Śląsk pruski - Historia wersji

Garbaczm o 11:29, 4 mar 2019

2019-03-04T11:29:23Z

← poprzednia wersja		Wersja z 13:29, 4 mar 2019
Linia 2:		Linia 2:
	[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]		[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
	[[Kategoria:Tom 4 (2017)]]		[[Kategoria:Tom 4 (2017)]]
	(ang. Province of Silesia,niem. Preussisches Schlesien)		(ang. Province of Silesia, niem. Preussisches Schlesien)

	Autor: [[dr Jakub Grudniewski]]		Autor: [[dr Jakub Grudniewski]]

Praktykant o 09:14, 16 sty 2019

2019-01-16T09:14:38Z

← poprzednia wersja		Wersja z 11:14, 16 sty 2019
Linia 2:		Linia 2:
	[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]		[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
	[[Kategoria:Tom 4 (2017)]]		[[Kategoria:Tom 4 (2017)]]
			(ang. Province of Silesia,niem. Preussisches Schlesien)

	Autor: [[dr Jakub Grudniewski]]		Autor: [[dr Jakub Grudniewski]]

Praktykant o 08:46, 5 kwi 2018

2018-04-05T08:46:28Z

← poprzednia wersja		Wersja z 10:46, 5 kwi 2018
Linia 23:		Linia 23:
	Śląsk pruski wraz z Królestwem Prus w drugiej połowie XIX wieku został włączony do Cesarstwa Niemieckiego (1871-1918). Po upadku monarchii Hohenzollernów w Prusach i w Rzeszy Niemieckiej w 1918 roku pruska część Śląska znalazła się w granicach Republiki Weimarskiej (Rzeszy Niemieckiej). W wyniku zmian terytorialnych po przegranej Niemiec w I wojnie światowej część terenów pruskiego Śląska znalazła się w granicach państw ościennych: w Czechosłowacji południowa część [[Powiat raciborski\|powiatu raciborskiego]], tzw. Kraik Hulczyński, natomiast w granicach Rzeczpospolitej Polskiej wschodnia część [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] ([[Powiat pszczyński\|powiat pszczyński]], [[Powiat katowicki\|katowicki]], część [[Powiat bytomski\|powiatu bytomskiego]], [[Powiat gliwicki\|gliwickiego]], [[Powiat lubliniecki\|lublinieckiego]], raciborskiego, [[Powiat rybnicki\|rybnickiego]], [[Powiat tarnogórski\|tarnogórskiego]], zabrskiego). Po upadku Rzeszy Niemieckiej w 1945 roku cały teren pruskiego Śląska, za wyjątkiem jego najdalej na zachód wysuniętej części (historycznych Dolnych Łużyc włączonych w 1815 roku do Śląska pruskiego) oraz Kraiku Hulczyńskiego, znalazł się w granicach państwa polskiego.		Śląsk pruski wraz z Królestwem Prus w drugiej połowie XIX wieku został włączony do Cesarstwa Niemieckiego (1871-1918). Po upadku monarchii Hohenzollernów w Prusach i w Rzeszy Niemieckiej w 1918 roku pruska część Śląska znalazła się w granicach Republiki Weimarskiej (Rzeszy Niemieckiej). W wyniku zmian terytorialnych po przegranej Niemiec w I wojnie światowej część terenów pruskiego Śląska znalazła się w granicach państw ościennych: w Czechosłowacji południowa część [[Powiat raciborski\|powiatu raciborskiego]], tzw. Kraik Hulczyński, natomiast w granicach Rzeczpospolitej Polskiej wschodnia część [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]] ([[Powiat pszczyński\|powiat pszczyński]], [[Powiat katowicki\|katowicki]], część [[Powiat bytomski\|powiatu bytomskiego]], [[Powiat gliwicki\|gliwickiego]], [[Powiat lubliniecki\|lublinieckiego]], raciborskiego, [[Powiat rybnicki\|rybnickiego]], [[Powiat tarnogórski\|tarnogórskiego]], zabrskiego). Po upadku Rzeszy Niemieckiej w 1945 roku cały teren pruskiego Śląska, za wyjątkiem jego najdalej na zachód wysuniętej części (historycznych Dolnych Łużyc włączonych w 1815 roku do Śląska pruskiego) oraz Kraiku Hulczyńskiego, znalazł się w granicach państwa polskiego.

	Na ukształtowanie geograficzne byłego pruskiego Śląska duży wpływ miały przekształcenia związane z działalnością człowieka, w głównej mierze uzależnione od jakości ziemi. Na Równinie Śląskiej występowały czarnoziemy oraz gleby gliniaste, które doprowadziły do rozwinięcia gospodarki rolnej w okolicach zarówno lewobrzeżnych, jak i części prawobrzeżnych dopływów Odry. Po prawej stronie Odry obecne były mniej wydajne gleby piaszczyste, które występowały również licznie na terenie Łużyc. Występowanie surowców mineralnych, takich jak węgiel kamienny, ruda żelaza i ruda galmanu spowodowało w XVIII i XIX wieku przesunięcie rodzącego się przemysłu na Śląsku pruskim na tereny jego wschodniej części, co radykalnie zmieniło naturalne ukształtowanie tej części prowincji ref>Grundriss zur deutschen Verwaltungsgeschichte, Bd. 4, hrsg. von W. Hubatsch, bearbeitet von D. Stuettgen, Marburg 1976, s. 1 i nn.</ref>.		Na ukształtowanie geograficzne byłego pruskiego Śląska duży wpływ miały przekształcenia związane z działalnością człowieka, w głównej mierze uzależnione od jakości ziemi. Na Równinie Śląskiej występowały czarnoziemy oraz gleby gliniaste, które doprowadziły do rozwinięcia gospodarki rolnej w okolicach zarówno lewobrzeżnych, jak i części prawobrzeżnych dopływów Odry. Po prawej stronie Odry obecne były mniej wydajne gleby piaszczyste, które występowały również licznie na terenie Łużyc. Występowanie surowców mineralnych, takich jak węgiel kamienny, ruda żelaza i ruda galmanu spowodowało w XVIII i XIX wieku przesunięcie rodzącego się przemysłu na Śląsku pruskim na tereny jego wschodniej części, co radykalnie zmieniło naturalne ukształtowanie tej części prowincji <ref>Grundriss zur deutschen Verwaltungsgeschichte, Bd. 4, hrsg. von W. Hubatsch, bearbeitet von D. Stuettgen, Marburg 1976, s. 1 i nn.</ref>.

