1918 rok na Górnym Śląsku - Historia wersji

Praktykant o 12:41, 17 paź 2024

2024-10-17T12:41:39Z

← poprzednia wersja		Wersja z 14:41, 17 paź 2024
Linia 162:		Linia 162:
	# Szewczyk B. ,Kaczmarek R. (red.), ''I wojna światowa na Śląsku. Historia – literatura – kultura,'' Oświęcim 2016.		# Szewczyk B. ,Kaczmarek R. (red.), ''I wojna światowa na Śląsku. Historia – literatura – kultura,'' Oświęcim 2016.
	# Wycisło J., ''Ksiądz infułat Jan Kapica. Przywódca ludu górnośląskiego'', Pszczyna 1995.		# Wycisło J., ''Ksiądz infułat Jan Kapica. Przywódca ludu górnośląskiego'', Pszczyna 1995.

			== Przypisy ==
			<references/>

Praktykant o 12:37, 17 paź 2024

2024-10-17T12:37:42Z

← poprzednia wersja		Wersja z 14:37, 17 paź 2024
Linia 17:		Linia 17:
	# Rok 1918 w regionie w literaturze, sztuce i muzyce.		# Rok 1918 w regionie w literaturze, sztuce i muzyce.
	# Regionalni bohaterowie wydarzeń listopada 1918 roku: prosimy o wskazanie w postaci listy maksymalnie trzech nazwisk (ułożonych hierarchicznie według znaczenia dla regionu w 1918 roku) z krótkim jednozdaniowym uzasadnieniem dla każdej postaci.		# Regionalni bohaterowie wydarzeń listopada 1918 roku: prosimy o wskazanie w postaci listy maksymalnie trzech nazwisk (ułożonych hierarchicznie według znaczenia dla regionu w 1918 roku) z krótkim jednozdaniowym uzasadnieniem dla każdej postaci.
	# Współczesne miejsca pamięci wydarzeń 1918 roku w regionie.		# Współczesne miejsca pamięci wydarzeń 1918 roku w regionie<ref>Artykuł pierwotnie ukazał się w ramach projektu Debaty IBR.</ref>.

	Rocznicom ważnych wydarzeń historycznych towarzyszą zazwyczaj pełne patosu i dumy obchody. Stanowią one jednak również dobrą okazję do szerszego przypomnienia dylematów i wyborów bohaterów wydarzeń oraz rozważenia podwójnego znaczenia ich efektów: dla ówczesnych uczestników i dla nas dzisiaj. Zanim podejmę się rozwiązania tych zadań w kontekście [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] końca 1918 roku rozumianego tutaj jako ówczesna [[rejencja opolska]], dwie powiązane refleksje historiozoficzne. Nie nawiązują one bezpośrednio analizowanej materii historycznej, choć są istotne dla poniższego podejścia metodologicznego. Dotyczą one kulturowej genezy cezur i przełomów historycznych oraz najogólniej mówiąc kształtu dziejów.		Rocznicom ważnych wydarzeń historycznych towarzyszą zazwyczaj pełne patosu i dumy obchody. Stanowią one jednak również dobrą okazję do szerszego przypomnienia dylematów i wyborów bohaterów wydarzeń oraz rozważenia podwójnego znaczenia ich efektów: dla ówczesnych uczestników i dla nas dzisiaj. Zanim podejmę się rozwiązania tych zadań w kontekście [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] końca 1918 roku rozumianego tutaj jako ówczesna [[rejencja opolska]], dwie powiązane refleksje historiozoficzne. Nie nawiązują one bezpośrednio analizowanej materii historycznej, choć są istotne dla poniższego podejścia metodologicznego. Dotyczą one kulturowej genezy cezur i przełomów historycznych oraz najogólniej mówiąc kształtu dziejów.

Praktykant o 12:37, 17 paź 2024

2024-10-17T12:37:04Z

← poprzednia wersja		Wersja z 14:37, 17 paź 2024
Linia 7:		Linia 7:
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]
	[[Plik:1. Mapa ze strony Platforma Edukacji Regionalnej Eduś (www.edus.ibrbs.pl).jpg\|mały\|506x506px\|Prowincja Śląsk w Królestwie Prus i Cesarstwie Niemieckim w latach 1871-1914 (Źródło: www.edus.ibrbs.pl)]]		[[Plik:1. Mapa ze strony Platforma Edukacji Regionalnej Eduś (www.edus.ibrbs.pl).jpg\|mały\|506x506px\|Prowincja Śląsk w Królestwie Prus i Cesarstwie Niemieckim w latach 1871-1914 (Źródło: www.edus.ibrbs.pl)]]
	~~''Artykuł pierwotnie ukazał się w ramach projektu Debaty IBR''~~

	W 100-lecie odzyskania niepodległości przez Polskę postawiliśmy pytania dotyczące przebiegu i konsekwencji wydarzeń jesieni 1918 roku na obszarze [[Województwo śląskie\|województwa śląskiego]].		W 100-lecie odzyskania niepodległości przez Polskę postawiliśmy pytania dotyczące przebiegu i konsekwencji wydarzeń jesieni 1918 roku na obszarze [[Województwo śląskie\|województwa śląskiego]].

Praktykant o 16:46, 30 wrz 2024

2024-09-30T16:46:22Z

← poprzednia wersja		Wersja z 18:46, 30 wrz 2024
Linia 13:		Linia 13:
	Celem projektu było porównanie kluczowych wydarzeń związanych z odrodzeniem Polski w 1918 roku w różnych regionach znajdujących się w granicach dzisiejszego województwa śląskiego. Każdego z autorów poprosiliśmy o rozważenie następujących kwestii:		Celem projektu było porównanie kluczowych wydarzeń związanych z odrodzeniem Polski w 1918 roku w różnych regionach znajdujących się w granicach dzisiejszego województwa śląskiego. Każdego z autorów poprosiliśmy o rozważenie następujących kwestii:

	1. Źródła kształtowania się polskiego patriotyzmu na przełomie XIX/XX wieku w regionie; zakres poparcia społecznego dla idei niepodległościowej.		# Źródła kształtowania się polskiego patriotyzmu na przełomie XIX/XX wieku w regionie; zakres poparcia społecznego dla idei niepodległościowej.
			# Syntetyczny opis przebiegu wydarzeń politycznych i społecznych w regionie 11 listopada 1918 roku.
	2. Syntetyczny opis przebiegu wydarzeń politycznych i społecznych w regionie 11 listopada 1918 roku.		# Podobieństwa i różnice w pamięci o 1918 roku w regionie i w Polsce.
			# Rok 1918 w regionie w literaturze, sztuce i muzyce.
	3. Podobieństwa i różnice w pamięci o 1918 roku w regionie i w Polsce.		# Regionalni bohaterowie wydarzeń listopada 1918 roku: prosimy o wskazanie w postaci listy maksymalnie trzech nazwisk (ułożonych hierarchicznie według znaczenia dla regionu w 1918 roku) z krótkim jednozdaniowym uzasadnieniem dla każdej postaci.
			# Współczesne miejsca pamięci wydarzeń 1918 roku w regionie.
	4. Rok 1918 w regionie w literaturze, sztuce i muzyce.

	5. Regionalni bohaterowie wydarzeń listopada 1918 roku: prosimy o wskazanie w postaci listy maksymalnie trzech nazwisk (ułożonych hierarchicznie według znaczenia dla regionu w 1918 roku) z krótkim jednozdaniowym uzasadnieniem dla każdej postaci.

	6. Współczesne miejsca pamięci wydarzeń 1918 roku w regionie.

	Rocznicom ważnych wydarzeń historycznych towarzyszą zazwyczaj pełne patosu i dumy obchody. Stanowią one jednak również dobrą okazję do szerszego przypomnienia dylematów i wyborów bohaterów wydarzeń oraz rozważenia podwójnego znaczenia ich efektów: dla ówczesnych uczestników i dla nas dzisiaj. Zanim podejmę się rozwiązania tych zadań w kontekście [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] końca 1918 roku rozumianego tutaj jako ówczesna [[rejencja opolska]], dwie powiązane refleksje historiozoficzne. Nie nawiązują one bezpośrednio analizowanej materii historycznej, choć są istotne dla poniższego podejścia metodologicznego. Dotyczą one kulturowej genezy cezur i przełomów historycznych oraz najogólniej mówiąc kształtu dziejów.		Rocznicom ważnych wydarzeń historycznych towarzyszą zazwyczaj pełne patosu i dumy obchody. Stanowią one jednak również dobrą okazję do szerszego przypomnienia dylematów i wyborów bohaterów wydarzeń oraz rozważenia podwójnego znaczenia ich efektów: dla ówczesnych uczestników i dla nas dzisiaj. Zanim podejmę się rozwiązania tych zadań w kontekście [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] końca 1918 roku rozumianego tutaj jako ówczesna [[rejencja opolska]], dwie powiązane refleksje historiozoficzne. Nie nawiązują one bezpośrednio analizowanej materii historycznej, choć są istotne dla poniższego podejścia metodologicznego. Dotyczą one kulturowej genezy cezur i przełomów historycznych oraz najogólniej mówiąc kształtu dziejów.

Praktykant o 16:40, 30 wrz 2024

2024-09-30T16:40:11Z

Podgląd zmian

Praktykant o 16:20, 30 wrz 2024

2024-09-30T16:20:57Z

Praktykant: /* Podobieństwa i różnice w pamięci o 1918 roku w regionie i Polsce */

2024-09-30T16:19:58Z

Podobieństwa i różnice w pamięci o 1918 roku w regionie i Polsce

← poprzednia wersja		Wersja z 18:19, 30 wrz 2024
Linia 104:		Linia 104:

	== '''Podobieństwa i różnice w pamięci o 1918 roku w regionie i Polsce''' ==		== '''Podobieństwa i różnice w pamięci o 1918 roku w regionie i Polsce''' ==
			Działania polskie na Górnym Śląsku i w Warszawie w 1918 roku biegły w tym samym kierunku, czyli odzyskania przez Polskę niepodległości i włączenia do niej możliwie wszystkich ziem zamieszkałych przez Polaków. Przy czym charakteryzowały się one inną dynamiką i były wobec siebie niezależne, a nawet jak się szybko okazało konkurencyjne. Jeśli w byłym Królestwie Polskim i w większości Galicji trwały na przełomie 1918 i 1919 roku przygotowania do wyborów do Sejmu Ustawodawczego, to w Poznańskim narastał konflikt polsko-niemiecki, który doprowadził do wybuchu powstania wielkopolskiego. Górnośląscy Polacy zastanawiali się czy wziąć udział w wyborach niemieckich, zaplanowanych również na styczeń 1919 roku. '''Punktem odniesienia''' cały czas '''był''' dla nich '''Poznań''', a poczynania '''Józefa''' '''Piłsudskiego''', który jeszcze w listopadzie '''storpedował wejście do rządu Jędrzeja Moraczewskiego przedstawicieli zaboru pruskiego''' (w tym W. Korfantego, który nie tak dawno domagał się z trybuny Reichstagu zwolnienia go z twierdzy magdeburskiej), pogłębiły i tak istniejącą już przed wojną wrogość lewicy i prawicy polskiej.

			Reasumując, jeśli '''dla tradycji piłsudczykowskiej 11 listopada''' i przekazanie przez Radę Regencyjną władzy J. Piłsudskiemu '''oznaczało koniec drogi do Niepodległej''', rozpoczętej wymarszem Pierwszej Kadrowej i znaczonej czynem Legionów, to Polacy '''na Górnym Śląsku i w zaborze pruskim''' '''ciągle się na swojej drodze do niej znajdowali.''' Skądinąd rodowód nowej Polski z nadania organu powołanego przez państwa centralne był dla nich trudny do przyjęcia.

			Tym samym od początku II RP '''rozwijano dwie tradycje''' i '''dwie pamięci''', z których konfliktu '''zwycięsko wyszła pamięć piłsudczykowska''', osadzona mocno w tradycji romantycznej i skondensowana w czynie legionowym. Tym samym w zbiór niepamięci przeniesiono Akt 5 listopada i jego konsekwencje. Druga pamięć, prawicowa, przedstawiająca '''opowieść o demokratycznej budowie nowoczesnego społeczeństwa polskiego, której ważną częścią są budowane oddolnie stowarzyszenia została w okresie międzywojennym zmarginalizowana i „zapomniana”'''.

