Święto Ciulimu - Czulentu w Lelowie - Historia wersji

Praktykant o 07:43, 5 sie 2024

2024-08-05T07:43:41Z

← poprzednia wersja		Wersja z 09:43, 5 sie 2024
Linia 3:		Linia 3:
	[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]		[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
	[[Kategoria:Tom 11 (2024)]]		[[Kategoria:Tom 11 (2024)]]
	Autor:		Autor: [[dr Daniel Bakota]], [[dr Arkadiusz Płomiński]]

	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

Praktykant: /* Literatura */

2024-08-04T10:07:11Z

Literatura

← poprzednia wersja		Wersja z 12:07, 4 sie 2024
Linia 53:		Linia 53:
	* Relacja pisemna Ewy Molendy (Dyrektor GOK w Lelowie).		* Relacja pisemna Ewy Molendy (Dyrektor GOK w Lelowie).

	=== ~~'''~~Literatura~~'''~~ ===		===Literatura===
	'''I. Publikacje'''		'''I. Publikacje'''

Praktykant o 10:06, 4 sie 2024

2024-08-04T10:06:48Z

← poprzednia wersja		Wersja z 12:06, 4 sie 2024
Linia 1:		Linia 1:
			[[Kategoria:Historia]]
			[[Kategoria:Kultura i sztuka]]
			[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
			[[Kategoria:Tom 11 (2024)]]
			Autor:

			::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
			:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)\|TOM: 11 (2024)]]

	==Lelów==		==Lelów==
	Pierwsza wzmianka o [[Lelów\|Lelowie]], zawarta w bulli papieża Celestyna III, pochodzi z 1193 r. W dokumencie wspomniano o organizowanych w Lelowie targach i karczmie<ref>A. Białowąs, M. Nowak, M. Skrzypczyk, ''Powiat lelowski w latach 1392-1792'', Lelów 2005, s. 38.</ref>. W 1340 r. Lelów, obejmujący wzniesiony w XIII w. zamek i osadę handlową, został ulokowany na prawie magdeburskim. Miasto było jednym z 28 ośrodków miejskich ufortyfikowanych przez [[Kazimierz III Wielki\|Kazimierza Wielkiego]]. Nabyte w XIV w. prawa miejskie, Lelów utracił ostatecznie w 1869 r.<ref>''Judaika Jurajskie. Pierwszy przewodnik po pamiątkach kultury żydowskiej w Jurze Krakowsko - Częstochowskiej'', Katowice 2005, s. 37.</ref> W dniu 4 września 1939 r. do Lelowa wkroczyli Niemcy i pozbawili życia 16 mieszkańców, zburzyli synagogę i spalili kościół parafialny. W latach 1945-1950 Lelów położony był w [[Województwo kieleckie (II RP)\|województwie kieleckim]]. Od 1950 do 1975 r. należał do [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej\|województwa katowickiego]], a w latach 1975-1998 do [[Województwo częstochowskie 1975-1998\|województwa częstochowskiego]]. Obecnie (od 1999 r.) położony jest w [[Powiat częstochowski\|powiecie częstochowskim]] ([[Województwo śląskie (III RP)\|województwo śląskie]])<ref><nowiki>https://pl.wikipedia.org/wiki/Lelów</nowiki> [dostęp: 30.10.2023 r.]</ref>.		Pierwsza wzmianka o [[Lelów\|Lelowie]], zawarta w bulli papieża Celestyna III, pochodzi z 1193 r. W dokumencie wspomniano o organizowanych w Lelowie targach i karczmie<ref>A. Białowąs, M. Nowak, M. Skrzypczyk, ''Powiat lelowski w latach 1392-1792'', Lelów 2005, s. 38.</ref>. W 1340 r. Lelów, obejmujący wzniesiony w XIII w. zamek i osadę handlową, został ulokowany na prawie magdeburskim. Miasto było jednym z 28 ośrodków miejskich ufortyfikowanych przez [[Kazimierz III Wielki\|Kazimierza Wielkiego]]. Nabyte w XIV w. prawa miejskie, Lelów utracił ostatecznie w 1869 r.<ref>''Judaika Jurajskie. Pierwszy przewodnik po pamiątkach kultury żydowskiej w Jurze Krakowsko - Częstochowskiej'', Katowice 2005, s. 37.</ref> W dniu 4 września 1939 r. do Lelowa wkroczyli Niemcy i pozbawili życia 16 mieszkańców, zburzyli synagogę i spalili kościół parafialny. W latach 1945-1950 Lelów położony był w [[Województwo kieleckie (II RP)\|województwie kieleckim]]. Od 1950 do 1975 r. należał do [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej\|województwa katowickiego]], a w latach 1975-1998 do [[Województwo częstochowskie 1975-1998\|województwa częstochowskiego]]. Obecnie (od 1999 r.) położony jest w [[Powiat częstochowski\|powiecie częstochowskim]] ([[Województwo śląskie (III RP)\|województwo śląskie]])<ref><nowiki>https://pl.wikipedia.org/wiki/Lelów</nowiki> [dostęp: 30.10.2023 r.]</ref>.

