IBR wiki - Ostatnie zmiany [pl]

Stan wojenny w województwie katowickim

Praktykant — Sun, 09 Aug 2026 07:45:23 GMT

15 grudnia

← poprzednia wersja		Wersja z 09:45, 9 sie 2026
Linia 48:		Linia 48:

	==Wprowadzenie stanu wojennego==		==Wprowadzenie stanu wojennego==
			[[Plik:B37f76c5-2d06-46e9-b47f-bfa5122389ad.jpg\|mały\|449x449px\|Element ekspozycji w Śląskim Centrum Wolności i Solidarności (fot. J. Rott-Urbańska)]]
	Nocą 12 grudnia 1981 r. w całym kraju rozpoczęto akcję wprowadzania stanu wojennego. Zamknięto granice państwa, lotniska, porty, wyłączono telefony. W akcji brało udział 70 tysięcy żołnierzy LWP, 30 tysięcy milicjantów, kilkanaście tysięcy funkcjonariuszy SB, 1,4 tysiąca czołgów, a także 2 tysiące opancerzonych transporterów i bojowych wozów piechoty<ref>J. Neja, Grudzień 1981 roku…, s. 73.</ref>.		Nocą 12 grudnia 1981 r. w całym kraju rozpoczęto akcję wprowadzania stanu wojennego. Zamknięto granice państwa, lotniska, porty, wyłączono telefony. W akcji brało udział 70 tysięcy żołnierzy LWP, 30 tysięcy milicjantów, kilkanaście tysięcy funkcjonariuszy SB, 1,4 tysiąca czołgów, a także 2 tysiące opancerzonych transporterów i bojowych wozów piechoty<ref>J. Neja, Grudzień 1981 roku…, s. 73.</ref>.

Linia 100:		Linia 100:

	Informacje o krwawych wydarzeniach w „Manifeście Lipcowym” szybko rozeszły się po strajkujących jeszcze zakładach pracy. Załogi kolejnych jastrzębskich kopalń („Borynia” i „XXX-lecia PRL”) zdecydowały o zakończeniu strajku.		Informacje o krwawych wydarzeniach w „Manifeście Lipcowym” szybko rozeszły się po strajkujących jeszcze zakładach pracy. Załogi kolejnych jastrzębskich kopalń („Borynia” i „XXX-lecia PRL”) zdecydowały o zakończeniu strajku.


	===16 grudnia===		===16 grudnia===
			[[Plik:7e710c0e-85e5-40c1-a056-85600ccdba3d.jpg\|mały\|449x449px\|Element ekspozycji w Śląskim Centrum Wolności i Solidarności (fot. J. Rott-Urbańska)]]
	15 grudnia na posiedzeniu Wojewódzkiego Komitetu Obrony w Katowicach zdecydowano, by następnego dnia „odblokować” kopalnie „Wujek” w Katowicach oraz „Julian” i „Andaluzja” w Piekarach Śląskich<ref>AIPN Ka 83/04/ZK t.1, k. 15. (Protokół z posiedzenia Wojewódzkiego Komitetu Obrony – Katowice odbytego dnia 15 XII 1981 r. o godz. 19.00 w sali telekonferencyjnej Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach.)</ref>. Rano siły złożone z 1471 milicjantów, 760 żołnierzy, 44 opancerzonych wozów piechoty, 22 czołgów, a także armatek wodnych i kilku helikopterów skierowane zostały do kopalni „Wujek”<ref> Idą pancry na „Wujek”…, s. 67.</ref>.		15 grudnia na posiedzeniu Wojewódzkiego Komitetu Obrony w Katowicach zdecydowano, by następnego dnia „odblokować” kopalnie „Wujek” w Katowicach oraz „Julian” i „Andaluzja” w Piekarach Śląskich<ref>AIPN Ka 83/04/ZK t.1, k. 15. (Protokół z posiedzenia Wojewódzkiego Komitetu Obrony – Katowice odbytego dnia 15 XII 1981 r. o godz. 19.00 w sali telekonferencyjnej Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach.)</ref>. Rano siły złożone z 1471 milicjantów, 760 żołnierzy, 44 opancerzonych wozów piechoty, 22 czołgów, a także armatek wodnych i kilku helikopterów skierowane zostały do kopalni „Wujek”<ref> Idą pancry na „Wujek”…, s. 67.</ref>.

Linia 151:		Linia 149:

	===Koniec stanu wojennego===		===Koniec stanu wojennego===
			[[Plik:F46dc30a-c296-40d2-8506-49a12f199a69.jpg\|mały\|450x450px\|Pomnik poległych górników KWK „Wujek” w Katowicach (fot. J. Rott-Urbańska)]]
	Po manifestacjach w sierpniu 1982 r. i brutalnym rozprawieniu się z uczestnikami przez milicję opór przeciwko stanowi wojennemu zaczął słabnąć. Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność” próbowała jeszcze raz poderwać ludzi w 1982 r. w rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości 11 listopada<ref>Z kroniki wydarzeń, Lipiec-grudzień 1982 roku…, s. 254.</ref>. Odzew społeczny okazał się jednak znikomy.		Po manifestacjach w sierpniu 1982 r. i brutalnym rozprawieniu się z uczestnikami przez milicję opór przeciwko stanowi wojennemu zaczął słabnąć. Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność” próbowała jeszcze raz poderwać ludzi w 1982 r. w rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości 11 listopada<ref>Z kroniki wydarzeń, Lipiec-grudzień 1982 roku…, s. 254.</ref>. Odzew społeczny okazał się jednak znikomy.

Plik:F46dc30a-c296-40d2-8506-49a12f199a69.jpg

Praktykant — Sun, 09 Aug 2026 07:45:06 GMT

Praktykant przesłał Plik:F46dc30a-c296-40d2-8506-49a12f199a69.jpg

Nowa strona

Pomnik poległych górników KWK „Wujek” w Katowicach (fot. J. Rott-Urbańska)

Plik:7e710c0e-85e5-40c1-a056-85600ccdba3d.jpg

Praktykant — Sun, 09 Aug 2026 07:43:51 GMT

Praktykant przesłał Plik:7e710c0e-85e5-40c1-a056-85600ccdba3d.jpg

Nowa strona

Element ekspozycji w Śląskim Centrum Wolności i Solidarności (fot. J. Rott-Urbańska)

Plik:B37f76c5-2d06-46e9-b47f-bfa5122389ad.jpg

Praktykant — Sun, 09 Aug 2026 07:42:57 GMT

Praktykant przesłał Plik:B37f76c5-2d06-46e9-b47f-bfa5122389ad.jpg

Nowa strona

Element ekspozycji w Śląskim Centrum Wolności i Solidarności (fot. J. Rott-Urbańska)

Stan wojenny w województwie katowickim

Praktykant — Sun, 09 Aug 2026 07:39:31 GMT

← poprzednia wersja		Wersja z 09:39, 9 sie 2026
(Nie pokazano 2 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 10:		Linia 10:


			[[Plik:06.jpg\|mały\|Obozy internowania w stanie wojennym (1981-1982) (źródło: Eduś)\|499x499px]]
	Trwający od 12 grudnia 1981 r. do 22 lipca 1983 r. stan wojenny miał szczególny przebieg w [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej\|województwie katowickim]]. [[NSZZ Solidarność - region śląsko-dąbrowski\|„Solidarność” śląsko-dąbrowska]] była najliczniejszym regionem związkowym w całym kraju. Silnie uprzemysłowiony obszar, liczne zakłady pracy, które zatrudniały nawet do kilkunastu tysięcy pracowników, były kluczowe dla władzy w pierwszych dniach stanu wojennego.		Trwający od 12 grudnia 1981 r. do 22 lipca 1983 r. stan wojenny miał szczególny przebieg w [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej\|województwie katowickim]]. [[NSZZ Solidarność - region śląsko-dąbrowski\|„Solidarność” śląsko-dąbrowska]] była najliczniejszym regionem związkowym w całym kraju. Silnie uprzemysłowiony obszar, liczne zakłady pracy, które zatrudniały nawet do kilkunastu tysięcy pracowników, były kluczowe dla władzy w pierwszych dniach stanu wojennego.

