IBR wiki - Wkład użytkownika [pl]

Strona startowa

2026-06-16T06:23:48Z

Praktykant: /* Wykaz tomów Encyklopedii Województwa Śląskiego */

[[Plik:Ewos color.jpg|600px|center]]

[[Plik:bs.jpg|300px|thumb|left|Gmach główny Biblioteki Śląskiej, Plac Rady Europy 1, 40-021 Katowice ]] [[Plik:Ibr.jpg|250px|thumb|right|Siedziba Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, ul. Ligonia 7, 40-036 Katowice]]
'''Encyklopedia Województwa Śląskiego''' jest wieloletnim interdyscyplinarnym, naukowym wydawnictwem encyklopedycznym, mającym zbudować pełną, nowoczesną Encyklopedię rozumianą nie tylko jako zbiór haseł przedmiotowych, ale także wybór łatwo dostępnych materiałów źródłowych, głównie z zasobu [http://www.sbc.org.pl Śląskiej Biblioteki Cyfrowej].
Encyklopedia ma spełnić cztery podstawowe cele:
poznawczy – opracowanie i udostępnienie stale aktualizowanych danych na temat województwa śląskiego;
integracyjny - zintegrowanie środowiska badaczy i działaczy regionalnych z województwa śląskiego;
edukacyjny – umożliwienie powszechnego dostęp do informacji naukowej wszystkim mieszkańcom województwa śląskiego;
promocyjny - stworzenie jednorodnego źródła informacji o Województwie Śląskim dla odbiorców na całym świecie.

EWOŚ różni się od dotychczas istniejących portali sieciowych tego typu sposobem opracowania haseł. Mają one charakter autorski i podlegają przed edycją ocenie (recenzji naukowej) samodzielnych pracowników nauki. Wydłuża to czas ich wprowadzania, ale tylko tak można zapewnić odpowiedni poziom naukowy prezentowanych materiałów.

Zachęcamy placówki naukowe, stowarzyszenia, fundacje oraz osoby prywatne do kontaktu z Instytutem Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej do współpracy przy opracowywaniu kolejnych haseł EWOŚ. Lista haseł do opracowania będzie corocznie prezentowana na stronie [http://ibr.bs.katowice.pl IBR BŚ].

'''Od marca 2019 roku obowiązują nowe przepisy dotyczące przyznawania punktów za publikacje''' – zgodnie z Rozporządzeniem MNiSW z dnia 22 lutego 2019 roku w sprawie ewaluacji jakości działalności naukowej (Dz. U. 2019 poz. 392). Wytyczne te zostały określone w §12 ust. 4. wspomnianego rozporządzenia i w przypadku Encyklopedii Województwa Śląskiego jest to 5 punktów.

Materiały o treści edukacyjnej znajdują się na Platformie Edukacji Regionalnej [http://edus.ibrbs.pl/ Eduś], a baza danych z podpiętą interaktywną mapą administracyjną umożliwiającą prezentację danych statystycznych z lat: 1910, 1930, 1950 i 2002 znajduje się na platformie projektu [http://geohist.ibrbs.pl GEOHIST]. [[Plik:Logo v4.png|mały|centrum|https://ibr.bs.katowice.pl]]
[[Plik:Eduś (2).jpg|mały|centrum|http://edus.ibrbs.pl]]
[[Plik:Geohist logo.jpg|mały|centrum|http://geohist.ibrbs.pl]]

Zachęcamy do kontaktu w sprawie tworzenia haseł do EWoŚ ([http://ibr.bs.katowice.pl/?cat=21 szczegóły na stronie IBR BŚ])
== Hasła==
===[http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Indeks_hase%C5%82_%E2%80%93_alfabetyczny Indeks haseł – alfabetyczny]===

===Indeks haseł – rzeczowy===

#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Historia Historia]
#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Kultura_i_sztuka Kultura i sztuka]
#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Geografia Geografia]
#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Nauki_spo%C5%82eczne Nauki społeczne]
#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:%C5%B9r%C3%B3d%C5%82a Źródła]
*[http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Czasopisma Czasopisma]
*[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Gminy,powiaty(GEOHIST) Gminy i miasta województwa śląskiego (GEOHIST)]
*[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Kopalnie Kopalnie(GEOHIST)]

===Indeks haseł – "Encyklopedia Województwa Śląskiego"===
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_1_(2014) Tom 1 (2014)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_2_(2015) Tom 2 (2015)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_3_(2016) Tom 3 (2016)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_4_(2017) Tom 4 (2017)]
* [https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_5_(2018) Tom 5 (2018)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_6_(2019) Tom 6 (2019)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_7_(2020) Tom 7 (2020)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_8_(2021) Tom 8 (2021)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_9_(2022) Tom 9 (2022)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_10_(2023) Tom 10 (2023)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_11_(2024) Tom 11 (2024)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_12_(2025) Tom 12 (2025)]
* [https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_13_(2026) Tom 13 (2026)]

== Zespół redakcyjny ==

'''Redaktor Naukowy: Prof. zw. dr hab. Ryszard Kaczmarek'''

e-mail: ryszard.kaczmarek@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 303

'''Anna Kubica'''

e-mail: anna.kubica@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

'''Michał Garbacz'''

e-mail: michal.garbacz@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 305

'''Julia Rott-Urbańska'''

e-mail: Julia.Rott-Urbanska@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

==Autorzy==

[[Autorzy|Lista autorów]]

==Recenzenci i Rada Naukowa==

[[Skład recenzentów i Rady Naukowej]]

==Wykaz tomów Encyklopedii Województwa Śląskiego==

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_1.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 1 (2014) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_2.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 2 (2015) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 3 (2016)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_3.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 3 (2016) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 4 (2017)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_4.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 4 (2017) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 5 (2018)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_5.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 5 (2018) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 6 (2019)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_6.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 6 (2019) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 7 (2020)]]

[https://ibrbs.pl/images/pdf/tom_7.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 7 (2020) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 8 (2021)]]

[https://ibrbs.pl/images/pdf/tom_8.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 8 (2021) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 9 (2022)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 10 (2023)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 12 (2025)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)]]

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Czasopisma]]
[[Kategoria:Kopalnie]]
[[Kategoria:Kultura i sztuka]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Gminy,powiaty(GEOHIST)]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
[[Kategoria:Tom 2 (2015)]]
[[Kategoria:Tom 3 (2016)]]
[[Kategoria:Tom 4 (2017)]]
[[Kategoria:Tom 5 (2018)]]
[[Kategoria:Tom 6 (2019)]]
[[Kategoria:Tom 7 (2020)]]
[[Kategoria:Tom 8 (2021)]]
[[Kategoria:Tom 9 (2022)]]
[[Kategoria:Tom 10 (2023)]]
[[Kategoria:Tom 11 (2024)]]
[[Kategoria:Tom 12 (2025)]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:Configuration_settings Lista ustawień konfiguracyjnych]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:FAQ MediaWiki FAQ]
* [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/mediawiki-announce Komunikaty o nowych wersjach MediaWiki]

[[Plik:Logo EWoS2024.png|600px|center]]

Zbiornik Paprocany

2026-05-19T16:30:22Z

Praktykant: /* Źródła on-line */

Zbiornik Paprocany

2026-05-19T16:24:14Z

Praktykant:

Zbiornik Nakło-Chechło

2026-05-17T10:44:08Z

Praktykant: /* Procesy brzegowe i osady denne */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 8 (2021)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[Dr Maksymilian Solarski]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 8 (2021)|TOM: 8 (2021)]]
[[Plik:Chechło rys.1.jpg|500px|thumb|right|Rys. 1. Lokalizacja zbiornika Chechło-Nakło: 1 – zbiorniki wodne, 2 – cieki powierzchniowe, 3 – ważniejsze drogi, 4 – koleje, 5 – granice jednostek administracyjnych, 5 – śluzy.]]

Zbiornik Nakło-Chechło znajduje się w środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]] (rys. 1, fot. 1-6). Zaliczany jest do sztucznych jezior, których misy powstały po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych (piasków czwartorzędowych). Jezioro zostało oficjalnie udostępnione do użytkowania 27 czerwca 1970 r.<ref>[https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo Gmina Świerklaniec, Zalew Nakło-Chechło w: samorzad.gov.pl]</ref> Przeprowadzenie rekultywacji wyrobiska w kierunku wodnym okazało się najbardziej optymalnym rozwiązaniem z uwagi na pojawienie się w dnie niecki wypływu wód podziemnych<ref>A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Zakwaszenie wody zbiornika Nakło-Chechło (gmina Świerklaniec) – próba wyjaśnienia przyczyn, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1999, vol. 25, nr 4, s. 65-80. </ref>. Zbiornik zlokalizowany jest na terenie zlewni [[Brynica|Brynicy]], która jest prawobrzeżnym dopływem [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]]<ref>[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: Encyklopedia Województwa Śląskiego, t. 3 (2016).]]</ref>.

Uwzględniając podział fizycznogeograficzny obszaru Polski można stwierdzić, że zbiornik Nakło-Chechło oraz jego zlewnia położone są na terenie mezoregionu [[Garb Tarnogórski]], który stanowi północną część makroregionu [[Wyżyna Śląska]]. Z kolei ta jednostka jest częścią podprowincji [[Wyżyna Śląsko-Krakowska]], która należy do prowincji Wyżyny Polskie<ref>J. Kondracki: Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998, s. 470.</ref>. Dokładne położenie geograficzne zbiornika wyznaczają następujące współrzędne geograficzne: 50º28’05’’N i 18º54’49’’E<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 20.</ref>. Tereny w bezpośrednim otoczeniu jeziora porasta duży kompleks lasów iglastych.

Pod względem administracyjnym zbiornik w całości położony jest na terenie gminy Świerklaniec, przy jej północno-zachodnich granicach. Na południe od jeziora znajduje się wieś Nowe Chechło. Na północy położone są miejskie tereny [[Miasteczko Śląskie|Miasteczka Śląskiego]], natomiast na zachodzie zlokalizowany jest największy na tych terenach ośrodek miejski w postaci [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Gór]]. Na zachód od jeziora przebiega droga wojewódzka nr 908 oraz ważna linia kolejowa z imponujących rozmiarów bocznicą kolejową, która bierze początek w Tarnowskich Górach.

==Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna==
[[Plik:Fot. 1. Zachodnia część zbiornika Nakło-Chechło (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 1. Zachodnia część zbiornika Nakło-Chechło (fot. M. Rzętała).]]

Po zlodowaceniach, które pojawiały się w okresie plejstocenu, pozostały na tych terenach miąższe pokrywy osadów w postaci piasków i żwirów wodnolodowcowych. Tego typu złoża naturalnych surowców mineralnych były przedmiotem intensywnej i powszechnej eksploatacji na terenie województwa śląskiego. Piaski czwartorzędowe były pozyskiwane w sposób odkrywkowy na potrzeby wgłębnego górnictwa węgla kamiennego, który również był i nadal jest eksploatowany na obszarze województwa. Piaski wykorzystywano w celach podsadzkowych we wspomnianych kopalniach węgla kamiennego. Wypełniano nim puste przestrzenie powstałe po wybranym złożu w celu ograniczenia negatywnych skutków naruszenia górotworu, które powszechnie ujawniały się w postaci osiadania i zapadania gruntu. Bardzo duże zapotrzebowanie na piaski podsadzkowe charakteryzowało drugą połowę XX w. kiedy to górnictwo węgla kamiennego osiągnęło maksymalne wydobycie<ref>M. Tkocz: Zmiany w funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego w Polsce po roku 1989, w: „Acta Geographica Silesiana” 2007, nr 2, s. 51-58.</ref>. Dlatego też z tych powodów w latach 60. XX w. rozpoczęto pozyskiwanie na tym terenie piasków podsadzkowych. Eksploatacja złoża prowadzona była przez kilka lat do 1968 r. Po zakończeniu działalności wydobywczej konieczne było przeprowadzenie prac rekultywacyjnych powstałej odkrywki. Już na tym etapie podjęto decyzję o utworzeniu sztucznego jeziora. Taki kierunek rekultywacji okazał się najbardziej optymalnym rozwiązaniem z uwagi na obecność wypływu wód podziemnych w dnie zagłębienia. Aby można było bezpiecznie korzystać ze zbiornika odpowiednio ukształtowano misę jeziora. Na jego obrzeżach posiano łubin, który po zaoraniu miał stanowić użyźnienie jałowych piasków. Następnie na tak przygotowanym podłożu wysiano trawy, które miały choć w pewnym stopniu utrwalić luźne podłoże. Kolejnym krokiem było zaprzestanie odwadniania niecki za pomocą pomp. W tym czasie zbiornik zaczął się samoczynnie i systematycznie napełniać spływającymi wodami podziemnymi i powierzchniowymi pochodzącymi z opadów atmosferycznych. Na ostatnim etapie prac została wykonana infrastruktura drogowa w postaci ul. Rekreacyjnej, która otacza jezioro od południa, wschodu i północy. Oficjalne otwarcie i oddanie do powszechnego użytkowania jeziora nastąpiło 27 czerwca 1970 roku<ref>[https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo Gmina Świerklaniec, Zalew Nakło-Chechło w: samorzad.gov.pl] </ref>.

Zbiornik Nakło-Chechło, którego powierzchnia powszechnie w literaturze określana jest na około 90 ha zaliczany jest do jednych z większych poeksploatacyjnych jezior w [[Górny Śląsk|regionie górnośląskim]]<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 171.</ref>. Ostatnie szczegółowe badania przeprowadzone w tym zakresie wykazały, że powierzchnia jeziora w 2009 r. wynosiła 83,54 ha (tab. 1). Wyznaczone zostały także pozostałe parametry, które dotyczą wskaźników opisujących powierzchnię zbiornika i ukształtowanie jego dna. Długość linii brzegowej osiąga 5,87 km, co daje jej rozwinięcie równe 1,81. Długość jeziora wynosi 2,1 km, szerokość maksymalna 0,8 km. Oś zbiornika ma generalnie przebieg o orientacji NW-SE<ref>A. Pradela, B. Pielorz, M. Solarski: Charakterystyka morfometryczna zbiornika Nakło-Chechło, w: „Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych” 2012, nr 44, s. 64-70.</ref>. Misa zbiornika ma charakterystyczny kształt, który jak w przypadku innych tego typu jezior, nawiązuje do ukształtowania powierzchni dawnych pól eksploatacji piasku<ref>M. A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 147.</ref>. Zachodnia, bardziej otwarta część zbiornika jest nieco płytsza. W tym sektorze głębokość nie przekracza 4,5 m, a strefę brzegową cechują niewielkie spadki dna do 15°. We wschodniej, bardziej zwartej i wydłużonej części jeziora pojawiają się nieco większe głębokości. W najbardziej na wschód wysuniętym sektorze jeziora występuje maksymalna głębokość 5,5 m. Jednocześnie jest to strefa, gdzie możliwy jest odpływ wód z Nakła-Chechła do Potoku spod Chechła. Najprawdopodobniej w miejscu tym funkcjonowały zainstalowane pompy odwadniające wyrobisko w czasie eksploatacji złoża. Niewielka szerokość tej części zbiornika oraz obecność znacznych głębokości przekłada się na większe spadki dna, które w strefie brzegowej wynoszą nawet 35°. Objętość zretencjonowanych wód określona została w ilości 2,1 mln m3. Wyznaczony wskaźnik głębokościowy wynoszący 0,45 świadczy o tym, że misa zbiornika ma kształt wypukły<ref>A. Pradela, B. Pielorz, M. Solarski: Charakterystyka morfometryczna zbiornika Nakło-Chechło, w: „Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych” 2012, nr 44, s. 64-70.</ref>. Cechą wyróżniająco jezioro jest obecność wyspy, która znajduje się w jego wschodniej części. Sama wyspa ma kształt zbliżony do wydłużonej kropli i nawiązuje do głównej osi jeziora.
[[Plik:Fot. 2. Zbiornik Chechło-Nakło – widok z południowego brzegu w kierunku północnym (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 2. Zbiornik Chechło-Nakło – widok z południowego brzegu w kierunku północnym (fot. M. Rzętała).]]

