandrowicza Romanowa). Odzyskiwanie niepodległości w Kłobucku, wyglądało następująco:<blockquote>W drugiej połowie 1918 roku zorganizowałem w majątku […] potajemnie Straż Obywatelską, a na miesiąc przed wyjściem Niemców cały majątek pozostał pod moją opieką. Nikt nic nie ukradł, nic nie zniszczył, a sami Niemcy byli otoczeni posterunkami, aby ze spraw majątkowych nic nie sprzedawali amatorom cudzej własności. Dopiero sprowadzony oddział konnicy z karabinami maszynowymi wyprowadził otoczonych do Częstochowy<ref>AAN, MRiRR, sygn. 726. List B. Sawickiego do Wydziału Rolnictwa Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach, dat. 4 marca 1922 roku. Szerzej o tym majątku zob. D. Złotkowski, ''Gospodarka w „Dominium Kłobuckim” w XIX-XX wieku'', Częstochowa 2018.</ref>.</blockquote>Relację uzupełniała informacja „Gońca Częstochowskiego”, podając następujący skład Komitetu Straży Obywatelskiej: prezes rejent Lucjusz Bugajski, członkowie: ks. kanonik Antoni Zagajewski, burmistrz Bronisław Matuszewicz, sędzia pokoju Feliks Wolski, ławnik Andrzej Klepacz i wspomniany Antoni Orłowski, administrator majątku Zagórze<ref>''Kronika. Z Kłobucka,'' [w:] „Goniec Częstochowski” 1918, nr 246, s. 3.</ref>. Podobnie, w położonej na północny-zachód od Częstochowy Praszce rozbrajano Niemców. Według Stanisława Krzemińskiego z POW:<blockquote>Na terenie nadgranicznym systematycznie rozbrajano i usuwano oddziałki wojska i posterunki żandarmerii. Część Niemców ratowała się ucieczką przez graniczną Prosnę. […] Podczas usuwania okupantów z nadgranicznej Praszki doszło do walk z żandarmami. Niemcy rzucili kilka granatów i z pośpiechem wycofali się, zabierając ze sobą rannego żandarma. Natychmiast po wyzwoleniu miasteczka, 11 listopada peowiacy spalili most kolejki wąskotorowej miedzy Praszką a Kowalami, aby utrudnić przejazd od strony Wielunia. Jednak Niemcy naprawili most i przejechali, Na tym jednak nie koniec. Następnego dnia wkroczył do Praszki z terenu Niemiec silny oddział i pomaszerował na spotkanie kolumny nadciągającej od strony [[Rudniki\|Rudnik]]. Peowiacy, uzbrojeni zaledwie w 8 karabinów zdobytych poprzedniej nocy, w dodatku nie mając amunicji, musieli ustąpić i Niemców przepuścili<ref>''Z odpowiedzi Stanisława Krzemińskiego na ankietę Wojskowego Biura Historycznego z 1934 roku przedstawiającej rozbrojenie okupantów w Praszce,'' [w:] P. Łossowski, P. Stawecki (oprac.), ''Listopad 1918 we wspomnieniach i'' relacjach, Warszawa 1988, s. 253-255.</ref>.</blockquote>
	[[Plik:5. Częstochowa magistrat, POLONA, domena publiczna.jpg\|mały\|Częstochowa, magistrat (Źródło: POLONA, domena publiczna)]]		[[Plik:5. Częstochowa magistrat, POLONA, domena publiczna.jpg\|mały\|Częstochowa, magistrat (Źródło: POLONA, domena publiczna)]]

Praktykant: /* Dążenia niepodległościowe przed 1918 rokiem */

2024-10-01T17:17:22Z

Dążenia niepodległościowe przed 1918 rokiem

Podgląd zmian

Praktykant o 17:13, 1 paź 2024

2024-10-01T17:13:04Z

← poprzednia wersja		Wersja z 19:13, 1 paź 2024
Linia 6:		Linia 6:
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]
			[[Plik:1. Mapa ze strony Platforma Edukacji Regionalnej Eduś (www.edus.ibrbs.pl) Częstochowa.jpg\|mały\|499x499px\|Powiat częstochowski w I połowie XIX wieku (Źródło: www.edus.ibrbs.pl)]]
	''Artykuł pierwotnie ukazał się w ramach projektu Debaty IBR''		''Artykuł pierwotnie ukazał się w ramach projektu Debaty IBR''

