IBR wiki - Wkład użytkownika [pl]

Polski ruch narodowy na Śląsku Austriackim

2014-12-19T20:42:27Z

Relis: /* Źródła on-line */

[[Kategoria:Historia]]

Geneza polskiego ruchu narodowego na [[Śląsk|Śląsku Austriackim]] wpisuje się w ogólne przemiany polityczne i społeczne [[Wiosna Ludów|Wiosny Ludów]] 1848 r. Podobnie jak na wielu innych pograniczach, także na Śląsku Austriackim siłą napędową aktywizacji politycznej słowiańskich mieszkańców regionu były również nowoczesne procesy narodotwórcze, które w swojej pierwszej fazie charakteryzowały się wzrostem znaczenia języka macierzystego i obejmowały swym zasięgiem początkowo głównie bogate chłopstwo.

==Przełom Wiosny Ludów==

Po wybuchu rewolucji wiedeńskiej w marcu 1848 r. na Śląsku Austriackim doszło do wystąpień na rzecz równouprawnienia autochtonicznej polskojęzycznej ludności katolickiej i [[ewangelicka|ewangelickiej]], przeważającej liczebnie i zamieszkałej prawie wyłącznie we wschodniej części tego regionu, na [[Księstwo cieszyńskie|Śląsku Cieszyńskim]]. Ruch ten wywodził się w pierwszych kilku latach głównie ze środowisk słowianofilskich, spośród aktywnych już od 1842 r. w propagowaniu literatury polskiej w ramach kółka samokształceniowego [[„Złączenie Polskie”]] byłych uczniów [[gimnazjum ewangelickie w Cieszynie|gimnazjum ewangelickiego w Cieszynie]], przede wszystkim [[Paweł Stalmach|Pawła Stalmacha]] i [[Andrzej Cinciała|Andrzeja Cinciały]], a także morawian: [[Ludwik Klucki|Ludwika Kluckiego]], [[Arnošt Plucar|Arnošta Plucara]], pastora [[Jan Winkler|Jana Winklera]]. Kontakty z ruchem słowiańskim w Preszburgu (Bratysławie) i Wiedniu utwierdziły Stalmacha w chęci podjęcia działań na rzecz likwidacji kulturowych kompleksów ludności chłopskiej wobec Niemców i konieczności rozbudzania wśród niej polskiej świadomości narodowej. W 1847 r. wraz z Cinciałą odbył pieszą wyprawę do Krakowa po polskie książki. W tym samym roku Cinciała założył w gimnazjum ewangelickim [[„Towarzystwo uczących się języka polskiego”]].

Podczas Wiosny Ludów cieszyńscy słowianofile przeciwstawiali się tzw. [[nurt frankfurcki|nurtowi frankfurckiemu]], głoszącemu konieczność zjednoczenia ziem niemieckich, do których Niemcy zaliczali również obszar austriackiego Śląska, gwarantując ludności polskiej i czeskiej jedynie uprawnienia językowe w życiu publicznym. 6 V 1848 r. z inicjatywy Stalmacha, Cinciały i Kluckiego- polskich „budzicieli” narodowych, ukazało się pierwsze na Śląsku Cieszyńskim pismo w języku polskim [[„Tygodnik Cieszyński”]], propagujące, wbrew „frankfurtczykom”, koncepcje [[austroslawizm|austroslawizmu]]. Po pewnym czasie pismo przyjęło opcję narodowo- polską. Głównym celem polskich narodowców stało się pełne równouprawnienie językowe ludności polskojęzycznej z panującymi politycznie i kulturalnie Niemcami.

[[Plik:TC 1848.jpg|500px|thumb|right| Strona tytułowa cieszyńskiego "Tygodnika Cieszyńskiego" z 6 maja 1848 r.]]

Odpowiedzią obozu frankfurckiego było wydawanie od lipca 1848 r. [["Nowiny dla ludu wiejskiego"|„Nowin dla ludu wiejskiego”]], które w języku polskim zwalczały rodzący się polski ruch narodowy, twierdząc, że o przynależności narodowo-państwowej nie decyduje język, lecz kwestie cywilizacyjne. W czerwcu 1848 r. podczas obradującego w Pradze [[zjazd słowiański|zjazdu słowiańskiego]] Stalmach i [[Andrzej Kotula]] nie zgodzili się na członkowstwo w zjazdowej sekcji czesko-słowiańskiej i zostali włączeni do sekcji polsko-rusińskiej. Podczas obrad domagali się przyłączenia Śląska Cieszyńskiego do Galicji. W tym samym roku władze wprowadziły język polski do szkół ludowych uczęszczanych przez dzieci polskojęzyczne, usuwając podręczniki czeskie. Większą aktywnością w polskim ruchu narodowym wykazywali się wówczas ewangelicy, posiadający starsze tradycje samorządowości i walki o równouprawnienie wyznaniowe.

Ostateczne zniesienie pańszczyzny w Austrii we wrześniu 1848 r. oraz słabnięcie obozu frankfurckiego sprzyjało polskim narodowcom. W listopadzie 1848 r. z inicjatywy „Tygodnika Cieszyńskiego” delegacja chłopska przedstawiła władzom państwowym postulat wprowadzenia języka polskiego do urzędów i sądownictwa. W tym samym miesiącu powstała w [[Cieszyn|Cieszynie]] [[Czytelnia Polska]], prowadzona przez [[„Towarzystwo Cieszyńskie dla Wydoskonalenia się w Języku Polskim”]]. W marcu 1849 r. powstała w Cieszynie [[Biblioteka Polska dla Ludu Kraju Cieszyńskiego]]<ref>J. Chlebowczyk, Wybory i świadomość społeczna na Śląsku Cieszyńskim w drugiej połowie XIX wieku. Przyczynek do badań nad kształtowaniem się świadomości i aktywności społecznej w okresie kapitalizmu, Katowice-Kraków 1966, s.16-86; M. Fazan, Polskie życie kulturalne na Śląsku Cieszyńskim w latach 1842/48-1920, Wrocław-Warszawa [1992], s. 35-65; E. Buława, Pierwsi szermierze ruchu narodowego na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyn 1997</ref>.

Zaostrzenie sytuacji politycznej końcem 1849 r. doprowadziło do wstrzymania wydawania „Tygodnika Cieszyńskiego”. Powstałe w lutym 1851 r. nowe polskie pismo [[„Gwiazdka Cieszyńska”]] nie publikowało już artykułów o treści politycznej. W okresie bachowskiego absolutyzmu wydano zarządzenie nie uznające języka polskiego i czeskiego za języki urzędowe, a w 1854 r. zlikwidowano polskie organizacje i instytucje. Pomimo tego, po Wiośnie Ludów wzrosła chłopska świadomość na rzecz likwidacji barier uniemożliwiających awans społeczny, bez konieczności przejścia do niemieckiego kręgu kulturowego.

==Pierwsze polityczne sukcesy==

Wydany przez władze 26 II 1861 r. patent gwarantował w Austrii podstawowe swobody obywatelskie. „Gwiazdka Cieszyńska” zaczęła prowadzić agitację w duchu narodowym. W sierpniu 1861 r. reaktywowano Czytelnię Polską. W tym samym roku w gimnazjum katolickim w Cieszynie wśród polskich uczniów powstało tajne [[Towarzystwo Narodowe]], które 10 lat później połączyło się z powstałym w 1864 r. w gimnazjum ewangelickim podobnym stowarzyszeniem [[„Wzajemność”]]. Artykuły w „Gwiazdce Cieszyńskiej” uznawały wówczas przynależność Śląska Cieszyńskiego do [[Korona Czeska|Korony Czeskiej]] i popierały utworzenie państwa czeskiego w ramach monarchii licząc, że pomoże to w realizacji postulatu równouprawnienia. W marcu 1866 r. stanowisko pastora w Cieszynie objął [[Leopold Otto]] z Warszawy, który zaangażował się w działalność narodową, skupiając wokół siebie grupkę wywodzących się najczęściej z chłopstwa młodych działaczy takich jak pastor [[Franciszek Michejda]] oraz nauczyciel [[Jan Śliwka]], autor pierwszych polskich podręczników dla szkół ludowych.

Walka Polaków o równouprawnienie narodowe nabrała tempa po powstaniu dualizmu austro-węgierskiego w 1867 r. Mimo gwarantowanego w konstytucji austriackiej równouprawnienia wszystkich narodowości, realizacja tych postanowień zależała jednak od zmian ustrojowych także w poszczególnych krajach koronnych, w przypadku Śląska Cieszyńskiego regionu politycznie zdominowanego przez Niemców. Przejawem tego, obok sprzeciwu wobec równouprawnienia, było również blokowanie reform działającego od 1861 r. [[Sejm Krajowy w Opawie|Sejmu Krajowego w Opawie]], do końca monarchii wybieranego kurialnie.

We wrześniu 1868 r. w Ropicy oraz w styczniu 1869 r. w Sibicy odbyły się pierwsze polskie zgromadzenia, tzw. zabawy ludowe. Wyrażano na nich poparcie dla czeskich planów przebudowy monarchii, przejawiano nadzieję na odbudowę państwa polskiego, lecz także powrócono do postulatu przyłączenia regionu do Galicji. W maju 1870 r. działacze polscy wysłali pismo do prezydenta krajowego z postulatem założenia polskiego seminarium nauczycielskiego w Cieszynie, wprowadzenia obowiązkowej nauki języka polskiego we wszystkich szkołach średnich oraz zmiany ordynacji wyborczej do Sejmu opawskiego.

[[Plik:Opawa.jpg|600px|thumb|left|Opawa - stolica Śląska Austriackiego przed I wojną światową]]

W sierpniu 1871 r. podczas wyborów do [[Sejm Krajowy|Sejmu Krajowego]] obóz polski uzyskał trzy mandaty: dla rolników [[Jerzy Cienciała|Jerzego Cienciały]], Józefa Dostala oraz adwokata Alojzego Eisenberga. Przyczyniła się do tego agitacja prowadzona przez kler katolicki, niezadowolony z antywatykańskiej polityki niemieckich liberałów oraz agitacja niektórych pastorów ewangelickich przeciwnych, wraz z częścią wiernych, nurtowi liberalnemu w doktrynach protestanckich, których propagatorem był zwłaszcza pastor [[Theodor Haase]]. Konserwatyzm cieszyńskiego chłopstwa sprzyjał rozwojowi polskiej tożsamości. Powstały dalsze organizacje: [[Towarzystwo Rolnicze (1869)]], [[Towarzystwo Naukowej Pomocy (1872)]], [[Towarzystwo Oszczędności i Zaliczek (1873)]], [[Towarzystwo Ewangelickiej Oświaty Ludowej (1881)]]. Powiększyło się grono działaczy narodowych o takie osoby jak [[Hilary Filasiewicz]] i [[Antoni Dyboski]] z Galicji, miejscowy ks. katolicki [[Ignacy Świeży]], pastor [[Jerzy Badura]], nauczyciel i poeta [[Jan Kubisz]], rolnik [[Jan Glajcar]].

W 1873 r., dzięki współpracy przedstawicieli obu wyznań podczas kampanii wyborczej do Rady Państwa, pierwszym polskim posłem w Wiedniu został wybrany ewangelik J. Cienciała. Ustalono także, iż podczas kolejnych wyborów będzie wystawiany na przemian kandydat jednego i drugiego wyznania. Podnoszone przez Cienciałę w Wiedniu kwestie dotyczyły zaprzestania utrakwizacji polskich i czeskich szkół ludowych, wprowadzenia języka polskiego jako wykładowego do seminarium nauczycielskiego w Cieszynie, a czeskiego w Opawie, przyjmowania przez sądy dokumentów w języku macierzystym petentów.

W tym okresie pojawiły się jednak w obozie polskim nieporozumienia na tle wyznaniowym. Początkowo dotyczyły one sporów między Stalmachem a środowiskiem ewangelickim skupionym wokół Śliwki oraz Czytelni Ludowej na tle zasług dla rozwoju ruchu narodowego, co wpływało na zbliżenie „Gwiazdki Cieszyńskiej” z aktywizującym się politycznie polskim duchowieństwem katolickim. Stalmach wskazywał na ograniczanie działalności narodowej do wiejskiej ludności ewangelickiej, zaprzepaszczenie szansy pozyskania etnicznie polskiej, lecz asymilującej się z Niemcami lub indyferentnej narodowo inteligencji miejskiej, nie branie pod uwagę realiów wyznaniowych ziem zamieszkiwanych przez Polaków.