{| class="wikitable"
! Parametr!! Wartość parametru
|-
| Powierzchnia || 0,8354 km2
|-
| Długość || 2,1 km
|-
| Szerokość maksymalna || 0,8 km
|-
| Szerokość średnia || 0,397 km
|-
| Wskaźnik wydłużenia || 2,62
|-
| Długość linii brzegowej || 5,87 km
|-
| Rozwinięcie linii brzegowej || 1,81
|-
| Uwyspienie || 1,6%
|-
| Pojemność || 2,1 mln m3
|-
| Głębokość średnia || 2,5 m
|-
| Głębokość maksymalna || 5,5 m
|-
| Wskaźnik głębokościowy || 0,45
|-
| Wskaźnik rozwinięcia objętości || 1,36
|-
| Wskaźnik zwartości || 0,025
|-
| Wskaźnik otwartości jeziora || 33,4
|}
Tabela 1. Parametry morfometryczne zbiornika Nakło-Chechło w 2012 roku<ref>Tamże.</ref>.

W obrębie zbiornika Nakło-Chechło występuje niewiele elementów, które można zaliczyć do zabudowy hydrotechnicznej. Najistotniejszą tego typu budowlą jest betonowy jaz znajdujący się w najbardziej na wschód wysuniętej części jeziora. Konstrukcja ta została wybudowana w 1973 r. w celu podpiętrzenia wody, co miało skutkować uzyskaniem większej powierzchni jeziora. Rzędna przelewu została ustalona na poziomie 290 m n.p.m. Na podstawie analizy map topograficznych można stwierdzić, że poziom wody w zbiorniku w przeszłości kształtował się na rzędnej 289,3 m n.p.m., nie osiągając rzędnej przelewu. Jaz został wykonany jako konstrukcja betonowa o szerokości 1 m. W jego środkowej części dodatkowo znajduje się metalowa zasuwa. Do upustu prowadzi kilkumetrowej długości wybetonowany kanał, który posiada przedłużenie poniżej przelewu. W niedalekiej odległości od przelewu nad kanałem znajduje się mostek w ciągu ulicy Rekreacyjnej.

W strefie brzegowej zbiornika Nakło-Chechło znajdują się liczne umocnienia w postaci pomostów służących do cumowania kajaków, rowerów wodnych, łódek i żaglówek. Najczęściej tego typu instalacje zlokalizowane są na południowym brzegu jeziora. Na brzegu w północno-wschodnim sektorze zbiornika znajdowała się platforma widokowa wsparta na betonowych podporach. Jednak podjęto decyzję o jej demontażu. Rozbiórkę pomostu można było obejrzeć w ramach programu pt. „Złomowisko Pl”, który emitowany był na kanale Discovery Channel Polska.

==Cechy wód jeziornych==
[[Plik:Fot. 3. Wschodnia część zbiornika Chechło-Nakło (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 3. Wschodnia część zbiornika Chechło-Nakło (fot. M. Rzętała).]]

===Wahania stanów wody i retencja jeziorna===

Pomimo zainstalowania w strefie odpływu ze zbiornika betonowego jazu, możliwości regulacji poziomu wody są niewielkie. W czasie wieloletniego funkcjonowania zbiornika nie odnotowano sytuacji, kiedy to poziom wody w jeziorze był sztucznie regulowany przez człowieka. Z danych literaturowych wynika, że rzędna przelewu nie została osiągnięta przez poziom wody w zbiorniku. Stany wody w zbiorniku regulowane są zasadniczo przez czynniki naturalne. W początkowym okresie zbiornik posiadał dopływ, który zasilany był wodami pochodzącymi z odwadniania terenu za pośrednictwem sieci rowów melioracyjnych. W tym okresie zbiornik posiadał odpływ, który uchodził do cieków zasilających [[Zbiornik Kozłowa Góra|zbiornik Kozłowa Góra]] położony na południowy-wschód od Nakła-Chechła<ref>W. Oleś, R. Szlęk: Zmiany jakości wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 1991-2000. Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – procesy przyrodnicze oraz znaczenie społeczno-gospodarcze, Sosnowiec 2005, s. 165-172.</ref>.

W ostatnich kilkunastu latach stwierdzono zanik dopływu i odpływu z misy zbiornika, co niewątpliwie związane jest z wyraźnym obniżeniem pierwszego poziomu wód gruntowych na tych terenach. Brak przepływowości zbiornika w istotny sposób wpływa na stabilizację poziomu wody w jeziorze, z tendencją do powolnego obniżania notowanych stanów. W ciągu roku obserwuje się jedynie sezonowe wahania stanów wody, które wynikają z naturalnej cyrkulacji wód w zlewni.

===Warunki termiczno-tlenowe===

Zmienność temperatury wody w jeziorach i sztucznych zbiornikach wodnych jest podstawową cechą fizyczną, która cechuje środowisko wodne. Odnosi się to zwłaszcza do warstwy przypowierzchniowej ale także jej pionowego rozkładu, które są najważniejszą cechą ustroju termicznego. Wyjątkowym i nierozerwalnym elementem w umiarkowanych szerokościach geograficznych jest występowanie zjawisk lodowych. Reżim termiczny jeziora należy traktować jako charakterystyczny zespół uwarunkowań, będący efektem dopływu i odpływu strumienia energii w wyniku procesów i mechanizmów zachodzących między jeziorem i jego otoczeniem<ref>R. Skowron: Zróżnicowanie i zmienność wybranych elementów reżimu termicznego wody w jeziorach na niżu polskim, Toruń 2011, s. 345.</ref>. W jeziorach i sztucznych zbiornikach wodnych w przebiegu rocznym występuje wyraźna zależność temperatury wód powierzchniowych od zmian temperatury powietrza. Natomiast stan nasycenia wody tlenem zasadniczo zależy od jej temperatury i nawiązuje także do jej rozkładu w pionie. W teorii w czasie homotermii nasycenie w pionie powinno być stałe. W ciepłej porze roku jest ono minimalne przy powierzchni, a zimą maksymalne. Na przedstawiony układ dosyć istotnie wpływają procesy fotosyntezy, w wyniku których ilość tlenu ulega wyraźnym modyfikacjom<ref>A. Choiński: Limnologia fizyczna Polski, Poznań 2007, s. 547.</ref>.

Zbiornik Nakło-Chechło zaliczany jest do płytkich jezior, które są traktowane jako polimiktyczne z częstszym występowaniem układów homotermicznych wywoływanych przede wszystkim miksją wiatrową<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 47.</ref>. Wykonane w 1996 r. pomiary temperatury wód powierzchniowych i przy dnie jeziora potwierdzają tego typu spostrzeżenia. W tym czasie zazwyczaj temperatura wód całej warstwy wody była na wyrównanym poziomie. Jedynie w okresie występowania pokrywy lodowej na zbiorniku stwierdzono niewielkie różnice w termice wód w pionie. Natomiast w ciągu roku temperatura wód wyraźnie nawiązywała do temperatury powietrza. Minimalne wartości wynoszące około 1℃ były charakterystyczne dla stycznia i lutego, a maksimum na poziomie 21,3℃ zanotowano na początku lipca. Jesienią rozpoczął się proces szybkiej utraty zakumulowanego ciepła. We wrześniu temperatura wód osiągnęła 13℃, w listopadzie 8℃, a na początku grudnia spadła do 4℃<ref>A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody zbiornika Nakło-Chechło, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 2000, vol. 26, nr 3, s. 101-123.</ref>. Podobne zależności stwierdzono w ciepłej porze roku (od kwietnia do września) w wieloleciu 2006-2010. Najniższe temperatury wód występowały w kwietniu (średnia 12,1℃), maksymalne notowano w lipcu (średnia 22,6℃), a następnie obserwowano powolny ich spadek. Nie stwierdzono istotnych różnic w termice wód powierzchniowych pomiędzy poszczególnymi sektorami jeziora. Zaznacza się natomiast dosyć duża różnica w temperaturze wód pomiędzy poszczególnymi sezonami badawczymi. W ciepłym półroczu okresu 2006-2010 najniższa temperatura na poziomie 8,5℃ została zanotowana w kwietniu 2010 r. Maksymalna zaś została pomierzona w lipcu 2006 r i wynosiła 27,6℃<ref>B. Pielorz: Funkcjonowanie zbiornika Nakło-Chechło, Sosnowiec 2012 s. 95 [maszynopis].</ref>.

Zawartość tlenu w wodzie zbiornika wyraźnie nawiązuje do zmian jej temperatury. W 1996 r. największe nasycenie wody tlenem cechowało miesiące zimowe, kiedy to w styczniu i lutym jego stężenie wynosiło około 14 mg O2/dm3. Minimalne wartości były charakterystyczne dla czerwca i lipca, gdy oscylowały na poziomie około 8 mg O2/dm3. Następnie obserwowano stopniowy wzrost do 11,5 mg O2/dm3 w grudniu<ref> A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody zbiornika Nakło-Chechło, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 2000, vol. 26, nr 3, s. 101-123.</ref>. Analogiczne zależności stwierdzono w ciepłym półroczu okresu 2006-2010<ref>B. Pielorz: Funkcjonowanie zbiornika Nakło-Chechło, Sosnowiec 2012 s. 95 [maszynopis].</ref>.

Zawartość tlenu w wodach jeziornych może ulegać sezonowym, dynamicznym zmianom. Dowodzi tego zróżnicowanie stwierdzone w wieloleciu 1991-2000. Maksymalna zawartość tlenu rozpuszczonego w wodzie zbiornika Nakło-Chechło wystąpiła w lipcu 1992 r. i osiągnęła 17,6 mg O2/dm3, a minimum na poziomie 6,0 mg O2/dm3 stwierdzono w sierpniu 1995 r.<ref>W. Oleś, R. Szlęk: Zmiany jakości wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 1991-2000. Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – procesy przyrodnicze oraz znaczenie społeczno-gospodarcze, Sosnowiec 2005, s. 165-172.</ref>

===Właściwości fizyko-chemiczne wody===
[[Plik:Fot. 4. Zbiornik Nakło-Chechło - widok w kierunku wschodnim (fot. M. Solarski).JPG|400px|thumb|right|Fot. 4. Zbiornik Nakło-Chechło – widok w kierunku wschodnim (fot. M. Solarski).]]

Cechy fizyko-chemiczne wód powierzchniowych są bardzo zmienne w czasie i zależą od szeregu czynników przyrodniczych i antropogenicznych. W największym stopniu decydują o tym: cechy budowy geologicznej zlewni, wielkość i rozkład opadów, ukształtowanie i pokrycie terenu, zagospodarowanie zlewni (zróżnicowana intensywność antropopresji)<ref> J. Dojlido, W. Dożańska, W. Hermanowicz, B. Koziorowski, J. Zerbe: Fizyczno-chemiczne badanie wody i ścieków, Warszawa 1999, s. 558.</ref>.

Zbiornik Nakło-Chechło odznacza się stosunkowo dobrą jakością wody, na co wskazują wyniki wielu badań, które wykonywane były przez szereg lat<ref>M. Kostecki: Acidotrofia zbiornika Nakło-Chechło – próba wyjaśnienia przyczyn, w: Materiały XVI Sympozjum „Problemy ochrony, zagospodarowania i rekultywacji antropogenicznych zbiorników wodnych”, Zabrze 1995, s. 301-322; A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Zakwaszenie wody zbiornika Nakło-Chechło (gmina Świerklaniec) – próba wyjaśnienia przyczyn, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1999, vol. 25, nr 4, s. 65-80; A. Domurad, M. Kostecki: Przemiany podstawowych form azotu i fosforu w zbiorniku antropogenicznym Nakło-Chechło. „Archiwum Ochrony Środowiska” 2003, vol. 29, nr 1, s. 45-63; W. Oleś, R. Szlęk: Zmiany jakości wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 1991-2000. Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – procesy przyrodnicze oraz znaczenie społeczno-gospodarcze, Sosnowiec 2005, s. 165-172.</ref>. Znamienny dla tego sztucznego jeziora jest problem zakwaszenia jego wód, który należy traktować jako jeden z ciekawszych przykładów w skali województwa śląskiego (tab. 2). W obrębie jeziora występują warunki, które sprzyjają procesowi zakwaszenia wody. Zasadnicze znaczenie ma położenie misy zbiornika w kompleksie piaszczystych utworów o polodowcowym charakterze, które budują całą zlewnię. Jest to materiał o kwaśnym odczynie – 4,73 pH (KCl), 5,67 pH (H2O). Inne czynniki wpływające na rozwój zakwaszenia w warunkach oligotroficznych to: leśne zagospodarowanie zlewni zbiornika z dominacją drzewostanu iglastego, hydrochemiczna dominacja opadów atmosferycznych jako głównego źródła alimentacji zbiornika w wodę, użytkowanie oligotroficznego akwenu w sposób skutecznie eliminujący rozwój procesów eutrofizacyjnych, konsekwentna ochrona zbiornika przed dostawą zanieczyszczeń ze zlewni. O zakwaszeniu zbiornika Nakło-Chechło świadczą: niski odczyn wody, obecność w wodzie agresywnego dwutlenku węgla, znikome ilości nutrientów, niskie stężenia pierwiastków i związków chemicznych decydujących o mineralizacji wody<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 74.</ref>.

Problem sukcesywnego obniżania odczynu wody występował w tym zbiorniku praktycznie od początku jego funkcjonowania, jednak dopiero masowe śnięcie ryb w 1995 r. przy odczynie wody podobnym do pH 5 zwróciło na niego uwagę. W drugiej połowie lat 90. ubiegłego wieku opracowane zostały różne koncepcje zwiększenia możliwości buforowych wody zbiornika, z których najkorzystniejszą okazała się metoda dolomityzacji wód akwenu<ref>M. Kostecki, (red.): Ocena stanu jakości wody zbiornika rekreacyjnego „Nakło-Chechło”, ustalenie przyczyn katastrofalnego zakwaszenia wody oraz opracowanie sposobu ustalenia równowagi jonowej w celu zapobieżenia ujemnym skutkom acidotrofii, Zabrze 1996, s. 73 [maszynopis].</ref>. Już wstępne zabiegi rekultywacyjne przeprowadzone z zastosowaniem ok. 150 t dolomitu o granulacji 0,25-0,5 cm, odpowiadających dawce 2,5 t/ha, czyli 0,25 kg/m2, przyniosły rezultat powolnego wzrostu odczynu wody od pH < 5 utrzymującego się w okresie styczeń-lipiec 1996 r. do pH = 5,7 we wrześniu, pH = 5,85 w listopadzie i pH w zakresie 5,9-6,3 w grudniu 1996 r.<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 74.</ref>

{| class="wikitable"
! rowspan=2| Data badania
! Odczyn
! C
! colspan=2| O2
! Ca
! Mg
! Na
! K
! Cl
! SO4
! NO3
! PO4
! HCO3
|-
! [pH]
! [µS/cm]
! [mg/dm3]
! [%]
! colspan=9| [mg/dm3]
|-
| 29.04.1995 r.
| 5,32
| 193,5
| 12,9
| 100,2
| 30,5
| 15,1
| 6,1
| 2,5
| 18,1
| 44,8
| 0,3
| 0,003
| 21,4
|-
| 19.09.1995 r.
| 6,57
| 219,1
| 11,1
| 96,0
| 36,0
| 26,4
| 5,7
| 3,1
| 17,3
| 54,8
| 0,0
| 0,010
| 24,4
|-
| 27.11.1995 r.
| 5,34
| 228,0
| 9,3
| 98,0
| 30,0
| 13,2
| 5,6
| 2,8
| 20,9
| 62,0
| 0,0
| 0,009
| 15,3
|-
| 10.02.1996 r.
| 4,99
| 189,0
| 13,1
| 100,0
| 22,0
| 7,9
| 9,0
| 3,3
| 18,1
| 71,0
| 1,3
| 0,008
| 24,0
|-
| 14.05.1996 r.
| 5,37
| 191,0
| 9,3
| 97,0
| 24,0
| 24,0
| 3,8
| 2,0
| 11,6
| 43,1
| 0,0
| 0,000
| 21,4
|-
| 17.06.1996 r.
| 5,41
| 193,0
| 7,9
| 94,0
| 24,0
| 43,2
| 4,3
| 2,3
| 15,8
| 42,2
| 1,0
| 0,001
| 45,8
|-
| 21.08.1996 r.
| 6,82
| 190,0
| 8,0
| 99,9
| 34,0
| 8,4
| 2,3
| 2,0
| 16,5
| 45,6
| 0,0
| 0,001
| 15,3
|}
Tabela 2. Właściwości fizyko-chemiczne wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 1995-1996<ref> Tamże, s. 76.</ref>.

==Procesy brzegowe i osady denne==
[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Nakło-Chechło - widok ogólny (fot. M. Solarski).jpg|400px|thumb|right|Fot. 5. Zbiornik Nakło-Chechło – widok ogólny (fot. M. Solarski).]]