			Efekt tej walki dwóch pamięci miał również swoje konsekwencje górnośląskie w postaci hobsbawmowskiego „wymyślenia” tutaj tradycji piłsudczykowskiej. Ponieważ wydarzenia 1918 roku w regionie trudno było opisać w kategoriach romantycznego Czynu, a jeszcze trudniej związać z Piłsudskim, to '''sanacja regionalna za ostatnich legionistów uznała powstańców śląskich i wokół nich budowała swoją narrację historyczną''', kosztem czy też z krytycznym ustosunkowaniem się do całej górnośląskiej drogi do Polski. I to było zadanie niełatwe, gdyż z opowieści [[Powstania śląskie 1919-1920-1921\|powstańczej]] trzeba było wykluczyć W. Korfantego, bądź co bądź polskiego komisarza plebiscytowego i dyktatora [[Trzecie powstanie śląskie 1921\|III powstania]]. Dlatego też na potrzeby tej narracji na początku lat 30. oskarżono go o „klęskę” powstania, którą miała być decyzja o zatrzymaniu ofensywy powstańców na linii [[Odra\|Odry]] i zdaniu się na decyzje dyplomatyczne. Zręcznie do niej dopisano [[Michał Grażyński\|Michała Grażyńskiego]], którego mianowano głównym oponentem kunktatorskiego dyktatora.

			Tym samym pamięć ogólnonarodowa i pamięć regionalna zbudowane były na tych samych zasadach i były zgodne z panującym w Polsce po 1926 roku systemem politycznym. Jednak nie było w niej miejsca na wydarzenia na Górnym Śląsku jesienią 1918 roku.

			== '''Współczesne miejsca pamięci wydarzeń 1918 roku w regionie''' ==
			Już z powyższych uwag wynika, że pamięć o wydarzeniach 1918 roku na Górnym Śląsku jest zbiorem pustym i trudno tu wymienić ich znaczące materialne upamiętnienia bądź przytoczyć jakieś wydarzenia kommemoratywne z ostatnich lat odwołujące się do tego roku. To był dopiero początek drogi, a ciężar historyczny kolejnych wydarzeń i nadane im znaczenie nie skłaniały do takich kroków, choć skądinąd np. wystąpienie W. Korfantego na ostatniej sesji Reichstagu posiadało charakter przełomowy. Także regionalna debata historyczna ostatnich lat, jeśli sięgano w niej do tego okresu, koncentrowała się wokół oceny powstań śląskich (powstania narodowe ''versus'' wojna domowa) z nieco oderwanymi od rzeczywistości społecznej akcentami na znaczenie autonomii górnośląskiej.

			Jak to będzie wyglądać w tym roku? Trudno sobie wyobrazić, żeby nastąpił tutaj jakiś gwałtowny przełom i waloryzacja jakiejkolwiek pamięci regionalnej. Pamięć polska obrosła patyną historii i jak każda pamięć przepojona jest inercją. Raczej '''można spodziewać się dominacji tradycyjnej polskiej narracji narodowej''', skupionej '''na legionach, J. Piłsudskim''' i '''wydarzeniach warszawskich'''. Symptomatyczne już jest, że wieloletni program Ministerstwa Kultury i Sztuki pt. ''Niepodległa,'' przewidziany jest na lata 2018-2021, czyli w przypadku górnośląskim zakończy się obchodami III powstania śląskiego, a stulecie przyłączenia części Górnego Śląska do II Rzeczypospolitej nie doczeka się stosownej oprawy.

			Historykowi wypada jednak wskazać, że rodowód tradycyjnej pamięci polskiej nie jest do końca demokratyczny, a nawet powstała ona przez zmarginalizowanie demokratycznych źródeł polskiej niepodległości, reprezentowanych przez ówczesną prawicę. Przynajmniej przywołanie ich z okazji obchodów wydaje się jak najbardziej zasadne, pamiętając również o wszystkich jej cieniach.

			I tytułem dygresji, spoglądając za Odrę, warto może nadmienić, że zaskakująco niewiele mówi się w Niemczech o stuleciu pierwszej niemieckiej republiki i właściwie bezkrwawej rewolucji listopadowej. Na dzisiaj najaktywniej odwołuje się do niej lewica postkomunistyczna, która eksponuje działania Róży Luxemburg i Karola Liebknechta, przywódców niezależnych socjalistów, Związku Spartakusa i partii komunistycznej, którzy jednak domagali się utworzenia na drodze rewolucyjnej republiki socjalistycznej, z jakąś formą dyktatury. Na ile ten obraz ulegnie zmianie pokażą najbliższe miesiące.

			== '''Rok 1918 w regionie w literaturze, sztuce i muzyce''' ==
			Po zakończeniu Wielkiej Wojny w gronie literatów dokonujących z nią rozliczeń pojawiło się całkiem liczne grono autorów, którzy urodzili się na Górnym Śląsku czy też się tutaj socjalizowali. Było to jednak środowisko przede wszystkim niemieckie. Można tutaj wymienić:

			* Valeskę Bathusy von Huc,
			* Alfreda Heina,
			* Arnolda Ulitza
			* czy najmłodszego Augusta Scholtisa.

			Z Dolnego Śląska oddziaływała twórczość braci Hauptmannów. Zdecydowanie gorzej wyglądało to w przypadku autorów polskojęzycznych, których łatwiej znaleźć na [[Śląsk Cieszyński\|Śląsku Cieszyńskim]] i w środowisku [[Zaranie Śląskie\|„Zarania Śląskiego”]] ze znanymi konsekwencjami dla kultury regionalnej. Polskie środowisko literackie na poniemieckim Śląsku zaczęło się kształtować dopiero w latach 30., skądinąd w symbiozie z autorami cieszyńskimi.