Plik:06.jpg

Praktykant — Sun, 09 Aug 2026 07:38:48 GMT

Praktykant przesłał Plik:06.jpg

Nowa strona

Obozy internowania w stanie wojennym (1981-1982) (źródło: Eduś)

Szlaki kobiet w województwie śląskim – Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie

Praktykant — Wed, 05 Aug 2026 08:42:03 GMT

← poprzednia wersja		Wersja z 10:42, 5 sie 2026
(Nie pokazano 1 pośredniej wersji utworzonej przez tego samego użytkownika)
Linia 8:		Linia 8:
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)\|TOM: 13 (2026)]]		::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)\|TOM: 13 (2026)]]
			[[Plik:Okładka publikacji z 2018.jpg\|mały\|Okładka publikacji z 2018 r. „Patriotki ze Śląska” (fot. A. E. Banot).]]
	Hasło przedstawia projekty związane ze szlakami kobiet w [[Województwo śląskie\|województwie śląskim]] obejmującymi [[Górny Śląsk]] oraz [[Zagłębie Dąbrowskie]]. Opisuje powstanie w 2009 roku idei Śląskiego Szlaku Kobiet, inspirowanego m.in. szlakiem krakowskim, którego celem było przypomnienie ważnych postaci kobiet działających w przestrzeni publicznej Krakowa pod koniec XIX i na początku XX wieku, a który przyczynił się do rozwoju różnych innych projektów herstorycznych<ref>Kategoria ''herstory'' (ang. ''jej historia'') – w opozycji do ''history'' (ang. ''jego historia'') – została wprowadzona przez angloamerykańskie feministki w latach 70. XX wieku. W polskiej literaturze przedmiotu używa się następujących form: herstoria, herstoryczny.</ref> w całej Polsce. Istotną część Śląskiego Szlaku stanowią przedsięwzięcia przypominające postaci pierwszych posłanek na [[Sejm Śląski]] w latach 1922–1939, m.in. wystawa ''60 na 100.'' ''SĄSIADKI. Głosem Kobiet o [[Powstania śląskie 1919-1920-1921\|powstaniach śląskich]] i [[Plebiscyt\|plebiscycie]]'' czy film ''5 Kobiet Sejmu Śląskiego'' (2019). Hasło prezentuje ponadto wybrane kobiece szlaki na Górnym Śląsku i w Zagłębiu powstałe w swojej pierwotnej formie w latach 2016–2018: [[Bytom\|bytomski]], [[Gliwice\|gliwicki]], [[Tychy\|tyski]] i zagłębiowski. Przybliża wreszcie projekt poświęcony pamiętnikom górniczek, realizowany od 2022 roku. Warto podkreślić, że te herstoryczne inicjatywy z jednej strony uwzględniają wielokulturowy charakter regionów, zaś z drugiej – koncentrują się na działaczkach zaangażowanych w powstania śląskie oraz plebiscyt, opowiadających się za przyłączeniem Górnego Śląska do Polski.		Hasło przedstawia projekty związane ze szlakami kobiet w [[Województwo śląskie\|województwie śląskim]] obejmującymi [[Górny Śląsk]] oraz [[Zagłębie Dąbrowskie]]. Opisuje powstanie w 2009 roku idei Śląskiego Szlaku Kobiet, inspirowanego m.in. szlakiem krakowskim, którego celem było przypomnienie ważnych postaci kobiet działających w przestrzeni publicznej Krakowa pod koniec XIX i na początku XX wieku, a który przyczynił się do rozwoju różnych innych projektów herstorycznych<ref>Kategoria ''herstory'' (ang. ''jej historia'') – w opozycji do ''history'' (ang. ''jego historia'') – została wprowadzona przez angloamerykańskie feministki w latach 70. XX wieku. W polskiej literaturze przedmiotu używa się następujących form: herstoria, herstoryczny.</ref> w całej Polsce. Istotną część Śląskiego Szlaku stanowią przedsięwzięcia przypominające postaci pierwszych posłanek na [[Sejm Śląski]] w latach 1922–1939, m.in. wystawa ''60 na 100.'' ''SĄSIADKI. Głosem Kobiet o [[Powstania śląskie 1919-1920-1921\|powstaniach śląskich]] i [[Plebiscyt\|plebiscycie]]'' czy film ''5 Kobiet Sejmu Śląskiego'' (2019). Hasło prezentuje ponadto wybrane kobiece szlaki na Górnym Śląsku i w Zagłębiu powstałe w swojej pierwotnej formie w latach 2016–2018: [[Bytom\|bytomski]], [[Gliwice\|gliwicki]], [[Tychy\|tyski]] i zagłębiowski. Przybliża wreszcie projekt poświęcony pamiętnikom górniczek, realizowany od 2022 roku. Warto podkreślić, że te herstoryczne inicjatywy z jednej strony uwzględniają wielokulturowy charakter regionów, zaś z drugiej – koncentrują się na działaczkach zaangażowanych w powstania śląskie oraz plebiscyt, opowiadających się za przyłączeniem Górnego Śląska do Polski.

Linia 49:		Linia 49:

	== Pamiętniki górniczek ==		== Pamiętniki górniczek ==
	Projekt poświęcony pamiętnikom kobiet z rodzin górniczych zainicjowała w 2022 roku Monika Glosowitz z [[Uniwersytet Śląski\|Uniwersytetu Śląskiego]]. Obecnie w jego realizację jest zaangażowany cały zespół, m.in. literaturoznawczyni Karolina Pospiszil-Drong oraz fotografka Karolina Jonderko. We wprowadzeniu do drugiego wydania książki ''Opowieści kobiet z rodzin górniczych'' Glosowitz opisuje czteroetapową realizację przedsięwzięcia. Pierwszy etap miał charakter pilotażowy – na terenie gminy [[Czerwionka-Leszczyny]] prowadzono nabór na warsztaty pisarskie oraz warsztaty historii mówionej, a następnie przeprowadzono nabór prac konkursowych. W kolejnym etapie, będącym uzupełnieniem pierwszego, zorganizowano m.in. wystawę przedmiotów materialnych, takich jak fotografie rodzinne, publikacje dla kobiet czy przyrządy kuchenne. Trzecia część projektu obejmowała nabór konkursowy na pamiętniki skierowany do mieszkanek całego województwa śląskiego. Czwarty etap ma być drugą edycją naboru pamiętników, które miałyby się złożyć na drugi tom publikacji<ref>Zob. M. Glosowitz, ''Auto/biografia zbiorowa. Opowieści kobiet z rodzin górniczych'', w: ''Opowieści kobiet z rodzin górniczych'', red. M. Glosowitz, Katowice 2024, s. 17–18.</ref>. Piąta część projektu, o której można przeczytać na stronie Pamiętniki.com.pl, a która była realizowana w 2025 roku, dotyczyła m.in. warsztatów pamiętnikarskich<ref>Zob. ''Pamiętniki kobiet z rodzin górniczych'', <nowiki>https://www.pamietniki.com.pl/pl</nowiki> (20.04.2026).</ref>.		Projekt poświęcony pamiętnikom kobiet z rodzin górniczych zainicjowała w 2022 roku Monika Glosowitz z [[Uniwersytet Śląski\|Uniwersytetu Śląskiego]]. Obecnie w jego realizację jest zaangażowany cały zespół, m.in. literaturoznawczyni Karolina Pospiszil-Drong oraz fotografka Karolina Jonderko. We wprowadzeniu do drugiego wydania książki ''Opowieści kobiet z rodzin górniczych'' Glosowitz opisuje czteroetapową realizację przedsięwzięcia. Pierwszy etap miał charakter pilotażowy – na terenie gminy [[Czerwionka-Leszczyny]] prowadzono nabór na warsztaty pisarskie oraz warsztaty historii mówionej, a następnie przeprowadzono nabór prac konkursowych. W kolejnym etapie, będącym uzupełnieniem pierwszego, zorganizowano m.in. wystawę przedmiotów materialnych, takich jak fotografie rodzinne, publikacje dla kobiet czy przyrządy kuchenne. Trzecia część projektu obejmowała nabór konkursowy na pamiętniki skierowany do mieszkanek całego województwa śląskiego. Czwarty etap ma być drugą edycją naboru pamiętników, które miałyby się złożyć na drugi tom publikacji<ref>Inicjatorka projektu poświęconego pamiętnikom górniczek, a zarazem redaktorka ''Opowieści…'', planuje rozszerzyć projekt i objąć jego działaniem nie tylko Górny Śląsk, lecz także całą polską część Górnośląskiego Zagłębia Węglowego z zagłębiami dąbrowskim i krakowskim. Zob. M. Glosowitz, ''Auto/biografia zbiorowa. Opowieści kobiet z rodzin górniczych'', w: ''Opowieści kobiet z rodzin górniczych'', red. M. Glosowitz, Katowice 2024, s. 17–18.</ref>. Piąta część projektu, o której można przeczytać na stronie Pamiętniki.com.pl, a która była realizowana w 2025 roku, dotyczyła m.in. warsztatów pamiętnikarskich<ref>Zob. ''Pamiętniki kobiet z rodzin górniczych'', <nowiki>https://www.pamietniki.com.pl/pl</nowiki> (20.04.2026).</ref>.