	==Geneza historyczna Śląska pruskiego==		==Geneza historyczna Śląska pruskiego==

Praktykant: /* Struktura społeczna, narodowościowa i konfesyjna */

2018-04-05T08:45:32Z

Struktura społeczna, narodowościowa i konfesyjna

← poprzednia wersja		Wersja z 10:45, 5 kwi 2018
Linia 93:		Linia 93:
	\|}		\|}

	Dziewiętnasty wiek był także okresem gwałtownych zmian społecznych wywołanych intensywnym rozwojem przemysłu oraz w ślad za tym nową urbanizacją, powstawaniem wokół zakładów przemysłowych i osad przemysłowych nowych ośrodków miejskich zwłaszcza w [[Górnośląski Okręg Przemysłowy\|Górnośląskim Okręgu Przemysłowym]] (~~OberschlesischesIndustriebezirk~~). Powodowało to liczebny wzrost nowej warstwy społecznej - robotników przemysłowych, do której przechodziło wiele osób mieszkających dotychczas na wsi (zjawisko to nazywano ucieczką ze wsi - niem. Landflucht). Jednocześnie trwała przy tym bardzo liczna emigracja mieszkańców Śląska pruskiego, jak i z innych pruskich prowincji wschodnich - na zachód Niemiec oraz do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej (z Górnego Śląska między innymi do Teksasu, czyli ucieczka ze Wschodu - niem. Ostflucht). Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku z kolei nastąpiły przesiedlenia ludności zaangażowanej po obu stronach konfliktu narodowościowego albo na teren niemieckiego, albo polskiego Śląska. Po zakończeniu [[Druga wojna światowa\|II wojny światowej]] doszło do wysiedlenia większości niemieckiej ludności autochtonicznej Śląska pruskiego (niemieckiego), co miało związek z weryfikacją narodowościową zamieszkałej tam ludności.		Dziewiętnasty wiek był także okresem gwałtownych zmian społecznych wywołanych intensywnym rozwojem przemysłu oraz w ślad za tym nową urbanizacją, powstawaniem wokół zakładów przemysłowych i osad przemysłowych nowych ośrodków miejskich zwłaszcza w [[Górnośląski Okręg Przemysłowy\|Górnośląskim Okręgu Przemysłowym]] ( Oberschlesisches Industriebezirk). Powodowało to liczebny wzrost nowej warstwy społecznej - robotników przemysłowych, do której przechodziło wiele osób mieszkających dotychczas na wsi (zjawisko to nazywano ucieczką ze wsi - niem. Landflucht). Jednocześnie trwała przy tym bardzo liczna emigracja mieszkańców Śląska pruskiego, jak i z innych pruskich prowincji wschodnich - na zachód Niemiec oraz do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej (z Górnego Śląska między innymi do Teksasu, czyli ucieczka ze Wschodu - niem. Ostflucht). Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku z kolei nastąpiły przesiedlenia ludności zaangażowanej po obu stronach konfliktu narodowościowego albo na teren niemieckiego, albo polskiego Śląska. Po zakończeniu [[Druga wojna światowa\|II wojny światowej]] doszło do wysiedlenia większości niemieckiej ludności autochtonicznej Śląska pruskiego (niemieckiego), co miało związek z weryfikacją narodowościową zamieszkałej tam ludności.

	Mieszkańcy Śląska pruskiego nie byli jednorodni pod względem używanego języka oraz (w okresie gdy to pojęcie zostało wykształcone) narodowości. Większość obszaru prowincji ślaskiej zamieszkiwała ludność niemieckojęzyczna. Na wschodzie prowincji znaczna część autochtonicznej ludności Górnego Śląska posługiwała się słowiańskim dialektem (etnolektem), z licznymi naleciałościami z języka czeskiego i niemieckiego. Dialekt ten w poprzednich stuleciach obecny był zarówno na Górnym Śląsku jak i na części Śląska Dolnego, jednak z powodu silniejszej pozycji ekonomicznej oraz oparcia w silnym kręgu kulturowym następowała powolna asymilacja części mieszkańców Śląska do języka i kultury niemieckiej. W XVIII, XIX i XX wieku mamy do czynienia z procesem zmniejszania się terenu, na którym obecny był dialekt słowiański, od terenu głównego występowania zwany dialektem górnośląskim. Ten ostatni silniejszy był po prawej stronie Odry.		Mieszkańcy Śląska pruskiego nie byli jednorodni pod względem używanego języka oraz (w okresie gdy to pojęcie zostało wykształcone) narodowości. Większość obszaru prowincji ślaskiej zamieszkiwała ludność niemieckojęzyczna. Na wschodzie prowincji znaczna część autochtonicznej ludności Górnego Śląska posługiwała się słowiańskim dialektem (etnolektem), z licznymi naleciałościami z języka czeskiego i niemieckiego. Dialekt ten w poprzednich stuleciach obecny był zarówno na Górnym Śląsku jak i na części Śląska Dolnego, jednak z powodu silniejszej pozycji ekonomicznej oraz oparcia w silnym kręgu kulturowym następowała powolna asymilacja części mieszkańców Śląska do języka i kultury niemieckiej. W XVIII, XIX i XX wieku mamy do czynienia z procesem zmniejszania się terenu, na którym obecny był dialekt słowiański, od terenu głównego występowania zwany dialektem górnośląskim. Ten ostatni silniejszy był po prawej stronie Odry.