Praktykant: /* Bibliografia */

2024-08-04T10:03:59Z

Bibliografia

@@ Linia 42: / Linia 42: @@
 '''III. Relacje'''
-* Relacja pisemna Ewy Molendy (Dyrektor GOK w Lelowie)
+* Relacja pisemna Ewy Molendy (Dyrektor GOK w Lelowie).
 ==Przypisy==

Praktykant: /* Źródła on-line */

2024-08-04T10:02:31Z

Źródła on-line

← poprzednia wersja		Wersja z 12:02, 4 sie 2024
Linia 50:		Linia 50:
	==Źródła on-line==		==Źródła on-line==

	[https://gminalelow.pl/]		[https://gminalelow.pl/ https://gminalelow.pl/]

	[https://pl.wikipedia.org/wiki/Lelów]		[https://pl.wikipedia.org/wiki/Lelów https://pl.wikipedia.org/wiki/Lelów]

Praktykant o 10:02, 4 sie 2024

2024-08-04T10:02:02Z

← poprzednia wersja		Wersja z 12:02, 4 sie 2024
Linia 47:		Linia 47:

	<references/>		<references/>

			==Źródła on-line==

			[https://gminalelow.pl/]

			[https://pl.wikipedia.org/wiki/Lelów]

Praktykant: /* Źródła */

2024-08-04T10:00:57Z

Źródła

@@ Linia 20: / Linia 20: @@
 === Źródła ===
 ==Przypisy==
 <references/>

Praktykant: /* Bibliografia */

2024-08-04T09:58:40Z

Bibliografia

← poprzednia wersja		Wersja z 11:58, 4 sie 2024
Linia 18:		Linia 18:

	==Bibliografia==		==Bibliografia==

			=== Źródła ===

	==Przypisy==		==Przypisy==

	<references/>		<references/>

Praktykant: /* Czulent i Ciulim */

2024-08-04T09:57:23Z

Czulent i Ciulim

← poprzednia wersja		Wersja z 11:57, 4 sie 2024
Linia 6:		Linia 6:

	==Czulent i Ciulim==		==Czulent i Ciulim==
			Tradycja przygotowywania żydowskiego czulentu wiązała się z szabatem, podczas którego Żydzi nie wykonywali codziennych prac. Na okres świętowania zlecali je innym osobom, nie będącym pochodzenia żydowskiego, które przejmowały obowiązki domowników<ref>A. Skowrońska, ''Święto Ciulimu i Czulentu w Lelowie w latach 2003-2013'', praca licencjacka, AJD Częstochowa 2014, s. 37.</ref>. Składnikami czulentu, który przygotowywano przed szabatem (w piątek), były m.in.: mięso wołowe, ziemniaki, fasola, kasza jęczmienna, czosnek, cebula, tłuszcz gęsi, sól i pieprz. Wypiekano go w piecach chlebowych. Natomiast własną potrawę, która sposobem przygotowania przypominała chasydzką, stworzyli mieszkańcy Lelowa. Był to ciulim, który powstawał przede wszystkim na bazie ziemniaków, żeberek wieprzowych, cebuli, smalcu i określonych przypraw (głównie pieprz i sól). Potrawę tą lelowianie spożywali podczas świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Z pieca wyjmowali ją bezpośrednio przed spożyciem, tuż po powrocie z kościoła. Zwyczaj ten miał świadczyć o dużej pobożności<ref>„Życie Częstochowskie” 2006, nr 56, s. 5.</ref>.