Praktykant: /* Przypisy */

2024-10-01T17:06:45Z

Przypisy

← poprzednia wersja		Wersja z 19:06, 1 paź 2024
Linia 137:		Linia 137:

	== Przypisy ==		== Przypisy ==
			<references/>

Praktykant: /* Miejsca pamięci */

2024-10-01T17:06:32Z

Miejsca pamięci

← poprzednia wersja		Wersja z 19:06, 1 paź 2024
Linia 106:		Linia 106:

	Podjęte po 1945 roku przez komunistów próby zdyskredytowania postaci J. Piłsudskiego i zastąpienia pamięci o nim innymi „wartościami”. Przez lata nie zezwalano na odbudowę pomnika J. Piłsudskiego, a na centralnym placu miasta Placu W. Biegańskiego, przy ratuszu miejskim, w latach 1968-1990 stał pomnik Wdzięczności Armii Radzieckiej będący dziełem prof. M. Koniecznego (była to zresztą kolejna wersja pomnika)<ref>B. Snoch, dz. cyt. s. 132.</ref>. Odzyskanie przez naród polski prawa do pamięci zbiorowej po 1989 roku sprawiło, że narzucony pomnik usunięto. Społeczeństwo Częstochowy zdecydowało by na tym miejscu stanął pomnik Józefa Piłsudskiego jednego z twórców polskiej niepodległości w 1918 roku<ref>„Stojący od 8 listopada 1997 na placu Biegańskiego pomnik Marszałka Józefa Piłsudskiego, jest nową wersją pomnika autorstwa prof. Stanisława Słoniny (ASP Warszawa). Patrz APCz., Mag.Cz, sygn. 5725, k. 19, 20-21; APCz., Mag.Cz, sygn. 5695; APCz, Mag.Cz., sygn. 5700; F. Sobalski, ''Z dziejów pomnika Józefa Piłsudskiego w Częstochowie'', [w:] ''Częstochowy drogi ku niepodległości''…, s. 279-289. Cyt. za I. Szumlas-Majzner, ''11 listopada w Częstochowie'', [w:] R. Szwed (red.), ''Tradycje 11 listopada w Częstochowie''…, przypis 47. s. 61. Zob. także: J. Kapsa, ''Święto Niepodległości i opozycja demokratyczna lat osiemdziesiątych w Częstochowie'', [w:] R. Szwed (red.), ''Tradycje 11 listopada w Częstochowie''…, s. 247-283.</ref>.		Podjęte po 1945 roku przez komunistów próby zdyskredytowania postaci J. Piłsudskiego i zastąpienia pamięci o nim innymi „wartościami”. Przez lata nie zezwalano na odbudowę pomnika J. Piłsudskiego, a na centralnym placu miasta Placu W. Biegańskiego, przy ratuszu miejskim, w latach 1968-1990 stał pomnik Wdzięczności Armii Radzieckiej będący dziełem prof. M. Koniecznego (była to zresztą kolejna wersja pomnika)<ref>B. Snoch, dz. cyt. s. 132.</ref>. Odzyskanie przez naród polski prawa do pamięci zbiorowej po 1989 roku sprawiło, że narzucony pomnik usunięto. Społeczeństwo Częstochowy zdecydowało by na tym miejscu stanął pomnik Józefa Piłsudskiego jednego z twórców polskiej niepodległości w 1918 roku<ref>„Stojący od 8 listopada 1997 na placu Biegańskiego pomnik Marszałka Józefa Piłsudskiego, jest nową wersją pomnika autorstwa prof. Stanisława Słoniny (ASP Warszawa). Patrz APCz., Mag.Cz, sygn. 5725, k. 19, 20-21; APCz., Mag.Cz, sygn. 5695; APCz, Mag.Cz., sygn. 5700; F. Sobalski, ''Z dziejów pomnika Józefa Piłsudskiego w Częstochowie'', [w:] ''Częstochowy drogi ku niepodległości''…, s. 279-289. Cyt. za I. Szumlas-Majzner, ''11 listopada w Częstochowie'', [w:] R. Szwed (red.), ''Tradycje 11 listopada w Częstochowie''…, przypis 47. s. 61. Zob. także: J. Kapsa, ''Święto Niepodległości i opozycja demokratyczna lat osiemdziesiątych w Częstochowie'', [w:] R. Szwed (red.), ''Tradycje 11 listopada w Częstochowie''…, s. 247-283.</ref>.