			Niestety, autor poniższych rozważań nie czuje się na siłach, żeby przeprowadzić analizę, na ile w tych twórczościach zagościł temat końca wojny i rewolucji demokratycznej i zdaje się tutaj na opinię literaturoznawców.

			== '''Ci, którzy tworzyli niepodległą Polskę''' ==
			Patrząc na sprawę bohaterów wydarzeń na Górnym Śląsku końca 1918 roku wąsko i tylko z perspektywy polskiej wypadałoby w tym miejscu wskazać takie osoby jak:

			* '''Paweł Dombek''',
			* '''ks. Paweł Pośpiech,'''
			* '''Józef Rymer.'''

			To oni stali wtedy na czele ruchu polskiego w regionie i byli autorami pierwszych impulsów politycznych idących w stronę przyłączenia Górnego Śląska do Polski.

			Pozwolę sobie potraktować to zadanie szerzej i wymienić w tym miejscu trzy postaci o wymiarze też symbolicznym, które akurat w tym czasie nie przejawiały w regionie aktywności osobistej, ale których działalność i postawa miały decydujący wpływ na rozwój sytuacji politycznej w całym okresie bezpośrednio powojennym.

			Przy takich założeniach trudno nie zacząć od '''Wojciecha Korfantego'''. Co prawda w okresie od października do grudnia nie przebywał on na Górnym Śląsku i z Berlina przeniósł się do Poznania, a potem Warszawy, by na początku grudnia powrócić do Poznania. Przez ten cały czas znajdował się on w centrum ogólnoniemieckich i ogólnopolskich wydarzeń politycznych, reprezentując w ciałach politycznych Górny Śląsk i nieustannie przypominając, że znajduje się on również na liście postulatów polskich. Trudno sobie też wyobrazić, żeby działania przywódców polskich na Górnym Śląsku nie były z nim konsultowane.

			Drugą osobą nieobecną na pierwszych stronach gazet i na wiecach polskich, ale który mimo wszystko może pretendować do roli bohatera jest '''[[Jan Kapica\|ks. Jan Kapica]]'''. Nie udało mi się dotrzeć do jego wypowiedzi z tego okresu. Warto jednak wskazać na jego drogę ideową od zagorzałego krytyka nacjonalizmu na początku XX wieku, przez polityka próbującego pogodzić narodowe nurty katolicyzmu politycznego w pod koniec pierwszej dekady, po kapłana opowiadającego zdecydowanie po stronie polskiej. Warto pamiętać, że to z jego inspiracji powstało w 1917 roku Towarzystwo Oświaty na Śląsku im. św. Jacka, jedna z ważniejszych polskich instytucji kulturalnych kolejnych lat. Od początku 1919 roku ten powszechnie szanowany apostoł trzeźwości z [[Tychy\|Tychów]] włączył się w kampanię na rzecz Polski stają się wymownym przykładem poparcia takiej drogi przez część duchownych.

			Trzecia osoba, którą chciałbym tutaj wyróżnić zasługuje z perspektywy polskiej na miano antybohatera. Jest nią '''Otto Hörsing''', którego nawet z perspektywy niemieckiej trudno jednoznacznie pozytywnie ocenić. Powrócił on do Katowic w pierwszych dniach stycznia 1919 roku i objął kierownictwo górnośląskiej Rady Żołnierskiej, a potem funkcję komisarza rządowego. Nie był on w regionie osobą nową, gdyż jako sekretarz SPD kierował nią przed wybuchem wojny. Już wtedy był stroną w konflikcie z PPS zp o stosunek do niepodległości Polski, a przez polskich socjalistów był oskarżany o „czerwony hakatyzm”. Przez kilka miesięcy swoich faktycznych rządów w GOP-ie zaognił on sytuację polityczną o konflikt z Polakami, pokazując tym samym, że i nowe Niemcy nie mają koncepcji rozwiązania sporu i z różnych przyczyn nabrał on charakteru nierozwiązywalnego węzła.

			== '''Bibliografia''' ==

			# Hauser P. , ''Śląsk między Polską, Czechosłowacją a separatyzmem. Walka Niemiec o utrzymanie prowincji śląskiej w latach 1918-1919,'' Poznań 1991.
			# Kimminich O., ''Der Selbstbestimmungsgedanke am Ende des Ersten Weltkrieges – Theorie und Verwirklichung''. W: R. Breyer (Hrsg.), ''Deutschland und das Recht auf Selbstbestimmung nach dem Ersten Weltkrieg. Probleme der Volksabstimmungen im Osten (1918-1922)'', Bonn 1985 s. 11-39.
			# Lesiuk W., ''Rady robotnicze, żołnierskie, chłopskie i ludowe w rejencji opolskiej w latach 1918-1919,'' Opole 1973.
			# Lewandowski F., ''Wojciech Korfanty,'' Warszawa 2013.
			# Linek B. , Michalczyk A. (red.), ''Leksykon mitów, symboli i bohaterów Górnego Śląska XIX-XX wieku,'' Opole 2015.
			# Linek B., Niemcy wobec Górnego Śląska (1918-1922). Szkice historyczne, Opole 2022.
			# Szewczyk B. ,Kaczmarek R. (red.), ''I wojna światowa na Śląsku. Historia – literatura – kultura,'' Oświęcim 2016.
			# Wycisło J., ''Ksiądz infułat Jan Kapica. Przywódca ludu górnośląskiego'', Pszczyna 1995.

Praktykant: /* Co się stało jesienią 1918 roku? */

2024-09-30T16:03:32Z

Co się stało jesienią 1918 roku?

Podgląd zmian

Praktykant o 15:41, 30 wrz 2024

2024-09-30T15:41:53Z

Podgląd zmian

Praktykant o 15:06, 30 wrz 2024

2024-09-30T15:06:57Z

← poprzednia wersja		Wersja z 17:06, 30 wrz 2024
Linia 25:		Linia 25:
	6. Współczesne miejsca pamięci wydarzeń 1918 roku w regionie.		6. Współczesne miejsca pamięci wydarzeń 1918 roku w regionie.