	==Obchody święta==		==Obchody święta==
			Święto Ciulimu - Czulentu organizowane jest od 2003 r. (w ostatni bądź przedostatni weekend sierpnia)<ref>''Judaika Jurajskie…'', s. 38.</ref>. Inicjatorem był Jerzy Szydłowski, ówczesny wójt Gminy Lelów<ref>''Lelów: miejsce spotkania kultur''…, b. pag.</ref>, a pierwsze obchody Święta miały miejsce w Gminnym Ośrodku Kultury (GOK) w Lelowie. Było to spotkanie zamknięte, w którym uczestniczył Samorząd Gminy Lelów oraz stanowiąca większość - społeczność żydowska<ref>A. Skowrońska, dz. cyt., s. 41.</ref>. Uroczystości rozpoczęły się od wspólnego zapalenia menory<ref>Menora - jest to siedmioramienny świecznik, który używany jest w liturgii judaizmu. Zob. A. Cała, H. Węgrzynek, G. Zalewska, ''Historia i kultura Żydów polskich: słownik'', Warszawa 2000, s. 212.</ref> (zwyczaj ten powtarzano też w kolejnych latach). Obchody I Święta Ciulimu - Czulentu, w których uczestniczyło 120 osób, połączono z występem zespołu klezmerskiego z Krakowa oraz szkolnych zespołów m.in. z Lelowa i Częstochowy. Po zakończeniu części artystycznej był czas na degustacje wielu potraw, w tym m.in. lelowskiego ciulimu i żydowskiego czulentu<ref>Z. Bryła, dz. cyt., s. 111.</ref>. Początkowo impreza miała charakter kameralny, a obecnie ma zasięg ogólnokrajowy, a nawet międzynarodowy. Pod koniec drugiej połowy I dekady XXI w. Lelów podczas Święta odwiedzało w granicach 5-6 tys. osób. Z kolei w następnych latach do Lelowa rokrocznie przybywało nawet 10 tys. osób<ref>Relacja pisemna Ewy Molendy (Dyrektor GOK w Lelowie).</ref>. Obecnie wydarzenie to ma ogromne znaczenie dla lokalnej społeczności. Dzięki festiwalowi zwiększa się świadomość i zainteresowanie kulturą żydowską oraz historią Lelowa.

			W latach 2003-2005 impreza ta była jednodniowa. Odbywała się w niedzielę. W 2006 r., ze względu na coraz większą liczbę uczestników, chcących poznać kulturę żydowską, formułę imprezy zmieniono na dwudniową (sobota - niedziela). Pierwszy dzień festiwalu był dniem kultury polskiej, a drugi - żydowskiej. Od 2013 r. jest to Święto trzydniowe (piątek - niedziela)<ref>Tamże.</ref>. W okresie pandemicznym (2020 r.) festiwal został odwołany. W 2021 r. impreza została zorganizowana w formule dwudniowej (piątek – sobota). Natomiast w 2022 i 2023 r. powrócono do trzydniowej formy Święta (piątek – niedziela)<ref><nowiki>https://gminalelow.pl/</nowiki>; XIX Święto Ciulimu - Czulentu. Festiwal Kultury Polskiej i Żydowskiej. Lelowskie Spotkania Kultur, Lelów 19-21 sierpnia 2022 r. (plakat); XX Święto Ciulimu - Czulentu. Festiwal Kultury Polskiej i Żydowskiej. Lelowskie Spotkania Kultur, Lelów 18-20 sierpnia 2023 r. (plakat)</ref>. Na początku uroczystości odbywały się w siedzibie GOK, od 2006 r. na placu szkolnym przy ul. Szczekocińskiej, a od 2014 r. na stadionie sportowym przy ul. Sportowej<ref>Opracowano na podstawie informacji pozyskanych z plakatów z poszczególnych edycji Święta Ciulimu - Czulentu z lat 2007-2015; Relacja pisemna Ewy Molendy (Dyrektor GOK w Lelowie).</ref>.