[[Plik:Stalmach.jpg|200px|thumb|left| Paweł Stalmach]]

Pod wpływem tych ataków oraz śmierci Śliwki w 1874 r. pastor Otto w następnym roku powrócił do Warszawy. Jego następcą w zborze cieszyńskim został Haase, który w wyborach pokonał kandydata propolskiego odłamu ewangelików Badurę. Jako działacz stronnictwa liberalnego Haase opowiadał się za asymilacją ludności polskojęzycznej w ramach narodowości niemieckiej, ale dystansował się od odgórnej germanizacji. W 1877 r. założył polskojęzyczny [[„Nowy Czas”]], który miał przeciwdziałać polskiej agitacji narodowej. Dalsze osłabienie propolskiego obozu protestanckiego, w którym na czoło wysunął się teraz pastor F. Michejda i w ogóle całego polskiego ruchu narodowego nastąpiło w okresie kampanii wyborczej do Rady Państwa w 1879 r., gdy wielu ewangelików sprzeciwiło się kandydowaniu ks. Świeżego i pragnęło oddać swoje głosy ponownie na Cienciałę, mimo iż ten wezwał do uszanowania porozumienia z 1873 r. Ostatecznie Cienciała nie uzyskał mandatu. Jednak w 1880 r. Cienciała i Świeży skierowali memoriał do rządu, w którym domagali się wprowadzenia nauki języka polskiego w szkołach miejskich i średnich, nauki w tym języku w seminarium nauczycielskim w Cieszynie, a w Bielsku jego obowiązkowej nauki, używania przez urzędy i sądy języka polskiego jako języka zewnętrznego, oraz jego obowiązkowej znajomości przez urzędników. Dopiero rok później, po naciskach prasowych w Galicji, sprawą cieszyńską zajęło się wiedeńskie Koło Polskie umożliwiając delegacji ze Śląska Cieszyńskiego audiencję w radzie ministrów. W październiku 1882 r. minister sprawiedliwości Alois Pražák wydał rozporządzenie językowe dla Śląska Cieszyńskiego, zobowiązujące sądy do przyjmowania pism w języku polskim i czeskim. W opiniach polskich było to jednak pyrrusowe zwycięstwo gdyż język czeski został wprowadzony również na terenach, gdzie ludność czeska nie występowała, co tworzyło korzystne warunki dla migracji z głębi ziem czeskich<ref>J. Chlebowczyk, Wybory i świadomość, s.138-243; J. Gruchała, K. Nowak, Życie polityczne, w: Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, red. I. Panic, t.V: Śląsk Cieszyński w okresie 1848-1918, red. K. Nowak, I. Panic, Cieszyn 2013</ref>.

==Podziały, decentralizacja, konflikt polsko-czeski==

Pierwsza połowa lat 80. XIX wieku przyniosła również trwały, jak się okazało, na wiele następnych, rozłam w polskim ruchu narodowym. Działacze katoliccy powołali latem 1883 r. stronnictwo polityczne [[Związek Śląskich Katolików]]. Poparcie kurii biskupiej we Wrocławiu, zaangażowanej w walkę z nurtami liberalnymi i laicyzacyjnymi dla tej inicjatywy, sprzyjało dalszej narodowej aktywizacji polskojęzycznego kleru. Już zresztą w 1873 r. powstało w Cieszynie [[Dziedzictwo bł. Jana Sarkandra dla ludu polskiego na Śląsku]] propagujące myśl katolicką poprzez wydawnictwa religijne, które jednak po pewnym czasie również weszło w orbitę polskiego ruchu narodowego.W odpowiedzi polscy działacze ewangeliccy powołali w kwietniu 1884 r. [[Polityczne Towarzystwo Ludowe]]. Miało ono jednak programowo charakter ponadwyznaniowy. Swoje poglądy PTL głosiło na łamach [[„Przyjaciela Ludu”]] i [[„Przeglądu Politycznego”]]. Taki charakter PTL wywołał ostrą polemikę ze strony ZŚK, prowadzoną od 1884 r. dodatkowo na łamach [["Poseł Związku Śląskich Katolików|„Posła Związku Śląskich Katolików”]], oraz ze strony Stalmacha, gdyż większość członków partii tzw. [[michejdowcy|michejdowców]] tworzyli ewangelicy. Konflikt się zaostrzył, gdy ostatecznie w 1889 r. Stalmach przekazał „Gwiazdkę Cieszyńską” Katolickiemu Towarzystwu Prasowemu, w wyniku czego gazeta stała się organem prasowym ZŚK. Od 1890 r. jej redakcją kierował ks. [[Józef Londzin]]. W tym samym roku działacze ZŚK, wspierani przez Stalmacha, zaczęli tworzyć sieć odrębnych [[Katolickie Kółka Rolnicze z Czytelniami|Katolickich Kółek Rolniczych z Czytelniami]]. Powstałą w obozie polskim sytuację starał się wykorzystać pastor Haase w celu większego związania ogółu protestantów z obozem proniemieckim.

Mimo nienajlepszej atmosfery w obozie polskim, w listopadzie 1885 r. powstała jednak ponadwyznaniowa [[Macierz Szkolna dla Księstwa Cieszyńskiego]], pod prezesurą Stalmacha, której początkowym celem było założenie gimnazjum polskiego, a następnie prowadzenie prywatnych szkół polskich. Od 1886 r. w gimnazjach niemieckich Cieszyna działała tajna organizacja polskich uczniów [[„Jedność”]]. W 1887 r. powołano w Cieszynie [[Towarzystwo Domu Narodowego]], choć osobny budynek powstał w 1901 r. W 1888 r. nauczyciel [[Jerzy Kubisz]] założył w [[Ustroń|Ustroniu]] Kółko Nadwiślańskie, rok później jako Polskie Kółko Pedagogiczne, które w 1896 r. przekształciło się w [[Polskie Towarzystwo Pedagogiczne]]. Od 1892 r. organem polskich pedagogów był „Miesięcznik Pedagogiczny”. W 1891 r. z inicjatywy narodowców obu wyznań powstało pierwsze gniazdo galicyjskiego [[Towarzystwa „Sokół”]]<ref>J. Galicz, Ks. Ignacy Świeży. Jego życie i działalność, Cieszyn 1933, s. 7-9; K. Nowak, I. Panic: Ks. Józef Londzin 1863-1929, s. 8-11; M. Fazan, Polskie życie, s. 87-90</ref>.

Przełomowy dla charakteru polskiego ruchu narodowego rok 1883 miał również symboliczne znaczenie w dziejach stosunków polsko-czeskich w regionie. Powstało wówczas w Cieszynie czeskie towarzystwo kulturalno – oświatowe „Snaha” (Dążność), zaś w Pradze czeski „budziciel narodowy” František Rieger rzucił hasło odzyskania Śląska przez szkoły dla Korony Czeskiej. Coraz większym problemem stał się także napływ kadr czeskich do węglowego [[Zagłębie Ostrawsko-Karwińskie|Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego]]. Działacze polscy respektowali jednak nadal historyczne prawa Korony św. Wacława. Z drugiej strony, uspokajająco podziałały na obóz polski wyniki [[spis ludności|spisów ludności]], które potwierdziły liczebną dominację ludności polskojęzycznej w regionie, gdzie jej liczba wzrosła z 58,7% w 1880 r. do 60,6% w 1890 r., nie mówiąc już o jej zdecydowanej przewadze na obszarze tzw. polskiego narodowego stanu posiadania, za który polscy narodowcy uznawali wówczas prawie ¾ obszaru Śląska Cieszyńskiego<ref>K. Piątkowski, Stosunki narodowościowe w Księstwie Cieszyńskim, Cieszyn 1918, s. 66; J.Chlebowczyk, Główne problem i etapy stosunków polsko-czeskich na Śląsku Cieszyński w XIX i na początku XX wieku (do 1914 r.), Katowice 1961, s. 4-8; A. Stępniak, Kwestia narodowa a społeczna na Śląsku Cieszyńskim pod koniec XIX i na początku XX wieku (do 1920 roku), Katowice 1986, s. 98</ref>.

Konieczność nacisku na niemieckie władze w Opawie przyczyniła się do przezwyciężenia animozji wyznaniowych, w wyniku czego w wyborach do Sejmu Krajowego w 1890 r. z kurii wiejskiej zostali wybrani Cienciała, ks. Świeży oraz adwokat [[Jan Michejda]], brat pastora F. Michejdy. W okręgu frydeckim zwyciężył popierany przez Polaków kandydat czeski Věnceslav Hrubý. Ks. Świeży został też pierwszym reprezentantem ludności słowiańskiej w Wydziale Krajowym. W następnym roku Świeży uzyskał mandat w wyborach do Rady Państwa, dzięki poparciu narodowców czeskich. Nie mogąc nadal liczyć na poparcie poselskiego Koła Polskiego, obawiającego się odwetowego poruszenia przez Niemców kwestii ukraińskiej w Galicji wschodniej, był zmuszony do szukania poparcia wśród Czechów. Dopiero w 1892 r. po poufnych rozmowach posłów galicyjskich z rządem Ministerstwo Oświaty wydało rozporządzenie, które wprowadzało w niemieckim seminarium nauczycielskim w Cieszynie kurs przygotowawczy dla uczniów narodowości polskiej. Choć pastor Haase taktycznie popierał w Sejmie Krajowym niektóre wnioski Polaków w sprawach nauczania języka polskiego w szkołach ludowych i średnich, to jednak, podobnie jak inni posłowie i działacze niemieccy, a także część polityków czeskich, wyrażał sprzeciw wobec założenia gimnazjum polskiego w Cieszynie, zdając sobie sprawę, iż byłaby to kuźnia inteligencji polskiej. Ostatecznie jednak, dzięki determinacji narodowców oraz poparciu nowego premiera Kazimierza Badeniego, [[pierwsze polskie gimnazjum]] na całym obszarze historycznego Śląska, na razie jako instytucja prywatna Macierzy Szkolnej, rozpoczęło działalność 10 X 1895 r. W październiku 1897 r. szkoła uzyskała status publiczny<ref>J. Chlebowczyk, Wybory i świadomość, s. 279-304; J. Gruchała, Koło Polskie w austriackiej Radzie Państwa wobec kwestii czeskiej i Śląska Cieszyńskiego (1879-1899), Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk- Łódź 1982, s. 108-113</ref>.

[[Plik:pszczółka.jpg|400px|thumb|right|Strona tytułowa wydawanej w Cieszynie gazety polskiej "Nowa Pszczółka" (1894)]]

W 1897 r., po wprowadzeniu piątej, powszechnej kurii wyborczej w głosowaniu do Rady Państwa, w kurii wiejskiej zwyciężył ponownie ks. Świeży, jednak w nowej kurii Cienciałę pokonał czeski socjalista [[Petr Cingr]], co było sygnałem, iż na Śląsku Cieszyńskim pojawiła się kolejna siła polityczna- zorganizowany ruch robotniczy. Czescy socjaliści początkowo dominowali politycznie także wśród polskich robotników w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim, w odróżnieniu od wschodniej części regionu, gdzie wśród polskich robotników najaktywniejszy był [[Związek Chrześcijańsko – Ludowy]] ks. [[Stanisław Stojałowski|Stanisława Stojałowskiego]], który patronował także działającej od 1893 r. [[Macierz Katolicka|Macierzy Katolickiej]] oraz wydawaniu takich pism jak [[„Dzwon”]], [[„Wieniec Polski”]], [[„Pszczółka”]], [[„Wieniec-Pszczółka”]] z periodycznymi dodatkami. Wkrótce jednak agitację wśród polskich robotników w Zagłębiu rozpoczęło jedyne ponadregionalne stronnictwo polskie na Śląsku Cieszyńskim - [[Polska Partia Socjalno – Demokratyczna Galicji i Śląska]] (początkowo jako Socjalno – Demokratyczna Partia Galicji i Śląska). Prowadził ją głównie przybyły z Galicji [[Tadeusz Reger]], od 1897 r. wydający pismo robotnicze [[„Równość”]], a od 1903 r. [[„Robotnika Śląskiego”]]. Od 1907 r. ukazywał się [[„Głos Kobiet”]] redagowany przez lekarza [[Ryszard Kunicki|Ryszarda Kunickiego]], potem Cingra, a następnie [[Dorota Kłuszyńska|Dorotę Kłuszyńską]].

Przewaga ekonomiczna i większa aktywność narodowa napływowego elementu czeskiego w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim prowadziła do czechizacji ubogich [[imigranci galicyjscy|imigrantów galicyjskich]], poddawanym dodatkowo szantażowi ekonomicznemu (np. praca za posłanie dziecka do czeskiej szkoły). Problemy te początkowo bagatelizowała propagująca głównie hasła socjalne PPSD, przez co była atakowana przez polskich narodowców, zwłaszcza z ZŚK, tym bardziej że oba ugrupowania zwalczały się dodatkowo na polu ideologicznym.