Procesy brzegowe w zbiornikach położonych na terenie województwa śląskiego są najczęściej efektem oddziaływania mechanicznego, chemicznego i biologicznego wód limnicznych na wybrzeże. Przebieg, zasięg i intensywność tych procesów zależą najczęściej od: litologii, ukształtowania i ekspozycji brzegu oraz wybrzeża, głębokości i wielkości zbiornika, falowania, roślinności, zjawisk lodowych, zasilania powierzchniowego<ref>M. A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 174.</ref>. Skutkiem procesów brzegowych są zmiany wszystkich elementów krajobrazu wybrzeży, lecz najbardziej widoczne przemiany następują w geomorfologii brzegu pozostającego w zasięgu oddziaływania falowania i strefie objętej wahaniami stanów wody. Przemiany geomorfologiczne są dokumentowane przez formy abrazyjne: klify czynne, klify martwe, zerwy darniowe, progi terasowe, przemieszczenia egzaracyjne, a także formy akumulacyjne – kosy, mierzeje, cyple, wały brzegowe.

Wieloletnie badania nad charakterem i intensywnością limnicznych procesów brzegowych w obrębie zbiorników środkowej części województwa śląskiego pozwoliły na wyróżnienie czterech etapów rozwoju strefy litoralnej, pozostających w ścisłym związku z ewolucją zbiorników<ref>A. Jaguś, M. Rzętała, M.A. Rzętała: Morfologia strefy litoralnej jako indykator ewolucji sztucznych zbiorników wodnych, w: IV Zjazd Geomorfologów Polskich „Główne kierunki badań geomorfologicznych w Polsce. Stan aktualny i perspektywy”, Lublin 1998, s. 413-414.</ref>. Abrazja jako pierwsze stadium rozwoju brzegów jest typowa dla zbiorników znajdujących się na etapie rozwoju młodocianego. W drugim etapie rozwoju brzegów, tzw. stadium abrazyjno-akumulacyjnym, wyrównywana jest linia brzegowa. Brzegi nadal są abradowane, litoralny transport materiału rozpoczyna tworzenie wielu form akumulacyjnych, np. kos i mierzei, wzdłuż brzegowych wałów mineralnych i organicznych, cypli piaszczystych, ławic przybrzeżnych. Coraz większą rolę w utrwalaniu rzeźby zaczyna odgrywać pokrywa roślinna. Stadium to jest typowe dla zbiornika Nakło-Chechło. Trzeci etap rozwoju brzegów, tzw. akumulacyjny, cechuje wielokierunkowa alokacja osadów litoralnych. Ostatni etap, tzw. biogeniczny, to intensywny przyrost masy roślinnej w konsekwencji procesów sedymentacyjnych i sedentacyjnych w nadwodnej i podwodnej części strefy litoralnej<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 111.</ref>.

Zasadnicze znaczenie w przypadku zbiornika Nakło-Chechło ma utworzenie jego misy w piaszczystych osadach pochodzenia wodno-lodowcowego. Jest to materiał o przewadze frakcji piaszczystej (>1,0 mm – 19,6%, 1,0-0,5 mm – 34,5%, 0,5-0,25 mm – 34,1%, 0,25-0,1 mm – 7,1%, 0,1-0,02 mm – 2,3%, < 0,02 mm – 1,8%)<ref>Tamże, s. 74.</ref>. Pomimo stosunkowo dużej powierzchni jest to płytki zbiornik i możliwości rozwoju intensywnego falowania są niewielkie. Niesprzyjający jest również kształt jeziora, który mocno zwęża się we wschodniej części. Względnie stały poziom wody także wpływa na ograniczony zasięg oddziaływania horyzontu wód limnicznych na brzegi zbiornika Ograniczenie rozwoju procesów brzegowych zostało w istotny sposób zmodyfikowane już na etapie oddawania jeziora do użytkowania, kiedy to jego strefa brzegowa została utrwalona poprzez obsianie roślinnością trawiastą.

Pod względem hipsometrycznym na całej długości zbiornika Nakło-Chechło występują brzegi klasyfikowane jako płaskie. Natomiast w ujęciu typologii geomorfologicznej brzegów stwierdzono dominację brzegów akumulacyjnych nad tymi, które określane są jako neutralne i abrazyjne. Uwzględniając rodzaj i stopień pokrycia brzegów przez roślinność w ich obrębie wydzielono odcinki: płaskie (plażowe), trawiaste, szuwarowe oraz krzewiaste i drzewiaste<ref>M. A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 50-51, 126-129.</ref>. Spośród form najczęściej występują klasyczne plaże, które dominują zwłaszcza na południowym brzegu jeziora. Miejscami znajdują się także na północnym brzegu zbiornika. Odcinki utrwalone przez roślinność trawiastą podlegają podmywaniu, co prowadzi do powstawania tzw. zerw darniowych o niewielkich rozmiarach. Do mikroform identyfikowanych w strefie brzegowej Nakła-Chechła można zaliczyć mikroterasy rozwijające się zwłaszcza w obrębie odcinków plażowych, które dokumentują zmienny poziom wody. Z uwagi na swoje niewielkie rozmiary ulegają one szybkiemu zatarciu w rzeźbie. W południowo-zachodnim sektorze zbiornika występuje piaszczysty cypel, który jednak nie jest klasyczną tego typu formą, a stanowi pozostałość z etapu eksploatacji i następnie technicznego kształtowania strefy brzegowej przyszłego zbiornika.

Funkcjonowanie w środowisku zbiornika Nakło-Chechło od zaledwie kilkudziesięciu lat sprawia, że miąższość pokrywy osadów dennych jest bardzo niewielka. Jedynie w strefach tzw. głęboczków może gromadzić się nieco grubsza ich warstwa rzędu kilku cm. Skład granulometryczny osadów dennych zbiornika Nakło-Chechło warunkowany jest wspomnianym charakterem macierzystego podłoża, w którym powstał zbiornik. Z tych też powodów największy udział przypada na frakcję piaszczystą, która stanowi udział aż na poziomie 97,3%. Frakcja pylasta oraz ziarna o średnicy mniejszej od 0,02 mm odgrywają marginalne znaczenie. Opisując skład i właściwości fizykochemiczne osadów zbiornika należy stwierdzić, że dominuje krzemionka (SiO2) stanowiąca udział na poziomie nieco przekraczającym 60%. Straty prażenia będące wyrazem zawartości substancji organicznych nie przekraczają 13,6%<ref>Tamże, s. 76-78.</ref>. Pozostałe związki chemiczne stanowiące skład podstawowy osadów to: Al.2O3 – 12,91%, Fe2O3¬ – 6,04%, MnO – 0,06%, MgO – 0,65%, CaO – 0,73%, Na2O – 0,69%, K2O – 1,98%, TiO2 – 0,61%, P2O5 – 0,16%<ref>Tamże. s. 76-79.</ref>. Pierwiastki śladowe w osadach dennych tego zbiornika są reprezentowane średnio przez: Pb – 498 mg/kg, Zn – 1420 mg/kg, Cd – 18 mg/kg, Cu – 71 mg/kg, Cr – 89 mg/kg, Ni – 50 mg/kg, Co – 22 mg/kg, S – 0,6%<ref>Tamże, s. 80-88.</ref>.

==Znaczenie zbiornika==
[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Nakło-Chechło (fot. M. Solarski).JPG|400px|thumb|right|Fot. 6. Zbiornik Nakło-Chechło (fot. M. Solarski).]]

Większość zbiorników wodnych, które tworzone są przez człowieka już na etapie projektowym ma ściśle określone funkcje gospodarcze i społeczne. Utworzenie sztucznego jeziora wpływa również na środowisko przyrodnicze. Zbiornik Nakło-Chechło powstał w wyniku rekultywacji w kierunku wodnym dawnego wyrobiska piasków podsadzkowych, dlatego też funkcje, które miał pełnić zostały przypisane już w trakcie jego budowy. Zdecydowano, że nowy zbiornik będzie doskonałym miejscem wypoczynku i rekreacji. Od samego początku stał się popularnym miejscem uprawiania szeregu sportów związanych z wodą, zwłaszcza przez mieszkańców pobliskich dużych miejscowości takich jak: [[Tarnowskie Góry]], Miasteczko Śląskie, [[Piekary Śląskie]], [[Siemianowice Śląskie]], [[Bytom]], [[Radzionków]], [[Ruda Śląska]], [[Zabrze]], a z uwagi na dobre skomunikowanie nawet [[Gliwice]]. Przez wiele lat do 31 marca 2015 r. zbiornik zarządzany był przez samorządowy zakład budżetowy – Gminny Ośrodek Rekreacji w Świerklańcu. Jednak ze względu na trudności finansowe został zlikwidowany. Od tego czasu utrzymaniem jeziora zajmują się Zakład Wodociągów i Kanalizacji w Świerklańcu oraz gmina Świerklaniec<ref>[https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo Gmina Świerklaniec, Zalew Nakło-Chechło w: samorzad.gov.pl]</ref>.

O dużej atrakcyjności turystyczno-wypoczynkowej zbiornika Nakło-Chechło decyduje przede wszystkim bardzo dobra jakość jego wód. W okresie letnim stan jakościowy środowiska wodnego systematyczne badany jest przez Powiatową Stację Sanitarno-Epidemiologiczną w Bytomiu. Wody badane są zwłaszcza w miejscach zorganizowanych kąpielisk, w obrębie których w sposób bezpieczny można korzystać z jeziora. Na brzegach zbiornika Nakło-Chechło funkcjonuje kilka tego typu miejsc. Plażowanie popularne jest zwłaszcza na południowym brzegu, a także miejscami na północy. Niewielka plaża funkcjonuje również na wspomnianym cyplu, w południowo-zachodnim sektorze zbiornika. Odcinki przeznaczone do zorganizowanego plażowania nadzorowane są przez wykfalifikowanych pracowników WOPR. W sezonie zwiększonego ruchu turystycznego wody jeziora patrolowane są przez patrol policji, która dysponuje łodzią motorową. Na zalesionych terenach, w bliskim sąsiedztwie zbiornika wybudowano wiele ośrodków wypoczynkowych, które dysponują dużą bazą noclegową. Budynki mają najczęściej charakter domków letniskowych, które wykorzystywane są zazwyczaj w okresie wakacyjnym. Część budynków jest wykorzystywana przez cały rok, jednak w chłodnej porze roku popularność zbiornika jest zdecydowanie mniejsza. Latem popularne jest pole namiotowe zlokalizowane w południowo-zachodnim rejonie zbiornika. Duża atrakcyjność turystyczno-rekreacyjna Nakła-Chechła sprawiła, że nad jego brzegami dosyć dobrze rozwinęła się również baza gastronomiczna. Są to najczęściej otwierane sezonowo bary. Tylko część z nich ma charakter restauracji, które zazwyczaj funkcjonują przy całorocznych ośrodkach wypoczynkowych.

Na jeziorze możliwe jest uprawianie sportów wodnych, przede wszystkim z wykorzystaniem kajaków, rowerów wodnych, łódek i żaglówek. Nad jeziorem swoją siedzibę ma Klub Żeglarski „Alga”. Jezioro popularne jest również wśród wędkarzy. W południowo-zachodniej części znajduje się przystań wędkarska Koła Polskiego Związku Wędkarskiego Koła nr 59 Tarnowskie Góry. Wędkowanie dozwolone jest na odcinkach brzegu, gdzie nie odbywa się plażowanie a także z łódek, które można wypożyczyć na terenie wspomnianej przystani. Całkowity zakaz wędkowania dotyczy wyspy i strefy uznawanej za tarlisko, która znajduje się w zachodniej części zbiornika. Z pośród gatunków ryb żyjących w wodach jeziora najczęściej poławiane są przez wędkarzy: karpie, liny, płocie, wzdręgi, leszcze, karasie, jazie, szczupaki, okonie i węgorze.

==Bibliografia==
#Choiński A.: Limnologia fizyczna Polski, Poznań 2007.
#Dojlido J., Dożańska W., Hermanowicz W., Koziorowski B., Zerbe J.: Fizyczno-chemiczne badanie wody i ścieków, Warszawa 1999.
#Domurad A., Kostecki M.: Przemiany podstawowych form azotu i fosforu w zbiorniku antropogenicznym Nakło-Chechło, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 2003, vol. 29, nr 1, s. 45-63.
#Domurad A., Kostecki M., Kowalski E., Kozłowski J.: Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody zbiornika Nakło-Chechło, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 2000, vol. 26, nr 3, s. 101-123.
#Domurad A., Kostecki M., Kowalski E., Kozłowski J.: Zakwaszenie wody zbiornika Nakło-Chechło (gmina Świerklaniec) – próba wyjaśnienia przyczyn, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1999, vol. 25, nr 4, s. 65-80.
#Gromiec (red.): Materiały XVI Sympozjum „Problemy ochrony, zagospodarowania i rekultywacji antropogenicznych zbiorników wodnych”. Zabrze, 15-16.11.1995 r., Zabrze 1995, s. 301-322.
#Jaguś A., Rzętała M., Rzętała M.A.: Morfologia strefy litoralnej jako indykator ewolucji sztucznych zbiorników wodnych, w: IV Zjazd Geomorfologów Polskich „Główne kierunki badań geomorfologicznych w Polsce. Stan aktualny i perspektywy”, Lublin 1998, s. 413-414.
#Kondracki J.: Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998.
#Kostecki M.: Acidotrofia zbiornika Nakło-Chechło – próba wyjaśnienia przyczyn. w: M. J.
#Kostecki M. (red.): Ocena stanu jakości wody zbiornika rekreacyjnego „Nakło-Chechło”, ustalenie przyczyn katastrofalnego zakwaszenia wody oraz opracowanie sposobu ustalenia równowagi jonowej w celu zapobieżenia ujemnym skutkom acidotrofii, Zabrze 1996 [maszynopis].
#Oleś W., Szlęk R.: Zmiany jakości wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 1991-2000, w: Jankowski A. T., Rzętała M. (red.): Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – procesy przyrodnicze oraz znaczenie społeczno-gospodarcze, Sosnowiec 2005, s. 165-172.
#Pielorz B.: Funkcjonowanie zbiornika Nakło-Chechło, Sosnowiec 2012 [maszynopis].
#Pielorz B., Pradela A., Solarski M.: Charakterystyka morfometryczna zbiornika Nakło-Chechło. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, nr 44, Sosnowiec-Katowice 2012, s. 64-70.
#Rzętała M.: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.
#Rzętała M.A.: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014.
#Skowron R.: Zróżnicowanie i zmienność wybranych elementów reżimu termicznego wody w jeziorach na Niżu Polskim, Toruń 2011.
#Tkocz M.: Zmiany w funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego w Polsce po roku 1989, w: „Acta Geographica Silesiana” 2007, nr 2. s. 51-58.

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==
[https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo Gmina Świerklaniec, Zalew Nakło-Chechło w: samorzad.gov.pl].

[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego”, t. 3 (2016).]]

==Zobacz też==
[[Zlewnia Przemszy]]

[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Wody podziemne]]

[[Górnośląskie Pojezierze Antropogeniczne]]

Zbiornik Nakło-Chechło

2026-05-17T10:16:15Z

Praktykant: /* Przypisy */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 8 (2021)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[Dr Maksymilian Solarski]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 8 (2021)|TOM: 8 (2021)]]
[[Plik:Chechło rys.1.jpg|500px|thumb|right|Rys. 1. Lokalizacja zbiornika Chechło-Nakło: 1 – zbiorniki wodne, 2 – cieki powierzchniowe, 3 – ważniejsze drogi, 4 – koleje, 5 – granice jednostek administracyjnych, 5 – śluzy.]]

Zbiornik Nakło-Chechło znajduje się w środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]] (rys. 1, fot. 1-6). Zaliczany jest do sztucznych jezior, których misy powstały po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych (piasków czwartorzędowych). Jezioro zostało oficjalnie udostępnione do użytkowania 27 czerwca 1970 r.<ref>[https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo Gmina Świerklaniec, Zalew Nakło-Chechło w: samorzad.gov.pl]</ref> Przeprowadzenie rekultywacji wyrobiska w kierunku wodnym okazało się najbardziej optymalnym rozwiązaniem z uwagi na pojawienie się w dnie niecki wypływu wód podziemnych<ref>A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Zakwaszenie wody zbiornika Nakło-Chechło (gmina Świerklaniec) – próba wyjaśnienia przyczyn, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1999, vol. 25, nr 4, s. 65-80. </ref>. Zbiornik zlokalizowany jest na terenie zlewni [[Brynica|Brynicy]], która jest prawobrzeżnym dopływem [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]]<ref>[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: Encyklopedia Województwa Śląskiego, t. 3 (2016).]]</ref>.