Plik:Okładka publikacji z 2018.jpg

Praktykant — Tue, 04 Aug 2026 07:26:01 GMT

Praktykant przesłał Plik:Okładka publikacji z 2018.jpg

Nowa strona

Okładka publikacji z 2018 r. „Patriotki ze Śląska” (fot. A. E. Banot).

Szlaki kobiet w województwie śląskim – Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie

Praktykant — Tue, 04 Aug 2026 07:24:36 GMT

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)

Praktykant — Mon, 03 Aug 2026 07:59:22 GMT

← poprzednia wersja		Wersja z 09:59, 3 sie 2026
Linia 59:		Linia 59:
	* [[Edukacja ekologiczna / Edukacja klimatyczno-środowiskowa]]. Autorzy: [[dr Magdalena Ochwat]], [[prof. dr hab. Piotr Skubała]]		* [[Edukacja ekologiczna / Edukacja klimatyczno-środowiskowa]]. Autorzy: [[dr Magdalena Ochwat]], [[prof. dr hab. Piotr Skubała]]
	* [[Górnośląskie mapy górnicze]]. Autor: [[dr hab. Piotr Greiner]]		* [[Górnośląskie mapy górnicze]]. Autor: [[dr hab. Piotr Greiner]]
			* [[Mapa Śląska Martina Helwiga z 1561 roku]]. Autor: [[dr hab. Piotr Greiner]]
	* [[Nabożeństwa majowe przy krzyżach i kapliczkach w Polsce]]. Autor: [[dr Robert Garstka]]		* [[Nabożeństwa majowe przy krzyżach i kapliczkach w Polsce]]. Autor: [[dr Robert Garstka]]
	* [[Osiedle Patronackie „Piaski” w Czeladzi]]. Autor: [[Martyna Wiecha]]		* [[Osiedle Patronackie „Piaski” w Czeladzi]]. Autor: [[Martyna Wiecha]]
	* [[Szlaki kobiet w województwie śląskim – Śląsk Cieszyński i Podbeskidzie]]. Autor: [[dr hab. Aleksandra E. Banot]]		* [[Szlaki kobiet w województwie śląskim – Śląsk Cieszyński i Podbeskidzie]]. Autor: [[dr hab. Aleksandra E. Banot]]
			* [[Szlaki kobiet w województwie śląskim – Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie\|Szlaki kobiet w województwie śląskim – Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie.]] Autor: [[dr hab. Aleksandra E. Banot]]
	* [[Tradycja stawiania moja]]. Autor: [[dr Robert Garstka]]		* [[Tradycja stawiania moja]]. Autor: [[dr Robert Garstka]]
	* [[Uroczystości Bożego Ciała]]. Autor: [[dr Robert Garstka]]		* [[Uroczystości Bożego Ciała]]. Autor: [[dr Robert Garstka]]

Dr hab. Aleksandra E. Banot

Praktykant — Mon, 03 Aug 2026 07:59:18 GMT

← poprzednia wersja		Wersja z 09:59, 3 sie 2026
Linia 1:		Linia 1:
	[[Kategoria:Autorzy]]		[[Kategoria:Autorzy]]

			* [[Szlaki kobiet w województwie śląskim – Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie]]
	* [[Szlaki kobiet w województwie śląskim – Śląsk Cieszyński i Podbeskidzie]]		* [[Szlaki kobiet w województwie śląskim – Śląsk Cieszyński i Podbeskidzie]]

Dr hab. Piotr Greiner

Praktykant — Mon, 03 Aug 2026 07:58:10 GMT

← poprzednia wersja		Wersja z 09:58, 3 sie 2026
Linia 1:		Linia 1:
	* [[Górnośląskie mapy górnicze]]		* [[Górnośląskie mapy górnicze]]
			* [[Mapa Śląska Martina Helwiga z 1561 roku]]
	* [[Mapa wojenna Śląska 1746–1753 (Krieges-Carte von Schlesien)]]		* [[Mapa wojenna Śląska 1746–1753 (Krieges-Carte von Schlesien)]]
	* [[Mapy topograficzne Górnego Śląska 1824–1828 (Ur-Meßtischblätter)]]		* [[Mapy topograficzne Górnego Śląska 1824–1828 (Ur-Meßtischblätter)]]
	* [[Opisy geograficzne i mapy Górnego Śląska (do 1914 roku)]]		* [[Opisy geograficzne i mapy Górnego Śląska (do 1914 roku)]]
	* [[Plany miast Górnego Śląska do 1918 roku]]		* [[Plany miast Górnego Śląska do 1918 roku]]

Mapa Śląska Martina Helwiga z 1561 roku

Praktykant — Mon, 03 Aug 2026 07:57:52 GMT

Przypisy

← poprzednia wersja		Wersja z 09:57, 3 sie 2026
(Nie pokazano 3 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 7:		Linia 7:
	::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO		::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
	::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)\|TOM: 13 (2026)]]		::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)\|TOM: 13 (2026)]]

			Dzieje monograficznych map [[Śląsk\|Śląska]] sięgają XVI wieku. Pierwsza tego rodzaju mapa została opracowana przez nieznanego autora i włączona pod tytułem ''Schlesia nach aller gelegenheit in wasser, stetten, bergen und nastossende lendern'' do monumentalnego opisu świata ''Cosmografia'' wydanego w 1544 roku, przygotowanego przez wybitnego bazylejskiego uczonego Renesansu Sebastiana Münstera i niezwykle popularnego w Europie XVI wieku. Mapa wykonana została w skali ok. 1:1 000 000, a informacje do jej konstrukcji zostały pozyskane przez wykorzystanie istniejących już map, a także opisów geograficznych oraz, co bardzo ciekawe, w wyniku swoistej ankiety rozesłanej przez Münstera do środowisk naukowych Europy. Powstała więc bez znajomości terenu regionu z autopsji, nie mówiąc już o prowadzeniu jakichkolwiek pomiarów. Dało to efekt kuriozalnych zniekształceń przebiegu głównych cieków, pasm górskich które otaczają region ze wszystkich stron i we wzajemnym błędnym położeniu miejscowości na tej mapie. Pomijając te wszystkie zastrzeżenia, należy zauważyć, że to dzięki mapie Münstera do kartografii europejskiej wprowadzone zostało regionalne ujęcie Śląska jako odrębnej krainy polityczno-ustrojowej.