Na skutek internacjonalistycznych postaw PPSD główna rola w walce z postępującą czechizacją Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego przypadła wówczas radykalnym polskim działaczom z Frysztatu: [[Franciszek Friedel|Franciszkowi Friedlowi]], Wacławowi Naake-Nakęskiemu i [[Wacław Siedel|Wacławowi Seidlowi]], którzy skupili się w [[Stronnictwo Radykalno-Narodowe|Stronnictwie Radykalno-Narodowym]], i wokół założonego przez siebie w styczniu 1897 r. [["Głos Ludu Śląskiego|„Głosu Ludu Śląskiego”]]. SRN przeciwstawiało się współpracy polsko –czeskiej, która, ich zdaniem, prowadziła do czechizacji. Natomiast przejawiający aktywność głównie w gminach rolniczych działacze ZŚK i PTL nie znali jeszcze bliżej problematyki robotniczej, kojarzonej poza tym z wojującym antyklerykalizmem. Pod egidą friedlowców od 1898 r. działało także [[Towarzystwo „Jedność”]] prowadzące działalność kulturalno-oświatową, które w 1907 r. połączyło się z Macierzą Szkolną<ref>A. Stępniak, Kwestia narodowa, s. 99, 117-119</ref>.

Początkiem 1899 r. rząd w Wiedniu zgodził się, aby sądy śląskie załatwiały podania i odbywały rozprawy także w obu językach słowiańskich, a urzędy uwzględniały je w służbie wewnętrznej. Postawiło to w trudnej sytuacji socjaldemokratów, ponieważ nie byli oni w stanie przeciwstawić się nastrojom nacjonalistycznym, które ogarnęły szerokie rzesze ludności. PPSD zdecydowała się więc poprzeć postulaty upaństwowienia gimnazjum polskiego i przeprowadzenia równouprawnienia narodowego, co poparli także lokalni działacze socjaldemokratyczni czescy i niemieccy. Równocześnie PPSD odcinała się od czeskich praw historycznych w odniesieniu do Śląska Cieszyńskiego i negowała potrzebę wprowadzenia na tym obszarze języka czeskiego jako urzędowego. Kiedy w październiku 1899 r. nowy rząd odwołał uprawnienia językowe, sytuacja na ziemiach Korony Czeskiej uległa dalszemu zaostrzeniu<ref>J. Gruchała, Koło Polskie, s.125-126; J. Gruchała, K. Nowak, Życie polityczne</ref>.

W końcu XIX wieku ponownie także pogorzyły się stosunki między ZŚK a PTL. Podczas kampanii wyborczej do Rady Państwa w 1899 r. część działaczy ZŚK na czele z adwokatem [[Julian Kreisel|Julianem Kreislem]], sprzeciwiła się bowiem wystawieniu kandydatury J. Michejdy w kurii wiejskiej -mimo że wyraził na to zgodę ks. Świeży- motywując to posiadaniem przez ewangelików dwóch posłów w Opawie. Ostatecznie kierowany przez Świeżego polski komitet wyborczy zdecydował się wysunąć kandydaturę J. Michejdy w kurii czwartej i Jana Sztwiertni w kurii piątej. Decyzji tej nie zaakceptowali zwolennicy Kreisla. SRN wezwało do oddania głosów na J. Michejdę, a w kurii piątej na Cingra, który przychylnie odnosił się do równouprawnienia narodowego ludności polskiej. Ostatecznie zwyciężyli Michejda i Cingr, a w pozostałych kuriach tradycyjnie kandydaci niemieccy<ref>J. Gruchała, K. Nowak, Życie polityczne</ref>.

Wkrótce ponownie nasiliły się także animozje polsko – czeskie. Wpłynęło na to także powstanie w 1898 r. w Cieszynie czeskiej [[Matice Osvěty Lidové]] (od 1908 r. Slezská Matice Osvěty Lidové), odpowiednika polskiej Macierzy Szkolnej, działającej głównie w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim i w pow. frydeckim. Poza tym, część działaczy czeskich traktowała ludność polskojęzyczną na Śląsku Cieszyńskim jako spolonizowanych Czechów lub Morawców. To obiektywnie fałszywe stanowisko utrwalał poeta ze Śląska Opawskiego [[Petr Bezruč]] (właść. Vladimír Vašek) pisząc o zniemczonych bądź spolszczonych 200 tys. Czechów. Chociaż przeprowadzony w 1900 r. kolejny spis ludności wykazał na Śląsku Cieszyńskim 60,7% ludności polskiej, region ten wkroczył w wiek XX z coraz silniej zarysowującym się antagonizmem polsko-czeskim w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim, spychając na drugi plan podobny konflikt polsko-niemiecki i czesko-niemiecki na tym obszarze<ref>A. Stępniak, Kwestia narodowa; s. 98-99, 101; J. Gruchała, K. Nowak, Życie polityczne</ref>.

W tym czasie wzrosło zainteresowanie Śląskiem Cieszyńskim ze strony polskich elit politycznych z trzech zaborów. Odnosiło się to szczególnie do narodowych demokratów, którzy traktowali ten obszar jako należący do polskiego stanu narodowego posiadania. Od 1894 r. na obszarze Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego i pogranicza morawsko-śląskiego działalność Macierzy Szkolnej wspierało galicyjskie [[Towarzystwo Szkoły Ludowej]]. Dzięki TSL w 1900 r. powstał budynek [["Dom Polski"|„Domu Polskiego”]] w Morawskiej Ostrawie. W tym samym roku, podczas konferencji we Frysztacie przedstawicieli wszystkich polskich stronnictw w regionie, także socjaldemokratów, mimo różnic politycznych uchwalono rezolucję, w której wskazywano na niebezpieczeństwo czechizacji. Powołano wówczas [[Komitet Obrony Kresów]], który miał zapoznać społeczeństwo polskie we wszystkich zaborach z położeniem ludności polskiej na Śląsku Cieszyńskim. Szczególnie zasłużeni w organizowaniu pomocy materialnej dla polskiego ruchu narodowego okazywali się wówczas członkowie Komitetu Warszawskiego Macierzy: Nestor Bucewicz, Stanisław Hassewicz, Antoni Osuchowski, Henryk Sienkiewicz, a z miejscowych działaczy zwłaszcza rolnik i właściciel cegielni [[Franciszek Górniak]]. W 1902 r. dzięki inicjatywie ks. Stojałowskiego powstał „Dom Polski” w zdominowanym przez Niemców Bielsku<ref>M. Fazan, Polskie życie kulturalne, s.118-129; J. Gruchała, K.Nowak, Życie polityczne</ref>.

Wzrost wpływów PPSD legł u podstaw większej aktywizacji ZŚK w kwestii robotniczej, co wynikało również ze zmian w ogólnym podejściu Kościoła katolickiego do kwestii socjalnej. Na Śląsku Cieszyńskim przejawiało się to m.in. w próbach tworzenia chrześcijańskich związków zawodowych, takich jak propagujący solidaryzm klasowy [[Polski Związek Zawodowy Chrześcijańskich Robotników]], czy [[Stowarzyszenie Robotników Katolickich „Praca”]]. Z racji doktrynalnych, ZŚK odnosił się również z rezerwą do niektórych haseł społecznych głoszonych w bielskim okręgu przemysłowym przez ks. Stojałowskiego. Gdy w 1904 r. „michejdowcy” poparli wejście do zarządu Macierzy Szkolnej socjalistów, Londzin się wraz ze swoimi zwolennikami usunął się z jego składu<ref>K. Nowak, I. Panic, Ks. Józef Londzin, s. 19-22</ref>.

[[Plik:Londzin.jpg|400px|thumb|right| Strona tytułowa książki ks. J. Londzina opisującej stosunki narodowościowe na Śląsku Cieszyńskiem]]

Animozje polsko – czeskie rzutowały na rezultat przeprowadzonych w 1902 r. wyborów do Sejmu opawskiego, gdy po niedawnych doświadczeniach narodowcy polscy ustalili tym razem wspólnych kandydatów. Niespodziewanie jednak przy wyborze drugiego kandydata w okręgu cieszyńskim w drugiej turze Czesi poparli wójta Poręby [[Franciszek Halfar|Franciszka Halfara]], przez co mandatu nie uzyskał ks. Londzin. Pozostałe mandaty w kurii wiejskiej uzyskali J. Michejda, Cingr i Hrubý. Narastający konflikt rzutował również negatywnie na stosunki polsko – czeskie w Radzie Państwa, gdzie politycy czescy zmuszeni byli do szukania poparcia galicjan w sprawie własnego szkolnictwa, tym bardziej, że od lipca 1903 r. gimnazjum polskie było już finansowane przez państwo. Po wspólnych zabiegach polsko-czeskich rząd zgodził się także na utworzenie od 1 X 1904 r. polskich paralelek przy seminarium niemieckim w Cieszynie oraz czeskich przy seminarium w Opawie. Rok później z obawy przed narastaniem protestów ze strony Niemców rząd nakazał jednak przenieść polskie klasy z Cieszyna do pobliskiej gminy Bobrek, a czeskie z Opawy do Polskiej Ostrawy. To ostatnie posunięcie wzmocniło pozycję elementu czeskiego w Zagłębiu. W 1907 r. redakcja ukazujących się w Cieszynie od 1894 r. [["Noviny Těšinské"|„Novin Těšinskych”]], chcąc skuteczniej oddziaływać na ludność czeską przeniosła swoją siedzibę z Cieszyna do Frydku. Rok później zarząd Maticy z podobnych przyczyn przeniósł się z Cieszyna do Polskiej Ostrawy. W 1910 r. polskie paralelki w Bobrku przekształciły się w odrębne seminarium nauczycielskie<ref>J. Gruchała, K.Nowak, Życie polityczne</ref>.

W marcu 1906 r. SRN połączyło się z [[Polskie Stronnictwo Ludowe|Polskim Stronnictwem Ludowym]] w Galicji, przyjmując szyld ludowców, a w czerwcu 1906 r. na bazie PTL powstało zbliżone do endecji, programowo ponadwyznaniowe [[Polskie Stronnictwo Narodowe]], choć nadal jego szeregową bazę członkowską stanowili głównie ewangelicy. Poglądy PSN, w którym przejawiali aktywność przybyli na Śląsk Cieszyński tacy działacze jak: [[Władysław Zabawski]], [[Zofia Kirkor-Kiedroniowa]] (żona inż. [[Józef Kiedroń|Józefa Kiedronia]], siostra Stanisława i Władysława Grabskich), [[Wacław Czaczka-Ruciński]], [[Ignacy Domagalski]] odwierciedlał wychodzący od stycznia 1906 r. „Dziennik Cieszyński”.

Po wprowadzeniu w Austrii powszechnego prawa wyborczego do Rady Państwa, w wyborach w 1907 r. 4 spośród przypadających na Śląsk Cieszyński 7 mandatów zdobyła PPSD. Jeden z nich przypadł Regerowi, który jednak oddał go niewybranemu w Galicji przywódcy PPSD Ignacemu Daszyńskiemu. Niezadowolenie ZŚK wywołał wybór Kunickiego do Sejmu opawskiego, tym bardziej, że stało się to na skutek oddania na niego głosów w okręgu cieszyńskim przez część ewangelików, którzy nie posłuchali apelu PSN, aby głosować na kandydata ZŚK. Odmienny przebieg miała kampania w okręgu bielskim, gdzie zwolennicy PSN pomogli ks. Londzinowi uzyskać mandat poselski<ref>A. Stępniak: Kwestia narodowa</ref>.

Konflikt polsko –czeski wybuchł ponownie w 1909 r., gdy opanowany przez Czechów wydział gminny w Polskiej Ostrawie nie wyraził zgody na utworzenie polskich szkół ludowych, co doprowadziło do strajku polskich dzieci. W tym samym roku działacze czescy na Śląsku Cieszyńskim po otrzymaniu informacji o planach otwarcia polskiego [[gimnazjum realne Macierzy z Orłowej|gimnazjum realnego Macierzy w Orłowej]], będącej swoistym „kluczem” do Zagłębia, zdecydowali o założeniu tam podobnej szkoły czeskiej. Kryzys się zaostrzył, gdy spis ludności z grudnia 1910 r. obniżył liczbę ludności polskojęzycznej na Śląsku Cieszyńskim do 54,8%, którego wynik działacze polscy, także z PPSD, uznali za sfałszowany<ref>J. Gruchała, K. Nowak: Życie polityczne</ref>.