	Rocznicom ważnych wydarzeń historycznych towarzyszą zazwyczaj pełne patosu i dumy obchody. Stanowią one jednak również dobrą okazję do szerszego przypomnienia dylematów i wyborów bohaterów wydarzeń oraz rozważenia podwójnego znaczenia ich efektów: dla ówczesnych uczestników i dla nas dzisiaj. Zanim podejmę się rozwiązania tych zadań w kontekście Górnego Śląska końca 1918 roku rozumianego tutaj jako ówczesna rejencja opolska, dwie powiązane refleksje historiozoficzne. Nie nawiązują one bezpośrednio analizowanej materii historycznej, choć są istotne dla poniższego podejścia metodologicznego. Dotyczą one kulturowej genezy cezur i przełomów historycznych oraz najogólniej mówiąc kształtu dziejów.		Rocznicom ważnych wydarzeń historycznych towarzyszą zazwyczaj pełne patosu i dumy obchody. Stanowią one jednak również dobrą okazję do szerszego przypomnienia dylematów i wyborów bohaterów wydarzeń oraz rozważenia podwójnego znaczenia ich efektów: dla ówczesnych uczestników i dla nas dzisiaj. Zanim podejmę się rozwiązania tych zadań w kontekście [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] końca 1918 roku rozumianego tutaj jako ówczesna [[rejencja opolska]], dwie powiązane refleksje historiozoficzne. Nie nawiązują one bezpośrednio analizowanej materii historycznej, choć są istotne dla poniższego podejścia metodologicznego. Dotyczą one kulturowej genezy cezur i przełomów historycznych oraz najogólniej mówiąc kształtu dziejów.

	Dla wielu brzmi to pewnie jak truizm, mimo wszystko warty przypomnienia: świętując rocznice i przybliżając wypadki historyczne należy pamiętać, że ich wybór i nadane im znaczenie są efektem umowy społecznej. Jej źródła mogą być różne. Chciałoby się, żeby powstała ona w wyniku dyskusji różnych elit i zgody większości grup społecznych. Zazwyczaj jednak taki a nie inny wybór dziejowych punktów odniesienia dla narodu bądź innej grupy jest efektem narzucenia całego systemu wartości przez jeden ośrodek polityczny czy też przez jedną grupę.		Dla wielu brzmi to pewnie jak truizm, mimo wszystko warty przypomnienia: świętując rocznice i przybliżając wypadki historyczne należy pamiętać, że ich wybór i nadane im znaczenie są efektem umowy społecznej. Jej źródła mogą być różne. Chciałoby się, żeby powstała ona w wyniku dyskusji różnych elit i zgody większości grup społecznych. Zazwyczaj jednak taki a nie inny wybór dziejowych punktów odniesienia dla narodu bądź innej grupy jest efektem narzucenia całego systemu wartości przez jeden ośrodek polityczny czy też przez jedną grupę.
Linia 31:		Linia 31:
	Być może dla kogoś powyższe stwierdzenie jest fałszywe i podniesie błędne perspektywy rozpatrywania rocznicy listopadowej – zbyt bliską czy też zbyt daleką, które utrudniają dostrzeżenie jej wagi. Dlatego też poniższe uwagi będą próbą przeprowadzenia dowodu trafności tej tezy z obu punktów widzenia dla interesującego nas przypadku.		Być może dla kogoś powyższe stwierdzenie jest fałszywe i podniesie błędne perspektywy rozpatrywania rocznicy listopadowej – zbyt bliską czy też zbyt daleką, które utrudniają dostrzeżenie jej wagi. Dlatego też poniższe uwagi będą próbą przeprowadzenia dowodu trafności tej tezy z obu punktów widzenia dla interesującego nas przypadku.

	I druga kwestia natury ogólniejszej. Może nieco postmodernistyczna, ale również ważna dla tych rozważań. Chyba wszyscy chcielibyśmy, żeby historia miała sens, żeby do czegoś prowadziła. Jest to kwestia która spędza sen z powiek nie tylko filozofom. Choćby z tego ~~względu~~ nie będę jej tutaj szerzej rozważał. Jeśli jednak zakładamy, że dzieje biegną, to w kontekście pierwszej uwagi trudno przyjąć tezę, że mamy do czynienia z procesem liniowym, o charakterze teleologicznym, a nawet eschatologicznym. Trudno też ich ruch ocenić jako amplitudę, mimo wszystko prowadzącą do czegoś. Raczej mają one kształt pędzącej w niewiadomym kierunku kuli, z której pod kątem dnia dzisiejszego i postulowanej przyszłości dobieramy bądź dostrzegamy tylko wybrane elementy.		I druga kwestia natury ogólniejszej. Może nieco postmodernistyczna, ale również ważna dla tych rozważań. Chyba wszyscy chcielibyśmy, żeby historia miała sens, żeby do czegoś prowadziła. Jest to kwestia która spędza sen z powiek nie tylko filozofom. Choćby z tego względu nie będę jej tutaj szerzej rozważał. Jeśli jednak zakładamy, że dzieje biegną, to w kontekście pierwszej uwagi trudno przyjąć tezę, że mamy do czynienia z procesem liniowym, o charakterze teleologicznym, a nawet eschatologicznym. Trudno też ich ruch ocenić jako amplitudę, mimo wszystko prowadzącą do czegoś. Raczej mają one kształt pędzącej w niewiadomym kierunku kuli, z której pod kątem dnia dzisiejszego i postulowanej przyszłości dobieramy bądź dostrzegamy tylko wybrane elementy.

← poprzednia wersja		Wersja z 14:37, 17 paź 2024
Linia 7:		Linia 7:
	:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]		:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]
	[[Plik:1. Mapa ze strony Platforma Edukacji Regionalnej Eduś (www.edus.ibrbs.pl).jpg\|mały\|506x506px\|Prowincja Śląsk w Królestwie Prus i Cesarstwie Niemieckim w latach 1871-1914 (Źródło: www.edus.ibrbs.pl)]]		[[Plik:1. Mapa ze strony Platforma Edukacji Regionalnej Eduś (www.edus.ibrbs.pl).jpg\|mały\|506x506px\|Prowincja Śląsk w Królestwie Prus i Cesarstwie Niemieckim w latach 1871-1914 (Źródło: www.edus.ibrbs.pl)]]
	~~''Artykuł pierwotnie ukazał się w ramach projektu Debaty IBR''~~

	W 100-lecie odzyskania niepodległości przez Polskę postawiliśmy pytania dotyczące przebiegu i konsekwencji wydarzeń jesieni 1918 roku na obszarze [[Województwo śląskie\|województwa śląskiego]].		W 100-lecie odzyskania niepodległości przez Polskę postawiliśmy pytania dotyczące przebiegu i konsekwencji wydarzeń jesieni 1918 roku na obszarze [[Województwo śląskie\|województwa śląskiego]].