			Niewykluczone, że najpierw ankieta rozesłana przez Münstera, a później jego tak odbiegająca od rzeczywistości mapa Śląska zainspirowały Ślązaka Martina Helwiga do podjęcia wysiłku skonstruowania pierwszej realistycznej mapy regionu. Należy bowiem pamiętać o narastającej w owym czasie sile lokalnego patriotyzmu, który ogarnął również Ślązaków. Jak opisał to Saksończyk Laurentius Peccenstenius (właściwie Peckenstein) w wydanym w 1606 roku opisie Śląska ''Kurze Beschreibung des Landes Schlesien'', mimo dwoistości górno-dolnośląskiej, opartej tak na różnicach środowisko-gospodarczych, jak i etnicznych, ludność tej krainy tworzy ''ein Volck'' – jeden naród.

			Martin Helwig urodził się 5 listopada 1516 roku w Nysie. Odbył studia uniwersyteckie, najpierw w Wittenberdze, a później w Krakowie. Od 1552 roku był nauczycielem w gimnazjum przy kościele Marii Magdaleny we Wrocławiu, którego około 1560 roku został rektorem. Godność tę piastował aż do swojej śmierci, tj. do 26 stycznia 1574 roku.

			To pierwsza w dziejach kartografii mapa Śląska monograficznie poświęcona temu regionowi wykreślona przez Ślązaka, pierwsza wydana na Śląsku i co najważniejsze, pierwsza tak bogato zaopatrzona w różne elementy treści. Były one wynikiem oparcia jej o autopsję i własne – jeszcze bardzo proste wprawdzie - pomiary dokonywane przez Helwiga w czasie licznych podróży po ziemi śląskiej, jak również o informacje zbierane skwapliwie od miejscowej ludności, starannie jednak sprawdzane. Helwig, tworząc mapę, postawił sobie trzy cele: miała ona służyć do lepszego zrozumienia starszej i nowszej historii Śląska, ułatwić podróż oraz pomóc w korzystaniu z innych map. Helwig opracował jeszcze tylko jedną mapę o charakterze edukacyjnym, mapę Italii opartą o mapy Ptomeleusza i wydaną również w 1561 roku we Wrocławiu.

			Oryginał mapy zatytułowany ''Tabula geographica, sive Mappa Silesiae'' został opracowany w skali 1:530 000, a jej pierwsze wydanie odbito na pergaminie z 12 klocków drzeworytowych. Ukazała się 14 września 1561 roku w oficynie Johanna Creutziga w Nysie, w rysunku opracowanym przez H. Korna. To, co uderza w pierwszym jej oglądzie, to zastosowanie przez Helwiga orientacji południowej – [[Pszczyna]] „jest na górze”, a Głogów „na dole” mapy. Nie było to wówczas takie wyjątkowe, bowiem orientacja północna przyjęła się powszechnie dopiero w XIX wieku. Sam autor tłumaczył w wydanym we Wrocławiu opisie instrukcyjnym do mapy<ref>Wydanym w 1564 roku pod tytułem ''Erklärung der schlesischen Mappen wozu und wie dieselben nützlich zu gebrauchen, nebst einem vollkommenen Register.''</ref>, że chciał w ten sposób ułatwić zrozumienie jej przez odbiorców, dlatego właśnie Górny Śląsk umieścił u góry, a Dolny na dole mapy.

			Wraz z krawędziami mapa mierzyła 81,6 cm szerokości i 66,9 cm wysokości. Posiada zasięg od 49<sup>0</sup>36<sup>ʹ</sup> do 52<sup>o</sup>26ʹ szerokości geograficznej północnej oraz od 37<sup>0</sup>14<sup>ʹ</sup> do 42<sup>0</sup>52ʹ długości geograficznej mierzonej od zerowego południka Ferro. Obejmuje też pograniczne tereny Małopolski, Wielkopolski, Moraw i Łużyc, przy czym nie wykreślono na niej granic politycznych czy administracyjnych. Zasadnicza treść mapy jest otoczona ozdobną ramką. Oznaczono na niej co dwie minuty równoleżniki i południki oraz opisy wskazujące strony świata, a także podziałkę liniową w milach śląskich. Ramkę otacza 28 herbów [[Księstwa śląskie\|księstw śląskich]], w tym górnośląskich: [[Księstwo cieszyńskie\|cieszyńskiego]], [[Księstwo opawskie\|opawskiego]], [[Księstwo raciborskie\|raciborskiego]] i [[Księstwo opolskie\|opolskiego]] oraz ich stolic. Po wewnętrznej stronie ramki znalazły się bogato zdobione herby, w prawym górnym rogu – czeski lew, a w lewym dolnym – polski orzeł.

			Imponujące jest bogactwo treści na tej mapie. Sieć osadnicza zawiera 242 miasta, w tym wszystkie górnośląskie, nawet najmniejsze jak np. [[Sośnicowice]] (na mapie ''Sossnitzowitz''), 25 najważniejszych wsi, jak górnośląska osada targowa [[Pilchowice]] (''Pilhowitz''), 16 klasztorów, m.in. klasztor cysterski w [[Rudy\|Rudach]] (''Rauden'') oraz 23 zamki. Punkty osadnicze zostały zaznaczone przy pomocy czterech rodzajów symboli uzupełnionych miniaturowymi wedutami osad, o fantastycznym raczej rysunku. Orografię oddano przy pomocy typowej wówczas metody kopczykowej z wyeksponowaniem [[Śnieżka\|Śnieżki]] i [[Ślęża\|Ślęży]]. Sieć hydrograficzna liczy ponad 50 rzek, przy czym wschodnia, a zwłaszcza prawobrzeżna część Śląska pod względem wierności i dokładności wypada najsłabiej. Tutaj zdarzają się pomyłki jak mylnie ulokowanie [[Bieruń\|Bierunia]] i [[Mikołów\|Mikołowa]] na wschód od rzeki [[Przemsza\|Przemszy]], błędnie nazwanej [[Brynica\|Brynicą]]. Warto wspomnieć jeszcze o tym, że w okolicach [[Gliwice\|Gliwic]] Helwig umieścił uprawy chmielu, podkreślając wagę tej uprawy dla ówczesnej gospodarki [[Górny Śląsk\|Górnego Śląska]].

			Jedyny zachowany do czasów współczesnych egzemplarz mapy z pierwszego wydania z 1561 roku odbity na pergaminie zaginął podczas [[Druga wojna światowa\|drugiej wojny światowej]] i znamy ją z powtórzonych edycji z zachowanych matryc drukarskich. A wydań tych było do końca XVIII wieku kilka: II wydanie w 1605 roku w Legnicy, III – w 1627 roku we Wrocławiu, jak i kolejne: IV – w 1642 roku; V – w 1685 roku; VI – w 1738 roku (z opisem) i dalej: w 1746 roku, 1765 roku i w 1778 roku.