Kolejnym poważnym problemem dla polskiego ruchu narodowego okazał się zorganizowany ruch separatystyczny nauczyciela spod [[Skoczów|Skoczowa]] [[Józef Kożdoń|Józefa Kożdonia]], ewangelika z Lesznej Górnej, który w 1909 r. stanął na czele [[Śląska Partia Ludowa|Śląskiej Partii Ludowej]] i pokonał ks. Londzina w wyborach do Sejmu Krajowego. Choć do sukcesu Kożdonia przyczyniły się także tradycyjne zatargi wyznaniowe w obozie polskich narodowców, pojawienie się nowej siły politycznej w regionie stało się faktem. Popierani i finansowani przez środowiska aktywych politycznie Niemców zwolennicy Kożdonia, zwani przez Polaków [["ślązakowcy"|„ślązakowcami”]] (od tytułu pisma ŚPL [[„Ślązak”]]) zdobyli wpływy głównie w wiejskich gminach między Bielskiem a Cieszynem. W swojej propagandzie wykorzystywali zarówno animozje wyznaniowe, jak i kwestie wynikające z uwarunkowań pogranicza: indyferentyzm narodowy części etnicznie polskich autochtonów i poczucie odrębności regionalnej, podkreślając zacofanie Galicji. Kożdoń, słusznie twierdząc, wbrew opiniom polskich narodowców, iż czynniki obiektywne takie jak język nie muszą decydować o ostatecznym wyborze danej narodowości, nie opowiadał się jednak za tworzeniem narodowości „śląskiej”. Popierał utrakwizację polskich szkół ludowych. Broniąc wartości regionalnych, utożsamiając polskość z negatywnym wizerunkiem Galicji i krytykując funkcjonowanie polskich szkół średnich, faktycznie jednak nadal utrwalał w etnicznie polskich Ślązakach kompleksy wobec Niemców, bez których poparcia i opieki etnicznie polscy Ślązacy nie mogli samodzielnie funkcjonować. Natomiast rodzimi politycy polscy nie negowali śląskiej odrębności regionalnej swoich ziomków, lecz uważali ją za trwały składnik polskiej kultury narodowej i sami propagowali tak pojmowany regionalizm, czego efektem było chociażby ukazujące się od 1907 r., redagowane przez [[Ernrst Farnik|Ernesta Farnika]], pismo [[„Zaranie Śląskie”]]. W ich oczach ruch kożdoniowski miał charakter renegacki, gorszy od nacjonalizmu niemieckiego i czeskiego. „Ślązakowcy” odcinali się stanowczo od polskiej świadomości narodowej, której przeciwstawiano austriacką świadomość państwową, choć narodowcy patriotyzmu prohabsburskiego także nie negowali<ref>K. Nowak, Ruch kożdoniowski na Śląsku Cieszyńskim, w: Regionalizm a separatyzm. Historia i współczesność. Śląsk na tle innych obszarów, red. M.W. Wanatowicz. Katowice 1995, s.29-33, 43-44</ref>.

Pomyślnie dla polskiego ruchu narodowego wypadły wybory do Rady Państwa w 1911 r., głównie dzięki współpracy PSN i ZŚK. Mandaty poselskie uzyskali ks. Londzin i J. Michejda, poza tym kandydat PPSD T. Reger. Mandatu nie zdobył Kożdoń, na którego głosowało 14% polskojęzycznych wyborców. Końcem 1911 r. doszło do fuzji PSN i PSL i powstania Polskiego Zjednoczenia Narodowego, jednak o dwóch wyraźnych nurtach: endeckim i ludowym. Ze względu na wagę codziennych zmagań narodowościowych na gruncie lokalnym, polski ruch narodowy nadal oficjalnie opowiadał się za orientacją prohabsburską i unikał bliższego angażowania się w ogólnopolskie programy endeckie, orientujące się coraz bardziej na Rosję.

W następnych miesiącach problemem dla obozu polskiego stały się naciski władz krajowych w Opawie na gminy polskie, aby wyrażały zgodę na utrakwizację szkół ludowych, oraz projekt ustawy w Sejmie opawskim, która pozbawiała gminy prawa wysuwania kandydatów na nauczycieli oraz nadawała Radzie Szkolnej Krajowej prawo do ich utrakwizacji. Przeciwko temu w lutym 1912 r. zaprotestowała w Opawie 600 osobowa deputacja polsko-czeska. Ostatecznie w obawie przed zaognianiem sporów, Komisja Szkolna Sejmu Krajowego wycofała się z tego projektu. W kwietniu 1913 r. Niemcy przedstawili jednak kolejny projekt ustawy, która przyznała Wydziałowi Krajowemu prawo, aby domagać się od gmin zmiany decyzji w sprawie mianowania nauczycieli. Jednak dzięki naciskom na rząd Koła Polskiego, któremu zależało na poparciu Londzina i J. Michejdy w parlamencie, plany te zostały zawieszone. Odwołano również starostów bielskiego i cieszyńskiego, a pastor F. Michejda został powołany w skład okręgowej rady szkolnej w Cieszynie. W tym okresie kwestiom narodowym, a głównie obronie stanu posiadania, obejmującego powiaty bielski, cieszyński i frysztacki polski ruch narodowy, na którego pozycje przechodzili także działacze PPSD, starał się podporządkowywać wszelkie aspekty aktywności miejscowej ludności polskiej. Obok splotu więzi etnicznej i społecznej wzmacniającej pozycje polskie oraz czasowo je osłabiającej więzi wyznaniowej, jego charakterystyczną cechą była, wynikająca z potrzeb praktycznych znaczna decentralizacja, jako alternatywa lub wyzwanie dla aktywności podobnych organizacji niemieckich, „ślązakowskich” czy czeskich. Z drugiej strony, miała ona swoją genezę także we wspomnianych nieporozumieniach konfesyjnych i ideologicznych, co urozmaicało i wzbogacało polskie życie kulturalne, ale i stało się przyczyną konieczności wypracowywania ciągłych kompromisów, czy braku możliwości wyłonienia zdecydowanego lidera. Zaplecze stronnictw wyznaniowych stanowiły także [[Polski Związek Młodzieży Katolickiej]], [[Polski Związek Młodzieży Ewangelickiej]], [[Polski Związek Niewiast Katolickich]], [[Związek Ewangelickich Niewiast]], zaś [[Stowarzyszenie Polskich Robotników i Robotnic „Siła”]] jak i powstała sieć [[Domy Robotnicze|Domów Robotniczych]] były zapleczem PPSD.Większość z tych organizacji prowadziła dodatkowo odrębne czytelnie, biblioteki, zespoły teatralne, itd. Ze względu na specyfikę cieszyńskiego pogranicza, również ich działalność z natury rzeczy nabierała politycznego charakteru. Połowa z ponad 200 wychodzących w regionie od 1848 r. czasopism ukazywała się w języku polskim. W kluczowych kwestiach rozwoju narodowego, takich jak oświata działały jednak formalnie ponadpartyjne i ponadwyznaniowe organizacje, choć często z odpowiednio dobranym kluczem wyznaniowym czy politycznym przy wyborze kolejnych ich zarządów. Najważniejszą była niewątpliwie Macierz Szkolna (5,1 tys. członków w 71 kołach w 1914 r.), utrzymująca wówczas 1 gimnazjum, 2 szkoły wydziałowe i 10 szkół ludowych (przy 296 polskich ludowych szkołach publicznych, wśród których były także już upublicznione wcześniejsze szkoły Macierzy). Obok wymienionych wyżej, najczęściej wyłącznie regionalnych organizacji, od 1894 r. działało [[Stowarzyszenie Akademików Polskich na Śląsku „Znicz”]], od 1901 r. prowadzące pionierskie badania regionalistyczne [[Polskie Towarzystwo Ludoznawcze]], od 1910 r. [[Polskie Towarzystwo Turystyczne „Beskid Śląski”]], które w 1913 r. otwarło pierwsze polskie schronisko na Ropiczce w Beskidzie Śląskim. Od 1906 r. działała drukarnia Towarzystwa Domu Narodowego, w 1913 r. powstała drukarnia Dziedzictwa bł. Jana Sarkandra. Od 1907 r. działała [[polska średnia szkoła górnicza (sztygarów) w Dąbrowie]] pod kierownictwem m.in. [[Roman Riger|Romana Riegra]] i [[Leopold Szefer|Leopolda Szefera]]. Obok osób wymienionych wyżej, trzon działaczy polskiego ruchu narodowego, na który składały się już wszystkie opcje polityczne, stanowili jeszcze miejscowi księża: [[Eugeniusz Brzuska]], [[Tomasz Dudek]], [[Emanuel Grim]], [[Tadeusz Janik]], [[Antoni Macoszek]], [[Antoni Olszak]], [[Dominik Oreł]], [[Karol Paździora]], [[Jan Sznurowacki]], [[Rudolf Tomanek]], [[Oskar Zawisza]]; pastorzy:[[Andrzej Buzek]], [[Karol Kotula]], [[Karol Michejda]], [[Oskar Michejda]], [[Jerzy Nikodem]], [[Jan Pindór]], [[Jan Stonawski]]; działacze świeccy: [[Paweł Bobek]], [[Alojzy Bonczek]], [[Jan Galicz]], [[Karol Junga]], [[Jerzy Kotula]], [[Józef Lebiedzik]], [[Jan Łysek]], [[Wacław Olszak]], [[Jan Wantuła]], [[Leon Wolf]]; przybyli spoza regionu: [[Feliks Hajduk]], [[Mieczysław Jarosz]], [[Henryk Kłuszyński]], [[Kazimierz Piątkowski]], [[Roman Pollak]], [[Franciszek Popiołek]], [[Hieronim Przepiliński]], [[Gustaw Szura]], [[Józef Zaleski]]. Jeszcze przed wybuchem wojny, na bazie polskich gimnazjów i seminarium nauczycielskiego wytworzyła się także młoda rodzima polska inteligencja. Część absolwentów ukończyła studia wyższe i wróciła do stron rodzinnych, włączając się świadomie w życie narodowe<ref>M. Fazan, Polskie życie, s. 179-180; J. Gruchała, K. Nowak, Życie polityczne</ref>.

==W latach I wojny światowej==

Pod wpływem konfliktu na Bałkanach, od lata 1913 r. w oparciu o PPSD i „Siłę” tworzono na Śląsku Cieszyńskim lokalne oddziały galicyjskiego [["Strzelec"|„Strzelca”]]. Drugim środowiskiem prowadzącym ćwiczenia wojskowe były gniazda „Sokoła”. Wojskowe wychowanie młodzieży propagowały również utworzone w regionie w latach 1912-1913 pierwsze [[polskie drużyny skautowe]].

[[Plik:Cieszyn.jpg|400px|thumb|Cieszyn przed I wojną światową]]

Powszechny w Galicji entuzjazm związany z wybuchem wojny w sierpniu 1914 r. udzielił się także Polakom na Śląsku Cieszyńskim. Ze skautów, członków „Siły”, „Strzelca” i „Sokoła” formowano oddziały, które wyruszyły do Krakowa w celu wstępowania do formacji zbrojnych, mających walczyć u boku armii austro – węgierskiej. 23 sierpnia powstała w Cieszynie [[Sekcja Śląska galicyjskiego Naczelnego Komitetu Narodowego]], w której były reprezentowane wszystkie polskie stronnictwa w regionie. Na czele stanął Domagalski, a głównym jej zadaniem miało być sformowanie [[Legion Śląski|Legionu Śląskiego]]. Już jednak wcześniej do Legionów Polskich zostało wcielonych ponad 200 ochotników.