Praktykant: /* Struktura społeczna, narodowościowa i konfesyjna */

2018-04-05T08:43:47Z

Struktura społeczna, narodowościowa i konfesyjna

← poprzednia wersja		Wersja z 10:43, 5 kwi 2018
Linia 140:		Linia 140:
	Pod względem konfesyjnym Śląsk pruski również nie był jednolity. Jego zachodnia i południowa część zdominowana była przez ludność wyznania ewangelickiego, na historycznym Górnym Śląsku dominowało zaś wyznanie katolickie (Diecezja Wrocławska). Zauważyć należy, że wyznanie tylko częściowo pokrywało się z podziałem narodowościowym. Ewangelicy byli szczególnie silnie obecni w ośrodkach miejskich. Stosunkowo niewielki odsetek ludności Śląska pruskiego stanowiła ludność żydowska.		Pod względem konfesyjnym Śląsk pruski również nie był jednolity. Jego zachodnia i południowa część zdominowana była przez ludność wyznania ewangelickiego, na historycznym Górnym Śląsku dominowało zaś wyznanie katolickie (Diecezja Wrocławska). Zauważyć należy, że wyznanie tylko częściowo pokrywało się z podziałem narodowościowym. Ewangelicy byli szczególnie silnie obecni w ośrodkach miejskich. Stosunkowo niewielki odsetek ludności Śląska pruskiego stanowiła ludność żydowska.

	Król Prus Fryderyk II spowodował zlikwidowanie ograniczeń religijnych, jakie istniały względem ewangelików. Jeszcze podczas pierwszej wojny śląskiej wiele gmin ewangelickich otrzymało prawo do budowy własnych domów modlitwy oraz do zatrudnienia kaznodziejów. Do 1752 roku powstało 164 tymczasowych świątyń ewangelickich<ref>W. Stribrny, Friedrich der Große und seine evangelischen Untertanen, „Forschungen zur brandenburgischen und preußischen Geschichte. Neue Folge“ 2 (1992), s. 147-161; G. Hultsch, Friedrich der Große und die schlesischen Protestanten, „Jahrbuch für schlesische Kirchengeschichte. Neue Folge“ 58 (1979), s. 84-100.</ref>. Względem katolików polityka króla opierała się na dążeniu do podporządkowania go władzy państwowej. Dążono tym samym do zniesienia autonomii Kościoła katolickiego oraz jego powiązań z krajami habsburskimi, zwłaszcza pod względem zakonnym. Doprowadzało to do ostrych sporów pomiędzy królem a biskupem wrocławskim<ref>B. Braun, Friedrich der Große und seine Politik gegenüber der katholischen Kirche in Schlesien, „Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte“ 78 (1992), s. 210-311.</ref>. Fryderyk II cenił sobie działalność Kościoła na niwie szkolnictwa. Gdy papież w 1773 roku rozwiązał zakon jezuitów, Fryderyk II zatrudnił byłych zakonników do pracy w „Królewskim Instytucie Szkolnym” (~~„KöniglicherSchul~~-Institut”) i powierzył im kierowanie gimnazjami. Polepszenie sytuacji w szkolnictwie nastąpiło z utworzeniem seminarium nauczycielskiego we Wrocławiu w 1767 roku. Nauczyciele ewangeliccy zaś kształcili się od 1765 roku w Bolesławcu oraz od 1768 roku również we Wrocławiu.		Król Prus Fryderyk II spowodował zlikwidowanie ograniczeń religijnych, jakie istniały względem ewangelików. Jeszcze podczas pierwszej wojny śląskiej wiele gmin ewangelickich otrzymało prawo do budowy własnych domów modlitwy oraz do zatrudnienia kaznodziejów. Do 1752 roku powstało 164 tymczasowych świątyń ewangelickich<ref>W. Stribrny, Friedrich der Große und seine evangelischen Untertanen, „Forschungen zur brandenburgischen und preußischen Geschichte. Neue Folge“ 2 (1992), s. 147-161; G. Hultsch, Friedrich der Große und die schlesischen Protestanten, „Jahrbuch für schlesische Kirchengeschichte. Neue Folge“ 58 (1979), s. 84-100.</ref>. Względem katolików polityka króla opierała się na dążeniu do podporządkowania go władzy państwowej. Dążono tym samym do zniesienia autonomii Kościoła katolickiego oraz jego powiązań z krajami habsburskimi, zwłaszcza pod względem zakonnym. Doprowadzało to do ostrych sporów pomiędzy królem a biskupem wrocławskim<ref>B. Braun, Friedrich der Große und seine Politik gegenüber der katholischen Kirche in Schlesien, „Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte“ 78 (1992), s. 210-311.</ref>. Fryderyk II cenił sobie działalność Kościoła na niwie szkolnictwa. Gdy papież w 1773 roku rozwiązał zakon jezuitów, Fryderyk II zatrudnił byłych zakonników do pracy w „Królewskim Instytucie Szkolnym” („Königlicher Schul-Institut”) i powierzył im kierowanie gimnazjami. Polepszenie sytuacji w szkolnictwie nastąpiło z utworzeniem seminarium nauczycielskiego we Wrocławiu w 1767 roku. Nauczyciele ewangeliccy zaś kształcili się od 1765 roku w Bolesławcu oraz od 1768 roku również we Wrocławiu.

	==Bibliografia==		==Bibliografia==

Praktykant o 13:27, 15 mar 2018

2018-03-15T13:27:08Z

← poprzednia wersja		Wersja z 15:27, 15 mar 2018
Linia 3:		Linia 3:
	[[Kategoria:Tom 4 (2017)]]		[[Kategoria:Tom 4 (2017)]]
	Autor: [[dr Jakub Grudniewski]]		Autor: [[dr Jakub Grudniewski]]

			::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
			:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 4 (2017)\|TOM: 4 (2017)]]

Praktykant o 12:52, 15 mar 2018

2018-03-15T12:52:41Z

← poprzednia wersja		Wersja z 14:52, 15 mar 2018
Linia 4:		Linia 4:
	Autor: [[dr Jakub Grudniewski]]		Autor: [[dr Jakub Grudniewski]]


	~~::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO~~
	~~:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 4 (2017)\|TOM: 4 (2017)]]~~

	Śląsk pruski – kraina historyczno-geograficzna, obejmująca część ziem historycznego [[Śląsk\|Śląska]], które znalazły się w granicach Prus po pierwszej [[Wojny śląskie\|wojnie śląskiej]] (1740-1742).		Śląsk pruski – kraina historyczno-geograficzna, obejmująca część ziem historycznego [[Śląsk\|Śląska]], które znalazły się w granicach Prus po pierwszej [[Wojny śląskie\|wojnie śląskiej]] (1740-1742).