			== Bibliografia ==

			# AAN, MRiRR, sygn. 726. List B. Sawickiego do Wydziału Rolnictwa Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach, dat. 4 marca 1922 roku.
			# Czarnota A., ''Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych'', Katowice 1964.
			# ''Częstochowa. Dzieje miasta i klasztoru jasnogórskiego. W czasach Polski Odrodzonej i drugiej wojny światowej 1918-1945. t. 3'', Częstochowa 2006.
			# Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, 1937.
			# ''Encyklopedia powstań śląskich'', Opole 1982.
			# „Goniec Częstochowski” 1918, nr 246, s. 3.
			# „Goniec Częstochowski” nr 242, 10 listopada 1918 roku.
			# „Goniec Częstochowski” nr 243, 12 listopada 1918 roku.
			# „Goniec Częstochowski” nr 245, 14 listopada 1918 roku.
			# „Goniec Częstochowski” z 1 listopada 1925 roku nr 253.
			# „Goniec Częstochowski” z 3 listopada 1925 roku nr 254.
			# Kersten K. (red.), ''Częstochowa. Dzieje miasta i klasztoru jasnogórskiego. t. 4. Dzieje miasta i klasztoru po 1945 roku'', Częstochowa 2007.
			# Kiryk F. (red.), ''Częstochowa. Dzieje miasta i klasztoru jasnogórskiego. t. 1. Okres staropolski'', Częstochowa 2002.
			# Kołodziejczyk R. (red.), ''Częstochowa. Dzieje miasta i klasztoru jasnogórskiego. t. 2. W okresie niewoli 1793-''1918, Częstochowa 2005.
			# Kosmala W., ''74 Górnośląski Pułk Piechoty wkracza do Lublińca'', „Szkice Lublinieckie” Nr 1 (1986).
			# „Kreis-Blatt. Gazeta Powiatowa”, 2: 1916, nr 48.
			# Kurus A., ''Czołgi na przedmieściach. 7 Dywizja Piechoty w obronie Częstochowy 1-3 września 1939 roku'', Oświęcim 2015.
			# Lompa J., ''Przewodnik po Częstochowie'', Warszawa 1860.
			# Łossowski P. , ''Zerwane pęta. Usunięcie okupantów z ziem polskich w listopadzie 1918 roku'', Warszawa 1986.
			# Łossowski P., Stawecki P. (oprac.), ''Listopad 1918 we wspomnieniach i'' relacjach, Warszawa 1988.
			# Palus W., Szwed R. (red.), ''Wielkie i małe problemy Częstochowy w Polsce Odrodzonej (1918-1939)'', Częstochowa 1996, s. 257-266.
			# Snoch B. , ''Mała encyklopedia Częstochowy'', Częstochowa 2002.
			# Szwed R. (red.), ''Częstochowa. Dzieje miasta i klasztoru jasnogórskiego. t. 3. W czasach Polski Odrodzonej i drugiej wojny światowej 1918-''1945, Częstochowa 2006.
			# Szwed R. (red.), ''Tradycje 11 listopada w Częstochowie'', Częstochowa 2008.
			# Szwed R. (red.), ''Tradycje 11 listopada w Częstochowie'', Częstochowa 2008.
			# Złotkowski D., ''Gospodarka w „Dominium Kłobuckim” w XIX-XX wieku'', Częstochowa 2018.