Pojawiły się jednak rozbieżności. PPSD opowiadała się za bezwarunkowym podporządkowaniem Sekcji NKN. Sprzeciwiali się temu działacze PZN i ZŚK, którzy domagali się, aby decyzje w sprawie Legionu Śląskiego podejmowały stronnictwa miejscowe. Socjaldemokraci dążyli także do rozbudowy formacji, a PZN i ZŚK wskazywały, że spowoduje to uszczuplenie przyszłych polskich elit w regionie, poza tym sceptycznie odnosiły się do orientacji austropolskiej. Traktowali jednak tworzenie Legionu Śląskiego jako ponadpolityczne podkreślanie więzi miejscowych Polaków z resztą ziem polskich. Ostatecznie, dzięki ofiarności ludności polskiej sformowano liczący 372 osoby (65% stanowili Ślązacy) oddział, który 21 września pod dowództwem Hajduka, Przepilińskiego, Lebiedzika i Łyska wyjechał z Cieszyna do Mszany Dolnej z zamiarem połączenia się z tzw. Legionem Wschodnim. Doszło do tego tylko częściowo, gdyż w Mszanie działacze Sekcji Wschodniej NKN, także pod wpływem porażek wojsk austro-węgierskich w Królestwie Polskim, zrezygnowali z zamiaru tworzenia sił zbrojnych. Legion Śląski opuściło około 80 osób. Pozostali zostali wcieleni głównie do II brygady Legionów. W końcu września PZN i ZŚK podjęły decyzję o likwidacji Sekcji Śląskiej. Sprzeciwiła się temu PPSD i po miesiącu reaktywowała Sekcję na czele z Kłuszyńskim jako prezesem i Regerem jako komisarzem wojskowym. W lipcu 1915 r. Sekcja Śląska została przekształcona w [[Komisariat Wojskowy NKN Śląska Cieszyńskiego]]. W sumie, przez szeregi Legionów Polskich przewinęło się ponad 600 mieszkańców Śląska Cieszyńskiego i pogranicza morawsko-śląskiego. Jesienią 1914 r. przybyli na Śląsk Cieszyński i Morawy uchodźcy z Galicji, a na przełomie 1914/1915 w okolice Jabłonkowa trafiły na odpoczynek oddziały I Brygady Legionów wraz z Józefem Piłsudskim i Departamentem Wojskowym NKN.

Tendencje niepodległościowe w polskich ruchu narodowym na Śląsku Cieszyńskim zaczęły przybierać na sile po zawartym 9 II 1918 r. przez państwa centralne separatystycznym traktacie pokojowym z Ukraińską Republiką Ludową. W końcu lutego na zebraniu przedstawicieli wszystkich stronnictw polskich w Cieszynie oświadczono, że ludność polska żąda bezwarunkowo połączenia Księstwa Cieszyńskiego z niepodległą Polską. Do końca wojny rozwiązanie kwestii cieszyńskiej wywoływało jednak rozbieżności między politykami galicyjskimi a czeskimi, a także między polską a czeską emigracją polityczną na Zachodzie<ref>E. Buława, Egzamin wobec Polski. Ślązacy cieszyńscy w czynie legionowym w latach I wojny światowej, Cieszyn 1998; J. Gruchała, K. Nowak, Życiepolityczne</ref>.

Autor: [[dr hab. Krzysztof Nowak]]

==Bibliografia==
#Buława E., Pierwsi szermierze ruchu narodowego na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyn 1997.
#Buława E., Egzamin wobec Polski. Ślązacy cieszyńscy w czynie legionowym w latach I wojny światowej, Cieszyn 1998.
#Chlebowczyk J., Wybory i świadomość społeczna na Śląsku Cieszyńskim w drugiej połowie XIX wieku. Przyczynek do badań nad kształtowaniem się świadmości i aktywności społecznej w okresie kapitalizmu, Katowice-Kraków 1966.
#Chlebowczyk J., Główne problem i etapy stosunków polsko-czeskich na Śląsku Cieszyński w XIX i na początku XX wieku (do 1914 r.), Katowice 1961.
#Fazan M., Polskie życie kulturalne na Śląsku Cieszyńskim w latach 1842/48-1920, Wrocław-Warszawa [1992].
#Galicz J., Ks. Ignacy Świeży. Jego życie i działalność. Cieszyn 1933.
#Gruchała J., Koło Polskie w austriackiej Radzie Państwa wobec kwestii czeskiej i Śląska Cieszyńskiego (1879-1899), Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk- Łódź 1982
#Gruchała J., Nowak K., Życie polityczne, w: Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, red. I.
#Panic, t.V: Śląsk Cieszyński w okresie 1848-1918, red. K. Nowak, I. Panic, Cieszyn 2013.
#Nowak K., Ruch kożdoniowski na Śląsku Cieszyńskim, w: Regionalizm a separatyzm. Historia i współczesność. Śląsk na tle innych obszarów, red. M.W. Wanatowicz. Katowice 1995
#Nowak K., Panic I., Ks. Józef Londzin 1863-1929, Cieszyn 1998.
#Piątkowski, K., Stosunki narodowościowe w Księstwie Cieszyńskim, Cieszyn 1918.
#Stępniak A., Kwestia narodowa a społeczna na Śląsku Cieszyńskim pod koniec XIX i na początku XX wieku (do 1920 roku), Katowice 1986.

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==
ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/results?action=SearchAction&skipSearch=true&mdirids=_43&server%3Atype=both&tempQueryType=-3&encode=false&isExpandable=on&isRemote=off&roleId=-3&queryType=-3&dirids=&rootid=&query=+&localQueryType=-3&remoteQueryType=-2&token_1=&token_2=&token_3= Śląsk Cieszyński]

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/collectiondescription?dirids=110 Kolekcja instytucjonalna Książnicy Cieszyńskiej]

[http://slownik.kc-cieszyn.pl/index.php/content,592/ Elektroniczy słownik biograficzny Śląska Cieszyńskiego]

[http://www.sbc.org.pl/publication/71352 Krzysztof Nowak, Ks. Józef Londzin : 1863-1929, Cieszyn 1998]

[http://www.sbc.org.pl/publication/71353 Edward Buława, Tadeusz Reger : (1872-1938), Cieszyn 1998]

[http://www.sbc.org.pl/publication/31371 Jan Galicz, minionych lat : przyczynki do historii ruchu narodowego na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyn 1937]

[http://www.sbc.org.pl/publication/8087 O ruchu narodowym w Księstwie Cieszyńskiem. Referat dra Kazimierza Wróblewskiego na I. Wiecu narodowym we Lwowie dnia 31. maja 1903 r.]

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/publication?id=74897&tab=3 Sprawozdania Towarzystwa Naukowej Pomocy dla Księstwa Cieszyńskiego, 1875-1906]

[http://www.sbc.org.pl/publication/61354 Sprawozdania z czynności Czytelni Ludowej w Cieszynie, 1868-1899]

[http://www.sbc.org.pl/publication/19136 "Gwiazdka Cieszyńska" 1851-1939]

Szkolnictwo

2014-12-17T14:30:16Z

Relis: /* Źródła on-line */

[[Kategoria:Socjologia]]
[[Kategoria:Historia]]

Geopolityczne umiejscowienie [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]], jego społeczne i kulturowe zróżnicowanie niewątpliwie zdeterminowało modele wychowania i edukacji dzieci i młodzieży, wpłynęło na obowiązujący na jego terytorium system szkolnictwa. Nowożytna historia szkolnictwa na Górnym Śląsku jest silnie związana z dziejami państwa pruskiego. To w jego terytorialnym i politycznym obrębie w XVIII i XIX wieku znalazł się w zdecydowanej większości Górny Śląsk. Ponadto pruskie reformy szkolnictwa powszechnie w Europie uznawane były za nowatorskie i godne naśladowania. W mniejszym lub większym stopniu były one powielane przez sąsiadujące z monarchią pruską państwa.

==Szkolnictwo w epoce średniowiecza i renesansu==

Pierwsze, nieliczne szkoły na Górnym Śląsku działały w XII-XIII wieku w archidiakonacie nyskim. Pod koniec [[średniowiecze|średniowiecza]] ich liczba znacznie wzrosła. Były to szkoły przykościelne, parafialne. W szkołach tych edukowano głównie chłopców. Część z nich, decydując się na profesję duchownego lub zakonnika kontynuowała naukę i kończyła studia wyższe. Ponieważ na [Śląsk|Śląsku] w owym czasie nie działały uniwersytety młodzież męska swoją edukację mogła kontynuować na uniwersytetach w Bolonii, Sorbonie, Padwie, Pradze, Krakowie, Wiedniu, Lipsku.

Edukacja młodzieży była na wysokim poziomie nauczania. To, oraz dobrze rozwinięta sieć szkół spowodowało, iż średniowieczny [[Śląsk]] charakteryzował wysoki poziom kultury umysłowej i rozwój cywilizacyjny.
W średniowieczu szkolnictwo podlegało biskupowi, którego reprezentował ''kanonik scholastyk'' (jeden z członków kapituły biskupiej). W gestii kanonika scholastyka był nadzór nad procesem nauczania, powoływanie szkół oraz mianowanie nauczycieli i rektorów. Od XII wieku świeckie władze śląskich miast wspomagały funkcjonowanie parafialnych szkół, wyposażały je w niezbędne urządzenia, opłacały nauczycieli, podejmowały próby obsady kadry pedagogicznej. Pod koniec średniowiecza funkcjonujące w śląskich miastach szkoły realizowały program ''trivium'' tzn. podstawowy, elementarny poziom edukacji. ''Trivium'' obejmowało naukę łaciny (tzw. gramatyki), dialektyki (czyli logiki) oraz retorykę (sztukę układania mów). ''Trivium'' było na ogół wstępem do kolejnego etapu nauki ''quadrivium'', które przygotowywało do studiów filozoficznych i teologicznych. W ramach tego poziomu edukacji uczono: arytmetyki, muzyki, astronomii i geometrii<ref>zob. Marek Derwich, Uwagi nad genezą i miejscem edukacji obywatelskiej w polskim szkolnictwie średniowiecznym. [w:] red. Alicja Szerląg Historyczne konteksty edukacji obywatelskiej w społeczeństwie wielokulturowym, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2007, s. 9.</ref>.

[[Plik:512px-Opole - Kolegium jezuickie 01.jpg|400px|thumb|left|Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu, w barokowym gmachu dawnego jezuickiego kolegium przy Małym Rynku 7.]]

Ówczesny system nauczania opierał się głównie na mechanicznym zapamiętywaniu wykładanych treści i karach cielesnych. Z czasem uznano, że tę formę nauczania należy skorygować. Pierwsze próby zmiany sposobu nauczania w szkołach pojawiły się w XV wieku. Promowano wprowadzenie w miejsce kar cielesnych różnorodnych form zachęty i napomnień, usunięto z programów szkolnych m.in. astronomię i elementy medycyny jednocześnie zostawiając łacinę, retorykę, filozofię i logikę. Systematycznie wprowadzano podział uczniów na klasy (od najniższej do najwyższej), który miał być odzwierciedleniem nabytej przez nich wiedzy i kompetencji. Pojawienie się pracy drukarskiej, a wraz z nią licznie działających drukarni pozwoliło uczniom korzystać w trakcie procesu dydaktycznego z własnych podręczników.

Renesansowy humanizm, hołdujący idei wszechstronnego kształtowania osobowości jednostki wymógł kolejne zmiany w systemie kształcenia. W epoce odrodzenia zadaniem szkoły stało się powiązanie treści nauczania z życiem. Zadania tego nie mógł spełnić średniowieczny, dwupoziomowy model kształcenia (trivium i quadrivium). Zmodyfikowano go więc wprowadzając do systemu edukacji tzw. szkołę średnią (gimnazjum, liceum), która miała stanowić uzupełnienie już istniejącego systemu szkolnictwa.
Ten trójczłonowy model edukacji stał się bardzo popularny również i na ternie Górnego Śląska. Niebagatelne znacznie dla poziomu i charakteru nauczania śląskiej młodzieży miała [[reformacja]] protestancka, która w całej Europie pośrednio wymogła kolejne zmiany w procesie nauczania (nauczanie w języku ojczystym, zajęcia z przyrody i historii).

==Szkolnictwo w monarchii pruskiej==
[[Plik:Pszczyna.Chrobry 01.JPG|4000px|thumb|right|I Liceum Ogólnokształcące im. Bolesława Chrobrego w Pszczynie, wcześniej gimnazjum]]
Do połowy XVIII wieku Śląsk miał wieloetniczny charakter a zamieszkujący go Polacy i Niemcy, niewątpliwie różniący się kulturowo, zgodnie dzielili ze sobą wspólne terytorium. Sytuacja ta uległa zmianie w konsekwencji trzech wojen śląskich. W latach 1740-1763 Austria [[Habsburgowie|Habsburgów]] wdała się w konflikt zbrojny z Prusami [[Hohenzolernowie|Hohenzollernów]]. Jego powodem była chęć panowania nad Śląskiem. Spór ten zakończył się zwycięstwem Cesarstwa Niemieckiego. Hohenzollernom przypadła w udziale większa część Śląska. Wydarzenie to niewątpliwie zaważyło na losach Górnego Śląska. Region ten stracił swoją autonomię, a ludność pochodzenia polskiego przez lata była poddawana przemyślanej polityce [[germanizacja|germanizacyjnej]].
Od tej pory dzieje szkolnictwa na Śląsku Austriackim [http://www.sbc.org.pl/publication/36788 potoczyły się odmiennym trybem].