Praktykant o 08:39, 15 mar 2018

2018-03-15T08:39:12Z

← poprzednia wersja		Wersja z 10:39, 15 mar 2018
Linia 1:		Linia 1:
			[[Kategoria:Historia]]
			[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
			[[Kategoria:Tom 4 (2017)]]
	Autor: [[dr Jakub Grudniewski]]		Autor: [[dr Jakub Grudniewski]]


			::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
			:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 4 (2017)\|TOM: 4 (2017)]]

	Śląsk pruski – kraina historyczno-geograficzna, obejmująca część ziem historycznego [[Śląsk\|Śląska]], które znalazły się w granicach Prus po pierwszej [[Wojny śląskie\|wojnie śląskiej]] (1740-1742).		Śląsk pruski – kraina historyczno-geograficzna, obejmująca część ziem historycznego [[Śląsk\|Śląska]], które znalazły się w granicach Prus po pierwszej [[Wojny śląskie\|wojnie śląskiej]] (1740-1742).

Praktykant o 11:22, 12 mar 2018

2018-03-12T11:22:41Z

← poprzednia wersja		Wersja z 13:22, 12 mar 2018
Linia 41:		Linia 41:
	==Struktura społeczna, narodowościowa i konfesyjna==		==Struktura społeczna, narodowościowa i konfesyjna==
	[[Plik:Hrabia Robert von Zedlitz-Trützschler.jpg\|400px\|thumb\|right\|Hrabia Robert von Zedlitz-Trützschler]]		[[Plik:Hrabia Robert von Zedlitz-Trützschler.jpg\|400px\|thumb\|right\|Hrabia Robert von Zedlitz-Trützschler]]
	Do okresu gwałtownej industrializacji w XIX wieku Śląsk pruski był ~~regionem~~, gdzie dominowało rolnictwo ~~i ludność wiejska~~. ~~Silna tutaj była zwłaszcza rola szlachty~~. ~~Okres przynależności Śląska do Prus to czas przeprowadzania się wielu rodów szlacheckich pochodzących~~ z ~~innych wschodnich prowincji pruskich (Pomorza~~, ~~Prus Wschodnich~~ i ~~Zachodnich~~, ~~Wielkopolski i Brandenburgii)~~. ~~W ich rękach następowała koncentracja własności ziemskiej~~.		Do okresu gwałtownej industrializacji w XIX wieku Śląsk pruski był prowincją, gdzie dominowało rolnictwo, a większość ludności stanowili chłopi. W XVIII wieku nadal byli w systemie pańszczyźniano-feudalnym "przywiązani do ziemi". Zmianę ich położenia przyniósł dopiero tzw. Edykt październikowy z 1807 roku, nadający chłopom wolność osobistą i prawo opuszczania wsi. Te wydarzenia zapoczątkowały również proces nadawania chłopom ziemi na własność, proces ten, podobnie jak tworzenie samorządu wiejskiego, przeciągnął się jednak w czasie aż do drugiej połowy XIX wieku<ref>J. Ziekursch, Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte. Vom Hubertusburger Frieden bis zum Abschluss der Bauernbefreiung, Breslau 1927.</ref>.

	~~Miasta~~ (~~dzielące~~ się ~~na tzw~~. ~~akcyzowe i nieakcyzowe) rozwijały~~ się ~~w XVIII wieku, a~~ na początku XIX wieku ~~w związku z reformami~~ Steina-Hardenberga ~~i przygotowywaną~~ przez barona Karla vom Steina ~~ustawą~~ o miastach z 1808 roku ~~ich funkcjonowanie zostało uporządkowane poprzez zagwarantowanie miastom samorządu~~ w ~~postaci rady miejskiej~~<ref>J. Ziekursch, Das Ergebnis der friderizianischen Städteverwaltung und der Städteordnung Steins. Am Beispiel der schlesischen Städte dargestellt, Breslau 1908.</ref>.		W panującym systemie feudalnym dominująca była gospodarcza i polityczna rola szlachty. Oprócz dotychczasowej szlachty śląskiej coraz większe znaczenie uzyskiwali licznie przenoszący się nad Odrę przedstawiciele rodów szlacheckich pochodzących z innych, najczęściej wschodnich prowincji pruskich (Pomorza, Prus Wschodnich i Zachodnich, Wielkopolski, Brandenburgii). W ich rękach koncentrowała się przede wszystkim wielka własność ziemska.

			Miasta rozwinęły się gospodarczo dopiero na początku XIX wieku, przede wszystkim na skutek przeprowadzenia reform Steina-Hardenberga. Przygotowana przez barona Karla vom Steina ustawa o miastach z 1808 roku nadawała im samorząd, porządkując gospodarcze i administracyjne funkcje miast. Z czasem ukształtowały się także w związku z tym elity miejskie oparte o wybieranych od tej pory członków rad miejskich i członków magistratu na czele z burmistrzami <ref>J. Ziekursch, Das Ergebnis der friderizianischen Städteverwaltung und der Städteordnung Steins. Am Beispiel der schlesischen Städte dargestellt, Breslau 1908.</ref>.

	Ludność chłopska stanowiła dominującą liczebnie część społeczeństwa pruskiego Śląska. Była ona w XVIII wieku przywiązana do ziemi. Zmianę jej położenia przyniósł tzw. Edykt październikowy z 1807 roku nadający chłopom wolność osobistą i prawo opuszczania wsi. Zapoczątkował on również proces nadawania chłopom ziemi na własność, co jednak przeciągnęło się w czasie aż do drugiej połowy XIX wieku<ref>J. Ziekursch, Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte. Vom Hubertusburger Frieden bis zum Abschluss der Bauernbefreiung, Breslau 1927.</ref>.