			Miarą jej wartości były niezliczone przeróbki rozsiane po atlasach europejskich, w tym wielkich atlasach niderlandzkich: Abrahama Orteliusa (właściwie Oertl) w ''Theatrum Orbis Terrarum'' z 1570 roku przerobioną i zredukowaną do 1:250 000 już o orientacji północnej, Gerharda Merkatora (właściwie Kremer) czy Willema Janszoona Blaeu. W kolejnym wydaniu z 1588 roku ''Cosmographii'' Münstera mapa Śląska Helwiga zastąpiła tę fantastyczną, o której była mowa wyżej.

			Mapa Martina Helwiga przez prawie dwa wieki stanowiła podstawę dla wszystkich niemal następnych opracowań kartograficznych Śląska. Stąd nie bez przyczyny Chrystian Runge wydawca VI wydania z 1738 roku nazwał mapę Helwiga „matką wszystkich innych map Śląska”.

			== Bibliografia ==
			Czechowicz B., ''Historia kartografii Śląska XIII-XIX wieku'', Wrocław 2004.

			Heyer A., ''Geschichte der Kartographie Schlesiens bis zur preußischen Besitzergreifung'', Breslau 1891.

			Janczak J., ''Zarys dziejów kartografii śląskiej do końca XVIII wieku'', Opole 1976.

			== Przypisy ==
			<references/>

			== Zobacz też ==
			[[Górnośląskie mapy górnicze]]

			[[Mapa wojenna Śląska 1746–1753 (Krieges-Carte von Schlesien)]]

			[[Mapy topograficzne Górnego Śląska 1824–1828 (Ur-Meßtischblätter)]]

			[[Opisy geograficzne i mapy Górnego Śląska (do 1914 roku)]]

			[[Plany miast Górnego Śląska do 1918 roku]]

Mapa Śląska Martina Helwiga z 1561 roku

Praktykant — Mon, 03 Aug 2026 07:43:18 GMT

Utworzono nową stronę "Kategoria:Historia Kategoria:Geografia Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny Kategoria:Tom 13 (2026) Autor: dr hab. Piotr Greiner ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO ::::::::::::::::::::::::: TOM: 13 (2026)"

Nowa strona

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autor: [[dr hab. Piotr Greiner]]

::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]

Szlaki kobiet w województwie śląskim – Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie

Praktykant — Mon, 03 Aug 2026 07:37:54 GMT

Źródła on-line

Podgląd zmian

Szlaki kobiet w województwie śląskim – Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie

Praktykant — Mon, 03 Aug 2026 06:52:28 GMT

Utworzono nową stronę "Kategoria:Geografia Kategoria:Historia Kategoria:Kultura i sztuka Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny Kategoria:Tom 13 (2026) Autor: dr hab. Aleksandra E. Banot ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO ::::::::::::::::::::::::: TOM: 13 (2026) xx"

Nowa strona

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Kultura i sztuka]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autor: [[dr hab. Aleksandra E. Banot]]

::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]

xx

← poprzednia wersja		Wersja z 09:24, 4 sie 2026
Linia 9:		Linia 9:
	::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)\|TOM: 13 (2026)]]		::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)\|TOM: 13 (2026)]]

	Hasło przedstawia projekty związane ze szlakami kobiet w [[Województwo śląskie\|województwie śląskim]] obejmującymi [[Górny Śląsk]] oraz [[Zagłębie Dąbrowskie]]. Opisuje powstanie w 2009 roku idei Śląskiego Szlaku Kobiet, inspirowanego m.in. szlakiem krakowskim, którego celem było przypomnienie ważnych postaci kobiet działających w przestrzeni publicznej Krakowa pod koniec XIX i na początku XX wieku, a który przyczynił się do rozwoju różnych innych projektów herstorycznych<ref>Kategoria ''herstory'' (ang. ''jej historia'') – w opozycji do ''history'' (ang. ''jego historia'') – została wprowadzona przez angloamerykańskie feministki w latach 70. XX wieku. W polskiej literaturze przedmiotu używa się następujących form: herstoria, herstoryczny.</ref> w całej Polsce. Istotną część Szlaku ~~Śląskiego~~ stanowią przedsięwzięcia przypominające postaci pierwszych posłanek na [[Sejm Śląski]] w latach 1922–1939, m.in. wystawa ''60 na 100.'' ''SĄSIADKI. Głosem Kobiet o [[Powstania śląskie 1919-1920-1921\|powstaniach śląskich]] i [[Plebiscyt\|plebiscycie]]'' czy film ''5 Kobiet Sejmu Śląskiego'' (2019). Hasło prezentuje ponadto wybrane kobiece szlaki na Górnym Śląsku i w Zagłębiu powstałe w swojej pierwotnej formie w latach 2016–2018: [[Bytom\|bytomski]], [[Gliwice\|gliwicki]], [[Tychy\|tyski]] i zagłębiowski. Przybliża wreszcie projekt poświęcony pamiętnikom górniczek, realizowany od 2022 roku. Warto podkreślić, że te herstoryczne inicjatywy z jednej strony uwzględniają wielokulturowy charakter regionów, zaś z drugiej – koncentrują się na działaczkach zaangażowanych w powstania śląskie oraz plebiscyt, opowiadających się za przyłączeniem do Polski ~~Górnego Śląska~~.		Hasło przedstawia projekty związane ze szlakami kobiet w [[Województwo śląskie\|województwie śląskim]] obejmującymi [[Górny Śląsk]] oraz [[Zagłębie Dąbrowskie]]. Opisuje powstanie w 2009 roku idei Śląskiego Szlaku Kobiet, inspirowanego m.in. szlakiem krakowskim, którego celem było przypomnienie ważnych postaci kobiet działających w przestrzeni publicznej Krakowa pod koniec XIX i na początku XX wieku, a który przyczynił się do rozwoju różnych innych projektów herstorycznych<ref>Kategoria ''herstory'' (ang. ''jej historia'') – w opozycji do ''history'' (ang. ''jego historia'') – została wprowadzona przez angloamerykańskie feministki w latach 70. XX wieku. W polskiej literaturze przedmiotu używa się następujących form: herstoria, herstoryczny.</ref> w całej Polsce. Istotną część Śląskiego Szlaku stanowią przedsięwzięcia przypominające postaci pierwszych posłanek na [[Sejm Śląski]] w latach 1922–1939, m.in. wystawa ''60 na 100.'' ''SĄSIADKI. Głosem Kobiet o [[Powstania śląskie 1919-1920-1921\|powstaniach śląskich]] i [[Plebiscyt\|plebiscycie]]'' czy film ''5 Kobiet Sejmu Śląskiego'' (2019). Hasło prezentuje ponadto wybrane kobiece szlaki na Górnym Śląsku i w Zagłębiu powstałe w swojej pierwotnej formie w latach 2016–2018: [[Bytom\|bytomski]], [[Gliwice\|gliwicki]], [[Tychy\|tyski]] i zagłębiowski. Przybliża wreszcie projekt poświęcony pamiętnikom górniczek, realizowany od 2022 roku. Warto podkreślić, że te herstoryczne inicjatywy z jednej strony uwzględniają wielokulturowy charakter regionów, zaś z drugiej – koncentrują się na działaczkach zaangażowanych w powstania śląskie oraz plebiscyt, opowiadających się za przyłączeniem Górnego Śląska do Polski.