← poprzednia wersja		Wersja z 18:20, 30 wrz 2024
Linia 33:		Linia 33:
	I druga kwestia natury ogólniejszej. Może nieco postmodernistyczna, ale również ważna dla tych rozważań. Chyba wszyscy chcielibyśmy, żeby historia miała sens, żeby do czegoś prowadziła. Jest to kwestia która spędza sen z powiek nie tylko filozofom. Choćby z tego względu nie będę jej tutaj szerzej rozważał. Jeśli jednak zakładamy, że dzieje biegną, to w kontekście pierwszej uwagi trudno przyjąć tezę, że mamy do czynienia z procesem liniowym, o charakterze teleologicznym, a nawet eschatologicznym. Trudno też ich ruch ocenić jako amplitudę, mimo wszystko prowadzącą do czegoś. Raczej mają one kształt pędzącej w niewiadomym kierunku kuli, z której pod kątem dnia dzisiejszego i postulowanej przyszłości dobieramy bądź dostrzegamy tylko wybrane elementy.		I druga kwestia natury ogólniejszej. Może nieco postmodernistyczna, ale również ważna dla tych rozważań. Chyba wszyscy chcielibyśmy, żeby historia miała sens, żeby do czegoś prowadziła. Jest to kwestia która spędza sen z powiek nie tylko filozofom. Choćby z tego względu nie będę jej tutaj szerzej rozważał. Jeśli jednak zakładamy, że dzieje biegną, to w kontekście pierwszej uwagi trudno przyjąć tezę, że mamy do czynienia z procesem liniowym, o charakterze teleologicznym, a nawet eschatologicznym. Trudno też ich ruch ocenić jako amplitudę, mimo wszystko prowadzącą do czegoś. Raczej mają one kształt pędzącej w niewiadomym kierunku kuli, z której pod kątem dnia dzisiejszego i postulowanej przyszłości dobieramy bądź dostrzegamy tylko wybrane elementy.

	== ~~'''~~Dążenia niepodległościowe przed 1918 rokiem~~'''~~ ==		== Dążenia niepodległościowe przed 1918 rokiem ==
	Rozważając pochodzenie polskiego patriotyzmu na Górnym Śląsku, czy też raczej idei narodowej, a później niepodległościowej, gdyż w XIX wieku polskie odniesienia terytorialne miały mocno wyobrażony charakter, wypada wskazać na dwa jej źródła. Wypływające z nich działania nie zawsze płynęły jednym nurtem, niekiedy wzajemnie się piętrzyły, ale ostatecznie podążały w jednym kierunku. Pierwsze ma charakter rodzimy, kulturowy i sięga głęboko w przeszłość regionu. Drugie, polityczne, podwójnie „wielkopolskie”, ma dla omawianych wydarzeń dystans bez mała współczesny, choć było również konsekwencją starszych i głębszych ogólnoświatowych zmian społecznych wywołanych zjawiskami modernizacyjnymi (przyśpieszenie [[Industrializacja Górnego Śląska do 1922 roku\|industrializacji]] i druga [[urbanizacja]], zmiany struktury społecznej i zasad funkcjonowania społeczeństwa). W kontekście europejskim i polskim wiąże się ono z pojawieniem nowoczesnego nacjonalizmu, rozumianego jako idea narodowa i jej realizacja.		Rozważając pochodzenie polskiego patriotyzmu na Górnym Śląsku, czy też raczej idei narodowej, a później niepodległościowej, gdyż w XIX wieku polskie odniesienia terytorialne miały mocno wyobrażony charakter, wypada wskazać na dwa jej źródła. Wypływające z nich działania nie zawsze płynęły jednym nurtem, niekiedy wzajemnie się piętrzyły, ale ostatecznie podążały w jednym kierunku. Pierwsze ma charakter rodzimy, kulturowy i sięga głęboko w przeszłość regionu. Drugie, polityczne, podwójnie „wielkopolskie”, ma dla omawianych wydarzeń dystans bez mała współczesny, choć było również konsekwencją starszych i głębszych ogólnoświatowych zmian społecznych wywołanych zjawiskami modernizacyjnymi (przyśpieszenie [[Industrializacja Górnego Śląska do 1922 roku\|industrializacji]] i druga [[urbanizacja]], zmiany struktury społecznej i zasad funkcjonowania społeczeństwa). W kontekście europejskim i polskim wiąże się ono z pojawieniem nowoczesnego nacjonalizmu, rozumianego jako idea narodowa i jej realizacja.

Linia 56:		Linia 56:
	Trzeba też pamiętać, że właściwie wszystkie polskie siły polityczne w Niemczech postawiły w 1914 roku na zwycięstwo państw centralnych. Stąd też po wojnie spodziewano się jedynie uzyskania jakiś koncesji kulturalnych w zamian za wierną służbę Polaków w armii Kajzera.		Trzeba też pamiętać, że właściwie wszystkie polskie siły polityczne w Niemczech postawiły w 1914 roku na zwycięstwo państw centralnych. Stąd też po wojnie spodziewano się jedynie uzyskania jakiś koncesji kulturalnych w zamian za wierną służbę Polaków w armii Kajzera.