	{\| class="wikitable"		{\| class="wikitable"
Linia 85:		Linia 86:
	\|}		\|}

	Dziewiętnasty wiek ~~to okres~~ zmian społecznych ~~związanych z~~ intensywnym rozwojem przemysłu oraz, ~~będącym jego skutkiem, rozwojem~~ ośrodków miejskich zwłaszcza w [[Górnośląski Okręg Przemysłowy\|Górnośląskim Okręgu Przemysłowym]] (OberschlesischesIndustriebezirk). Powodowało to liczebny wzrost warstwy społecznej robotników przemysłowych, do której ~~to grupy społecznej~~ przechodziło wiele osób mieszkających dotychczas na wsi (~~było~~ to ~~zjawisko tzw~~. ~~Landfluchtu~~). Jednocześnie ~~zaś mamy do czynienia z emigracją~~ mieszkańców Śląska pruskiego na zachód Niemiec oraz do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej (z Górnego Śląska między innymi do Teksasu). Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku z kolei nastąpiły przesiedlenia ludności zaangażowanej po obu stronach konfliktu na teren niemieckiego i polskiego Śląska. Po zakończeniu ~~zaś~~ [[Druga wojna światowa\|II wojny światowej]]~~, jak to zostało już wspomniane,~~ doszło do wysiedlenia większości ludności autochtonicznej Śląska pruskiego (niemieckiego), co miało związek z weryfikacją zamieszkałej tam ludności.		Dziewiętnasty wiek był także okresem gwałtownych zmian społecznych wywołanych intensywnym rozwojem przemysłu oraz w ślad za tym nową urbanizacją, powstawaniem wokół zakładów przemysłowych i osad przemysłowych nowych ośrodków miejskich zwłaszcza w [[Górnośląski Okręg Przemysłowy\|Górnośląskim Okręgu Przemysłowym]] (OberschlesischesIndustriebezirk). Powodowało to liczebny wzrost nowej warstwy społecznej - robotników przemysłowych, do której przechodziło wiele osób mieszkających dotychczas na wsi (zjawisko to nazywano ucieczką ze wsi - niem. Landflucht). Jednocześnie trwała przy tym bardzo liczna emigracja mieszkańców Śląska pruskiego, jak i z innych pruskich prowincji wschodnich - na zachód Niemiec oraz do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej (z Górnego Śląska między innymi do Teksasu, czyli ucieczka ze Wschodu - niem. Ostflucht). Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku z kolei nastąpiły przesiedlenia ludności zaangażowanej po obu stronach konfliktu narodowościowego albo na teren niemieckiego, albo polskiego Śląska. Po zakończeniu [[Druga wojna światowa\|II wojny światowej]] doszło do wysiedlenia większości niemieckiej ludności autochtonicznej Śląska pruskiego (niemieckiego), co miało związek z weryfikacją narodowościową zamieszkałej tam ludności.

	Mieszkańcy Śląska pruskiego nie byli jednorodni pod względem używanego języka oraz (w okresie gdy to pojęcie zostało wykształcone) narodowości. ~~Znaczna~~ część autochtonicznej ludności posługiwała się słowiańskim dialektem ~~będącym mieszaniną~~ języka ~~polskiego,~~ czeskiego i niemieckiego. Dialekt ten w poprzednich stuleciach obecny był zarówno na Górnym Śląsku jak i na części Śląska Dolnego, jednak z powodu silniejszej pozycji ekonomicznej oraz oparcia w silnym kręgu kulturowym następowała powolna asymilacja części mieszkańców Śląska do języka i kultury niemieckiej. W XVIII, XIX i XX wieku mamy do czynienia z procesem zmniejszania się terenu, na którym obecny był dialekt słowiański, od terenu głównego występowania zwany dialektem górnośląskim. Ten ostatni silniejszy był po prawej stronie Odry. Od średniowiecza występował proces kolonizacji Śląska przez osadników sprowadzanych z głębi Niemiec. W wieku XVIII miała miejsce kolejna fala kolonizacji Śląska przez Niemców (tzw. Kolonizacja fryderycjańska). Do XX wieku istniały na Śląsku pruskim enklawy zamieszkiwane przez potomków kolonizatorów fryderycjańskich (między innymi Schönwald koło [[Gliwice\|Gliwic]]). Na Śląsku pruskim zamieszkiwała również ludność posługująca się językiem łużyckim (w jego zachodniej części) oraz czeskim (głównie w południowej części powiatu raciborskiego). Konflikty językowe wzmogły się w drugiej połowie XIX wieku, zwłaszcza w okresie, gdy premierem Prus był [[Otto von Bismarck]] (od 1862 roku). Wygrane przez Prusy konflikty z Danią, Austrią i Francją spowodowały wzrost nastrojów nacjonalistycznych wśród społeczeństwa pruskiego (później niemieckiego). W 1870 doszło do wybuchu konfliktu państwa pruskiego z Kościołem katolickim (tzw. Kulturkampf), który doprowadził w konsekwencji na pruskim Śląsku do nasilenia się konfliktów narodowościowych.		Mieszkańcy Śląska pruskiego nie byli jednorodni pod względem używanego języka oraz (w okresie gdy to pojęcie zostało wykształcone) narodowości. Większość obszaru prowincji ślaskiej zamieszkiwała ludność niemieckojęzyczna. Na wschodzie prowincji znaczna część autochtonicznej ludności Górnego Śląska posługiwała się słowiańskim dialektem (etnolektem), z licznymi naleciałościami z języka czeskiego i niemieckiego. Dialekt ten w poprzednich stuleciach obecny był zarówno na Górnym Śląsku jak i na części Śląska Dolnego, jednak z powodu silniejszej pozycji ekonomicznej oraz oparcia w silnym kręgu kulturowym następowała powolna asymilacja części mieszkańców Śląska do języka i kultury niemieckiej. W XVIII, XIX i XX wieku mamy do czynienia z procesem zmniejszania się terenu, na którym obecny był dialekt słowiański, od terenu głównego występowania zwany dialektem górnośląskim. Ten ostatni silniejszy był po prawej stronie Odry.
	Według szacunków w 1815 roku na Śląsku mieszkało około 2 207 000 ludzi, w 1830 roku zaś 2 636 000. Pierwszy spis powszechny z 1840 roku mówił o 2 859 000 ludzi, a spis z 1849 roku 3 062 000 ludzi<ref>T. Ładogórski, Ludność…, s. 87.</ref>.