Dla organizacji nowożytnego szkolnictwa śląskiego ważne okazały się jednak przede wszystkim postanowienia prawne z 1765 i 1906 roku w Prusach. Pierwsze z nich to zatwierdzenie przez [[Fryderyk II Hohenzollern|Fryderyka II]] przygotowanego przez żagańskiego opata [[Jan Felbiger|Jana Felbigera]] nowego regulaminu szkolnego dla Śląska. Główną jego nowością było wprowadzenie nieznanego dotychczas obowiązku szkolnego, obejmującego wszystkie dzieci (bez względu na płeć) pomiędzy 7 a 13 rokiem życia. W 1906 r. natomiast weszła w życie ustawa – zapowiadana już w 1850 r. – o utrzymaniu publicznych szkół ludowych<ref>Halina Kowalczyk-Dudała, Edukacja historyczna mieszkańców Górnego Śląska w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku, Wydawnictwo Societas, Warszawa 1998, s. 128.</ref>. Niemiecka polityka oświatowa oraz przemiany gospodarcze, jakim w XVIII i XIX wieku podlegał Śląsk znalazły swoje odzwierciedlenie w systemie szkolnictwa. W ''[[szkoły elementarne|szkołach elementarnych]]'' (w których uczyły się dzieci najuboższych) zmiany te zachodziły niezwykle wolno, ale w pozostałych typach szkolnictwa ich tępo było zdecydowanie szybsze.
''Szkoły elementarne'' uczyły podstaw czytania i posługiwania się piórem. Uczęszczające do nich dzieci, z różnych przyczyn, rzadko nabywały tych umiejętności w stopniu zadowalającym<ref>zob. Wieslawa Korzeniowska, Codzienność społeczności wsi [[rejencja opolska|rejencji opolskiej]] w aspekcie zachodzących przemian (1815-1914), Państwowy Instytut Naukowy Instytut Śląski w Opolu, Opole 1993, s. 144.</ref>. Sytuacja ta miała ulec poprawie dzięki wprowadzonej w 1825 roku i uzupełnionej w 1845 roku ustawie o obowiązku szkolnym. Dzięki nowym rozporządzeniom zostały zmodyfikowane programy nauczania. Edukację poszerzono o zajęcia z geografii, historii, przyrody, historii nauczania, rysunków. W szkołach dwuklasowych został wprowadzony podział na klasę niższą i wyższą, z których każda dzieliła się na trzy oddziały. Nauka w każdym z nich trwała rok, a dzieci, które opanowały materiał przewidziany programem nauczania, przechodziły, po zdaniu egzaminu, do oddziału wyższego<ref>Wiesława Korzeniowska, Edukacja różnych warstw społecznych na Górnym Śląsku - koniec wieku XIX i XX. Analiza porównawcza [w:] red. Maria Lędzińska, Grażyna Rukowska, Leszek Wrona, Osoba – Eduakcja – Dialog, Tom 2, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2002, s. 211.</ref>. Modyfikacje te nie przyniosły oczekiwanych skutków. Zajęcia w szkołach odbywały się w języku niemieckim, dzieci rozpoczynające naukę nie znały go (w domach polskich rodzin mówiono po polsku). Fakt ten nie mógł pozostać bez wpływu na niski poziom kształcenia w szkołach elementarnych.

W 1872 roku rząd niemiecki opracował i wprowadził w życie ustawy szkolne (Allgemeine Bestimmungen). Szkoła przestała być miejscem, w którym kształceniu podlegać miał tylko umysł, miała stać się miejscem, gdzie uczeń będzie mógł ćwiczyć zarówno ducha jak i ciało. W związku z tym uczniowie uczestniczyli w zajęciach gimnastycznych (dziewczęta stopniowo od 1875r.). Dla podniesienia sprawności fizycznej uczniów przy szkołach budowano sale gimnastyczne i boiska szkolne. Każda szkoła powinna była dysponować pomocami naukowymi: mapami, podręcznikami, liczydłami, globusem, cyrklem, linijką itp. Uczeń we własnym zakresie powinien był się zaopatrzyć w elementarz, tzw. ćwiczebnik do rachunków, biblię, katechizm, śpiewaczek, zeszyty, ołówek, pióra itp. Dzieciom z biednych rodzin pomoce naukowe fundowała szkoła. Centralne miejsce w edukacji uczniów zajmowała nauka języka niemieckiego (czytanie i pisanie). Ponadto ważnym elementem procesu nauczania były tzw. realia, czyli zgłębianie wiedzy z zakresu przyrody, historii i geografii. Przedmioty te traktowano jako narzędzie w procesie patriotycznego (germańskiego) wychowania. Całość uzupełniały zajęcia z religii, rachunków, rysunku, śpiewu i prac ręcznych. Wszyscy uczniowie w całej monarchii podlegali temu samemu programowi nauczania. Nadzór nad szkołami znalazł się w gestii państwa i jego przedstawicieli w postaci inspektorów lokalnych i powiatowych (do tej pory szkoły miały wyznaniowy charakter). Kościołowi pozostawiono jedynie merytoryczne kierowanie nauką religii i nadzór nad jej nauczaniem. Z czasem i ta część kształcenia uczniów przeszła pod kontrolę państwa. Szkoły jednoklasowe zmieniono na trzyklasowe. Obowiązującym językiem w ośmioklasowych szkołach elementarnych stał się język niemiecki (w języku polskim, uczono jedynie religii; od 1901 roku religii również zaczęto uczyć po niemiecku). Rodzice, którzy nie dopełnili obowiązku szkolnego wobec swoich dzieci (w wieku 6-14 lat) podlegali karze (włącznie z wiezieniem).

Ustawa pozwoliła na nieograniczony rozwój szkół elementarnych, umożliwiła uczniom edukacje na poziomie średnim, spowodowała znaczny spadek analfabetyzmu na Śląsku. Jednocześnie w jej konsekwencji, nastąpiła germanizacja instytucji szkoły - kształcenie uczniów na wszystkich poziomach edukacji opierało się na idei antypolskiego i antykatolickiego ''[[kulturkampf|kulturkampfu]]''. Często poziom kształcenia i infrastruktura [[szkoły ludowe|szkół ludowych]], do których uczęszczali niemieccy uczniowie był wyższy niż tych, w których przeważali uczniowie narodowości polskiej. Podstawowym zadaniem nauczycieli stało się „wzmocnienie i krzewienie narodowego i pruskiego poczucia świadomości państwowej, poprawa bytu narodu, niemieckiego kształcenia i kultury”<ref>Jolanta Kwiatek, Górnośląska szkoła ludowa na przełomie XIX i XX wieku, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1987, s. 26. </ref>. Nauczyciele, którzy wyróżnili się na polu upowszechniania języka i kultury niemieckiej byli dodatkowo wynagradzani.

Dzieci z warstw niższych swoją edukację najczęściej kończyły na szkole elementarnej. Niektórzy z chłopców podejmowali próby nauki rzemiosła. Tego typu edukacja formalnie powinna trwać trzy lata. Najczęściej jednak nauka pod okiem majstra trwała znacznie dłużej. Po zdaniu egzaminu czeladniczego chłopcy udawali się na tzw. ''wander''. ''Wander'' polegał na wizytowaniu mistrzów rzemiosła określonej specjalności w celu ugruntowania i poszerzenia swojej wiedzy i umiejętności. Po odbyciu ''wanderu'' można było założyć swój własny warsztat i rodzinę. W miastach zawodu można się było nauczyć w jeszcze inny sposób. Otóż w codziennej prasie ukazywały się ogłoszenia, w których rzemieślnicy informowali, iż poszukują uczniów w zawodach piekarza, rzeźnika, szewca, kupca, cyrulika, sprzedawcy sklepu kolonialnego, drukarza. Jak więc widać nauka zawodu miała wyłącznie praktyczny charakter<ref>zob. Wiesława Korzeniowska, Codzienność społeczności wsi rejencji opolskiej w aspekcie zachodzących przemian, Państwowy Instytut Nauk, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1993, s. 147. </ref>. Sytuacja zmieniła się w 1891 roku. Wtedy to władze oświatowe monarchii zobowiązały wszystkich majstrów do posyłania swoich uczniów do dokształcającej szkoły zawodowej. Nauka w niej trwała od 2 października do 1 kwietnia – w każdy wtorek i piątek, od godz. 18 00 do 20 00 oraz w każdą niedzielę od godz. 13 00 do 14 00 (zwolnieni z tego obowiązku byli jedynie kupcy i aptekarze). Warto przypomnieć, że w okresie tym funkcjonowały także liczne szkoły zawodowe (rolnicze, górnicze, hutnicze, rzemieślnicze, kupiecki i inne)<ref>Wiesława Korzeniowska, Edukacja różnych warstw społecznych na Górnym Śląsku - koniec wieku XIX i XX. Analiza porównawcza [w:] red. Maria Lędzińska, Grażyna Rukowska, Leszek Wrona, Osoba – Eduakcja – Dialog, Tom 2, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2002, s. 212.</ref>.

Oprócz szkół zawodowych po ukończeniu szkoły elementarnej młodzi Ślązacy mogli kontynuować swoją edukację w szkołach średnich. Ukończenie gimnazjum pozwalało na kontynuowanie nauki na studiach wyższych. Niezamożni Górnoślązacy, którzy zakończyli naukę na poziomie średnim najczęściej decydowali się na naukę zawodu nauczyciela lub duchownego. Ich edukację wspierały finansowo liczne fundacje i darczyńcy, bez wsparcia których nie mogliby oni kontynuować swojej nauki.

Dzieci elity Górnośląskiej, posiadaczy ziemskich, inteligencji, urzędników wyższego szczebla, przedsiębiorców nie uczęszczały do szkół elementarnych. Wiedza na poziomie podstawowym była im przekazywana przez domowych nauczycieli. Ich edukacja obejmowała zajęcia z zakresu literatury, matematyki, rysunku, historii, geografii, wiedzy ogólnej o świecie oraz naukę co najmniej jednego języka obcego (angielskiego lub francuskiego).

Kolejnym etapem edukacji było ''gimnazjum'' lub ''szkoła realna'' (najczęściej renomowane) a następnie studia wyższe. Monarchia pruska swojej młodzieży oferowała niezwykle rozbudowaną i nowoczesną ofertę kształcenia na poziomie średnim. ''Gimnazjum'' w systemie szkolnictwa pruskiego zajmowało miejsce szczególne. Twórcami klasycznego gimnazjum pruskiego byli Wilhelm von Humboldt oraz Jan Fryderyk Herbart<ref>Stefan Wołoszyn, Rozwój nowoczesnych systemów szkolnych w XIX wieku [w:] red: Zbigniew Kwieciński, Bogdan Śliwierski, Pedagogika. Podręcznik akademicki. Tom 1, PWN, Warszawa 2006, s.138-139. </ref>.

Pod ich kierunkiem opracowano szczegółowy program edukacji na poziomie gimnazjalnym, który przez cały XIX wiek ulegał modyfikacjom. W „humboltowskim” gimnazjum edukacja trwała 10 lat, opierała się na nauce łaciny, greki, matematyki, języka niemieckiego. Nauka w gimnazjum kończyła się egzaminem maturalnym, a jego pozytywne zaliczenie było warunkiem wstępu na uniwersytet. Gimnazja przygotowywały męską młodzież z najwyższych warstw społecznych, były one intelektualną kuźnią śląskich elit nauki, polityki i kultury. Szkoły te z czasem stały się popularną formą edukacji młodego pokolenia. Pierwsze z nich na Górnym Śląsku powołano w [[Nysa|Nysie]] (1624 r.), następne w [[Opole|Opolu]] (1668 r.), [[Głubczyce|Głubczycach]] (1752 r.), następne na fali humboltowskich reform otworzono w: [[Gliwice|Gliwicach]] (1816 r.), [[Racibórz|Raciborzu]] (1819 r.), [[Bytom|Bytomiu]] (1867 r.), [[Katowice|Katowicach]] (1871 r.), [[Pszczyna|Pszczynie]] (1872 r.) i innych śląskich miastach.

Gimnazja nie były jedyną formą kształcenia na poziomie średnim oferowaną młodzieży. Dużą popularnością wśród mieszczańskiej młodzieży męskiej, która nie zamierzała kontynuować nauki uniwersyteckiej, cieszyły się szkoły realne, kładące nacisk na zdobywanie przez uczniów praktycznych umiejętności. Ich powstawaniu sprzyjał rozwój kapitalizmu. Autorem idei szkół realnych był Jan Juliusz Hecker, który w 1774 roku w Berlinie utworzył „ekonomiczno-matematyczną szkołę realną”. Szkoły tego typu gwarantowały zdobycie wiedzy teoretyczno-zawodowej. W związku z tym cieszyły się zainteresowaniem wśród przyszłych kupców, artystów, przemysłowców, czy gospodarzy rolnych. Uczniowie szkół realnych przyswajali wiedzę z matematyki, przyrodoznawstwa, fizyki, historii, geografii, języków obcych i przedmiotów technicznych (np. budownictwa, rolnictwa, tokarstwa, szlifowania szkła). Edukacja w tego typu szkołach kończyła się egzaminem końcowym. Pozytywne jego zaliczenie dawało prawo do służby wojskowej, pracy w urzędach pocztowych i administracji, pełnienia stanowisk w budownictwie, leśnictwie itp. Pierwszą szkołę realną na Górnym Śląsku otworzono w Nysie (1832 r.), kolejne działały w Kluczborku (1836 r.), Raciborzu (1878 r.), [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]] (1870 r.), Gliwicach (1828 r.).