Uwzględniając podział fizycznogeograficzny obszaru Polski można stwierdzić, że zbiornik Nakło-Chechło oraz jego zlewnia położone są na terenie mezoregionu [[Garb Tarnogórski]], który stanowi północną część makroregionu [[Wyżyna Śląska]]. Z kolei ta jednostka jest częścią podprowincji [[Wyżyna Śląsko-Krakowska]], która należy do prowincji Wyżyny Polskie<ref>J. Kondracki: Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998, s. 470.</ref>. Dokładne położenie geograficzne zbiornika wyznaczają następujące współrzędne geograficzne: 50º28’05’’N i 18º54’49’’E<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 20.</ref>. Tereny w bezpośrednim otoczeniu jeziora porasta duży kompleks lasów iglastych.

Pod względem administracyjnym zbiornik w całości położony jest na terenie gminy Świerklaniec, przy jej północno-zachodnich granicach. Na południe od jeziora znajduje się wieś Nowe Chechło. Na północy położone są miejskie tereny [[Miasteczko Śląskie|Miasteczka Śląskiego]], natomiast na zachodzie zlokalizowany jest największy na tych terenach ośrodek miejski w postaci [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Gór]]. Na zachód od jeziora przebiega droga wojewódzka nr 908 oraz ważna linia kolejowa z imponujących rozmiarów bocznicą kolejową, która bierze początek w Tarnowskich Górach.

==Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna==
[[Plik:Fot. 1. Zachodnia część zbiornika Nakło-Chechło (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 1. Zachodnia część zbiornika Nakło-Chechło (fot. M. Rzętała).]]

Po zlodowaceniach, które pojawiały się w okresie plejstocenu, pozostały na tych terenach miąższe pokrywy osadów w postaci piasków i żwirów wodnolodowcowych. Tego typu złoża naturalnych surowców mineralnych były przedmiotem intensywnej i powszechnej eksploatacji na terenie województwa śląskiego. Piaski czwartorzędowe były pozyskiwane w sposób odkrywkowy na potrzeby wgłębnego górnictwa węgla kamiennego, który również był i nadal jest eksploatowany na obszarze województwa. Piaski wykorzystywano w celach podsadzkowych we wspomnianych kopalniach węgla kamiennego. Wypełniano nim puste przestrzenie powstałe po wybranym złożu w celu ograniczenia negatywnych skutków naruszenia górotworu, które powszechnie ujawniały się w postaci osiadania i zapadania gruntu. Bardzo duże zapotrzebowanie na piaski podsadzkowe charakteryzowało drugą połowę XX w. kiedy to górnictwo węgla kamiennego osiągnęło maksymalne wydobycie<ref>M. Tkocz: Zmiany w funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego w Polsce po roku 1989, w: „Acta Geographica Silesiana” 2007, nr 2, s. 51-58.</ref>. Dlatego też z tych powodów w latach 60. XX w. rozpoczęto pozyskiwanie na tym terenie piasków podsadzkowych. Eksploatacja złoża prowadzona była przez kilka lat do 1968 r. Po zakończeniu działalności wydobywczej konieczne było przeprowadzenie prac rekultywacyjnych powstałej odkrywki. Już na tym etapie podjęto decyzję o utworzeniu sztucznego jeziora. Taki kierunek rekultywacji okazał się najbardziej optymalnym rozwiązaniem z uwagi na obecność wypływu wód podziemnych w dnie zagłębienia. Aby można było bezpiecznie korzystać ze zbiornika odpowiednio ukształtowano misę jeziora. Na jego obrzeżach posiano łubin, który po zaoraniu miał stanowić użyźnienie jałowych piasków. Następnie na tak przygotowanym podłożu wysiano trawy, które miały choć w pewnym stopniu utrwalić luźne podłoże. Kolejnym krokiem było zaprzestanie odwadniania niecki za pomocą pomp. W tym czasie zbiornik zaczął się samoczynnie i systematycznie napełniać spływającymi wodami podziemnymi i powierzchniowymi pochodzącymi z opadów atmosferycznych. Na ostatnim etapie prac została wykonana infrastruktura drogowa w postaci ul. Rekreacyjnej, która otacza jezioro od południa, wschodu i północy. Oficjalne otwarcie i oddanie do powszechnego użytkowania jeziora nastąpiło 27 czerwca 1970 roku<ref>[https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo Gmina Świerklaniec, Zalew Nakło-Chechło w: samorzad.gov.pl] </ref>.

Zbiornik Nakło-Chechło, którego powierzchnia powszechnie w literaturze określana jest na około 90 ha zaliczany jest do jednych z większych poeksploatacyjnych jezior w [[Górny Śląsk|regionie górnośląskim]]<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 171.</ref>. Ostatnie szczegółowe badania przeprowadzone w tym zakresie wykazały, że powierzchnia jeziora w 2009 r. wynosiła 83,54 ha (tab. 1). Wyznaczone zostały także pozostałe parametry, które dotyczą wskaźników opisujących powierzchnię zbiornika i ukształtowanie jego dna. Długość linii brzegowej osiąga 5,87 km, co daje jej rozwinięcie równe 1,81. Długość jeziora wynosi 2,1 km, szerokość maksymalna 0,8 km. Oś zbiornika ma generalnie przebieg o orientacji NW-SE<ref>A. Pradela, B. Pielorz, M. Solarski: Charakterystyka morfometryczna zbiornika Nakło-Chechło, w: „Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych” 2012, nr 44, s. 64-70.</ref>. Misa zbiornika ma charakterystyczny kształt, który jak w przypadku innych tego typu jezior, nawiązuje do ukształtowania powierzchni dawnych pól eksploatacji piasku<ref>M. A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 147.</ref>. Zachodnia, bardziej otwarta część zbiornika jest nieco płytsza. W tym sektorze głębokość nie przekracza 4,5 m, a strefę brzegową cechują niewielkie spadki dna do 15°. We wschodniej, bardziej zwartej i wydłużonej części jeziora pojawiają się nieco większe głębokości. W najbardziej na wschód wysuniętym sektorze jeziora występuje maksymalna głębokość 5,5 m. Jednocześnie jest to strefa, gdzie możliwy jest odpływ wód z Nakła-Chechła do Potoku spod Chechła. Najprawdopodobniej w miejscu tym funkcjonowały zainstalowane pompy odwadniające wyrobisko w czasie eksploatacji złoża. Niewielka szerokość tej części zbiornika oraz obecność znacznych głębokości przekłada się na większe spadki dna, które w strefie brzegowej wynoszą nawet 35°. Objętość zretencjonowanych wód określona została w ilości 2,1 mln m3. Wyznaczony wskaźnik głębokościowy wynoszący 0,45 świadczy o tym, że misa zbiornika ma kształt wypukły<ref>A. Pradela, B. Pielorz, M. Solarski: Charakterystyka morfometryczna zbiornika Nakło-Chechło, w: „Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych” 2012, nr 44, s. 64-70.</ref>. Cechą wyróżniająco jezioro jest obecność wyspy, która znajduje się w jego wschodniej części. Sama wyspa ma kształt zbliżony do wydłużonej kropli i nawiązuje do głównej osi jeziora.
[[Plik:Fot. 2. Zbiornik Chechło-Nakło – widok z południowego brzegu w kierunku północnym (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 2. Zbiornik Chechło-Nakło – widok z południowego brzegu w kierunku północnym (fot. M. Rzętała).]]

{| class="wikitable"
! Parametr!! Wartość parametru
|-
| Powierzchnia || 0,8354 km2
|-
| Długość || 2,1 km
|-
| Szerokość maksymalna || 0,8 km
|-
| Szerokość średnia || 0,397 km
|-
| Wskaźnik wydłużenia || 2,62
|-
| Długość linii brzegowej || 5,87 km
|-
| Rozwinięcie linii brzegowej || 1,81
|-
| Uwyspienie || 1,6%
|-
| Pojemność || 2,1 mln m3
|-
| Głębokość średnia || 2,5 m
|-
| Głębokość maksymalna || 5,5 m
|-
| Wskaźnik głębokościowy || 0,45
|-
| Wskaźnik rozwinięcia objętości || 1,36
|-
| Wskaźnik zwartości || 0,025
|-
| Wskaźnik otwartości jeziora || 33,4
|}
Tabela 1. Parametry morfometryczne zbiornika Nakło-Chechło w 2012 roku<ref>Tamże.</ref>.

W obrębie zbiornika Nakło-Chechło występuje niewiele elementów, które można zaliczyć do zabudowy hydrotechnicznej. Najistotniejszą tego typu budowlą jest betonowy jaz znajdujący się w najbardziej na wschód wysuniętej części jeziora. Konstrukcja ta została wybudowana w 1973 r. w celu podpiętrzenia wody, co miało skutkować uzyskaniem większej powierzchni jeziora. Rzędna przelewu została ustalona na poziomie 290 m n.p.m. Na podstawie analizy map topograficznych można stwierdzić, że poziom wody w zbiorniku w przeszłości kształtował się na rzędnej 289,3 m n.p.m., nie osiągając rzędnej przelewu. Jaz został wykonany jako konstrukcja betonowa o szerokości 1 m. W jego środkowej części dodatkowo znajduje się metalowa zasuwa. Do upustu prowadzi kilkumetrowej długości wybetonowany kanał, który posiada przedłużenie poniżej przelewu. W niedalekiej odległości od przelewu nad kanałem znajduje się mostek w ciągu ulicy Rekreacyjnej.

W strefie brzegowej zbiornika Nakło-Chechło znajdują się liczne umocnienia w postaci pomostów służących do cumowania kajaków, rowerów wodnych, łódek i żaglówek. Najczęściej tego typu instalacje zlokalizowane są na południowym brzegu jeziora. Na brzegu w północno-wschodnim sektorze zbiornika znajdowała się platforma widokowa wsparta na betonowych podporach. Jednak podjęto decyzję o jej demontażu. Rozbiórkę pomostu można było obejrzeć w ramach programu pt. „Złomowisko Pl”, który emitowany był na kanale Discovery Channel Polska.

==Cechy wód jeziornych==
[[Plik:Fot. 3. Wschodnia część zbiornika Chechło-Nakło (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 3. Wschodnia część zbiornika Chechło-Nakło (fot. M. Rzętała).]]

===Wahania stanów wody i retencja jeziorna===

Pomimo zainstalowania w strefie odpływu ze zbiornika betonowego jazu, możliwości regulacji poziomu wody są niewielkie. W czasie wieloletniego funkcjonowania zbiornika nie odnotowano sytuacji, kiedy to poziom wody w jeziorze był sztucznie regulowany przez człowieka. Z danych literaturowych wynika, że rzędna przelewu nie została osiągnięta przez poziom wody w zbiorniku. Stany wody w zbiorniku regulowane są zasadniczo przez czynniki naturalne. W początkowym okresie zbiornik posiadał dopływ, który zasilany był wodami pochodzącymi z odwadniania terenu za pośrednictwem sieci rowów melioracyjnych. W tym okresie zbiornik posiadał odpływ, który uchodził do cieków zasilających [[Zbiornik Kozłowa Góra|zbiornik Kozłowa Góra]] położony na południowy-wschód od Nakła-Chechła<ref>W. Oleś, R. Szlęk: Zmiany jakości wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 1991-2000. Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – procesy przyrodnicze oraz znaczenie społeczno-gospodarcze, Sosnowiec 2005, s. 165-172.</ref>.

W ostatnich kilkunastu latach stwierdzono zanik dopływu i odpływu z misy zbiornika, co niewątpliwie związane jest z wyraźnym obniżeniem pierwszego poziomu wód gruntowych na tych terenach. Brak przepływowości zbiornika w istotny sposób wpływa na stabilizację poziomu wody w jeziorze, z tendencją do powolnego obniżania notowanych stanów. W ciągu roku obserwuje się jedynie sezonowe wahania stanów wody, które wynikają z naturalnej cyrkulacji wód w zlewni.

===Warunki termiczno-tlenowe===

Zmienność temperatury wody w jeziorach i sztucznych zbiornikach wodnych jest podstawową cechą fizyczną, która cechuje środowisko wodne. Odnosi się to zwłaszcza do warstwy przypowierzchniowej ale także jej pionowego rozkładu, które są najważniejszą cechą ustroju termicznego. Wyjątkowym i nierozerwalnym elementem w umiarkowanych szerokościach geograficznych jest występowanie zjawisk lodowych. Reżim termiczny jeziora należy traktować jako charakterystyczny zespół uwarunkowań, będący efektem dopływu i odpływu strumienia energii w wyniku procesów i mechanizmów zachodzących między jeziorem i jego otoczeniem<ref>R. Skowron: Zróżnicowanie i zmienność wybranych elementów reżimu termicznego wody w jeziorach na niżu polskim, Toruń 2011, s. 345.</ref>. W jeziorach i sztucznych zbiornikach wodnych w przebiegu rocznym występuje wyraźna zależność temperatury wód powierzchniowych od zmian temperatury powietrza. Natomiast stan nasycenia wody tlenem zasadniczo zależy od jej temperatury i nawiązuje także do jej rozkładu w pionie. W teorii w czasie homotermii nasycenie w pionie powinno być stałe. W ciepłej porze roku jest ono minimalne przy powierzchni, a zimą maksymalne. Na przedstawiony układ dosyć istotnie wpływają procesy fotosyntezy, w wyniku których ilość tlenu ulega wyraźnym modyfikacjom<ref>A. Choiński: Limnologia fizyczna Polski, Poznań 2007, s. 547.</ref>.

Zbiornik Nakło-Chechło zaliczany jest do płytkich jezior, które są traktowane jako polimiktyczne z częstszym występowaniem układów homotermicznych wywoływanych przede wszystkim miksją wiatrową<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 47.</ref>. Wykonane w 1996 r. pomiary temperatury wód powierzchniowych i przy dnie jeziora potwierdzają tego typu spostrzeżenia. W tym czasie zazwyczaj temperatura wód całej warstwy wody była na wyrównanym poziomie. Jedynie w okresie występowania pokrywy lodowej na zbiorniku stwierdzono niewielkie różnice w termice wód w pionie. Natomiast w ciągu roku temperatura wód wyraźnie nawiązywała do temperatury powietrza. Minimalne wartości wynoszące około 1℃ były charakterystyczne dla stycznia i lutego, a maksimum na poziomie 21,3℃ zanotowano na początku lipca. Jesienią rozpoczął się proces szybkiej utraty zakumulowanego ciepła. We wrześniu temperatura wód osiągnęła 13℃, w listopadzie 8℃, a na początku grudnia spadła do 4℃<ref>A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody zbiornika Nakło-Chechło, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 2000, vol. 26, nr 3, s. 101-123.</ref>. Podobne zależności stwierdzono w ciepłej porze roku (od kwietnia do września) w wieloleciu 2006-2010. Najniższe temperatury wód występowały w kwietniu (średnia 12,1℃), maksymalne notowano w lipcu (średnia 22,6℃), a następnie obserwowano powolny ich spadek. Nie stwierdzono istotnych różnic w termice wód powierzchniowych pomiędzy poszczególnymi sektorami jeziora. Zaznacza się natomiast dosyć duża różnica w temperaturze wód pomiędzy poszczególnymi sezonami badawczymi. W ciepłym półroczu okresu 2006-2010 najniższa temperatura na poziomie 8,5℃ została zanotowana w kwietniu 2010 r. Maksymalna zaś została pomierzona w lipcu 2006 r i wynosiła 27,6℃<ref>B. Pielorz: Funkcjonowanie zbiornika Nakło-Chechło, Sosnowiec 2012 s. 95 [maszynopis].</ref>.

Zawartość tlenu w wodzie zbiornika wyraźnie nawiązuje do zmian jej temperatury. W 1996 r. największe nasycenie wody tlenem cechowało miesiące zimowe, kiedy to w styczniu i lutym jego stężenie wynosiło około 14 mg O2/dm3. Minimalne wartości były charakterystyczne dla czerwca i lipca, gdy oscylowały na poziomie około 8 mg O2/dm3. Następnie obserwowano stopniowy wzrost do 11,5 mg O2/dm3 w grudniu<ref> A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody zbiornika Nakło-Chechło, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 2000, vol. 26, nr 3, s. 101-123.</ref>. Analogiczne zależności stwierdzono w ciepłym półroczu okresu 2006-2010<ref>B. Pielorz: Funkcjonowanie zbiornika Nakło-Chechło, Sosnowiec 2012 s. 95 [maszynopis].</ref>.