	== Szlaki kobiet w województwie śląskim – początki ==		== Szlaki kobiet w województwie śląskim – początki ==
	W 2009 roku Małgorzata Tkacz-Janik wystosowała list do Leszka Jodlińskiego, ówczesnego Dyrektora [[Muzeum Śląskie\|Muzeum Śląskiego]] w [[Katowice\|Katowicach]], w którym przedstawiła projekt Śląskiego Szlaku Kobiet inspirowany m.in. szlakiem krakowskim, tworzonym przez Ewę Furgał i Natalię Saratę w ramach działań Fundacji Przestrzeń Kobiet, a także warszawskimi spacerami organizowanymi przez Sylwię Chutnik.		W 2009 roku Małgorzata Tkacz-Janik wystosowała list do Leszka Jodlińskiego, ówczesnego Dyrektora [[Muzeum Śląskie\|Muzeum Śląskiego]] w [[Katowice\|Katowicach]], w którym przedstawiła projekt Śląskiego Szlaku Kobiet inspirowany m.in. szlakiem krakowskim, tworzonym przez Ewę Furgał i Natalię Saratę w ramach działań Fundacji Przestrzeń Kobiet, a także warszawskimi spacerami organizowanymi przez Sylwię Chutnik.

	Projekt ten miał obejmować warsztaty i wycieczki historyczne w formie edukacyjnych ścieżek po obszarze Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego śladami niezwykłych kobiet, interaktywną stronę internetową, dokumentację kobiecej aktywności w przestrzeni publicznej, wydawanie książek, które stałyby się podstawą działań edukacyjnych i popularyzatorskich, „Pokój Kobiet” w Muzeum Śląskim, wreszcie akcje medialne nagłaśniające projekt i jego cele<ref>Zob. A.E. Banot, ''Śląski Szlak Kobiet'', ~~Zadra~~. Pismo feministyczne” 2016, nr 3–4, s. 56.</ref>.		Projekt ten miał obejmować warsztaty i wycieczki historyczne w formie edukacyjnych ścieżek po obszarze Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego śladami niezwykłych kobiet, interaktywną stronę internetową, dokumentację kobiecej aktywności w przestrzeni publicznej, wydawanie książek, które stałyby się podstawą działań edukacyjnych i popularyzatorskich, „Pokój Kobiet” w Muzeum Śląskim, wreszcie akcje medialne nagłaśniające projekt i jego cele<ref>Zob. A.E. Banot, ''Śląski Szlak Kobiet'', „Zadra. Pismo feministyczne” 2016, nr 3–4, s. 56.</ref>.

	W liście zostały wymienione takie postaci, jak: Petronela Golasiowa (Golaszowa), działaczka społeczna i narodowa pracująca na Starym Klimzowcu (obecnie w granicach [[Chorzów\|Chorzowa]]); Maria Janicka, założycielka Towarzystwa Polek w [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Górach]], organizatorka życia kulturalnego na tym terenie; [[Zofia Kirkor-Kiedroniowa]], [[Dorota Kłuszyńska\|Dorota (Dora) Kłuszyńska]], Maria Sojkowa – członkinie [[Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego\|Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego]]. Choć Jodliński pozytywnie odniósł się do idei budowania Śląskiego Szlaku Kobiet – za wyjątkiem „Pokoju Kobiet” – współpraca z Muzeum nie została wówczas nawiązana. W 2018 roku Tkacz-Janik wspominała:<blockquote>Kiedy na początku 2009 roku napisałam list do ówczesnego dyrektora Muzeum Śląskiego w Katowicach, Leszka Jodlińskiego, w którym przedstawiłam propozycję wspólnego zainicjowania w województwie śląskim projektu Śląski Szlak Kobiet, nie przypuszczałam, że musi upłynąć prawie dekada, zanim ten projekt w „górnośląskim środowisku” się ziści i dziesiątki osób zaczną spacerować po naszym regionie szlakami kobiet.<ref>M. Tkacz-Janik, ''Krótka herstoria krótkiej historii Śląskiego Szlaku Kobiet'', „Kongresówka. Gazeta jednodniowa V Kongresu Kobiet Województwa Śląskiego” 2018, nr 1, s. 4. </ref></blockquote>		W liście zostały wymienione takie postaci, jak: Petronela Golasiowa (Golaszowa), działaczka społeczna i narodowa pracująca na Starym Klimzowcu (obecnie w granicach [[Chorzów\|Chorzowa]]); Maria Janicka, założycielka Towarzystwa Polek w [[Tarnowskie Góry\|Tarnowskich Górach]], organizatorka życia kulturalnego na tym terenie; [[Zofia Kirkor-Kiedroniowa]], [[Dorota Kłuszyńska\|Dorota (Dora) Kłuszyńska]], Maria Sojkowa – członkinie [[Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego\|Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego]]. Choć Jodliński pozytywnie odniósł się do idei budowania Śląskiego Szlaku Kobiet – za wyjątkiem „Pokoju Kobiet” – współpraca z Muzeum nie została wówczas nawiązana. W 2018 roku Tkacz-Janik wspominała:<blockquote>Kiedy na początku 2009 roku napisałam list do ówczesnego dyrektora Muzeum Śląskiego w Katowicach, Leszka Jodlińskiego, w którym przedstawiłam propozycję wspólnego zainicjowania w województwie śląskim projektu Śląski Szlak Kobiet, nie przypuszczałam, że musi upłynąć prawie dekada, zanim ten projekt w „górnośląskim środowisku” się ziści i dziesiątki osób zaczną spacerować po naszym regionie szlakami kobiet.<ref>M. Tkacz-Janik, ''Krótka herstoria krótkiej historii Śląskiego Szlaku Kobiet'', „Kongresówka. Gazeta jednodniowa V Kongresu Kobiet Województwa Śląskiego” 2018, nr 1, s. 4. </ref></blockquote>
Linia 39:		Linia 39:

	== Spacery po Tychach ==		== Spacery po Tychach ==
	W tworzenie Tyskiego Szlaku Kobiet zaangażowała się m.in. Alina Bednarz, rodowita tyszanka. W artykule opublikowanym w „Kongresówce”, jednodniowej gazecie wydanej w 2018 roku z okazji stulecia wywalczenia przez Polki praw ~~kobiet~~, działaczka Stowarzyszenia przypomniała postaci polityczek z pierwszej połowy XX wieku – Zofii Kapicowej i Anny Benisz, sanitariuszki Marii Krzyżowskiej, która organizowała opiekę medyczną w czasie powstań śląskich, a tuż przed wybuchem [[Druga wojna światowa\|drugiej wojny światowej]] – oddział sanitarny w ramach samoobrony Śląska, za co została aresztowana w listopadzie 1939 roku i wywieziona do Auschwitz, gdzie zmarła 1942 roku. Na tyskim szlaku znajdziemy także architektki – Hannę Adamczewską-Wejchert i Marię Czyżewską, które po wojnie przyjechały budować miasto – przede wszystkim osiedla<ref>Zob. A. Bednarz, ''Spacery po Tychach, czyli odkrywanie miasta'', „Kongresówka…”, s. 3.</ref>. Z Tychami była związana również Elżbieta Bocian-Wagner, utytułowana lekkoatletka, wielokrotna rekordzistka Polski w biegu na 80 metrów przez płotki oraz Krystyna Loska, popularna w latach 70. i 80. minionego stulecia spikerka i prezenterka telewizyjna.		W tworzenie Tyskiego Szlaku Kobiet zaangażowała się m.in. Alina Bednarz, rodowita tyszanka. W artykule opublikowanym w „Kongresówce”, jednodniowej gazecie wydanej w 2018 roku z okazji stulecia wywalczenia przez Polki praw wyborczych, działaczka Stowarzyszenia przypomniała postaci polityczek z pierwszej połowy XX wieku – Zofii Kapicowej i Anny Benisz, sanitariuszki Marii Krzyżowskiej, która organizowała opiekę medyczną w czasie powstań śląskich, a tuż przed wybuchem [[Druga wojna światowa\|drugiej wojny światowej]] – oddział sanitarny w ramach samoobrony Śląska, za co została aresztowana w listopadzie 1939 roku i wywieziona do Auschwitz, gdzie zmarła 1942 roku. Na tyskim szlaku znajdziemy także architektki – Hannę Adamczewską-Wejchert i Marię Czyżewską, które po wojnie przyjechały budować miasto – przede wszystkim osiedla<ref>Zob. A. Bednarz, ''Spacery po Tychach, czyli odkrywanie miasta'', „Kongresówka…”, s. 3.</ref>. Z Tychami była związana również Elżbieta Bocian-Wagner, utytułowana lekkoatletka, wielokrotna rekordzistka Polski w biegu na 80 metrów przez płotki oraz Krystyna Loska, popularna w latach 70. i 80. minionego stulecia spikerka i prezenterka telewizyjna.