			== Przypisy ==

← poprzednia wersja		Wersja z 19:17, 1 paź 2024
Linia 57:		Linia 57:
	Właściwa część Częstochowy niepodległość powitała później. Dopiero '''11 listopada''' oddziały POW przemaszerowały przez miasto, '''zajęto magistrat''', wystawiając tam warty oraz '''rozbrajano''' mniejsze grupy '''żołnierzy niemieckich'''. Opanowano także '''główny dworzec''' kolejowy. Gdy wieczorem jazda niemiecka z licznymi taborami opuściła koszary [[Zawada\|Zawady]]. Niemców zatrzymano dopiero w Kawodrzy. Żołnierze POW zabezpieczali pozostawione w koszarach Zawady mienie przed rabunkiem<ref>R. Szwed, ''U progu niepodległości''…, s. 15.</ref>. Zajmowano również inne ważne budynki w mieście takie jak: '''pocztę''', '''szpital''' w domu księcia.		Właściwa część Częstochowy niepodległość powitała później. Dopiero '''11 listopada''' oddziały POW przemaszerowały przez miasto, '''zajęto magistrat''', wystawiając tam warty oraz '''rozbrajano''' mniejsze grupy '''żołnierzy niemieckich'''. Opanowano także '''główny dworzec''' kolejowy. Gdy wieczorem jazda niemiecka z licznymi taborami opuściła koszary [[Zawada\|Zawady]]. Niemców zatrzymano dopiero w Kawodrzy. Żołnierze POW zabezpieczali pozostawione w koszarach Zawady mienie przed rabunkiem<ref>R. Szwed, ''U progu niepodległości''…, s. 15.</ref>. Zajmowano również inne ważne budynki w mieście takie jak: '''pocztę''', '''szpital''' w domu księcia.