			Organizatorami tej imprezy są: Gmina Lelów, GOK w Lelowie i Lelowskie Towarzystwo Historyczno – Kulturalne im. Walentego Zwierkowskiego. Patronat honorowy nad Świętem Ciulimu - Czulentu, sprawują m.in.: [[Marszałek województwa województwa\|Marszałek Województwa Śląskiego]], [[Wojewoda Śląski]], Starosta Częstochowski i Prezydent Miasta Częstochowy oraz od 2013 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi<ref>Opracowano na podstawie informacji pozyskanych z plakatów z poszczególnych edycji Święta Ciulimu - Czulentu z lat 2007-2015.</ref>. Natomiast patronat medialny nad imprezą miały m.in.: TVP3, NTL, TVS, Telewizja Orion w Częstochowie, [[Radio Katowice\|Polskie Radio Katowice]], [[Dziennik Zachodni]], Gazeta Myszkowska, Gazeta Wyborcza, Życie Częstochowskie, Kurier Jurajski, Kurier Zawierciański, City Poster, Tygodnik Regionalny 7 Dni, Nowa Trybuna Częstochowska, Laboratorium Reportażu i Jurajski Serwis Turystyczny<ref>Tamże.</ref>. Z czasem zwiększał się też zakres „specjałów”, które podczas Święta oferowano uczestnikom festiwalu. Oprócz ciulimu i czulentu, były to: raki, gęsie pipki (gęsie szyje faszerowane), gęsi pipek (żołądek), cymes, chleb własnego wypieku, gęsi smalec, kugel, marchwiak, challah, maca, chałka, karp i pstrąg po żydowsku, śliwowica lelowska, jak również potrawy koszerne<ref>Opracowano na podstawie informacji pozyskanych z plakatów z poszczególnych edycji Święta Ciulimu - Czulentu z lat 2007-2015; Relacja pisemna Ewy Molendy (Dyrektor GOK w Lelowie).</ref>. W 2005 r. ciulim lelowski został wpisany przez Częstochowską Organizację Turystyczną (CzOT) na listę potraw regionalnych. Poza tym CzOT przyznała Świętu Ciulimu - Czulentu nagrodę za produkt turystyczny. Z kolei rok później (2006 r.) ciulim lelowski wpisano na Listę Produktów Tradycyjnych (kategoria: Gotowe dania i potrawy)<ref>„Życie Częstochowskie” 2006, nr 56, s. 5.</ref>. Corocznie w program imprezy wpisane były nie tylko występy zespołów artystycznych, ale również m.in. pokaz i sprzedaż wyrobów arcydzieła artystycznego (ceramika, obrazy, rzeźby i witraże); wystawa zdjęć o tematyce żydowskiej autorstwa Leszka Pilichowskiego i Karola Fatygi; wystawy prac uczniów Zespołu Szkół Plastycznych w Częstochowie (zatytułowane: „Z inspiracji kulturą żydowską” i „Dokądkolwiek idę, zawsze zmierzam ku Jerozolimie”); wystawy prac konkursowych dzieci i młodzieży „Lelów miejsce spotkania kultur”; wystawa pt. „Wycinanka żydowska” (autorstwa Marty Gołąb, Ilony Kotaszewskiej i Grzegorza Dudały); wystawa fotograficzna „Tańczący z Bogiem”, która przedstawiała pielgrzymki Żydów do Lelowa; wystawa fotograficzna Daniela Pacha zatytułowana „Sąsiedzi, których już nie ma…”; wystawa fotograficzna Krzysztofa Krzemińskiego pt. „W drodze” oraz warsztaty tańca żydowskiego<ref>Opracowano na podstawie informacji pozyskanych z plakatów z poszczególnych edycji Święta Ciulimu - Czulentu z lat 2007-2015.</ref>. Dużym zainteresowaniem cieszyła się też wystawa „Anna Frank – Historia na dzień dzisiejszy”, poświęcona Annie Frank (młodej Żydówce), której dziennik, będący świadectwem strasznych dni Holokaustu, stał się światowym bestsellerem<ref>Relacja pisemna Ewy Molendy (Dyrektor GOK w Lelowie).</ref>. Co roku na Święto Ciulimu - Czulentu zapraszani byli też goście specjalni. Przykładowo, w 2007 r. do Lelowa przybyli m.in.: Jarosław Kret (prezenter pogody), Szewach Weiss (ambasador Izraela w Polsce) oraz rabin Simcha Krakowski (prezes Fundacji Chasydów Leżajsk - Polska)<ref>„Życie Częstochowskie” 2007, nr 163, s. 5.</ref>. Z kolei w 2015 r. – podczas XIII Święta Ciulimu - Czulentu – Lelów odwiedził Alon Goldman (przewodniczący Związku Żydów Częstochowian w Izraelu)<ref>„Gazeta Częstochowska. Tygodnik Regionalny” 2015, nr 35/36, s. 11.</ref>. Ponadto, jednym z elementów festiwalu są koncerty uznanych polskich artystów. W 2023 r. podczas jubileuszowego XX Festiwalu wystąpiły zespoły: Video oraz Feel<ref>„Życie Częstochowskie” 2023, nr 95, s. 6.</ref>.