	Bednarz zebrała historie kilkunastu kobiet związanych ze swoim rodzinnym miastem (oraz z ziemią pszczyńską) w publikacji ''Tyski Szlak Kobiet. Spacerownik'', wydanej w 2020 roku przez działające w Tychach Stowarzyszenie On/Off.		Bednarz zebrała historie kilkunastu kobiet związanych ze swoim rodzinnym miastem (oraz z ziemią pszczyńską) w publikacji ''Tyski Szlak Kobiet. Spacerownik'', wydanej w 2020 roku przez działające w Tychach Stowarzyszenie On/Off.
Linia 49:		Linia 49:

	== Pamiętniki górniczek ==		== Pamiętniki górniczek ==
	Projekt poświęcony pamiętnikom kobiet z rodzin górniczych zainicjowała w 2022 roku Monika Glosowitz z [[Uniwersytet Śląski\|Uniwersytetu Śląskiego]]. Obecnie w jego realizację jest zaangażowany cały zespół, m.in. literaturoznawczyni Karolina Pospiszil-~~Hofmańska~~ oraz fotografka Karolina Jonderko. We wprowadzeniu do drugiego wydania książki ''Opowieści kobiet z rodzin górniczych'' Glosowitz opisuje czteroetapową realizację przedsięwzięcia. Pierwszy etap miał charakter pilotażowy – na terenie gminy [[Czerwionka-Leszczyny]] prowadzono nabór na warsztaty pisarskie oraz warsztaty historii mówionej, a następnie przeprowadzono nabór prac konkursowych. W kolejnym etapie, będącym uzupełnieniem pierwszego, zorganizowano m.in. wystawę przedmiotów materialnych, takich jak fotografie rodzinne, publikacje dla kobiet czy przyrządy kuchenne. Trzecia część projektu obejmowała nabór konkursowy na pamiętniki skierowany do mieszkanek całego województwa śląskiego. Czwarty etap ma być drugą edycją naboru pamiętników, które miałyby się złożyć na drugi tom publikacji<ref>Zob. M. Glosowitz, ''Auto/biografia zbiorowa. Opowieści kobiet z rodzin górniczych'', w: ''Opowieści kobiet z rodzin górniczych'', red. M. Glosowitz, Katowice 2024, s. 17–18.</ref>. Piąta część projektu, o której można przeczytać na stronie Pamiętniki.com.pl, a która była realizowana w 2025 roku, dotyczyła m.in. warsztatów pamiętnikarskich<ref>Zob. ''Pamiętniki kobiet z rodzin górniczych'', <nowiki>https://www.pamietniki.com.pl/pl</nowiki> (20.04.2026).</ref>.		Projekt poświęcony pamiętnikom kobiet z rodzin górniczych zainicjowała w 2022 roku Monika Glosowitz z [[Uniwersytet Śląski\|Uniwersytetu Śląskiego]]. Obecnie w jego realizację jest zaangażowany cały zespół, m.in. literaturoznawczyni Karolina Pospiszil-Drong oraz fotografka Karolina Jonderko. We wprowadzeniu do drugiego wydania książki ''Opowieści kobiet z rodzin górniczych'' Glosowitz opisuje czteroetapową realizację przedsięwzięcia. Pierwszy etap miał charakter pilotażowy – na terenie gminy [[Czerwionka-Leszczyny]] prowadzono nabór na warsztaty pisarskie oraz warsztaty historii mówionej, a następnie przeprowadzono nabór prac konkursowych. W kolejnym etapie, będącym uzupełnieniem pierwszego, zorganizowano m.in. wystawę przedmiotów materialnych, takich jak fotografie rodzinne, publikacje dla kobiet czy przyrządy kuchenne. Trzecia część projektu obejmowała nabór konkursowy na pamiętniki skierowany do mieszkanek całego województwa śląskiego. Czwarty etap ma być drugą edycją naboru pamiętników, które miałyby się złożyć na drugi tom publikacji<ref>Zob. M. Glosowitz, ''Auto/biografia zbiorowa. Opowieści kobiet z rodzin górniczych'', w: ''Opowieści kobiet z rodzin górniczych'', red. M. Glosowitz, Katowice 2024, s. 17–18.</ref>. Piąta część projektu, o której można przeczytać na stronie Pamiętniki.com.pl, a która była realizowana w 2025 roku, dotyczyła m.in. warsztatów pamiętnikarskich<ref>Zob. ''Pamiętniki kobiet z rodzin górniczych'', <nowiki>https://www.pamietniki.com.pl/pl</nowiki> (20.04.2026).</ref>.



	Glosowitz podkreśla, że zainicjowane przez nią działania aktywistyczno-naukowe związanie z przywróceniem kobiet pamięci kulturowej regionu ma znaczenie – z jednej strony – dla lokalnej społeczności, zaś z drugiej – wpisuje się w badania transnarodowe<ref>Zob. M. Glosowitz, ''Auto/biografia zbiorowa''…, s. 20–21.</ref>. Imponuje podejście badaczki do autorek pamiętników:<blockquote>Założeniem i celem tego projektu było bowiem przede wszystkim to, żeby uczestniczki same podjęły próbę uformowania swoich wspomnień, żeby to one poprowadziły własne linie narracji, wybrały odpowiednie języki, poetyki, style, słowa. Zaakcentowały to, co miałoby ich zdaniem wybrzmieć, być może przemilczały to, o czym opowiadać nie chcą.<ref>Tamże, s. 21.</ref></blockquote>Dla Glosowitz jest ważne, aby pamiętniki zostały w przyszłości opracowane naukowo – stały się nie tylko źródłem historycznym i biograficznym, lecz również tekstem literackim. Można zatem powiedzieć, że projekt ten wychodzi z jednej strony naprzeciw herstorii, która skupiając się na opowieściach współcześnie żyjących kobiet tu i teraz zapisuje ich życie i działania, zaś z drugiej strony – traktuje pamiętniki jako potencjalne dzieło.		Glosowitz podkreśla, że zainicjowane przez nią działania aktywistyczno-naukowe związanie z przywróceniem kobiet pamięci kulturowej regionu ma znaczenie – z jednej strony – dla lokalnej społeczności, zaś z drugiej – wpisuje się w badania transnarodowe<ref>Zob. M. Glosowitz, ''Auto/biografia zbiorowa''…, s. 20–21.</ref>. Imponuje podejście badaczki do autorek pamiętników:<blockquote>Założeniem i celem tego projektu było bowiem przede wszystkim to, żeby uczestniczki same podjęły próbę uformowania swoich wspomnień, żeby to one poprowadziły własne linie narracji, wybrały odpowiednie języki, poetyki, style, słowa. Zaakcentowały to, co miałoby ich zdaniem wybrzmieć, być może przemilczały to, o czym opowiadać nie chcą.<ref>Tamże, s. 21.</ref></blockquote>Dla Glosowitz jest ważne, aby pamiętniki zostały w przyszłości opracowane naukowo – stały się nie tylko źródłem historycznym i biograficznym, lecz również tekstem literackim. Można zatem powiedzieć, że projekt ten wychodzi z jednej strony naprzeciw herstorii, która skupiając się na opowieściach współcześnie żyjących kobiet tu i teraz zapisuje ich życie i działania, zaś z drugiej strony – traktuje pamiętniki jako potencjalne dzieło.