Zawartość tlenu w wodach jeziornych może ulegać sezonowym, dynamicznym zmianom. Dowodzi tego zróżnicowanie stwierdzone w wieloleciu 1991-2000. Maksymalna zawartość tlenu rozpuszczonego w wodzie zbiornika Nakło-Chechło wystąpiła w lipcu 1992 r. i osiągnęła 17,6 mg O2/dm3, a minimum na poziomie 6,0 mg O2/dm3 stwierdzono w sierpniu 1995 r.<ref>W. Oleś, R. Szlęk: Zmiany jakości wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 1991-2000. Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – procesy przyrodnicze oraz znaczenie społeczno-gospodarcze, Sosnowiec 2005, s. 165-172.</ref>

===Właściwości fizyko-chemiczne wody===
[[Plik:Fot. 4. Zbiornik Nakło-Chechło - widok w kierunku wschodnim (fot. M. Solarski).JPG|400px|thumb|right|Fot. 4. Zbiornik Nakło-Chechło – widok w kierunku wschodnim (fot. M. Solarski).]]

Cechy fizyko-chemiczne wód powierzchniowych są bardzo zmienne w czasie i zależą od szeregu czynników przyrodniczych i antropogenicznych. W największym stopniu decydują o tym: cechy budowy geologicznej zlewni, wielkość i rozkład opadów, ukształtowanie i pokrycie terenu, zagospodarowanie zlewni (zróżnicowana intensywność antropopresji)<ref> J. Dojlido, W. Dożańska, W. Hermanowicz, B. Koziorowski, J. Zerbe: Fizyczno-chemiczne badanie wody i ścieków, Warszawa 1999, s. 558.</ref>.

Zbiornik Nakło-Chechło odznacza się stosunkowo dobrą jakością wody, na co wskazują wyniki wielu badań, które wykonywane były przez szereg lat<ref>M. Kostecki: Acidotrofia zbiornika Nakło-Chechło – próba wyjaśnienia przyczyn, w: Materiały XVI Sympozjum „Problemy ochrony, zagospodarowania i rekultywacji antropogenicznych zbiorników wodnych”, Zabrze 1995, s. 301-322; A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Zakwaszenie wody zbiornika Nakło-Chechło (gmina Świerklaniec) – próba wyjaśnienia przyczyn, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1999, vol. 25, nr 4, s. 65-80; A. Domurad, M. Kostecki: Przemiany podstawowych form azotu i fosforu w zbiorniku antropogenicznym Nakło-Chechło. „Archiwum Ochrony Środowiska” 2003, vol. 29, nr 1, s. 45-63; W. Oleś, R. Szlęk: Zmiany jakości wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 1991-2000. Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – procesy przyrodnicze oraz znaczenie społeczno-gospodarcze, Sosnowiec 2005, s. 165-172.</ref>. Znamienny dla tego sztucznego jeziora jest problem zakwaszenia jego wód, który należy traktować jako jeden z ciekawszych przykładów w skali województwa śląskiego (tab. 2). W obrębie jeziora występują warunki, które sprzyjają procesowi zakwaszenia wody. Zasadnicze znaczenie ma położenie misy zbiornika w kompleksie piaszczystych utworów o polodowcowym charakterze, które budują całą zlewnię. Jest to materiał o kwaśnym odczynie – 4,73 pH (KCl), 5,67 pH (H2O). Inne czynniki wpływające na rozwój zakwaszenia w warunkach oligotroficznych to: leśne zagospodarowanie zlewni zbiornika z dominacją drzewostanu iglastego, hydrochemiczna dominacja opadów atmosferycznych jako głównego źródła alimentacji zbiornika w wodę, użytkowanie oligotroficznego akwenu w sposób skutecznie eliminujący rozwój procesów eutrofizacyjnych, konsekwentna ochrona zbiornika przed dostawą zanieczyszczeń ze zlewni. O zakwaszeniu zbiornika Nakło-Chechło świadczą: niski odczyn wody, obecność w wodzie agresywnego dwutlenku węgla, znikome ilości nutrientów, niskie stężenia pierwiastków i związków chemicznych decydujących o mineralizacji wody<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 74.</ref>.

Problem sukcesywnego obniżania odczynu wody występował w tym zbiorniku praktycznie od początku jego funkcjonowania, jednak dopiero masowe śnięcie ryb w 1995 r. przy odczynie wody podobnym do pH 5 zwróciło na niego uwagę. W drugiej połowie lat 90. ubiegłego wieku opracowane zostały różne koncepcje zwiększenia możliwości buforowych wody zbiornika, z których najkorzystniejszą okazała się metoda dolomityzacji wód akwenu<ref>M. Kostecki, (red.): Ocena stanu jakości wody zbiornika rekreacyjnego „Nakło-Chechło”, ustalenie przyczyn katastrofalnego zakwaszenia wody oraz opracowanie sposobu ustalenia równowagi jonowej w celu zapobieżenia ujemnym skutkom acidotrofii, Zabrze 1996, s. 73 [maszynopis].</ref>. Już wstępne zabiegi rekultywacyjne przeprowadzone z zastosowaniem ok. 150 t dolomitu o granulacji 0,25-0,5 cm, odpowiadających dawce 2,5 t/ha, czyli 0,25 kg/m2, przyniosły rezultat powolnego wzrostu odczynu wody od pH < 5 utrzymującego się w okresie styczeń-lipiec 1996 r. do pH = 5,7 we wrześniu, pH = 5,85 w listopadzie i pH w zakresie 5,9-6,3 w grudniu 1996 r.<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 74.</ref>

{| class="wikitable"
! rowspan=2| Data badania
! Odczyn
! C
! colspan=2| O2
! Ca
! Mg
! Na
! K
! Cl
! SO4
! NO3
! PO4
! HCO3
|-
! [pH]
! [µS/cm]
! [mg/dm3]
! [%]
! colspan=9| [mg/dm3]
|-
| 29.04.1995 r.
| 5,32
| 193,5
| 12,9
| 100,2
| 30,5
| 15,1
| 6,1
| 2,5
| 18,1
| 44,8
| 0,3
| 0,003
| 21,4
|-
| 19.09.1995 r.
| 6,57
| 219,1
| 11,1
| 96,0
| 36,0
| 26,4
| 5,7
| 3,1
| 17,3
| 54,8
| 0,0
| 0,010
| 24,4
|-
| 27.11.1995 r.
| 5,34
| 228,0
| 9,3
| 98,0
| 30,0
| 13,2
| 5,6
| 2,8
| 20,9
| 62,0
| 0,0
| 0,009
| 15,3
|-
| 10.02.1996 r.
| 4,99
| 189,0
| 13,1
| 100,0
| 22,0
| 7,9
| 9,0
| 3,3
| 18,1
| 71,0
| 1,3
| 0,008
| 24,0
|-
| 14.05.1996 r.
| 5,37
| 191,0
| 9,3
| 97,0
| 24,0
| 24,0
| 3,8
| 2,0
| 11,6
| 43,1
| 0,0
| 0,000
| 21,4
|-
| 17.06.1996 r.
| 5,41
| 193,0
| 7,9
| 94,0
| 24,0
| 43,2
| 4,3
| 2,3
| 15,8
| 42,2
| 1,0
| 0,001
| 45,8
|-
| 21.08.1996 r.
| 6,82
| 190,0
| 8,0
| 99,9
| 34,0
| 8,4
| 2,3
| 2,0
| 16,5
| 45,6
| 0,0
| 0,001
| 15,3
|}
Tabela 2. Właściwości fizyko-chemiczne wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 19951996<ref> Tamże, s. 76.</ref>.

==Procesy brzegowe i osady denne==
[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Nakło-Chechło - widok ogólny (fot. M. Solarski).jpg|400px|thumb|right|Fot. 5. Zbiornik Nakło-Chechło – widok ogólny (fot. M. Solarski).]]

Procesy brzegowe w zbiornikach położonych na terenie województwa śląskiego są najczęściej efektem oddziaływania mechanicznego, chemicznego i biologicznego wód limnicznych na wybrzeże. Przebieg, zasięg i intensywność tych procesów zależą najczęściej od: litologii, ukształtowania i ekspozycji brzegu oraz wybrzeża, głębokości i wielkości zbiornika, falowania, roślinności, zjawisk lodowych, zasilania powierzchniowego<ref>M. A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 174.</ref>. Skutkiem procesów brzegowych są zmiany wszystkich elementów krajobrazu wybrzeży, lecz najbardziej widoczne przemiany następują w geomorfologii brzegu pozostającego w zasięgu oddziaływania falowania i strefie objętej wahaniami stanów wody. Przemiany geomorfologiczne są dokumentowane przez formy abrazyjne: klify czynne, klify martwe, zerwy darniowe, progi terasowe, przemieszczenia egzaracyjne, a także formy akumulacyjne – kosy, mierzeje, cyple, wały brzegowe.

Wieloletnie badania nad charakterem i intensywnością limnicznych procesów brzegowych w obrębie zbiorników środkowej części województwa śląskiego pozwoliły na wyróżnienie czterech etapów rozwoju strefy litoralnej, pozostających w ścisłym związku z ewolucją zbiorników<ref>A. Jaguś, M. Rzętała, M.A. Rzętała: Morfologia strefy litoralnej jako indykator ewolucji sztucznych zbiorników wodnych, w: IV Zjazd Geomorfologów Polskich „Główne kierunki badań geomorfologicznych w Polsce. Stan aktualny i perspektywy”, Lublin 1998, s. 413-414.</ref>. Abrazja jako pierwsze stadium rozwoju brzegów jest typowa dla zbiorników znajdujących się na etapie rozwoju młodocianego. W drugim etapie rozwoju brzegów, tzw. stadium abrazyjno-akumulacyjnym, wyrównywana jest linia brzegowa. Brzegi nadal są abradowane, litoralny transport materiału rozpoczyna tworzenie wielu form akumulacyjnych, np. kos i mierzei, wzdłuż brzegowych wałów mineralnych i organicznych, cypli piaszczystych, ławic przybrzeżnych. Coraz większą rolę w utrwalaniu rzeźby zaczyna odgrywać pokrywa roślinna. Stadium to jest typowe dla zbiornika Nakło-Chechło. Trzeci etap rozwoju brzegów, tzw. akumulacyjny, cechuje wielokierunkowa alokacja osadów litoralnych. Ostatni etap, tzw. biogeniczny, to intensywny przyrost masy roślinnej w konsekwencji procesów sedymentacyjnych i sedentacyjnych w nadwodnej i podwodnej części strefy litoralnej<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 111.</ref>.

Zasadnicze znaczenie w przypadku zbiornika Nakło-Chechło ma utworzenie jego misy w piaszczystych osadach pochodzenia wodno-lodowcowego. Jest to materiał o przewadze frakcji piaszczystej (>1,0 mm – 19,6%, 1,0-0,5 mm – 34,5%, 0,5-0,25 mm – 34,1%, 0,25-0,1 mm – 7,1%, 0,1-0,02 mm – 2,3%, < 0,02 mm – 1,8%)<ref>Tamże, s. 74.</ref>. Pomimo stosunkowo dużej powierzchni jest to płytki zbiornik i możliwości rozwoju intensywnego falowania są niewielkie. Niesprzyjający jest również kształt jeziora, który mocno zwęża się we wschodniej części. Względnie stały poziom wody także wpływa na ograniczony zasięg oddziaływania horyzontu wód limnicznych na brzegi zbiornika Ograniczenie rozwoju procesów brzegowych zostało w istotny sposób zmodyfikowane już na etapie oddawania jeziora do użytkowania, kiedy to jego strefa brzegowa została utrwalona poprzez obsianie roślinnością trawiastą.

Pod względem hipsometrycznym na całej długości zbiornika Nakło-Chechło występują brzegi klasyfikowane jako płaskie. Natomiast w ujęciu typologii geomorfologicznej brzegów stwierdzono dominację brzegów akumulacyjnych nad tymi, które określane są jako neutralne i abrazyjne. Uwzględniając rodzaj i stopień pokrycia brzegów przez roślinność w ich obrębie wydzielono odcinki: płaskie (plażowe), trawiaste, szuwarowe oraz krzewiaste i drzewiaste<ref>M. A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 50-51, 126-129.</ref>. Spośród form najczęściej występują klasyczne plaże, które dominują zwłaszcza na południowym brzegu jeziora. Miejscami znajdują się także na północnym brzegu zbiornika. Odcinki utrwalone przez roślinność trawiastą podlegają podmywaniu, co prowadzi do powstawania tzw. zerw darniowych o niewielkich rozmiarach. Do mikroform identyfikowanych w strefie brzegowej Nakła-Chechła można zaliczyć mikroterasy rozwijające się zwłaszcza w obrębie odcinków plażowych, które dokumentują zmienny poziom wody. Z uwagi na swoje niewielkie rozmiary ulegają one szybkiemu zatarciu w rzeźbie. W południowo-zachodnim sektorze zbiornika występuje piaszczysty cypel, który jednak nie jest klasyczną tego typu formą, a stanowi pozostałość z etapu eksploatacji i następnie technicznego kształtowania strefy brzegowej przyszłego zbiornika.

Funkcjonowanie w środowisku zbiornika Nakło-Chechło od zaledwie kilkudziesięciu lat sprawia, że miąższość pokrywy osadów dennych jest bardzo niewielka. Jedynie w strefach tzw. głęboczków może gromadzić się nieco grubsza ich warstwa rzędu kilku cm. Skład granulometryczny osadów dennych zbiornika Nakło-Chechło warunkowany jest wspomnianym charakterem macierzystego podłoża, w którym powstał zbiornik. Z tych też powodów największy udział przypada na frakcję piaszczystą, która stanowi udział aż na poziomie 97,3%. Frakcja pylasta oraz ziarna o średnicy mniejszej od 0,02 mm odgrywają marginalne znaczenie. Opisując skład i właściwości fizykochemiczne osadów zbiornika należy stwierdzić, że dominuje krzemionka (SiO2) stanowiąca udział na poziomie nieco przekraczającym 60%. Straty prażenia będące wyrazem zawartości substancji organicznych nie przekraczają 13,6%<ref>Tamże, s. 76-78.</ref>. Pozostałe związki chemiczne stanowiące skład podstawowy osadów to: Al.2O3 – 12,91%, Fe2O3¬ – 6,04%, MnO – 0,06%, MgO – 0,65%, CaO – 0,73%, Na2O – 0,69%, K2O – 1,98%, TiO2 – 0,61%, P2O5 – 0,16%<ref>Tamże. s. 76-79.</ref>. Pierwiastki śladowe w osadach dennych tego zbiornika są reprezentowane średnio przez: Pb – 498 mg/kg, Zn – 1420 mg/kg, Cd – 18 mg/kg, Cu – 71 mg/kg, Cr – 89 mg/kg, Ni – 50 mg/kg, Co – 22 mg/kg, S – 0,6%<ref>Tamże, s. 80-88.</ref>.

==Znaczenie zbiornika==
[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Nakło-Chechło (fot. M. Solarski).JPG|400px|thumb|right|Fot. 6. Zbiornik Nakło-Chechło (fot. M. Solarski).]]

Większość zbiorników wodnych, które tworzone są przez człowieka już na etapie projektowym ma ściśle określone funkcje gospodarcze i społeczne. Utworzenie sztucznego jeziora wpływa również na środowisko przyrodnicze. Zbiornik Nakło-Chechło powstał w wyniku rekultywacji w kierunku wodnym dawnego wyrobiska piasków podsadzkowych, dlatego też funkcje, które miał pełnić zostały przypisane już w trakcie jego budowy. Zdecydowano, że nowy zbiornik będzie doskonałym miejscem wypoczynku i rekreacji. Od samego początku stał się popularnym miejscem uprawiania szeregu sportów związanych z wodą, zwłaszcza przez mieszkańców pobliskich dużych miejscowości takich jak: [[Tarnowskie Góry]], Miasteczko Śląskie, [[Piekary Śląskie]], [[Siemianowice Śląskie]], [[Bytom]], [[Radzionków]], [[Ruda Śląska]], [[Zabrze]], a z uwagi na dobre skomunikowanie nawet [[Gliwice]]. Przez wiele lat do 31 marca 2015 r. zbiornik zarządzany był przez samorządowy zakład budżetowy – Gminny Ośrodek Rekreacji w Świerklańcu. Jednak ze względu na trudności finansowe został zlikwidowany. Od tego czasu utrzymaniem jeziora zajmują się Zakład Wodociągów i Kanalizacji w Świerklańcu oraz gmina Świerklaniec<ref>[https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo Gmina Świerklaniec, Zalew Nakło-Chechło w: samorzad.gov.pl]</ref>.