Młodzi przedstawiciele klasy średniej i wyższej po ukończeniu gimnazjum najczęściej wybierali studia ekonomiczne, prawnicze, rolnicze, przemysłowe, czy górniczo-hutnicze. Były to kierunki praktyczne. Rzadziej wybierali studia, które pozwalały poszerzać swoje zainteresowania, a nie dawały praktycznych umiejętności. Studia miały przygotowywać młodych Górnoślązaków do kontynuowania rodzinnych profesji a nie rozwijać ich mało praktyczne zainteresowania. Ważny element edukacji bogatej górnośląskiej młodzieży stanowiły podróże. Wizyty w różnych miejscach Europy i świata zaopatrywały podróżujących w wiedzę dotyczącą kultury, obyczajów, gospodarowania charakterystyczną dla odwiedzanych krajów. Podróże te należy traktować jako swego rodzaju dopełnienie edukacji młodej śląskiej elity.

Opisany powyżej model edukacji z niewielkimi zmianami przetrwał do 1945 roku, kiedy to Górny Śląsk znalazł się w granicach Polski i zaczął realizować socjalistyczny system edukacji.

==Edukacja dziewcząt==

System edukacji na Górnym Śląsku tak, jak w całej Europie, przeznaczony był głównie dla młodych mężczyzn. Do momentu wprowadzenia obowiązku szkolnego dla dzieci i młodzieży obojga płci, dziewczęta rzadko korzystały z możliwości kształcenia się. W konsekwencji zmian jakie państwo pruskie wprowadzało w systemie szkolnego kształcenia w XVIII wieku swoją edukację kończyły najczęściej na szkole elementarnej. Ale przemiany społeczne i gospodarcze, jakie miały miejsce w XVIII stuleciu, spowodowały pilną potrzebę przygotowania kobiet z rodzin chłopskich i robotniczych do pracy zarobkowej. Powoływano wiec tzw. szkoły industrialne, w których dziewczęta uczono tkactwa, funkcjonowały szkoły handlowe, prywatne szkoły gospodarstwa domowego. W 1791 roku w Opolu powołano Królewski Instytut dla Akuszerek, a od 1850 roku we Wrocławiu mogły kształcić się pierwsze śląskie nauczycielki.

Inna forma kształcenia była zagwarantowana dla córek ziemiaństwa i kształtującej się śląskiej klasy średniej. Podstawową edukację pobierały one w domach. Matki lub guwernantki uczyły je czytania, pisania, tańca, muzyki, sztuki, etykiety, religii, historii, przyrody, geografii, języków obcych, jazdy konnej zasad prowadzenia gospodarstwa domowego, rachunkowości, administracji, robótek ręcznych. Po przejściu edukacji domowej rodziny zamożnych i wykształconych Górnoślązaczek swoje córki posyłały do prywatnych elitarnych placówek (höhere Töchterschule), by tam pogłębiały one swoją wiedzę. Taka forma edukacji dawała młodym dziewczętom kompetencje do prowadzenia domu swojego przyszłego męża. Przypuszcza się, ze najstarsza szkoła dla dziewcząt na Górnym Śląsku została otworzona w 1828 roku w Raciborzu. Z czasem zaczęły one powstawać w innych śląskich miastach. Szkoły te kształciły głównie dziewczęta pochodzenia niemieckiego i żydowskiego<ref>Joanna Kwiatek, Szkolnictwo średnie na Górnym Śląsku na tle reform oświatowych w Prusach w XIX wieku [w:] red. Urszula Szuścik, Studia z teorii i historii wychowania oraz nauk pokrewnych, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice-Cieszyn-Ustroń 2010, s. 136.</ref>.

W 1894 roku zostało wydane pierwsze państwowe zarządzenie dotyczące średniego szkolnictwa żeńskiego (''höhere Mädchenschulen''). Zgodnie z wytycznymi zawartymi w tym dokumencie szkoły średnie dla dziewcząt miały być szkołami 9-klasowymi o 10-letnim okresie edukacji. Wśród obligatoryjnie wykładanych przedmiotów znalazły się dwa języki obce (angielski i francuski). Wiedzę uczennic uzupełniać miały tzw. przedmioty fakultatywne dopasowywane do indywidualnych zapotrzebowań uczennic. W ramach tych przedmiotów wykładano: literaturę niemiecką, historią sztuki, buchalterię, stenografię, rysunek itp. Szkoły tego typu nie przygotowywały dziewcząt do podjęcia studiów, nie gwarantowały uniwersyteckiej matury. Edukacja na poziomie uniwersyteckim nadal była zagwarantowana dla mężczyzn. W 1908 roku przeprowadzono w monarchii pruskiej kolejną reformę szkolnictwa żeńskiego. Wprowadziła ona zmiany w kształceniu średnim dziewcząt. Część [[szkoły średnie|szkół średnich]] miała działać w oparciu o stare zasady (''höhere Mädchenschulen''). Z pozostałych utworzono zakłady naukowe (''Studienanstalt''), dające możliwość matury i wstęp na uniwersytet oraz licea wyższe (''Oberlyzeum''), gdzie dziewczęta przygotowywano do wykonywania tradycyjnych obowiązków w rodzinie lub do zawodu nauczycielki. Sytuacja dziewcząt, które chciały kontynuować edukację na studiach wyższych realnej poprawie uległa dopiero w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku, kiedy to kolejne uniwersytety zaczęły otwierać swoje podwoje dla żeńskiej części społeczeństwa<ref>Joanna Kwiatek, Szkolnictwo średnie na Górnym Śląsku na tle reform oświatowych w Prusach w XIX wieku [w:] red. Urszula Szuścik, Studia z teorii i historii wychowania oraz nauk pokrewnych, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice-Cieszyn-Ustroń 2010, s. 139-140.</ref>.

==[[Szkolnictwo w województwie śląskim 1922-1939]]==

Na mocy postanowień [[statut organiczny|statutu organicznego]] z 20 lipca 1920 r. całe szkolnictwo ogólnokształcące polskiego [[województwo śląskie|województwa śląskiego]] wyłączono spod władzy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a podporządkowano władzom szkolnym w [[Katowice|Katowicach]] czyli kuratorowi szkolnemu, który był jednocześnie [[wojewoda śląski|wojewodą śląskim]]. Faktyczne zadania kuratora wypełniał naczelnik, stojący na czele Wydziału Oświecenia Publicznego
Szkoły powszechne rozpoczęły pierwszy tzw. polski rok szkolny 5 września 1922 r. Do 622 placówek zaczęło uczęszczać 192 443 uczniów (w tym 83% pobierało naukę w języku polskim), a uczyło ich 2876 nauczycieli. W r. 1938/1939 do 678 szkół (60% z nich pozostawało placówkami III stopnia) uczęszczało 191 032 dzieci i młodzieży (w tym dla 91% język polski był językiem wykładowym), a pracowało z nimi 4718 nauczycieli.
W latach dwudziestych na podstawie okólników i zarządzeń wojewody-kuratora śląskiego, co roku wprowadzano do tego typu szkół nowe plany i programy nauczania w oparciu o prawodawstwo polskie, ale z uwzględnieniem tzw. odrębności śląskich. W r. 1930/1931 dokonano unifikacji śląskich planów nauczania z planami wydanymi przez Ministerstwo, ale z zachowaniem powyższych odrębności. Gdy w 1933 r. Sejm Śląski nie wyraził zgody na pełną unifikację śląskiego szkolnictwa z założeniami reformy jędrzejewiczowskiej realizowanej na podstawie Ustawy Sejmu RP z 11 marca 1932 r., poszczególne jej założenia, a przede wszystkim plany i programy nauczania, wojewoda wprowadzał do niego co roku. To spowodowało, że szkolnictwo tego terenu pracowało według założeń tej ustawy już w r. 1936/37, a 30 sierpnia 1937 r. ja samą – z uwzględnieniem tzw. odrębności tego regionu - przyjął IV Sejm Śląski.
Po przyjęciu w województwie w 1929 r. założeń ruch regionalistycznego, a zwłaszcza po wprowadzeniu do szkół powszechnych programów zgodnych z założeniami reformy z 1932 r., elementy regionalne zaczęto realizować na lekcjach z wszystkich przedmiotów. [[Regionalizm]] uznano bowiem za ważny czynnik w działalności dydaktyczno-wychowawczej szkoły śląskiej służący do realizacji ważnych celów politycznych, w tym unifikacji i integracji szkolnictwa i ziemi śląskiej z Rzeczpospolitą. Śląskie władze polityczne i oświatowe nie używały nazwy „repolonizacja” do określenia podejmowanych przez siebie zadań. Wprowadzenie na teren śląski polskich założeń programowo-wychowawczych i sytemu szkolnego utożsamiały z unifikacją tego obszaru z normami obowiązującymi w Polsce, a nie z przywracaniem tu polskości, bo Ślązaków uznawały za Polaków, mimo że walczyły z ich [[dialekt śląski|gwarą]] , m.in. po to by nie było odmienności między nimi a resztą polskiego społeczeństwa.
Rozwój i osiągnięcia autonomicznego szkolnictwa powszechnego możliwe były dzięki wysokim nakładom finansowym śląskich władz administracyjnych. W r. 1938/1939 na jego potrzeby przeznaczono prawie 30% budżetu województwa. W latach 1924-1939 wybudowano 116 nowych szkół i rozpoczęto budowę 31 obiektów tego typu, a połowę tych ostatnich oddano do użytku w latach trzydziestych. Wiele nowych szkół wyposażono w nowoczesne pomoce naukowe, wzorcowe pracownie specjalistyczne a także sale gimnastyczne, aule oraz centralne ogrzewanie.
Na podstawie 98 i 106 artykułu konwencji genewskiej, Polska i Niemcy zobowiązane zostały do organizowania [[szkoły mniejszościowe|szkół dla mniejszości]] niemieckiej: powszechnych i średnich ogólnokształcących. W r. 1922/1923 działalność rozpoczęło 68 niemieckich szkół powszechnych gromadzących 23 804 uczniów i 11 szkół średnich dla 2 970 młodzieży. Natomiast w r. 1936/1937 liczba tych pierwszych spadła do 59, a dzieci do 9659, a placówek stopnia średniego funkcjonowało tylko 8 z 967 uczniami. Zmiany w zakresie liczby szkół mniejszościowych i ich uczniów pozostawały wynikiem działań podejmowanych przez stronę polską, zmniejszającego się przyrostu naturalnego tej grupy narodowej oraz stałej emigracji Niemców do Rzeszy.

==Szkolnictwo po II wojnie światowej==

Po zakończeniu drugiej wojny światowej Górny Śląsk znalazł się w terytorium Polski. Państwo polskie odradzające się w nowych granicach i z nowym ustrojem podjęło próby odbudowy systemu edukacji. Jedną z pierwszych decyzji nowej władzy było zapewnienie bezpłatnego nauczania na wszystkich szczeblach. Po 1945 roku szkolnictwo polskie podlegało kolejnym reformom i zmianom. Młodzież, mogła kształcić się w przedszkolach, szkołach podstawowych, gimnazjach, szkołach zawodowych, technikach, liceach, uczelniach wyższych. Na kilkadziesiąt lat szkolnictwo zostało podporządkowane komunistycznej ideologii. Taka sytuacja pozostała do [http://www.sbc.org.pl/publication/85272 lat siedemdziesiątych XX wieku]. Dopiero w latach dziewięćdziesiątych XX wieku przemiany ustrojowe i gospodarcze wymogły istotne zmiany w systemie szkolnictwa. [http://www.sbc.org.pl/publication/101531 Reforma szkolnictwa z 1999 roku wprowadziła nową strukturę oświaty]. W jej efekcie współczesny system edukacji gwarantuje dzieciom i młodzieży edukację na poziomie podstawowym i średnim (przedszkola, szkoły podstawowe, gimnazja, szkoły ponadgimnazjalne i np. szkoły artystyczne) oraz wyższym (uniwersytety, akademie oraz placówki, które posiadają uprawnienia szkoły wyższej). Program nauczania we współczesnych szkołach jest urozmaicony. Uczniowie oprócz tzw. zajęć obligatoryjnych przedmioty dodatkowe, które odpowiadają zainteresowaniom uczniów i które z rozmysłem dobierane są przez kadrę pedagogiczną.