	Najmniejszą rejencją pod względem liczby ludności w XIX wieku była rejencja legnicka. Do 1840 roku w rejencji tej mieszkało więcej osób niż w rejencji opolskiej, jednak w 1849 roku było to tylko 30,2% ogólnej liczby mieszkańców~~, a do~~ połowy lat 90. XIX wieku najludniejszą rejencją w prowincji śląskiej była rejencja wrocławska. W 1895 roku jednak została wyprzedzona pod względem ilości mieszkańców przez rejencję opolską (37,1% i 38,7% ogólnej liczby mieszkańców prowincji).		Najmniejszą rejencją pod względem liczby ludności w XIX wieku była rejencja legnicka. Do 1840 roku w rejencji tej mieszkało więcej osób niż w rejencji opolskiej, jednak w 1849 roku było to tylko 30,2% ogólnej liczby mieszkańców. Do połowy lat 90. XIX wieku najludniejszą rejencją w prowincji śląskiej była rejencja wrocławska. W 1895 roku jednak została wyprzedzona pod względem ilości mieszkańców przez rejencję opolską (37,1% i 38,7% ogólnej liczby mieszkańców prowincji).

	{\| class="wikitable" style="text-align:right"		{\| class="wikitable" style="text-align:right"
Linia 131:		Linia 131:
	\|}		\|}

	Pod względem konfesyjnym Śląsk pruski również nie był jednolity. Jego zachodnia i południowa część zdominowana była przez ludność wyznania ewangelickiego, na historycznym Górnym Śląsku dominowało zaś wyznanie katolickie. Zauważyć należy, że wyznanie tylko częściowo pokrywało się z podziałem narodowościowym. Ewangelicy byli szczególnie silnie obecni w ośrodkach miejskich. Stosunkowo niewielki odsetek ludności Śląska pruskiego stanowiła ludność żydowska.		Pod względem konfesyjnym Śląsk pruski również nie był jednolity. Jego zachodnia i południowa część zdominowana była przez ludność wyznania ewangelickiego, na historycznym Górnym Śląsku dominowało zaś wyznanie katolickie (Diecezja Wrocławska). Zauważyć należy, że wyznanie tylko częściowo pokrywało się z podziałem narodowościowym. Ewangelicy byli szczególnie silnie obecni w ośrodkach miejskich. Stosunkowo niewielki odsetek ludności Śląska pruskiego stanowiła ludność żydowska.

	Król Prus Fryderyk II spowodował zlikwidowanie ograniczeń religijnych, jakie istniały względem ewangelików. Jeszcze podczas pierwszej wojny śląskiej wiele gmin ewangelickich otrzymało prawo do budowy własnych domów modlitwy oraz do zatrudnienia kaznodziejów. Do 1752 roku powstało 164 tymczasowych świątyń ewangelickich<ref>W. Stribrny, Friedrich der Große und seine evangelischen Untertanen, „Forschungen zur brandenburgischen und preußischen Geschichte. Neue Folge“ 2 (1992), s. 147-161; G. Hultsch, Friedrich der Große und die schlesischen Protestanten, „Jahrbuch für schlesische Kirchengeschichte. Neue Folge“ 58 (1979), s. 84-100.</ref>. Względem katolików polityka króla opierała się na dążeniu do podporządkowania go władzy państwowej. Dążono tym samym do zniesienia autonomii Kościoła katolickiego oraz jego powiązań z krajami habsburskimi, zwłaszcza pod względem zakonnym. Doprowadzało to do ostrych sporów pomiędzy królem a biskupem wrocławskim<ref>B. Braun, Friedrich der Große und seine Politik gegenüber der katholischen Kirche in Schlesien, „Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte“ 78 (1992), s. 210-311.</ref>. Fryderyk II cenił sobie działalność Kościoła na niwie szkolnictwa. Gdy papież w 1773 roku rozwiązał zakon jezuitów, Fryderyk II zatrudnił byłych zakonników do pracy w „Królewskim Instytucie Szkolnym” („KöniglicherSchul-Institut”) i powierzył im kierowanie gimnazjami. Polepszenie sytuacji w szkolnictwie nastąpiło z utworzeniem seminarium nauczycielskiego we Wrocławiu w 1767 roku. Nauczyciele ewangeliccy zaś kształcili się od 1765 roku w Bolesławcu oraz od 1768 roku również we Wrocławiu.		Król Prus Fryderyk II spowodował zlikwidowanie ograniczeń religijnych, jakie istniały względem ewangelików. Jeszcze podczas pierwszej wojny śląskiej wiele gmin ewangelickich otrzymało prawo do budowy własnych domów modlitwy oraz do zatrudnienia kaznodziejów. Do 1752 roku powstało 164 tymczasowych świątyń ewangelickich<ref>W. Stribrny, Friedrich der Große und seine evangelischen Untertanen, „Forschungen zur brandenburgischen und preußischen Geschichte. Neue Folge“ 2 (1992), s. 147-161; G. Hultsch, Friedrich der Große und die schlesischen Protestanten, „Jahrbuch für schlesische Kirchengeschichte. Neue Folge“ 58 (1979), s. 84-100.</ref>. Względem katolików polityka króla opierała się na dążeniu do podporządkowania go władzy państwowej. Dążono tym samym do zniesienia autonomii Kościoła katolickiego oraz jego powiązań z krajami habsburskimi, zwłaszcza pod względem zakonnym. Doprowadzało to do ostrych sporów pomiędzy królem a biskupem wrocławskim<ref>B. Braun, Friedrich der Große und seine Politik gegenüber der katholischen Kirche in Schlesien, „Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte“ 78 (1992), s. 210-311.</ref>. Fryderyk II cenił sobie działalność Kościoła na niwie szkolnictwa. Gdy papież w 1773 roku rozwiązał zakon jezuitów, Fryderyk II zatrudnił byłych zakonników do pracy w „Królewskim Instytucie Szkolnym” („KöniglicherSchul-Institut”) i powierzył im kierowanie gimnazjami. Polepszenie sytuacji w szkolnictwie nastąpiło z utworzeniem seminarium nauczycielskiego we Wrocławiu w 1767 roku. Nauczyciele ewangeliccy zaś kształcili się od 1765 roku w Bolesławcu oraz od 1768 roku również we Wrocławiu.