O dużej atrakcyjności turystyczno-wypoczynkowej zbiornika Nakło-Chechło decyduje przede wszystkim bardzo dobra jakość jego wód. W okresie letnim stan jakościowy środowiska wodnego systematyczne badany jest przez Powiatową Stację Sanitarno-Epidemiologiczną w Bytomiu. Wody badane są zwłaszcza w miejscach zorganizowanych kąpielisk, w obrębie których w sposób bezpieczny można korzystać z jeziora. Na brzegach zbiornika Nakło-Chechło funkcjonuje kilka tego typu miejsc. Plażowanie popularne jest zwłaszcza na południowym brzegu, a także miejscami na północy. Niewielka plaża funkcjonuje również na wspomnianym cyplu, w południowo-zachodnim sektorze zbiornika. Odcinki przeznaczone do zorganizowanego plażowania nadzorowane są przez wykfalifikowanych pracowników WOPR. W sezonie zwiększonego ruchu turystycznego wody jeziora patrolowane są przez patrol policji, która dysponuje łodzią motorową. Na zalesionych terenach, w bliskim sąsiedztwie zbiornika wybudowano wiele ośrodków wypoczynkowych, które dysponują dużą bazą noclegową. Budynki mają najczęściej charakter domków letniskowych, które wykorzystywane są zazwyczaj w okresie wakacyjnym. Część budynków jest wykorzystywana przez cały rok, jednak w chłodnej porze roku popularność zbiornika jest zdecydowanie mniejsza. Latem popularne jest pole namiotowe zlokalizowane w południowo-zachodnim rejonie zbiornika. Duża atrakcyjność turystyczno-rekreacyjna Nakła-Chechła sprawiła, że nad jego brzegami dosyć dobrze rozwinęła się również baza gastronomiczna. Są to najczęściej otwierane sezonowo bary. Tylko część z nich ma charakter restauracji, które zazwyczaj funkcjonują przy całorocznych ośrodkach wypoczynkowych.

Na jeziorze możliwe jest uprawianie sportów wodnych, przede wszystkim z wykorzystaniem kajaków, rowerów wodnych, łódek i żaglówek. Nad jeziorem swoją siedzibę ma Klub Żeglarski „Alga”. Jezioro popularne jest również wśród wędkarzy. W południowo-zachodniej części znajduje się przystań wędkarska Koła Polskiego Związku Wędkarskiego Koła nr 59 Tarnowskie Góry. Wędkowanie dozwolone jest na odcinkach brzegu, gdzie nie odbywa się plażowanie a także z łódek, które można wypożyczyć na terenie wspomnianej przystani. Całkowity zakaz wędkowania dotyczy wyspy i strefy uznawanej za tarlisko, która znajduje się w zachodniej części zbiornika. Z pośród gatunków ryb żyjących w wodach jeziora najczęściej poławiane są przez wędkarzy: karpie, liny, płocie, wzdręgi, leszcze, karasie, jazie, szczupaki, okonie i węgorze.

==Bibliografia==
#Choiński A.: Limnologia fizyczna Polski, Poznań 2007.
#Dojlido J., Dożańska W., Hermanowicz W., Koziorowski B., Zerbe J.: Fizyczno-chemiczne badanie wody i ścieków, Warszawa 1999.
#Domurad A., Kostecki M.: Przemiany podstawowych form azotu i fosforu w zbiorniku antropogenicznym Nakło-Chechło, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 2003, vol. 29, nr 1, s. 45-63.
#Domurad A., Kostecki M., Kowalski E., Kozłowski J.: Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody zbiornika Nakło-Chechło, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 2000, vol. 26, nr 3, s. 101-123.
#Domurad A., Kostecki M., Kowalski E., Kozłowski J.: Zakwaszenie wody zbiornika Nakło-Chechło (gmina Świerklaniec) – próba wyjaśnienia przyczyn, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1999, vol. 25, nr 4, s. 65-80.
#Gromiec (red.): Materiały XVI Sympozjum „Problemy ochrony, zagospodarowania i rekultywacji antropogenicznych zbiorników wodnych”. Zabrze, 15-16.11.1995 r., Zabrze 1995, s. 301-322.
#Jaguś A., Rzętała M., Rzętała M.A.: Morfologia strefy litoralnej jako indykator ewolucji sztucznych zbiorników wodnych, w: IV Zjazd Geomorfologów Polskich „Główne kierunki badań geomorfologicznych w Polsce. Stan aktualny i perspektywy”, Lublin 1998, s. 413-414.
#Kondracki J.: Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998.
#Kostecki M.: Acidotrofia zbiornika Nakło-Chechło – próba wyjaśnienia przyczyn. w: M. J.
#Kostecki M. (red.): Ocena stanu jakości wody zbiornika rekreacyjnego „Nakło-Chechło”, ustalenie przyczyn katastrofalnego zakwaszenia wody oraz opracowanie sposobu ustalenia równowagi jonowej w celu zapobieżenia ujemnym skutkom acidotrofii, Zabrze 1996 [maszynopis].
#Oleś W., Szlęk R.: Zmiany jakości wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 1991-2000, w: Jankowski A. T., Rzętała M. (red.): Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – procesy przyrodnicze oraz znaczenie społeczno-gospodarcze, Sosnowiec 2005, s. 165-172.
#Pielorz B.: Funkcjonowanie zbiornika Nakło-Chechło, Sosnowiec 2012 [maszynopis].
#Pielorz B., Pradela A., Solarski M.: Charakterystyka morfometryczna zbiornika Nakło-Chechło. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, nr 44, Sosnowiec-Katowice 2012, s. 64-70.
#Rzętała M.: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.
#Rzętała M.A.: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014.
#Skowron R.: Zróżnicowanie i zmienność wybranych elementów reżimu termicznego wody w jeziorach na Niżu Polskim, Toruń 2011.
#Tkocz M.: Zmiany w funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego w Polsce po roku 1989, w: „Acta Geographica Silesiana” 2007, nr 2. s. 51-58.

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==
[https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo Gmina Świerklaniec, Zalew Nakło-Chechło w: samorzad.gov.pl].

[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego”, t. 3 (2016).]]

==Zobacz też==
[[Zlewnia Przemszy]]

[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Wody podziemne]]

[[Górnośląskie Pojezierze Antropogeniczne]]

Zbiornik Nakło-Chechło

2026-05-17T10:10:35Z

Praktykant:

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 8 (2021)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[Dr Maksymilian Solarski]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 8 (2021)|TOM: 8 (2021)]]
[[Plik:Chechło rys.1.jpg|500px|thumb|right|Rys. 1. Lokalizacja zbiornika Chechło-Nakło: 1 – zbiorniki wodne, 2 – cieki powierzchniowe, 3 – ważniejsze drogi, 4 – koleje, 5 – granice jednostek administracyjnych, 5 – śluzy.]]

Zbiornik Nakło-Chechło znajduje się w środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]] (rys. 1, fot. 1-6). Zaliczany jest do sztucznych jezior, których misy powstały po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych (piasków czwartorzędowych). Jezioro zostało oficjalnie udostępnione do użytkowania 27 czerwca 1970 r.<ref>https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo</ref> Przeprowadzenie rekultywacji wyrobiska w kierunku wodnym okazało się najbardziej optymalnym rozwiązaniem z uwagi na pojawienie się w dnie niecki wypływu wód podziemnych<ref>A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Zakwaszenie wody zbiornika Nakło-Chechło (gmina Świerklaniec) – próba wyjaśnienia przyczyn, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1999, vol. 25, nr 4, s. 65-80. </ref>. Zbiornik zlokalizowany jest na terenie zlewni [[Brynica|Brynicy]], która jest prawobrzeżnym dopływem [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]]<ref>[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: Encyklopedia Województwa Śląskiego, t. 3 (2016).]]</ref>.

Uwzględniając podział fizycznogeograficzny obszaru Polski można stwierdzić, że zbiornik Nakło-Chechło oraz jego zlewnia położone są na terenie mezoregionu [[Garb Tarnogórski]], który stanowi północną część makroregionu [[Wyżyna Śląska]]. Z kolei ta jednostka jest częścią podprowincji [[Wyżyna Śląsko-Krakowska]], która należy do prowincji Wyżyny Polskie<ref>J. Kondracki: Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998, s. 470.</ref>. Dokładne położenie geograficzne zbiornika wyznaczają następujące współrzędne geograficzne: 50º28’05’’N i 18º54’49’’E<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 20.</ref>. Tereny w bezpośrednim otoczeniu jeziora porasta duży kompleks lasów iglastych.

Pod względem administracyjnym zbiornik w całości położony jest na terenie gminy Świerklaniec, przy jej północno-zachodnich granicach. Na południe od jeziora znajduje się wieś Nowe Chechło. Na północy położone są miejskie tereny [[Miasteczko Śląskie|Miasteczka Śląskiego]], natomiast na zachodzie zlokalizowany jest największy na tych terenach ośrodek miejski w postaci [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Gór]]. Na zachód od jeziora przebiega droga wojewódzka nr 908 oraz ważna linia kolejowa z imponujących rozmiarów bocznicą kolejową, która bierze początek w Tarnowskich Górach.

==Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna==
[[Plik:Fot. 1. Zachodnia część zbiornika Nakło-Chechło (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 1. Zachodnia część zbiornika Nakło-Chechło (fot. M. Rzętała).]]

Po zlodowaceniach, które pojawiały się w okresie plejstocenu, pozostały na tych terenach miąższe pokrywy osadów w postaci piasków i żwirów wodnolodowcowych. Tego typu złoża naturalnych surowców mineralnych były przedmiotem intensywnej i powszechnej eksploatacji na terenie województwa śląskiego. Piaski czwartorzędowe były pozyskiwane w sposób odkrywkowy na potrzeby wgłębnego górnictwa węgla kamiennego, który również był i nadal jest eksploatowany na obszarze województwa. Piaski wykorzystywano w celach podsadzkowych we wspomnianych kopalniach węgla kamiennego. Wypełniano nim puste przestrzenie powstałe po wybranym złożu w celu ograniczenia negatywnych skutków naruszenia górotworu, które powszechnie ujawniały się w postaci osiadania i zapadania gruntu. Bardzo duże zapotrzebowanie na piaski podsadzkowe charakteryzowało drugą połowę XX w. kiedy to górnictwo węgla kamiennego osiągnęło maksymalne wydobycie<ref>M. Tkocz: Zmiany w funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego w Polsce po roku 1989, w: „Acta Geographica Silesiana” 2007, nr 2, s. 51-58.</ref>. Dlatego też z tych powodów w latach 60. XX w. rozpoczęto pozyskiwanie na tym terenie piasków podsadzkowych. Eksploatacja złoża prowadzona była przez kilka lat do 1968 r. Po zakończeniu działalności wydobywczej konieczne było przeprowadzenie prac rekultywacyjnych powstałej odkrywki. Już na tym etapie podjęto decyzję o utworzeniu sztucznego jeziora. Taki kierunek rekultywacji okazał się najbardziej optymalnym rozwiązaniem z uwagi na obecność wypływu wód podziemnych w dnie zagłębienia. Aby można było bezpiecznie korzystać ze zbiornika odpowiednio ukształtowano misę jeziora. Na jego obrzeżach posiano łubin, który po zaoraniu miał stanowić użyźnienie jałowych piasków. Następnie na tak przygotowanym podłożu wysiano trawy, które miały choć w pewnym stopniu utrwalić luźne podłoże. Kolejnym krokiem było zaprzestanie odwadniania niecki za pomocą pomp. W tym czasie zbiornik zaczął się samoczynnie i systematycznie napełniać spływającymi wodami podziemnymi i powierzchniowymi pochodzącymi z opadów atmosferycznych. Na ostatnim etapie prac została wykonana infrastruktura drogowa w postaci ul. Rekreacyjnej, która otacza jezioro od południa, wschodu i północy. Oficjalne otwarcie i oddanie do powszechnego użytkowania jeziora nastąpiło 27 czerwca 1970 roku<ref>https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo </ref>.

Zbiornik Nakło-Chechło, którego powierzchnia powszechnie w literaturze określana jest na około 90 ha zaliczany jest do jednych z większych poeksploatacyjnych jezior w [[Górny Śląsk|regionie górnośląskim]]<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 171.</ref>. Ostatnie szczegółowe badania przeprowadzone w tym zakresie wykazały, że powierzchnia jeziora w 2009 r. wynosiła 83,54 ha (tab. 1). Wyznaczone zostały także pozostałe parametry, które dotyczą wskaźników opisujących powierzchnię zbiornika i ukształtowanie jego dna. Długość linii brzegowej osiąga 5,87 km, co daje jej rozwinięcie równe 1,81. Długość jeziora wynosi 2,1 km, szerokość maksymalna 0,8 km. Oś zbiornika ma generalnie przebieg o orientacji NW-SE<ref>A. Pradela, B. Pielorz, M. Solarski: Charakterystyka morfometryczna zbiornika Nakło-Chechło, w: „Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych” 2012, nr 44, s. 64-70.</ref>. Misa zbiornika ma charakterystyczny kształt, który jak w przypadku innych tego typu jezior, nawiązuje do ukształtowania powierzchni dawnych pól eksploatacji piasku<ref>M. A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 147.</ref>. Zachodnia, bardziej otwarta część zbiornika jest nieco płytsza. W tym sektorze głębokość nie przekracza 4,5 m, a strefę brzegową cechują niewielkie spadki dna do 15°. We wschodniej, bardziej zwartej i wydłużonej części jeziora pojawiają się nieco większe głębokości. W najbardziej na wschód wysuniętym sektorze jeziora występuje maksymalna głębokość 5,5 m. Jednocześnie jest to strefa, gdzie możliwy jest odpływ wód z Nakła-Chechła do Potoku spod Chechła. Najprawdopodobniej w miejscu tym funkcjonowały zainstalowane pompy odwadniające wyrobisko w czasie eksploatacji złoża. Niewielka szerokość tej części zbiornika oraz obecność znacznych głębokości przekłada się na większe spadki dna, które w strefie brzegowej wynoszą nawet 35°. Objętość zretencjonowanych wód określona została w ilości 2,1 mln m3. Wyznaczony wskaźnik głębokościowy wynoszący 0,45 świadczy o tym, że misa zbiornika ma kształt wypukły<ref>A. Pradela, B. Pielorz, M. Solarski: Charakterystyka morfometryczna zbiornika Nakło-Chechło, w: „Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych” 2012, nr 44, s. 64-70.</ref>. Cechą wyróżniająco jezioro jest obecność wyspy, która znajduje się w jego wschodniej części. Sama wyspa ma kształt zbliżony do wydłużonej kropli i nawiązuje do głównej osi jeziora.
[[Plik:Fot. 2. Zbiornik Chechło-Nakło – widok z południowego brzegu w kierunku północnym (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 2. Zbiornik Chechło-Nakło – widok z południowego brzegu w kierunku północnym (fot. M. Rzętała).]]

{| class="wikitable"
! Parametr!! Wartość parametru
|-
| Powierzchnia || 0,8354 km2
|-
| Długość || 2,1 km
|-
| Szerokość maksymalna || 0,8 km
|-
| Szerokość średnia || 0,397 km
|-
| Wskaźnik wydłużenia || 2,62
|-
| Długość linii brzegowej || 5,87 km
|-
| Rozwinięcie linii brzegowej || 1,81
|-
| Uwyspienie || 1,6%
|-
| Pojemność || 2,1 mln m3
|-
| Głębokość średnia || 2,5 m
|-
| Głębokość maksymalna || 5,5 m
|-
| Wskaźnik głębokościowy || 0,45
|-
| Wskaźnik rozwinięcia objętości || 1,36
|-
| Wskaźnik zwartości || 0,025
|-
| Wskaźnik otwartości jeziora || 33,4
|}
Tabela 1. Parametry morfometryczne zbiornika Nakło-Chechło w 2012 roku<ref>Tamże.</ref>.