Do lat 90. XX wieku na terenie Górnego Śląska szczególnym zainteresowaniem cieszyły się zasadnicze szkoły zawodowe. Ten przemysłowy region Polski potrzebował wykwalifikowanych pracowników fizycznych. Szkoły zawodowe edukowały właśnie takiego pracownika. Zdecydowanie mniej uczniów swoją naukę kontynuowało w liceach i na uczelniach wyższych. Sytuacja ta zmieniła się na przełomie XX i XXI wieku, kiedy to wykształcenie stało się wartością samą w sobie. Górnośląska młodzież zaczęła więc wybierać edukację w szkołach, które gwarantowały maturę i tym samym pozwalały na kontynuowanie nauki w uczelniach wyższych.

==Szkolnictwo wyższe==

W średniowieczu mieszkańcy Górnego Śląska, którzy chcieli pogłębiać swoją edukację na uniwersytetach byli zmuszeni do podróży naukowych do Pragi, Bolonii, Padwy, Sorbony, Krakowa, Wiednia, Lipska. W następnych latach kształcili się głównie na niemieckich uczelniach.

Jednocześnie podejmowano próby otwierania uczelni wyższych na terenach Śląska. W latach 1526- 1529 elity Górnego Śląska mogły kształcić się na trzech wydziałach: teologicznym, filozoficznym i prawniczym w Akademii Rycerskiej w Legnicy. W 1616 roku w Bytomiu Odrzańskim zaczęła działać akademia, która zyskała prawo nadawania stopni bakałarza i magistra. Jednak woja trzydziestoletnia zahamowała jej rozwój. W 1624 roku w Nysie rozpoczęło swoją działalność kolegium jezuickie zwane Carolinum.

[[Plik:2014 Nysa, zespół klasztorny jezuitów, kolegium 01.JPG|400px|thumb|left|Carolinum w Nysie, pełniące w latach 1417-1653 funkcję gimnazjum.]]

Cieszyło się ono popularnością wśród studentów z Górnego Śląska, którzy mogli studiować w nim filozofię lub teologię. W 1811 roku powołano Uniwersytet Wrocławski. To właśnie Uniwersytet Wrocławski do 1939 roku (do czasu wyrzucenia studentów pochodzenia polskiego z uczelni), stał się kuźnią polskich elit Górnego Śląska. W XIX wieku, oprócz Uniwersytetu Wrocławskiego popularnymi uczelniami wśród Górnoślązaków były Akademia Rolnicza w Prószkowie, [[Państwowa Szkoła Inżynierska w Gliwicach]]. W 1880 roku w Raciborzu powołano [[Akademia Śpiewu w Raciborzu|Akademię Śpiewu]], której zadaniem było szerzenie kultury muzycznej Górnego Śląska.

W okresie międzywojennym, w pruskiej części Śląska, nie było polskich szkół wyższych. Mieszkańcy Górnego Śląska kształcili się w Akademii Górniczej w Krakowie, Akademii Rolniczej w Poznaniu, Szkole Gospodarstwa Wiejskiego w Cieszynie, Akademii Pedagogicznej w Bytomiu, Wyższej Uczelni Budowlanej w Bytomiu. W 1934 roku otwarto w Katowicach [[Szkoła Muzyczna w Katowicach|Szkołę Muzyczną im. Aleksandra Gierymskiego]]. Uczelnia ta odgrywała istotną rolę w życiu kulturalnym Górnego Śląska. W 1937 roku swoją działalność rozpoczęło Wyższe Studium Nauk Społeczno-Gospodarczych. Ta prywatna katowicka szkoła kształciła swoich słuchaczy na wydziałach: organizacji przemysłowej i administracji publicznej.

Po II wojnie światowej w 1945 roku utworzono [[Państwowa Szkoła Sztuk Pięknych w Katowicach|Państwową Szkołę Sztuk Pięknych w Katowicach]] i [[Politechnika Śląska w Katowicach|Politechnikę Śląską w Gliwicach]], w 1950 roku Wyższą Szkołę Ekonomiczną (obecnie [[Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach]]), w 1948 roku Akademię Lekarską (obecnie [[Śląski Uniwersytet Medyczny]]), w 1954 Wyższą Szkołę Pedagogiczną w Opolu (obecnie Uniwersytet Opolski), w 1979 roku [[Akademia Muzyczna w Katowicach|Akademię Muzyczną im. Karola Szymanowskiego]], w 1968 roku [[Uniwersytet Śląski]]. [http://www.sbc.org.pl/publication/104513 Uczelnie] te nieodpłatnie, zarówno w przeszłości, jak i obecnie oferowały swoim słuchaczom studia na licznych kierunkach i specjalnościach. Ponadto przemiany ustrojowe, które wystąpiły po 1989 roku umożliwiły rozwój działalności uczelni prywatnych. Stały się one alternatywą dla tych, którzy z różnych powodów nie mieli możliwości korzystania z bezpłatnego kształcenia na poziomie wyższym.

Autor:[[dr Beata Pawlica]]

==Bibliografia==

#Dyba Marian, Drogi Ślązaków do wiedzy (XII w. – 1968r.), Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Katowicach, Katowice 1993.
#Gumuła Teresa, Krasuski Józef, Majewski Stanisław (red.) Organizacja i funkcjonowanie współczesnych systemów edukacyjnych : antologia dokumentów i materiałów. Cz. 2, Organizacja systemu edukacyjnego w Polsce w latach 1932-1993, Wydawnictwo Strzelec, Kielce 1994.
#Korzeniowska Wiesława, Codzienność społeczności wsi rejencji opolskiej w aspekcie zachodzących przemian (1815-1914), Państwowy Instytut Naukowy Instytut Śląski w Opolu, Opole 1993.
#Kowalczyk-Dudała Halina, Edukacja historyczna mieszkańców Górnego Śląska w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku, Wydawnictwo Societas, Warszawa 1998.
#Kwiatek Jolanta, Górnośląska szkoła ludowa na przełomie XIX i XX wieku, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1987.
#Kwiatek Jolanta, Szkolnictwo średnie na Górnym Śląsku na tle reform oświatowych w Prusach od połowy XVIII wieku do początku XX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2011.
#Kwieciński Zbigniew, Śliwierski Bogdan, Pedagogika. Podręcznik akademicki. Tom 1, PWN, Warszawa 2006.
#Lędzińska Maria, Rukowska Grażyna, Wrona Leszek, (red.) Osoba – Eduakcja – Dialog, Tom 2, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2002.
#Szerląg Alicja (red.) Historyczne konteksty edukacji obywatelskiej w społeczeństwie wielokulturowym, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2007.
#Szuścik Urszula, (red.) Studia z teorii i historii wychowania oraz nauk pokrewnych, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice-Cieszyn-Ustroń 2010.

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==

ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=14539&from=&dirids=1&ver_id=&lp=3&QI= Tradycje kształcenia nauczycieli na Śląsku Cieszyńskim : studia, rozprawy, przyczynki]

[http://www.sbc.org.pl/publication/27986 Juventus Caesareo-Regii Gymnasii Teschinii e moribus et progressu in litteris censa, 1813, 1816-1817, 1820,1822-1844, 1847]

[http://www.sbc.org.pl/publication/30542 Programm des k. k. katholischen Gymnasiums zu Teschen, 1858]

[http://www.sbc.org.pl/publication/30568 Programm des k. k. (vereinigten) Staats-Gymnasiums in Teschen 1873/74-1897/98]

[http://www.sbc.org.pl/publication/30497 Programm des k. k. evangelischen Gymnasiums in Teschen, 1859]

[http://www.sbc.org.pl/publication/123387 Schlesisches Schulblatt, 1872-1907]

[http://www.sbc.org.pl/publication/3235, Chowanna]

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/135929 Kroniki szkół katowickich]

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/publication?id=81959 Kronika Liceum Ogólnokształcącego im. M. Kopernika w Katowicach]

OBC

[http://obc.opole.pl/publication/733 Schul-Verordnungen der königlichen Regierung zu Oppeln, Breslau 1892]

Dyskusja:Szkolnictwo

2014-12-17T06:07:28Z

Relis:

W ŚBC jest sporo kronik szkolnych:

Kronika Liceum Ogólnokształcącego im. M. Kopernika w Katowicach
http://www.sbc.org.pl/dlibra/publication?id=81959

I tu też jest ich sporo - to kroniki szkół katowickich - niektóre z tłumaczeniami: http://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/135929

relis

Dyskusja:Szkolnictwo

2014-12-17T06:04:59Z

Relis:

W ŚBC jest sporo kronik szkolnych:

Kronika Liceum Ogólnokształcącego im. M. Kopernika w Katowicach
http://www.sbc.org.pl/dlibra/publication?id=81959

I tu też jest ich sporo: http://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/135929

relis

Dyskusja:Szkolnictwo

2014-12-16T18:00:41Z

Relis: Utworzono nową stronę "W ŚBC jest sporo kronik szkolnych: Kronika Liceum Ogólnokształcącego im. M. Kopernika w Katowicach http://www.sbc.org.pl/dlibra/publication?id=81959 potem podam d..."

W ŚBC jest sporo kronik szkolnych:

Kronika Liceum Ogólnokształcącego im. M. Kopernika w Katowicach
http://www.sbc.org.pl/dlibra/publication?id=81959

potem podam do innych, bo jest ich sporo.

Strona startowa

2014-12-13T21:36:15Z

Relis:

[[Plik:Ewos color.jpg|600px|center]]

[[Plik:bs.jpg|300px|thumb|left|Gmach główny Biblioteki Śląskiej, Plac Rady Europy 1, 40-021 Katowice ]] [[Plik:Ibr.jpg|250px|thumb|right|Siedziba Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, ul. Ligonia 7, 40-036 Katowice]]
'''Encyklopedia Województwa Śląskiego''' jest wieloletnim programem interdyscyplinarnym, mającym zapoczątkować zbudowanie pełnej, nowoczesnej Encyklopedii Województwa Śląskiego rozumianej nie tylko jako zbiór haseł przedmiotowych, ale także wybór łatwo dostępnych materiałów źródłowych, głównie z zasobu [http://www.sbc.org.pl Śląskiej Biblioteki Cyfrowej].
Encyklopedia ma spełnić cztery podstawowe cele:
poznawczy – opracowanie i udostępnienie stale aktualizowanych danych na temat Województwa Śląskiego;
integracyjny - zintegrowanie środowiska badaczy i działaczy regionalnych z Województwa Śląskiego;
edukacyjny – umożliwienie powszechnego dostęp do informacji naukowej wszystkim mieszkańcom Województwa Śląskiego;
promocyjny - stworzenie jednorodnego źródła informacji o Województwie Śląskim dla odbiorców na całym świecie.

EWOŚ różni się od dotychczas istniejących portali sieciowych tego typu sposobem opracowania haseł. Mają one charakter autorski i podlegają przed edycją ocenie (recenzji naukowej) samodzielnych pracowników nauki. Wydłuża to czas ich wprowadzania, ale tylko tak można zapewnić odpowiedni poziom naukowy prezentowanych materiałów.

Zachęcamy placówki naukowe, stowarzyszenia, fundacje oraz osoby prywatne do kontaktu z Instytutem Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej do współpracy przy opracowywaniu kolejnych haseł EWOŚ. Lista haseł do opracowania będzie corocznie prezentowana na stronie [http://ibr.bs.katowice.pl IBR BŚ].

==Kategorie==

#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Historia&action=edit&redlink=1 Historia]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Geografia&action=edit&redlink=1 Geografia]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Wyznania_i_religie&action=edit&redlink=1 Wyznania i religie]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Socjologia&action=edit&redlink=1 Socjologia]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Politologia Politologia]

== Osoba do kontaktu ==

'''Miłosława Kowalska'''

e-mail: Miloslawa.Kowalska@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

==Autorzy==

[[Autorzy|Lista autorów]]

==Recenzenci i Rada Naukowa==

[[Skład recenzentów i Rady Naukowej]]

* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:Configuration_settings Lista ustawień konfiguracyjnych]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:FAQ MediaWiki FAQ]
* [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/mediawiki-announce Komunikaty o nowych wersjach MediaWiki]

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Wyznania i religie]]
[[Kategoria:Socjologia]]
[[Kategoria:Politologia]]