Praktykant o 10:56, 12 mar 2018

2018-03-12T10:56:41Z

← poprzednia wersja		Wersja z 12:56, 12 mar 2018
Linia 31:		Linia 31:
	Trzecia wojna śląska (jako część wojny siedmioletniej) wybuchła po jedenastu latach, w 1756 roku. O Śląsk walczyły z jednej strony wojska pruskie, z drugiej zaś połączone siły austriacko-sasko-rosyjskie. Wojska pruskie walczyły na początku konfliktu ze zmiennym szczęściem z koalicją: po porażce pod Kolinem w Czechach (18 czerwca 1757 roku) i Wrocławiem (24 listopada 1757 roku) wygrały bitwę pod Lutynią (5 grudnia 1757 roku). W 1758 roku Austriacy zajęli teren Śląska, ale już w końcu tego roku stał się on na powrót pruski. W 1759 roku, po dramatycznej klęsce Prus pod Kunowicami (12 sierpnia 1759 roku), Śląsk ponownie został przejściowo zajęty przez Rosjan i Austriaków. Podobna sytuacja nastąpiła w 1760 roku, do momentu, gdy Prusacy zwyciężyli pod Legnicą (15 sierpnia 1760 roku). W następnym roku Fryderyk II musiał ponownie bronić Śląska przed wojskami austriackimi i rosyjskimi. Zmiana władcy na tronie rosyjskim w styczniu 1762 roku spowodowała, że Prusy mogły niespodziewanie z sukcesem zakończyć wojnę. Nowy car, [[Piotr III Romanow\|Piotr III]], przeszedł na stronę Fryderyka II i chociaż został potem szybko usunięty (9 lipca 1762 roku), to obecność wojsk rosyjskich po stronie pruskiej doprowadziła do zwycięstwa pod Burkatowem (21 lipca 1762 roku) oraz odparcia odsieczy austriackiej pod Dzierżoniowem (16 sierpnia 1762 roku). 15 lutego 1763 roku zawarto w Hubertusburgu pokój kończący tę wojnę. Potwierdzał on stan z 1742 oraz 1745 roku. Prawie cały Śląsk pozostał w rękach Prus<ref>C. Grünhagen, Schlesien unter Friedrich dem Großen. Zweiter Band: 1756-1786, Breslau 1892, s. 250-278.</ref>.		Trzecia wojna śląska (jako część wojny siedmioletniej) wybuchła po jedenastu latach, w 1756 roku. O Śląsk walczyły z jednej strony wojska pruskie, z drugiej zaś połączone siły austriacko-sasko-rosyjskie. Wojska pruskie walczyły na początku konfliktu ze zmiennym szczęściem z koalicją: po porażce pod Kolinem w Czechach (18 czerwca 1757 roku) i Wrocławiem (24 listopada 1757 roku) wygrały bitwę pod Lutynią (5 grudnia 1757 roku). W 1758 roku Austriacy zajęli teren Śląska, ale już w końcu tego roku stał się on na powrót pruski. W 1759 roku, po dramatycznej klęsce Prus pod Kunowicami (12 sierpnia 1759 roku), Śląsk ponownie został przejściowo zajęty przez Rosjan i Austriaków. Podobna sytuacja nastąpiła w 1760 roku, do momentu, gdy Prusacy zwyciężyli pod Legnicą (15 sierpnia 1760 roku). W następnym roku Fryderyk II musiał ponownie bronić Śląska przed wojskami austriackimi i rosyjskimi. Zmiana władcy na tronie rosyjskim w styczniu 1762 roku spowodowała, że Prusy mogły niespodziewanie z sukcesem zakończyć wojnę. Nowy car, [[Piotr III Romanow\|Piotr III]], przeszedł na stronę Fryderyka II i chociaż został potem szybko usunięty (9 lipca 1762 roku), to obecność wojsk rosyjskich po stronie pruskiej doprowadziła do zwycięstwa pod Burkatowem (21 lipca 1762 roku) oraz odparcia odsieczy austriackiej pod Dzierżoniowem (16 sierpnia 1762 roku). 15 lutego 1763 roku zawarto w Hubertusburgu pokój kończący tę wojnę. Potwierdzał on stan z 1742 oraz 1745 roku. Prawie cały Śląsk pozostał w rękach Prus<ref>C. Grünhagen, Schlesien unter Friedrich dem Großen. Zweiter Band: 1756-1786, Breslau 1892, s. 250-278.</ref>.

	==Administracja na Śląsku w XVIII i XIX wieku==		==Administracja pruska na Śląsku w XVIII i XIX wieku==
	[[Plik:Friedrich Theodor von Merckel.jpg\|400px\|thumb\|right\|Friedrich Theodor von Merckel]]		[[Plik:Friedrich Theodor von Merckel.jpg\|400px\|thumb\|right\|Friedrich Theodor von Merckel]]
	Prusy jeszcze przed zakończeniem pierwszej wojny śląskiej rozpoczęły tworzenie własnego systemu administracyjnego na Śląsku. Na jej czele stanął minister Śląska, który podlegał bezpośrednio królowi. Prerogatywy dotyczące finansów oraz gospodarki zostały scedowane na dwie kamery wojny i domen (w Głogowie i we Wrocławiu). ~~Podlegało~~ im 48 nowo ~~utworzonych powiatów~~, zaś finansowa kontrola nad miastami powierzona została departamentom wojenno-podatkowym kamer. Towary przywożone do miast lub w nich produkowane obłożone zostały nowym podatkiem nazywanym akcyzą. Małe miasteczka jednakże nie były zobligowane płacić tego podatku (były to tzw. miasta nie akcyzowe), lecz płaciły podobnie jak wsie inny podatek zwany kontrybucją oraz podlegały podobnie jak te ostatnie władzy landratów. W XVIII wieku 31 z 160 miast Śląska pruskiego utraciło prawa miejskie i stało się na powrót osadami targowymi (Marktflecken)<ref>J. Ziekursch, Das Ergebnis der friderizianischen Städteverwaltung und der Städteordnung Steins. Am Beispiel der schlesischen Städte dargestellt, Breslau 1908.</ref>.		Prusy jeszcze przed zakończeniem pierwszej wojny śląskiej rozpoczęły tworzenie własnego systemu administracyjnego na Śląsku. Na jej czele stanął minister Śląska, który podlegał bezpośrednio królowi. Prerogatywy dotyczące finansów oraz gospodarki zostały scedowane na dwie kamery wojny i domen (w Głogowie i we Wrocławiu). Podlegały im 48 nowo utworzone powiaty, zaś finansowa kontrola nad miastami powierzona została departamentom wojenno-podatkowym kamer. Towary przywożone do miast lub w nich produkowane obłożone zostały nowym podatkiem nazywanym akcyzą. Małe miasteczka jednakże nie były zobligowane płacić tego podatku (były to tzw. miasta nie akcyzowe), lecz płaciły podobnie jak wsie inny podatek, zwany kontrybucją, oraz podlegały podobnie jak te ostatnie władzy landratów. W XVIII wieku 31 z 160 miast Śląska pruskiego utraciło prawa miejskie i stało się na powrót osadami targowymi (Marktflecken)<ref>J. Ziekursch, Das Ergebnis der friderizianischen Städteverwaltung und der Städteordnung Steins. Am Beispiel der schlesischen Städte dargestellt, Breslau 1908.</ref>.