W obrębie zbiornika Nakło-Chechło występuje niewiele elementów, które można zaliczyć do zabudowy hydrotechnicznej. Najistotniejszą tego typu budowlą jest betonowy jaz znajdujący się w najbardziej na wschód wysuniętej części jeziora. Konstrukcja ta została wybudowana w 1973 r. w celu podpiętrzenia wody, co miało skutkować uzyskaniem większej powierzchni jeziora. Rzędna przelewu została ustalona na poziomie 290 m n.p.m. Na podstawie analizy map topograficznych można stwierdzić, że poziom wody w zbiorniku w przeszłości kształtował się na rzędnej 289,3 m n.p.m., nie osiągając rzędnej przelewu. Jaz został wykonany jako konstrukcja betonowa o szerokości 1 m. W jego środkowej części dodatkowo znajduje się metalowa zasuwa. Do upustu prowadzi kilkumetrowej długości wybetonowany kanał, który posiada przedłużenie poniżej przelewu. W niedalekiej odległości od przelewu nad kanałem znajduje się mostek w ciągu ulicy Rekreacyjnej.

W strefie brzegowej zbiornika Nakło-Chechło znajdują się liczne umocnienia w postaci pomostów służących do cumowania kajaków, rowerów wodnych, łódek i żaglówek. Najczęściej tego typu instalacje zlokalizowane są na południowym brzegu jeziora. Na brzegu w północno-wschodnim sektorze zbiornika znajdowała się platforma widokowa wsparta na betonowych podporach. Jednak podjęto decyzję o jej demontażu. Rozbiórkę pomostu można było obejrzeć w ramach programu pt. „Złomowisko Pl”, który emitowany był na kanale Discovery Channel Polska.

==Cechy wód jeziornych==
[[Plik:Fot. 3. Wschodnia część zbiornika Chechło-Nakło (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 3. Wschodnia część zbiornika Chechło-Nakło (fot. M. Rzętała).]]

===Wahania stanów wody i retencja jeziorna===

Pomimo zainstalowania w strefie odpływu ze zbiornika betonowego jazu, możliwości regulacji poziomu wody są niewielkie. W czasie wieloletniego funkcjonowania zbiornika nie odnotowano sytuacji, kiedy to poziom wody w jeziorze był sztucznie regulowany przez człowieka. Z danych literaturowych wynika, że rzędna przelewu nie została osiągnięta przez poziom wody w zbiorniku. Stany wody w zbiorniku regulowane są zasadniczo przez czynniki naturalne. W początkowym okresie zbiornik posiadał dopływ, który zasilany był wodami pochodzącymi z odwadniania terenu za pośrednictwem sieci rowów melioracyjnych. W tym okresie zbiornik posiadał odpływ, który uchodził do cieków zasilających [[Zbiornik Kozłowa Góra|zbiornik Kozłowa Góra]] położony na południowy-wschód od Nakła-Chechła<ref>W. Oleś, R. Szlęk: Zmiany jakości wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 1991-2000. Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – procesy przyrodnicze oraz znaczenie społeczno-gospodarcze, Sosnowiec 2005, s. 165-172.</ref>.

W ostatnich kilkunastu latach stwierdzono zanik dopływu i odpływu z misy zbiornika, co niewątpliwie związane jest z wyraźnym obniżeniem pierwszego poziomu wód gruntowych na tych terenach. Brak przepływowości zbiornika w istotny sposób wpływa na stabilizację poziomu wody w jeziorze, z tendencją do powolnego obniżania notowanych stanów. W ciągu roku obserwuje się jedynie sezonowe wahania stanów wody, które wynikają z naturalnej cyrkulacji wód w zlewni.

===Warunki termiczno-tlenowe===

Zmienność temperatury wody w jeziorach i sztucznych zbiornikach wodnych jest podstawową cechą fizyczną, która cechuje środowisko wodne. Odnosi się to zwłaszcza do warstwy przypowierzchniowej ale także jej pionowego rozkładu, które są najważniejszą cechą ustroju termicznego. Wyjątkowym i nierozerwalnym elementem w umiarkowanych szerokościach geograficznych jest występowanie zjawisk lodowych. Reżim termiczny jeziora należy traktować jako charakterystyczny zespół uwarunkowań, będący efektem dopływu i odpływu strumienia energii w wyniku procesów i mechanizmów zachodzących między jeziorem i jego otoczeniem<ref>R. Skowron: Zróżnicowanie i zmienność wybranych elementów reżimu termicznego wody w jeziorach na niżu polskim, Toruń 2011, s. 345.</ref>. W jeziorach i sztucznych zbiornikach wodnych w przebiegu rocznym występuje wyraźna zależność temperatury wód powierzchniowych od zmian temperatury powietrza. Natomiast stan nasycenia wody tlenem zasadniczo zależy od jej temperatury i nawiązuje także do jej rozkładu w pionie. W teorii w czasie homotermii nasycenie w pionie powinno być stałe. W ciepłej porze roku jest ono minimalne przy powierzchni, a zimą maksymalne. Na przedstawiony układ dosyć istotnie wpływają procesy fotosyntezy, w wyniku których ilość tlenu ulega wyraźnym modyfikacjom<ref>A. Choiński: Limnologia fizyczna Polski, Poznań 2007, s. 547.</ref>.

Zbiornik Nakło-Chechło zaliczany jest do płytkich jezior, które są traktowane jako polimiktyczne z częstszym występowaniem układów homotermicznych wywoływanych przede wszystkim miksją wiatrową<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 47.</ref>. Wykonane w 1996 r. pomiary temperatury wód powierzchniowych i przy dnie jeziora potwierdzają tego typu spostrzeżenia. W tym czasie zazwyczaj temperatura wód całej warstwy wody była na wyrównanym poziomie. Jedynie w okresie występowania pokrywy lodowej na zbiorniku stwierdzono niewielkie różnice w termice wód w pionie. Natomiast w ciągu roku temperatura wód wyraźnie nawiązywała do temperatury powietrza. Minimalne wartości wynoszące około 1℃ były charakterystyczne dla stycznia i lutego, a maksimum na poziomie 21,3℃ zanotowano na początku lipca. Jesienią rozpoczął się proces szybkiej utraty zakumulowanego ciepła. We wrześniu temperatura wód osiągnęła 13℃, w listopadzie 8℃, a na początku grudnia spadła do 4℃<ref>A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody zbiornika Nakło-Chechło, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 2000, vol. 26, nr 3, s. 101-123.</ref>. Podobne zależności stwierdzono w ciepłej porze roku (od kwietnia do września) w wieloleciu 2006-2010. Najniższe temperatury wód występowały w kwietniu (średnia 12,1℃), maksymalne notowano w lipcu (średnia 22,6℃), a następnie obserwowano powolny ich spadek. Nie stwierdzono istotnych różnic w termice wód powierzchniowych pomiędzy poszczególnymi sektorami jeziora. Zaznacza się natomiast dosyć duża różnica w temperaturze wód pomiędzy poszczególnymi sezonami badawczymi. W ciepłym półroczu okresu 2006-2010 najniższa temperatura na poziomie 8,5℃ została zanotowana w kwietniu 2010 r. Maksymalna zaś została pomierzona w lipcu 2006 r i wynosiła 27,6℃<ref>B. Pielorz: Funkcjonowanie zbiornika Nakło-Chechło, Sosnowiec 2012 s. 95 [maszynopis].</ref>.

Zawartość tlenu w wodzie zbiornika wyraźnie nawiązuje do zmian jej temperatury. W 1996 r. największe nasycenie wody tlenem cechowało miesiące zimowe, kiedy to w styczniu i lutym jego stężenie wynosiło około 14 mg O2/dm3. Minimalne wartości były charakterystyczne dla czerwca i lipca, gdy oscylowały na poziomie około 8 mg O2/dm3. Następnie obserwowano stopniowy wzrost do 11,5 mg O2/dm3 w grudniu<ref> A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody zbiornika Nakło-Chechło, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 2000, vol. 26, nr 3, s. 101-123.</ref>. Analogiczne zależności stwierdzono w ciepłym półroczu okresu 2006-2010<ref>B. Pielorz: Funkcjonowanie zbiornika Nakło-Chechło, Sosnowiec 2012 s. 95 [maszynopis].</ref>.

Zawartość tlenu w wodach jeziornych może ulegać sezonowym, dynamicznym zmianom. Dowodzi tego zróżnicowanie stwierdzone w wieloleciu 1991-2000. Maksymalna zawartość tlenu rozpuszczonego w wodzie zbiornika Nakło-Chechło wystąpiła w lipcu 1992 r. i osiągnęła 17,6 mg O2/dm3, a minimum na poziomie 6,0 mg O2/dm3 stwierdzono w sierpniu 1995 r.<ref>W. Oleś, R. Szlęk: Zmiany jakości wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 1991-2000. Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – procesy przyrodnicze oraz znaczenie społeczno-gospodarcze, Sosnowiec 2005, s. 165-172.</ref>

===Właściwości fizyko-chemiczne wody===
[[Plik:Fot. 4. Zbiornik Nakło-Chechło - widok w kierunku wschodnim (fot. M. Solarski).JPG|400px|thumb|right|Fot. 4. Zbiornik Nakło-Chechło – widok w kierunku wschodnim (fot. M. Solarski).]]

Cechy fizyko-chemiczne wód powierzchniowych są bardzo zmienne w czasie i zależą od szeregu czynników przyrodniczych i antropogenicznych. W największym stopniu decydują o tym: cechy budowy geologicznej zlewni, wielkość i rozkład opadów, ukształtowanie i pokrycie terenu, zagospodarowanie zlewni (zróżnicowana intensywność antropopresji)<ref> J. Dojlido, W. Dożańska, W. Hermanowicz, B. Koziorowski, J. Zerbe: Fizyczno-chemiczne badanie wody i ścieków, Warszawa 1999, s. 558.</ref>.

Zbiornik Nakło-Chechło odznacza się stosunkowo dobrą jakością wody, na co wskazują wyniki wielu badań, które wykonywane były przez szereg lat<ref>M. Kostecki: Acidotrofia zbiornika Nakło-Chechło – próba wyjaśnienia przyczyn, w: Materiały XVI Sympozjum „Problemy ochrony, zagospodarowania i rekultywacji antropogenicznych zbiorników wodnych”, Zabrze 1995, s. 301-322; A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Zakwaszenie wody zbiornika Nakło-Chechło (gmina Świerklaniec) – próba wyjaśnienia przyczyn, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1999, vol. 25, nr 4, s. 65-80; A. Domurad, M. Kostecki: Przemiany podstawowych form azotu i fosforu w zbiorniku antropogenicznym Nakło-Chechło. „Archiwum Ochrony Środowiska” 2003, vol. 29, nr 1, s. 45-63; W. Oleś, R. Szlęk: Zmiany jakości wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 1991-2000. Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – procesy przyrodnicze oraz znaczenie społeczno-gospodarcze, Sosnowiec 2005, s. 165-172.</ref>. Znamienny dla tego sztucznego jeziora jest problem zakwaszenia jego wód, który należy traktować jako jeden z ciekawszych przykładów w skali województwa śląskiego (tab. 2). W obrębie jeziora występują warunki, które sprzyjają procesowi zakwaszenia wody. Zasadnicze znaczenie ma położenie misy zbiornika w kompleksie piaszczystych utworów o polodowcowym charakterze, które budują całą zlewnię. Jest to materiał o kwaśnym odczynie – 4,73 pH (KCl), 5,67 pH (H2O). Inne czynniki wpływające na rozwój zakwaszenia w warunkach oligotroficznych to: leśne zagospodarowanie zlewni zbiornika z dominacją drzewostanu iglastego, hydrochemiczna dominacja opadów atmosferycznych jako głównego źródła alimentacji zbiornika w wodę, użytkowanie oligotroficznego akwenu w sposób skutecznie eliminujący rozwój procesów eutrofizacyjnych, konsekwentna ochrona zbiornika przed dostawą zanieczyszczeń ze zlewni. O zakwaszeniu zbiornika Nakło-Chechło świadczą: niski odczyn wody, obecność w wodzie agresywnego dwutlenku węgla, znikome ilości nutrientów, niskie stężenia pierwiastków i związków chemicznych decydujących o mineralizacji wody<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 74.</ref>.

Problem sukcesywnego obniżania odczynu wody występował w tym zbiorniku praktycznie od początku jego funkcjonowania, jednak dopiero masowe śnięcie ryb w 1995 r. przy odczynie wody podobnym do pH 5 zwróciło na niego uwagę. W drugiej połowie lat 90. ubiegłego wieku opracowane zostały różne koncepcje zwiększenia możliwości buforowych wody zbiornika, z których najkorzystniejszą okazała się metoda dolomityzacji wód akwenu<ref>M. Kostecki, (red.): Ocena stanu jakości wody zbiornika rekreacyjnego „Nakło-Chechło”, ustalenie przyczyn katastrofalnego zakwaszenia wody oraz opracowanie sposobu ustalenia równowagi jonowej w celu zapobieżenia ujemnym skutkom acidotrofii, Zabrze 1996, s. 73 [maszynopis].</ref>. Już wstępne zabiegi rekultywacyjne przeprowadzone z zastosowaniem ok. 150 t dolomitu o granulacji 0,25-0,5 cm, odpowiadających dawce 2,5 t/ha, czyli 0,25 kg/m2, przyniosły rezultat powolnego wzrostu odczynu wody od pH < 5 utrzymującego się w okresie styczeń-lipiec 1996 r. do pH = 5,7 we wrześniu, pH = 5,85 w listopadzie i pH w zakresie 5,9-6,3 w grudniu 1996 r.<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 74.</ref>

{| class="wikitable"
! rowspan=2| Data badania
! Odczyn
! C
! colspan=2| O2
! Ca
! Mg
! Na
! K
! Cl
! SO4
! NO3
! PO4
! HCO3
|-
! [pH]
! [µS/cm]
! [mg/dm3]
! [%]
! colspan=9| [mg/dm3]
|-
| 29.04.1995 r.
| 5,32
| 193,5
| 12,9
| 100,2
| 30,5
| 15,1
| 6,1
| 2,5
| 18,1
| 44,8
| 0,3
| 0,003
| 21,4
|-
| 19.09.1995 r.
| 6,57
| 219,1
| 11,1
| 96,0
| 36,0
| 26,4
| 5,7
| 3,1
| 17,3
| 54,8
| 0,0
| 0,010
| 24,4
|-
| 27.11.1995 r.
| 5,34
| 228,0
| 9,3
| 98,0
| 30,0
| 13,2
| 5,6
| 2,8
| 20,9
| 62,0
| 0,0
| 0,009
| 15,3
|-
| 10.02.1996 r.
| 4,99
| 189,0
| 13,1
| 100,0
| 22,0
| 7,9
| 9,0
| 3,3
| 18,1
| 71,0
| 1,3
| 0,008
| 24,0
|-
| 14.05.1996 r.
| 5,37
| 191,0
| 9,3
| 97,0
| 24,0
| 24,0
| 3,8
| 2,0
| 11,6
| 43,1
| 0,0
| 0,000
| 21,4
|-
| 17.06.1996 r.
| 5,41
| 193,0
| 7,9
| 94,0
| 24,0
| 43,2
| 4,3
| 2,3
| 15,8
| 42,2
| 1,0
| 0,001
| 45,8
|-
| 21.08.1996 r.
| 6,82
| 190,0
| 8,0
| 99,9
| 34,0
| 8,4
| 2,3
| 2,0
| 16,5
| 45,6
| 0,0
| 0,001
| 15,3
|}
Tabela 2. Właściwości fizyko-chemiczne wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 19951996<ref> Tamże, s. 76.</ref>.

==Procesy brzegowe i osady denne==
[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Nakło-Chechło - widok ogólny (fot. M. Solarski).jpg|400px|thumb|right|Fot. 5. Zbiornik Nakło-Chechło – widok ogólny (fot. M. Solarski).]]

Procesy brzegowe w zbiornikach położonych na terenie województwa śląskiego są najczęściej efektem oddziaływania mechanicznego, chemicznego i biologicznego wód limnicznych na wybrzeże. Przebieg, zasięg i intensywność tych procesów zależą najczęściej od: litologii, ukształtowania i ekspozycji brzegu oraz wybrzeża, głębokości i wielkości zbiornika, falowania, roślinności, zjawisk lodowych, zasilania powierzchniowego<ref>M. A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 174.</ref>. Skutkiem procesów brzegowych są zmiany wszystkich elementów krajobrazu wybrzeży, lecz najbardziej widoczne przemiany następują w geomorfologii brzegu pozostającego w zasięgu oddziaływania falowania i strefie objętej wahaniami stanów wody. Przemiany geomorfologiczne są dokumentowane przez formy abrazyjne: klify czynne, klify martwe, zerwy darniowe, progi terasowe, przemieszczenia egzaracyjne, a także formy akumulacyjne – kosy, mierzeje, cyple, wały brzegowe.