	== ~~'''~~Co się stało jesienią 1918 roku?~~'''~~ ==		== Co się stało jesienią 1918 roku? ==
	Przebieg wydarzeń politycznych na Górnym Śląsku w 1918 roku warunkowany był '''oddziaływaniem''' '''sytuacji''' w innych ośrodkach: '''Berlinie, Poznaniu i we Wrocławiu'''. W niewielkiej mierze w Warszawie, choć i tutaj z dużą uwagą śledzono postępującą budowę państwa polskiego.		Przebieg wydarzeń politycznych na Górnym Śląsku w 1918 roku warunkowany był '''oddziaływaniem''' '''sytuacji''' w innych ośrodkach: '''Berlinie, Poznaniu i we Wrocławiu'''. W niewielkiej mierze w Warszawie, choć i tutaj z dużą uwagą śledzono postępującą budowę państwa polskiego.

Linia 103:		Linia 103:
	Walka o przynależność państwową Górnego Śląska i jego ustrojowe przyporządkowanie dopiero się rozpoczynały…		Walka o przynależność państwową Górnego Śląska i jego ustrojowe przyporządkowanie dopiero się rozpoczynały…

	== ~~'''~~Podobieństwa i różnice w pamięci o 1918 roku w regionie i Polsce~~'''~~ ==		== Podobieństwa i różnice w pamięci o 1918 roku w regionie i Polsce ==
	Działania polskie na Górnym Śląsku i w Warszawie w 1918 roku biegły w tym samym kierunku, czyli odzyskania przez Polskę niepodległości i włączenia do niej możliwie wszystkich ziem zamieszkałych przez Polaków. Przy czym charakteryzowały się one inną dynamiką i były wobec siebie niezależne, a nawet jak się szybko okazało konkurencyjne. Jeśli w byłym Królestwie Polskim i w większości Galicji trwały na przełomie 1918 i 1919 roku przygotowania do wyborów do Sejmu Ustawodawczego, to w Poznańskim narastał konflikt polsko-niemiecki, który doprowadził do wybuchu powstania wielkopolskiego. Górnośląscy Polacy zastanawiali się czy wziąć udział w wyborach niemieckich, zaplanowanych również na styczeń 1919 roku. '''Punktem odniesienia''' cały czas '''był''' dla nich '''Poznań''', a poczynania '''Józefa''' '''Piłsudskiego''', który jeszcze w listopadzie '''storpedował wejście do rządu Jędrzeja Moraczewskiego przedstawicieli zaboru pruskiego''' (w tym W. Korfantego, który nie tak dawno domagał się z trybuny Reichstagu zwolnienia go z twierdzy magdeburskiej), pogłębiły i tak istniejącą już przed wojną wrogość lewicy i prawicy polskiej.		Działania polskie na Górnym Śląsku i w Warszawie w 1918 roku biegły w tym samym kierunku, czyli odzyskania przez Polskę niepodległości i włączenia do niej możliwie wszystkich ziem zamieszkałych przez Polaków. Przy czym charakteryzowały się one inną dynamiką i były wobec siebie niezależne, a nawet jak się szybko okazało konkurencyjne. Jeśli w byłym Królestwie Polskim i w większości Galicji trwały na przełomie 1918 i 1919 roku przygotowania do wyborów do Sejmu Ustawodawczego, to w Poznańskim narastał konflikt polsko-niemiecki, który doprowadził do wybuchu powstania wielkopolskiego. Górnośląscy Polacy zastanawiali się czy wziąć udział w wyborach niemieckich, zaplanowanych również na styczeń 1919 roku. '''Punktem odniesienia''' cały czas '''był''' dla nich '''Poznań''', a poczynania '''Józefa''' '''Piłsudskiego''', który jeszcze w listopadzie '''storpedował wejście do rządu Jędrzeja Moraczewskiego przedstawicieli zaboru pruskiego''' (w tym W. Korfantego, który nie tak dawno domagał się z trybuny Reichstagu zwolnienia go z twierdzy magdeburskiej), pogłębiły i tak istniejącą już przed wojną wrogość lewicy i prawicy polskiej.

Linia 114:		Linia 114:
	Tym samym pamięć ogólnonarodowa i pamięć regionalna zbudowane były na tych samych zasadach i były zgodne z panującym w Polsce po 1926 roku systemem politycznym. Jednak nie było w niej miejsca na wydarzenia na Górnym Śląsku jesienią 1918 roku.		Tym samym pamięć ogólnonarodowa i pamięć regionalna zbudowane były na tych samych zasadach i były zgodne z panującym w Polsce po 1926 roku systemem politycznym. Jednak nie było w niej miejsca na wydarzenia na Górnym Śląsku jesienią 1918 roku.

	== ~~'''~~Współczesne miejsca pamięci wydarzeń 1918 roku w regionie~~'''~~ ==		== Współczesne miejsca pamięci wydarzeń 1918 roku w regionie ==
	Już z powyższych uwag wynika, że pamięć o wydarzeniach 1918 roku na Górnym Śląsku jest zbiorem pustym i trudno tu wymienić ich znaczące materialne upamiętnienia bądź przytoczyć jakieś wydarzenia kommemoratywne z ostatnich lat odwołujące się do tego roku. To był dopiero początek drogi, a ciężar historyczny kolejnych wydarzeń i nadane im znaczenie nie skłaniały do takich kroków, choć skądinąd np. wystąpienie W. Korfantego na ostatniej sesji Reichstagu posiadało charakter przełomowy. Także regionalna debata historyczna ostatnich lat, jeśli sięgano w niej do tego okresu, koncentrowała się wokół oceny powstań śląskich (powstania narodowe ''versus'' wojna domowa) z nieco oderwanymi od rzeczywistości społecznej akcentami na znaczenie autonomii górnośląskiej.		Już z powyższych uwag wynika, że pamięć o wydarzeniach 1918 roku na Górnym Śląsku jest zbiorem pustym i trudno tu wymienić ich znaczące materialne upamiętnienia bądź przytoczyć jakieś wydarzenia kommemoratywne z ostatnich lat odwołujące się do tego roku. To był dopiero początek drogi, a ciężar historyczny kolejnych wydarzeń i nadane im znaczenie nie skłaniały do takich kroków, choć skądinąd np. wystąpienie W. Korfantego na ostatniej sesji Reichstagu posiadało charakter przełomowy. Także regionalna debata historyczna ostatnich lat, jeśli sięgano w niej do tego okresu, koncentrowała się wokół oceny powstań śląskich (powstania narodowe ''versus'' wojna domowa) z nieco oderwanymi od rzeczywistości społecznej akcentami na znaczenie autonomii górnośląskiej.