	Sądownictwo jako jedyna dziedzina życia publicznego została podporządkowana „zwykłemu” ministrowi należącemu do pruskiego rządu. Nowymi sądowymi instancjami odwoławczymi były tzw. rejencje („Oberamtsregierungen”) we Wrocławiu, Głogowie, a od 1744 roku w ~~[[Rejencja opolska\|~~Opolu]] (od 1756 roku przeniesiona do Brzegu). Niższym instancjami sądowymi były stare sądy książęce, państw stanowych i magistratów. Panowie feudalni zatrzymywali również prawo do nadzoru nad kościołami i sprawami policyjnymi na podległym sobie terenie. Pozostałe przywileje stanowe zostały zawieszone, między innymi prawo do korzystania z pobieranych podatków.		Sądownictwo jako jedyna dziedzina życia publicznego została podporządkowana „zwykłemu” ministrowi należącemu do pruskiego rządu. Nowymi sądowymi instancjami odwoławczymi były tzw. rejencje („Oberamtsregierungen”) we Wrocławiu, Głogowie, a od 1744 roku w Opolu (od 1756 roku przeniesiona do Brzegu). Niższym instancjami sądowymi były stare sądy książęce, sądy państw stanowych i magistratów. Panowie feudalni zatrzymywali również prawo do nadzoru nad kościołami i sprawami policyjnymi na podległym sobie terenie. Pozostałe przywileje stanowe zostały zawieszone, między innymi prawo do korzystania z pobieranych podatków.

	Żywotnym interesem króla Prus było zapewnienie ~~jego~~ państwu obok uregulowania kwestii napływu pieniędzy do skarbca państwowego również zapewnienie bezpieczeństwa wewnętrznego Śląskowi. W tym celu stale ~~miał~~ w nim stacjonować ~~garnizon w sile~~ 35 tysięcy ~~ludzi~~, co stanowiło dziesięć razy większą liczbę niż w czasach austriackich. W celu zapewnienia napływu rekrutów rozciągnięto na Śląsk pruski system kantonalny: odtąd każdy kanton musiał wystawiać określoną liczbę rekrutów. Spod regulacji tej zostały wyjęte niektóre obszary, takie jak miasto Wrocław oraz powiaty górskie~~, takie jak~~ Bolesławiec, Lwówek Śląski, Jelenia Góra, Jawor, Kamienna Góra i Świdnica, z uwagi na istotne znaczenie tkactwa dla rozwoju gospodarczego Śląska. Ponieważ liczba koszar ~~nie~~ Śląsku nie mogła wystarczyć dla takiej liczby żołnierzy, musieli oni być ~~zakwaterowywani~~ w prywatnych mieszkaniach. Rozbudowano również istniejące na terenie pruskiego Śląska twierdze, a także wybudowano jedną nową (w Srebrnej Górze)<ref>I. Franke, „Die militärische Eingliederung Schlesiens in den Preußischen Staat seit dem Jahre 1741, „Jahrbuch der Schlesischen Friedrich-Wilhelms-Universiät zu Breslau“ 9 (1964), s. 106-140; H. Henning, Der Zustand der schlesischen Festungen im Jahre 1756 und ihre Bedeutung für die Frage des Ursprungs des Siebenjährigen Krieges, Jena 1899.</ref>.		Żywotnym interesem króla Prus było zapewnienie państwu, obok uregulowania kwestii napływu pieniędzy do skarbca państwowego, również zapewnienie bezpieczeństwa wewnętrznego Śląskowi. W tym celu stale miało w nim stacjonować 35 tysięcy żołnierzy, co stanowiło dziesięć razy większą liczbę niż w czasach austriackich. W celu zapewnienia napływu rekrutów rozciągnięto na Śląsk pruski system kantonalny: odtąd każdy kanton (wydzielony dla werbunku okręg wojskowy) musiał wystawiać określoną liczbę rekrutów. Spod regulacji tej zostały wyjęte niektóre obszary, takie jak miasto Wrocław oraz powiaty górskie (m.in. Bolesławiec, Lwówek Śląski, Jelenia Góra, Jawor, Kamienna Góra i Świdnica), z uwagi na istotne znaczenie tkactwa dla rozwoju gospodarczego Śląska. Ponieważ liczba istniejących koszar na Śląsku nie mogła wystarczyć dla takiej liczby żołnierzy, musieli oni być kwaterowani w prywatnych mieszkaniach. Rozbudowano również istniejące na terenie pruskiego Śląska twierdze, a także wybudowano jedną nową w Srebrnej Górze <ref>I. Franke, „Die militärische Eingliederung Schlesiens in den Preußischen Staat seit dem Jahre 1741, „Jahrbuch der Schlesischen Friedrich-Wilhelms-Universiät zu Breslau“ 9 (1964), s. 106-140; H. Henning, Der Zustand der schlesischen Festungen im Jahre 1756 und ihre Bedeutung für die Frage des Ursprungs des Siebenjährigen Krieges, Jena 1899.</ref>.

	==Struktura społeczna, narodowościowa i konfesyjna==		==Struktura społeczna, narodowościowa i konfesyjna==