	Wyzwalanie miasta nie obyło się jednak bez walki. Do poważniejszych '''starć''' doszło '''na ulicy Teatralnej''' czy w czasie próby zajęcia '''fabryki Peltzerów'''<ref>Tamże, s. 16.</ref>. 11 listopada akcja ze strony polskiej skierowała się przede wszystkim przeciwko tym oddziałom, które nie chciały złożyć broni. Należał do nich głównie batalion stacjonujący przy III Alei.<blockquote>Zadanie polegało na tym – relacjonuje Józef Kaźmierczak – aby na ten oporny batalion napaść i sterroryzować, a więc trzeba było wykonać tę akcję brawurowo […]. Powstało zamieszanie wśród wojska niemieckiego, tak że po paru minutach każdy z nas był uzbrojony. Dowództwo skapitulowało. Oddano broń, amunicję i wszystkie zapasy żywności, prosząc, aby im pozostawiono kilka karabinów dla ochrony taboru, trochę amunicji, żywności i kilka wozów, aby mogli wrócić do ojczyzny. Zostało to uwzględnione.</blockquote>		Wyzwalanie miasta nie obyło się jednak bez walki. Do poważniejszych '''starć''' doszło '''na ulicy Teatralnej''' czy w czasie próby zajęcia '''fabryki Peltzerów'''<ref>Tamże, s. 16.</ref>. 11 listopada akcja ze strony polskiej skierowała się przede wszystkim przeciwko tym oddziałom, które nie chciały złożyć broni. Należał do nich głównie batalion stacjonujący przy III Alei.[[Plik:4. Odezwa Częstochowskiego Wydziału Centralnego Komitetu Narodowego, POLONA, domena publiczna.jpg\|mały\|Odezwa Częstochowskiego Wydziału Centralnego Komitetu Narodowego (Źródło: POLONA, domena publiczna)]]<blockquote>Zadanie polegało na tym – relacjonuje Józef Kaźmierczak – aby na ten oporny batalion napaść i sterroryzować, a więc trzeba było wykonać tę akcję brawurowo […]. Powstało zamieszanie wśród wojska niemieckiego, tak że po paru minutach każdy z nas był uzbrojony. Dowództwo skapitulowało. Oddano broń, amunicję i wszystkie zapasy żywności, prosząc, aby im pozostawiono kilka karabinów dla ochrony taboru, trochę amunicji, żywności i kilka wozów, aby mogli wrócić do ojczyzny. Zostało to uwzględnione.</blockquote>
	[[Plik:4. Odezwa Częstochowskiego Wydziału Centralnego Komitetu Narodowego, POLONA, domena publiczna.jpg\|mały\|Odezwa Częstochowskiego Wydziału Centralnego Komitetu Narodowego (Źródło: POLONA, domena publiczna)]]
	Późnym wieczorem 11 listopada żołnierze niemieccy zaczęli wreszcie opuszczać Częstochowę, udając się w stronę Herbów. Mimo to strzelanina, z małymi przerwami, trwała całą noc. '''Zginął''' wówczas uczeń '''Władysław Zagórski'''. Niektóre oddziały pozostały nadal w mieście, zaciekle broniąc dostępu do składów na tzw. Malarni i Częstochowiance. Mieściły się tam wielkie zapasy żywności i sprzętu wojskowego, w tym także samochody oraz amunicja, wartości około 200 mln marek. Zapasów tych Niemcom nie udało się wywieźć. Skapitulowali przed ciągle powiększającymi swe siły oddziałami polskimi<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 194.</ref>. Stopniowo organizowano polskie władze. Dowódcą Okręgu Wojskowego w Częstochowie był '''płk''' '''Antoni Jastrzębski''', a komendantem policji ppor. Belina-Prażmowski<ref>R. Szwed, ''U progu niepodległości''…, s. 16.</ref>. Ewakuacja wojsk pruskich z obszaru Częstochowy została przeprowadzona przy wykorzystaniu kolei Herby-Częstochowa. Była to najkrótsza i stosunkowo najszybsza droga powrotna. Istotne znaczenie miał tu fakt, o którym „Goniec Częstochowski” informował już 10 listopada w artykule zatytułowanym „Kolej herbska pod polskim zarządem”. W artykule napisano:<blockquote>Droga żelazna Herbsko-Kielecka znajduje się już pod zarządem polskim. Dyrektorem kolei naznaczony został przez władze polskie dawny jej dyrektor inż. Jakubowski<ref>''Kolej herbska pod polskim zarządem'', [w:] „Goniec Częstochowski” nr 242, 10 listopada 1918 roku, s. 3.</ref>.</blockquote>Strona polska mogła więc dyktować Niemcom warunki. Toteż gdy po wysłaniu pierwszego transportu Niemcy nie chcieli zwrócić pociągu, wstrzymano dalszą ewakuację. Wznowiono ją dopiero po spełnieniu polskiego żądania<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 194.