Linia 123:		Linia 123:
	I tytułem dygresji, spoglądając za Odrę, warto może nadmienić, że zaskakująco niewiele mówi się w Niemczech o stuleciu pierwszej niemieckiej republiki i właściwie bezkrwawej rewolucji listopadowej. Na dzisiaj najaktywniej odwołuje się do niej lewica postkomunistyczna, która eksponuje działania Róży Luxemburg i Karola Liebknechta, przywódców niezależnych socjalistów, Związku Spartakusa i partii komunistycznej, którzy jednak domagali się utworzenia na drodze rewolucyjnej republiki socjalistycznej, z jakąś formą dyktatury. Na ile ten obraz ulegnie zmianie pokażą najbliższe miesiące.		I tytułem dygresji, spoglądając za Odrę, warto może nadmienić, że zaskakująco niewiele mówi się w Niemczech o stuleciu pierwszej niemieckiej republiki i właściwie bezkrwawej rewolucji listopadowej. Na dzisiaj najaktywniej odwołuje się do niej lewica postkomunistyczna, która eksponuje działania Róży Luxemburg i Karola Liebknechta, przywódców niezależnych socjalistów, Związku Spartakusa i partii komunistycznej, którzy jednak domagali się utworzenia na drodze rewolucyjnej republiki socjalistycznej, z jakąś formą dyktatury. Na ile ten obraz ulegnie zmianie pokażą najbliższe miesiące.

	== ~~'''~~Rok 1918 w regionie w literaturze, sztuce i muzyce~~'''~~ ==		== Rok 1918 w regionie w literaturze, sztuce i muzyce ==
	Po zakończeniu Wielkiej Wojny w gronie literatów dokonujących z nią rozliczeń pojawiło się całkiem liczne grono autorów, którzy urodzili się na Górnym Śląsku czy też się tutaj socjalizowali. Było to jednak środowisko przede wszystkim niemieckie. Można tutaj wymienić:		Po zakończeniu Wielkiej Wojny w gronie literatów dokonujących z nią rozliczeń pojawiło się całkiem liczne grono autorów, którzy urodzili się na Górnym Śląsku czy też się tutaj socjalizowali. Było to jednak środowisko przede wszystkim niemieckie. Można tutaj wymienić:

Linia 135:		Linia 135:
	Niestety, autor poniższych rozważań nie czuje się na siłach, żeby przeprowadzić analizę, na ile w tych twórczościach zagościł temat końca wojny i rewolucji demokratycznej i zdaje się tutaj na opinię literaturoznawców.		Niestety, autor poniższych rozważań nie czuje się na siłach, żeby przeprowadzić analizę, na ile w tych twórczościach zagościł temat końca wojny i rewolucji demokratycznej i zdaje się tutaj na opinię literaturoznawców.

	== ~~'''~~Ci, którzy tworzyli niepodległą ~~Polskę~~''' ==		== Ci, którzy tworzyli niepodległą Polsk'''ę''' ==
	Patrząc na sprawę bohaterów wydarzeń na Górnym Śląsku końca 1918 roku wąsko i tylko z perspektywy polskiej wypadałoby w tym miejscu wskazać takie osoby jak:		Patrząc na sprawę bohaterów wydarzeń na Górnym Śląsku końca 1918 roku wąsko i tylko z perspektywy polskiej wypadałoby w tym miejscu wskazać takie osoby jak:

Linia 152:		Linia 152:
	Trzecia osoba, którą chciałbym tutaj wyróżnić zasługuje z perspektywy polskiej na miano antybohatera. Jest nią '''Otto Hörsing''', którego nawet z perspektywy niemieckiej trudno jednoznacznie pozytywnie ocenić. Powrócił on do Katowic w pierwszych dniach stycznia 1919 roku i objął kierownictwo górnośląskiej Rady Żołnierskiej, a potem funkcję komisarza rządowego. Nie był on w regionie osobą nową, gdyż jako sekretarz SPD kierował nią przed wybuchem wojny. Już wtedy był stroną w konflikcie z PPS zp o stosunek do niepodległości Polski, a przez polskich socjalistów był oskarżany o „czerwony hakatyzm”. Przez kilka miesięcy swoich faktycznych rządów w GOP-ie zaognił on sytuację polityczną o konflikt z Polakami, pokazując tym samym, że i nowe Niemcy nie mają koncepcji rozwiązania sporu i z różnych przyczyn nabrał on charakteru nierozwiązywalnego węzła.		Trzecia osoba, którą chciałbym tutaj wyróżnić zasługuje z perspektywy polskiej na miano antybohatera. Jest nią '''Otto Hörsing''', którego nawet z perspektywy niemieckiej trudno jednoznacznie pozytywnie ocenić. Powrócił on do Katowic w pierwszych dniach stycznia 1919 roku i objął kierownictwo górnośląskiej Rady Żołnierskiej, a potem funkcję komisarza rządowego. Nie był on w regionie osobą nową, gdyż jako sekretarz SPD kierował nią przed wybuchem wojny. Już wtedy był stroną w konflikcie z PPS zp o stosunek do niepodległości Polski, a przez polskich socjalistów był oskarżany o „czerwony hakatyzm”. Przez kilka miesięcy swoich faktycznych rządów w GOP-ie zaognił on sytuację polityczną o konflikt z Polakami, pokazując tym samym, że i nowe Niemcy nie mają koncepcji rozwiązania sporu i z różnych przyczyn nabrał on charakteru nierozwiązywalnego węzła.

	== ~~'''~~Bibliografia~~'''~~ ==		== Bibliografia ==

	# Hauser P. , ''Śląsk między Polską, Czechosłowacją a separatyzmem. Walka Niemiec o utrzymanie prowincji śląskiej w latach 1918-1919,'' Poznań 1991.		# Hauser P. , ''Śląsk między Polską, Czechosłowacją a separatyzmem. Walka Niemiec o utrzymanie prowincji śląskiej w latach 1918-1919,'' Poznań 1991.