	== Patriotki ze Śląska ==		== Patriotki ze Śląska ==
	Przedstawione szlaki<ref>Szlaki kobiet mają także takie miasta, jak [[Ruda Śląska]] i [[Świętochłowice]] (2018) oraz [[powiat mikołowski]] (2023). Nie sposób przedstawić tutaj wszystkich inicjatyw herstorycznych podejmowanych na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim.</ref> mają zdecydowanie wielokulturowy charakter. Z kolei wiele publikacji poświęconych kobietom aktywnym w przestrzeni publicznej pod koniec XIX i na początku XX wieku podkreśla patriotyczną działalność bohaterek związanych z Górnym Śląskiem, które po [[Pierwsza wojna światowa\|pierwszej wojnie światowej]] dążyły do przyłączenia regionu do Polski. Zakładały różne stowarzyszenia kobiece, angażowały się w powstania śląskie (wstępowały do [[Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska\|Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska]] czy [[Polski Czerwony Krzyż\|Polskiego Czerwonego Krzyża]] dla [[Śląsk\|Śląska]]), a w plebiscycie namawiały do głosowanie na Polskę. Taki charakter ma cykl przywoływanych już książek zatytułowanych ''Patriotki ze Śląska''. Trzeci tom „Śląskiego Almanachu Powstańczego” z 2017 roku, zatytułowany ''Kobiety w powstaniach śląskich i plebiscycie górnośląskim'', omawia różne aspekty udziału kobiet w powstaniach oraz w agitacji plebiscytowej. Wydana w 2019 roku w opracowaniu Joanny Lusek publikacja ''Zanim nastała Polska… Praca społeczna kobiet w okresie powstań i plebiscytu na Górnym Śląsku'' zawiera wybrane relacje kobiet pochodzące z ''Księgi pamiątkowej pracy społeczno-narodowej kobiet na Śląsku od roku 1880 do roku 1922''. ''Księga „''została przygotowana przez sekcję historyczną działu pracy społecznej i była eksponowana podczas zorganizowanej z okazji 10-lecia istnienia państwa polskiego w 1929 roku Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu, prezentującej dorobek II Rzeczypospolitej. […] Dokumentuje szereg zjawisk historycznych i społecznych oraz proces dążeń niepodległościowych na Górnym Śląsku – poczynając od przełomu wieków XIX i XX, ze szczególnym jednak uwzględnieniem okresu powstań i plebiscytu, zatem lat 1921/1922 – z kobiecej ~~perspektywy”~~<ref>J. Lusek, ''Wstęp'', w: ''Zanim nastała Polska…'' ''Praca społeczna kobiet w okresie powstań i plebiscytu na Górnym Śląsku. Wybór relacji'', Bytom 2019, s. 11. Warto dodać, że zespołem opracowującym ''Księgę…'' kierowała Olga Zarzycka-Ręgorowicz (1900–1986), poetka, redaktorka pisma „Powstaniec” oraz pracownica Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Bytomiu.</ref>.		Przedstawione szlaki<ref>Szlaki kobiet mają także takie miasta, jak [[Ruda Śląska]] i [[Świętochłowice]] (2018) oraz [[powiat mikołowski]] (2023). Nie sposób przedstawić tutaj wszystkich inicjatyw herstorycznych podejmowanych na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim.</ref> mają zdecydowanie wielokulturowy charakter. Z kolei wiele publikacji poświęconych kobietom aktywnym w przestrzeni publicznej pod koniec XIX i na początku XX wieku podkreśla patriotyczną działalność bohaterek związanych z Górnym Śląskiem, które po [[Pierwsza wojna światowa\|pierwszej wojnie światowej]] dążyły do przyłączenia regionu do Polski. Zakładały różne stowarzyszenia kobiece, angażowały się w powstania śląskie (wstępowały do [[Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska\|Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska]] czy [[Polski Czerwony Krzyż\|Polskiego Czerwonego Krzyża]] dla [[Śląsk\|Śląska]]), a w plebiscycie namawiały do głosowanie na Polskę. Taki charakter ma cykl przywoływanych już książek zatytułowanych ''Patriotki ze Śląska''. Trzeci tom „Śląskiego Almanachu Powstańczego” z 2017 roku, zatytułowany ''Kobiety w powstaniach śląskich i plebiscycie górnośląskim'', omawia różne aspekty udziału kobiet w powstaniach oraz w agitacji plebiscytowej. Wydana w 2019 roku w opracowaniu Joanny Lusek publikacja ''Zanim nastała Polska… Praca społeczna kobiet w okresie powstań i plebiscytu na Górnym Śląsku'' zawiera wybrane relacje kobiet pochodzące z ''Księgi pamiątkowej pracy społeczno-narodowej kobiet na Śląsku od roku 1880 do roku 1922''. <blockquote>[''Księga''] została przygotowana przez sekcję historyczną działu pracy społecznej i była eksponowana podczas zorganizowanej z okazji 10-lecia istnienia państwa polskiego w 1929 roku Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu, prezentującej dorobek II Rzeczypospolitej. […] Dokumentuje szereg zjawisk historycznych i społecznych oraz proces dążeń niepodległościowych na Górnym Śląsku – poczynając od przełomu wieków XIX i XX, ze szczególnym jednak uwzględnieniem okresu powstań i plebiscytu, zatem lat 1921/1922 – z kobiecej perspektywy.<ref>J. Lusek, ''Wstęp'', w: ''Zanim nastała Polska…'' ''Praca społeczna kobiet w okresie powstań i plebiscytu na Górnym Śląsku. Wybór relacji'', Bytom 2019, s. 11. Warto dodać, że zespołem opracowującym ''Księgę…'' kierowała Olga Zarzycka-Ręgorowicz (1900–1986), poetka, redaktorka pisma „Powstaniec” oraz pracownica Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Bytomiu.</ref></blockquote>W tomie ''Zanim nastała Polska…'' można znaleźć relacje wielu wymienionych tutaj kobiet, m.in.: Anny Benisz, Marii Kujawskiej, Haliny Stęślickiej, Haliny Wojciechowskiej-Sołowijowej.

	W tomie ''Zanim nastała Polska…'' można znaleźć relacje wielu wymienionych tutaj kobiet, m.in.: Anny Benisz, Marii Kujawskiej, Haliny Stęślickiej, Haliny Wojciechowskiej-Sołowijowej.

	Podobnie jak w XIX wieku, w okresie zaborów, sprawa narodowa była nadrzędna wobec sprawy kobiecej, tak na Górnym Śląsku na początku XX wieku, a zwłaszcza po pierwszej wojnie światowej, nadrzędna stała się sprawa polska. Trudno powiedzieć, czy tym razem rolę odegrał fakt, że obywatelki odrodzonego państwa polskiego (a także obywatelki Niemiec) w listopadzie 1918 roku uzyskały czynne i bierne prawa wyborcze, a więc dążenia emancypacyjne mogły zejść na dalszy plan.		Podobnie jak w XIX wieku, w okresie zaborów, sprawa narodowa była nadrzędna wobec sprawy kobiecej, tak na Górnym Śląsku na początku XX wieku, a zwłaszcza po pierwszej wojnie światowej, nadrzędna stała się sprawa polska. Trudno powiedzieć, czy tym razem rolę odegrał fakt, że obywatelki odrodzonego państwa polskiego (a także obywatelki Niemiec) w listopadzie 1918 roku uzyskały czynne i bierne prawa wyborcze, a więc dążenia emancypacyjne mogły zejść na dalszy plan.