</ref>. Proces '''rozbrajania oddziałów niemieckich''' w szeroko rozumianych '''okolicach Częstochowy''' miał zorganizowany przebieg. Przykładowo, w odniesieniu do '''[[Kłobuck\|Kłobucka]]''' warto przytoczyć relację Bolesława Sawickiego, pracownika majątku Ostrowy (do wojny 1914-18 była to własność wielkiego księcia Michała Aleksandrowicza Romanowa). Odzyskiwanie niepodległości w Kłobucku, wyglądało następująco:<blockquote>W drugiej połowie 1918 roku zorganizowałem w majątku […] potajemnie Straż Obywatelską, a na miesiąc przed wyjściem Niemców cały majątek pozostał pod moją opieką. Nikt nic nie ukradł, nic nie zniszczył, a sami Niemcy byli otoczeni posterunkami, aby ze spraw majątkowych nic nie sprzedawali amatorom cudzej własności. Dopiero sprowadzony oddział konnicy z karabinami maszynowymi wyprowadził otoczonych do Częstochowy<ref>AAN, MRiRR, sygn. 726. List B. Sawickiego do Wydziału Rolnictwa Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach, dat. 4 marca 1922 roku. Szerzej o tym majątku zob. D. Złotkowski, ''Gospodarka w „Dominium Kłobuckim” w XIX-XX wieku'', Częstochowa 2018.</ref>.</blockquote>Relację uzupełniała informacja „Gońca Częstochowskiego”, podając następujący skład Komitetu Straży Obywatelskiej: prezes rejent Lucjusz Bugajski, członkowie: ks. kanonik Antoni Zagajewski, burmistrz Bronisław Matuszewicz, sędzia pokoju Feliks Wolski, ławnik Andrzej Klepacz i wspomniany Antoni Orłowski, administrator majątku Zagórze<ref>''Kronika. Z Kłobucka,'' [w:] „Goniec Częstochowski” 1918, nr 246, s. 3.</ref>. Podobnie, w położonej na północny-zachód od Częstochowy Praszce rozbrajano Niemców. Według Stanisława Krzemińskiego z POW:<blockquote>Na terenie nadgranicznym systematycznie rozbrajano i usuwano oddziałki wojska i posterunki żandarmerii. Część Niemców ratowała się ucieczką przez graniczną Prosnę. […] Podczas usuwania okupantów z nadgranicznej Praszki doszło do walk z żandarmami. Niemcy rzucili kilka granatów i z pośpiechem wycofali się, zabierając ze sobą rannego żandarma. Natychmiast po wyzwoleniu miasteczka, 11 listopada peowiacy spalili most kolejki wąskotorowej miedzy Praszką a Kowalami, aby utrudnić przejazd od strony Wielunia. Jednak Niemcy naprawili most i przejechali, Na tym jednak nie koniec. Następnego dnia wkroczył do Praszki z terenu Niemiec silny oddział i pomaszerował na spotkanie kolumny nadciągającej od strony [[Rudniki\|Rudnik]]. Peowiacy, uzbrojeni zaledwie w 8 karabinów zdobytych poprzedniej nocy, w dodatku nie mając amunicji, musieli ustąpić i Niemców przepuścili<ref>''Z odpowiedzi Stanisława Krzemińskiego na ankietę Wojskowego Biura Historycznego z 1934 roku przedstawiającej rozbrojenie okupantów w Praszce,'' [w:] P. Łossowski, P. Stawecki (oprac.), ''Listopad 1918 we wspomnieniach i'' relacjach, Warszawa 1988, s. 253-255.</ref>.</blockquote>		Późnym wieczorem 11 listopada żołnierze niemieccy zaczęli wreszcie opuszczać Częstochowę, udając się w stronę Herbów. Mimo to strzelanina, z małymi przerwami, trwała całą noc. '''Zginął''' wówczas uczeń '''Władysław Zagórski'''. Niektóre oddziały pozostały nadal w mieście, zaciekle broniąc dostępu do składów na tzw. Malarni i Częstochowiance. Mieściły się tam wielkie zapasy żywności i sprzętu wojskowego, w tym także samochody oraz amunicja, wartości około 200 mln marek. Zapasów tych Niemcom nie udało się wywieźć. Skapitulowali przed ciągle powiększającymi swe siły oddziałami polskimi<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 194.</ref>. Stopniowo organizowano polskie władze. Dowódcą Okręgu Wojskowego w Częstochowie był '''płk''' '''Antoni Jastrzębski''', a komendantem policji ppor. Belina-Prażmowski<ref>R. Szwed, ''U progu niepodległości''…, s. 16.