			Obecnie Święto Ciulimu-Czulentu odgrywa znaczącą rolę w promocji lokalnej kultury i stanowi ważny element turystyczny regionu. Dzięki festiwalowi Lelów stał się znany nie tylko w Polsce, ale i za granicą. Wydarzenie to przyciąga co roku tysiące turystów, co pozytywnie wpływa na rozwój lokalnej gospodarki. Ponadto święto promuje integrację międzykulturową oraz podtrzymuje pamięć o wspólnej historii polsko-żydowskiej.

	==Bibliografia==		==Bibliografia==

Praktykant: /* Żydzi w Lelowie */

2024-08-04T09:42:31Z

Żydzi w Lelowie

← poprzednia wersja		Wersja z 11:42, 4 sie 2024
Linia 3:		Linia 3:

	==Żydzi w Lelowie==		==Żydzi w Lelowie==
			Pierwsze informacje o [[Żydzi na ziemi częstochowskiej\|obecności Żydów w Lelowie]] pochodzą z końca XVI w. Przywileje (starościńskie i królewskie), które uzyskiwali, powodowały wzrost ich liczebność na terenie Lelowa. W XVII i XVIII w. społeczność żydowska w Lelowie uzyskała przywileje od następujących władców: [[Władysław IV Waza\|Władysława IV]] (1633 r.), [[Jan II Kazimierz Waza\|Jana Kazimierza]] (1649 r.), Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1669 r.), [[Jan III Sobieski\|Jana III Sobieskiego]] (1695 r.) i Stanisława Augusta Poniatowskiego (1766 r.). W Lelowie mieściła się siedziba rabina i kahału (gminy)<ref>''Judaika Jurajskie…'', s. 37-38.</ref>. Lelów wśród Żydów stał się znany w XVIII w. za sprawą Dawida Bidermana. Założył on dynastię chasydzką, która opierała się na judaizmie i kabale. Uczynił tym samym Lelów jednym z ośrodków chasydyzmu<ref>Tamże, s. 38.</ref>. Dawid Biderman zmarł w 1814 r. Pochowano go na lelowskim kirkucie<ref>''Lelów: miejsce spotkania kultur'', Lelowskie Towarzystwo Historyczno - Kulturalne im. W. Zwierkowskiego, Gminny Ośrodek Kultury w Lelowie, 2013, b. pag.</ref>. Od tego momentu jego grób stał się miejscem odwiedzin tysięcy Żydów, zwłaszcza w rocznicę śmierci<ref>M. Skrzypczyk, ''Chasydzi lelowscy: spotkania w drodze'', Lelów 2008, s. 10.</ref>. Cmentarz żydowski w centrum Lelowa został po [[Druga wojna światowa\|II wojnie światowej]] zlikwidowany, a na jego miejscu wzniesiono pawilon handlowy. Szczątki cadyka Dawida Bidermana, z inicjatywy Fundacji Rodziny Nissenbaumów, odnaleziono dopiero w 1988 r. Autentyczność szczątków pochowanego cadyka potwierdzono na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie<ref>Z. Bryła, ''Współczesne ślady wielokulturowości Lelowa'', [w:] M. Galas, M. Skrzypczyk (red.), ''Żydzi lelowscy. Obecność i ślady'', Kraków 2006, s. 108.</ref>. Jego grób mieści się w wydzielonej części pawilonu handlowego przy ul. Ogrodowej i stanowi cel pielgrzymek społeczności żydowskiej z całego świata<ref>''Judaika Jurajskie…'', s. 38.</ref>.

	==Czulent i Ciulim==		==Czulent i Ciulim==