</ref>. Ewakuacja wojsk pruskich z obszaru Częstochowy została przeprowadzona przy wykorzystaniu kolei Herby-Częstochowa. Była to najkrótsza i stosunkowo najszybsza droga powrotna. Istotne znaczenie miał tu fakt, o którym „Goniec Częstochowski” informował już 10 listopada w artykule zatytułowanym „Kolej herbska pod polskim zarządem”. W artykule napisano:<blockquote>Droga żelazna Herbsko-Kielecka znajduje się już pod zarządem polskim. Dyrektorem kolei naznaczony został przez władze polskie dawny jej dyrektor inż. Jakubowski<ref>''Kolej herbska pod polskim zarządem'', [w:] „Goniec Częstochowski” nr 242, 10 listopada 1918 roku, s. 3.</ref>.</blockquote>Strona polska mogła więc dyktować Niemcom warunki. Toteż gdy po wysłaniu pierwszego transportu Niemcy nie chcieli zwrócić pociągu, wstrzymano dalszą ewakuację. Wznowiono ją dopiero po spełnieniu polskiego żądania<ref>P. Łossowski, ''Zerwane pęta…'', s. 194.</ref>. Proces '''rozbrajania oddziałów niemieckich''' w szeroko rozumianych '''okolicach Częstochowy''' miał zorganizowany przebieg. Przykładowo, w odniesieniu do '''[[Kłobuck\|Kłobucka]]''' warto przytoczyć relację Bolesława Sawickiego, pracownika majątku Ostrowy (do wojny 1914-18 była to własność wielkiego księcia Michała Aleksandrowicza Romanowa). Odzyskiwanie niepodległości w Kłobucku, wyglądało następująco:<blockquote>W drugiej połowie 1918 roku zorganizowałem w majątku […] potajemnie Straż Obywatelską, a na miesiąc przed wyjściem Niemców cały majątek pozostał pod moją opieką. Nikt nic nie ukradł, nic nie zniszczył, a sami Niemcy byli otoczeni posterunkami, aby ze spraw majątkowych nic nie sprzedawali amatorom cudzej własności. Dopiero sprowadzony oddział konnicy z karabinami maszynowymi wyprowadził otoczonych do Częstochowy<ref>AAN, MRiRR, sygn. 726. List B. Sawickiego do Wydziału Rolnictwa Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach, dat. 4 marca 1922 roku. Szerzej o tym majątku zob. D. Złotkowski, ''Gospodarka w „Dominium Kłobuckim” w XIX-XX wieku'', Częstochowa 2018.</ref>.</blockquote>Relację uzupełniała informacja „Gońca Częstochowskiego”, podając następujący skład Komitetu Straży Obywatelskiej: prezes rejent Lucjusz Bugajski, członkowie: ks. kanonik Antoni Zagajewski, burmistrz Bronisław Matuszewicz, sędzia pokoju Feliks Wolski, ławnik Andrzej Klepacz i wspomniany Antoni Orłowski, administrator majątku Zagórze<ref>''Kronika. Z Kłobucka,'' [w:] „Goniec Częstochowski” 1918, nr 246, s. 3.</ref>. Podobnie, w położonej na północny-zachód od Częstochowy Praszce rozbrajano Niemców. Według Stanisława Krzemińskiego z POW:<blockquote>Na terenie nadgranicznym systematycznie rozbrajano i usuwano oddziałki wojska i posterunki żandarmerii. Część Niemców ratowała się ucieczką przez graniczną Prosnę. […] Podczas usuwania okupantów z nadgranicznej Praszki doszło do walk z żandarmami. Niemcy rzucili kilka granatów i z pośpiechem wycofali się, zabierając ze sobą rannego żandarma. Natychmiast po wyzwoleniu miasteczka, 11 listopada peowiacy spalili most kolejki wąskotorowej miedzy Praszką a Kowalami, aby utrudnić przejazd od strony Wielunia. Jednak Niemcy naprawili most i przejechali, Na tym jednak nie koniec. Następnego dnia wkroczył do Praszki z terenu Niemiec silny oddział i pomaszerował na spotkanie kolumny nadciągającej od strony [[Rudniki\|Rudnik]]. Peowiacy, uzbrojeni zaledwie w 8 karabinów zdobytych poprzedniej nocy, w dodatku nie mając amunicji, musieli ustąpić i Niemców przepuścili<ref>''Z odpowiedzi Stanisława Krzemińskiego na ankietę Wojskowego Biura Historycznego z 1934 roku przedstawiającej rozbrojenie okupantów w Praszce,'' [w:] P. Łossowski, P. Stawecki (oprac.), ''Listopad 1918 we wspomnieniach i'' relacjach, Warszawa 1988, s. 253-255.</ref>.</blockquote>
	[[Plik:5. Częstochowa magistrat, POLONA, domena publiczna.jpg\|mały\|Częstochowa, magistrat (Źródło: POLONA, domena publiczna)]]		[[Plik:5. Częstochowa magistrat, POLONA, domena publiczna.jpg\|mały\|Częstochowa, magistrat (Źródło: POLONA, domena publiczna)]]