Wieloletnie badania nad charakterem i intensywnością limnicznych procesów brzegowych w obrębie zbiorników środkowej części województwa śląskiego pozwoliły na wyróżnienie czterech etapów rozwoju strefy litoralnej, pozostających w ścisłym związku z ewolucją zbiorników<ref>A. Jaguś, M. Rzętała, M.A. Rzętała: Morfologia strefy litoralnej jako indykator ewolucji sztucznych zbiorników wodnych, w: IV Zjazd Geomorfologów Polskich „Główne kierunki badań geomorfologicznych w Polsce. Stan aktualny i perspektywy”, Lublin 1998, s. 413-414.</ref>. Abrazja jako pierwsze stadium rozwoju brzegów jest typowa dla zbiorników znajdujących się na etapie rozwoju młodocianego. W drugim etapie rozwoju brzegów, tzw. stadium abrazyjno-akumulacyjnym, wyrównywana jest linia brzegowa. Brzegi nadal są abradowane, litoralny transport materiału rozpoczyna tworzenie wielu form akumulacyjnych, np. kos i mierzei, wzdłuż brzegowych wałów mineralnych i organicznych, cypli piaszczystych, ławic przybrzeżnych. Coraz większą rolę w utrwalaniu rzeźby zaczyna odgrywać pokrywa roślinna. Stadium to jest typowe dla zbiornika Nakło-Chechło. Trzeci etap rozwoju brzegów, tzw. akumulacyjny, cechuje wielokierunkowa alokacja osadów litoralnych. Ostatni etap, tzw. biogeniczny, to intensywny przyrost masy roślinnej w konsekwencji procesów sedymentacyjnych i sedentacyjnych w nadwodnej i podwodnej części strefy litoralnej<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 111.</ref>.

Zasadnicze znaczenie w przypadku zbiornika Nakło-Chechło ma utworzenie jego misy w piaszczystych osadach pochodzenia wodno-lodowcowego. Jest to materiał o przewadze frakcji piaszczystej (>1,0 mm – 19,6%, 1,0-0,5 mm – 34,5%, 0,5-0,25 mm – 34,1%, 0,25-0,1 mm – 7,1%, 0,1-0,02 mm – 2,3%, < 0,02 mm – 1,8%)<ref>Tamże, s. 74.</ref>. Pomimo stosunkowo dużej powierzchni jest to płytki zbiornik i możliwości rozwoju intensywnego falowania są niewielkie. Niesprzyjający jest również kształt jeziora, który mocno zwęża się we wschodniej części. Względnie stały poziom wody także wpływa na ograniczony zasięg oddziaływania horyzontu wód limnicznych na brzegi zbiornika Ograniczenie rozwoju procesów brzegowych zostało w istotny sposób zmodyfikowane już na etapie oddawania jeziora do użytkowania, kiedy to jego strefa brzegowa została utrwalona poprzez obsianie roślinnością trawiastą.

Pod względem hipsometrycznym na całej długości zbiornika Nakło-Chechło występują brzegi klasyfikowane jako płaskie. Natomiast w ujęciu typologii geomorfologicznej brzegów stwierdzono dominację brzegów akumulacyjnych nad tymi, które określane są jako neutralne i abrazyjne. Uwzględniając rodzaj i stopień pokrycia brzegów przez roślinność w ich obrębie wydzielono odcinki: płaskie (plażowe), trawiaste, szuwarowe oraz krzewiaste i drzewiaste<ref>M. A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 50-51, 126-129.</ref>. Spośród form najczęściej występują klasyczne plaże, które dominują zwłaszcza na południowym brzegu jeziora. Miejscami znajdują się także na północnym brzegu zbiornika. Odcinki utrwalone przez roślinność trawiastą podlegają podmywaniu, co prowadzi do powstawania tzw. zerw darniowych o niewielkich rozmiarach. Do mikroform identyfikowanych w strefie brzegowej Nakła-Chechła można zaliczyć mikroterasy rozwijające się zwłaszcza w obrębie odcinków plażowych, które dokumentują zmienny poziom wody. Z uwagi na swoje niewielkie rozmiary ulegają one szybkiemu zatarciu w rzeźbie. W południowo-zachodnim sektorze zbiornika występuje piaszczysty cypel, który jednak nie jest klasyczną tego typu formą, a stanowi pozostałość z etapu eksploatacji i następnie technicznego kształtowania strefy brzegowej przyszłego zbiornika.

Funkcjonowanie w środowisku zbiornika Nakło-Chechło od zaledwie kilkudziesięciu lat sprawia, że miąższość pokrywy osadów dennych jest bardzo niewielka. Jedynie w strefach tzw. głęboczków może gromadzić się nieco grubsza ich warstwa rzędu kilku cm. Skład granulometryczny osadów dennych zbiornika Nakło-Chechło warunkowany jest wspomnianym charakterem macierzystego podłoża, w którym powstał zbiornik. Z tych też powodów największy udział przypada na frakcję piaszczystą, która stanowi udział aż na poziomie 97,3%. Frakcja pylasta oraz ziarna o średnicy mniejszej od 0,02 mm odgrywają marginalne znaczenie. Opisując skład i właściwości fizykochemiczne osadów zbiornika należy stwierdzić, że dominuje krzemionka (SiO2) stanowiąca udział na poziomie nieco przekraczającym 60%. Straty prażenia będące wyrazem zawartości substancji organicznych nie przekraczają 13,6%<ref>Tamże, s. 76-78.</ref>. Pozostałe związki chemiczne stanowiące skład podstawowy osadów to: Al.2O3 – 12,91%, Fe2O3¬ – 6,04%, MnO – 0,06%, MgO – 0,65%, CaO – 0,73%, Na2O – 0,69%, K2O – 1,98%, TiO2 – 0,61%, P2O5 – 0,16%<ref>Tamże. s. 76-79.</ref>. Pierwiastki śladowe w osadach dennych tego zbiornika są reprezentowane średnio przez: Pb – 498 mg/kg, Zn – 1420 mg/kg, Cd – 18 mg/kg, Cu – 71 mg/kg, Cr – 89 mg/kg, Ni – 50 mg/kg, Co – 22 mg/kg, S – 0,6%<ref>Tamże, s. 80-88.</ref>.

==Znaczenie zbiornika==
[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Nakło-Chechło (fot. M. Solarski).JPG|400px|thumb|right|Fot. 6. Zbiornik Nakło-Chechło (fot. M. Solarski).]]

Większość zbiorników wodnych, które tworzone są przez człowieka już na etapie projektowym ma ściśle określone funkcje gospodarcze i społeczne. Utworzenie sztucznego jeziora wpływa również na środowisko przyrodnicze. Zbiornik Nakło-Chechło powstał w wyniku rekultywacji w kierunku wodnym dawnego wyrobiska piasków podsadzkowych, dlatego też funkcje, które miał pełnić zostały przypisane już w trakcie jego budowy. Zdecydowano, że nowy zbiornik będzie doskonałym miejscem wypoczynku i rekreacji. Od samego początku stał się popularnym miejscem uprawiania szeregu sportów związanych z wodą, zwłaszcza przez mieszkańców pobliskich dużych miejscowości takich jak: [[Tarnowskie Góry]], Miasteczko Śląskie, [[Piekary Śląskie]], [[Siemianowice Śląskie]], [[Bytom]], [[Radzionków]], [[Ruda Śląska]], [[Zabrze]], a z uwagi na dobre skomunikowanie nawet [[Gliwice]]. Przez wiele lat do 31 marca 2015 r. zbiornik zarządzany był przez samorządowy zakład budżetowy – Gminny Ośrodek Rekreacji w Świerklańcu. Jednak ze względu na trudności finansowe został zlikwidowany. Od tego czasu utrzymaniem jeziora zajmują się Zakład Wodociągów i Kanalizacji w Świerklańcu oraz gmina Świerklaniec<ref>https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo</ref>.

O dużej atrakcyjności turystyczno-wypoczynkowej zbiornika Nakło-Chechło decyduje przede wszystkim bardzo dobra jakość jego wód. W okresie letnim stan jakościowy środowiska wodnego systematyczne badany jest przez Powiatową Stację Sanitarno-Epidemiologiczną w Bytomiu. Wody badane są zwłaszcza w miejscach zorganizowanych kąpielisk, w obrębie których w sposób bezpieczny można korzystać z jeziora. Na brzegach zbiornika Nakło-Chechło funkcjonuje kilka tego typu miejsc. Plażowanie popularne jest zwłaszcza na południowym brzegu, a także miejscami na północy. Niewielka plaża funkcjonuje również na wspomnianym cyplu, w południowo-zachodnim sektorze zbiornika. Odcinki przeznaczone do zorganizowanego plażowania nadzorowane są przez wykfalifikowanych pracowników WOPR. W sezonie zwiększonego ruchu turystycznego wody jeziora patrolowane są przez patrol policji, która dysponuje łodzią motorową. Na zalesionych terenach, w bliskim sąsiedztwie zbiornika wybudowano wiele ośrodków wypoczynkowych, które dysponują dużą bazą noclegową. Budynki mają najczęściej charakter domków letniskowych, które wykorzystywane są zazwyczaj w okresie wakacyjnym. Część budynków jest wykorzystywana przez cały rok, jednak w chłodnej porze roku popularność zbiornika jest zdecydowanie mniejsza. Latem popularne jest pole namiotowe zlokalizowane w południowo-zachodnim rejonie zbiornika. Duża atrakcyjność turystyczno-rekreacyjna Nakła-Chechła sprawiła, że nad jego brzegami dosyć dobrze rozwinęła się również baza gastronomiczna. Są to najczęściej otwierane sezonowo bary. Tylko część z nich ma charakter restauracji, które zazwyczaj funkcjonują przy całorocznych ośrodkach wypoczynkowych.

Na jeziorze możliwe jest uprawianie sportów wodnych, przede wszystkim z wykorzystaniem kajaków, rowerów wodnych, łódek i żaglówek. Nad jeziorem swoją siedzibę ma Klub Żeglarski „Alga”. Jezioro popularne jest również wśród wędkarzy. W południowo-zachodniej części znajduje się przystań wędkarska Koła Polskiego Związku Wędkarskiego Koła nr 59 Tarnowskie Góry. Wędkowanie dozwolone jest na odcinkach brzegu, gdzie nie odbywa się plażowanie a także z łódek, które można wypożyczyć na terenie wspomnianej przystani. Całkowity zakaz wędkowania dotyczy wyspy i strefy uznawanej za tarlisko, która znajduje się w zachodniej części zbiornika. Z pośród gatunków ryb żyjących w wodach jeziora najczęściej poławiane są przez wędkarzy: karpie, liny, płocie, wzdręgi, leszcze, karasie, jazie, szczupaki, okonie i węgorze.

==Bibliografia==
#Choiński A.: Limnologia fizyczna Polski, Poznań 2007.
#Dojlido J., Dożańska W., Hermanowicz W., Koziorowski B., Zerbe J.: Fizyczno-chemiczne badanie wody i ścieków, Warszawa 1999.
#Domurad A., Kostecki M.: Przemiany podstawowych form azotu i fosforu w zbiorniku antropogenicznym Nakło-Chechło, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 2003, vol. 29, nr 1, s. 45-63.
#Domurad A., Kostecki M., Kowalski E., Kozłowski J.: Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody zbiornika Nakło-Chechło, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 2000, vol. 26, nr 3, s. 101-123.
#Domurad A., Kostecki M., Kowalski E., Kozłowski J.: Zakwaszenie wody zbiornika Nakło-Chechło (gmina Świerklaniec) – próba wyjaśnienia przyczyn, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1999, vol. 25, nr 4, s. 65-80.
#Gromiec (red.): Materiały XVI Sympozjum „Problemy ochrony, zagospodarowania i rekultywacji antropogenicznych zbiorników wodnych”. Zabrze, 15-16.11.1995 r., Zabrze 1995, s. 301-322.
#Jaguś A., Rzętała M., Rzętała M.A.: Morfologia strefy litoralnej jako indykator ewolucji sztucznych zbiorników wodnych, w: IV Zjazd Geomorfologów Polskich „Główne kierunki badań geomorfologicznych w Polsce. Stan aktualny i perspektywy”, Lublin 1998, s. 413-414.
#Kondracki J.: Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998.
#Kostecki M.: Acidotrofia zbiornika Nakło-Chechło – próba wyjaśnienia przyczyn. w: M. J.
#Kostecki M. (red.): Ocena stanu jakości wody zbiornika rekreacyjnego „Nakło-Chechło”, ustalenie przyczyn katastrofalnego zakwaszenia wody oraz opracowanie sposobu ustalenia równowagi jonowej w celu zapobieżenia ujemnym skutkom acidotrofii, Zabrze 1996 [maszynopis].
#Oleś W., Szlęk R.: Zmiany jakości wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 1991-2000, w: Jankowski A. T., Rzętała M. (red.): Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – procesy przyrodnicze oraz znaczenie społeczno-gospodarcze, Sosnowiec 2005, s. 165-172.
#Pielorz B.: Funkcjonowanie zbiornika Nakło-Chechło, Sosnowiec 2012 [maszynopis].
#Pielorz B., Pradela A., Solarski M.: Charakterystyka morfometryczna zbiornika Nakło-Chechło. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, nr 44, Sosnowiec-Katowice 2012, s. 64-70.
#Rzętała M.: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.
#Rzętała M.A.: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014.
#Skowron R.: Zróżnicowanie i zmienność wybranych elementów reżimu termicznego wody w jeziorach na Niżu Polskim, Toruń 2011.
#Tkocz M.: Zmiany w funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego w Polsce po roku 1989, w: „Acta Geographica Silesiana” 2007, nr 2. s. 51-58.

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==
[https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo]

[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego”, t. 3 (2016).]]

==Zobacz też==
[[Zlewnia Przemszy]]

[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Wody podziemne]]

[[Górnośląskie Pojezierze Antropogeniczne]]

Zbiornik Międzybrodzki

2026-05-17T07:40:17Z

Praktykant: /* Przypisy */

Zbiornik Nakło-Chechło

2026-05-17T07:37:11Z

Praktykant: /* Przypisy */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 8 (2021)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[Dr Maksymilian Solarski]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 8 (2021)|TOM: 8 (2021)]]
[[Plik:Chechło rys.1.jpg|500px|thumb|right|Rys. 1. Lokalizacja zbiornika Chechło-Nakło: 1 – zbiorniki wodne, 2 – cieki powierzchniowe, 3 – ważniejsze drogi, 4 – koleje, 5 – granice jednostek administracyjnych, 5 – śluzy.]]

Zbiornik Nakło-Chechło znajduje się w środkowej części [[Województwo śląskie}województwa śląskiego]] (rys. 1, fot. 1-6). Zaliczany jest do sztucznych jezior, których misy powstały po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych (piasków czwartorzędowych). Jezioro zostało oficjalnie udostępnione do użytkowania 27 czerwca 1970 r.<ref>https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo</ref> Przeprowadzenie rekultywacji wyrobiska w kierunku wodnym okazało się najbardziej optymalnym rozwiązaniem z uwagi na pojawienie się w dnie niecki wypływu wód podziemnych<ref>A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Zakwaszenie wody zbiornika Nakło-Chechło (gmina Świerklaniec) – próba wyjaśnienia przyczyn, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1999, vol. 25, nr 4, s. 65-80. </ref>. Zbiornik zlokalizowany jest na terenie zlewni [[Brynica|Brynicy]], która jest prawobrzeżnym dopływem [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]]<ref>[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: Encyklopedia Województwa Śląskiego, t. 3 (2016).]]</ref>.

Uwzględniając podział fizycznogeograficzny obszaru Polski można stwierdzić, że zbiornik Nakło-Chechło oraz jego zlewnia położone są na terenie mezoregionu [[Garb Tarnogórski]], który stanowi północną część makroregionu [[Wyżyna Śląska]]. Z kolei ta jednostka jest częścią podprowincji [[Wyżyna Śląsko-Krakowska]], która należy do prowincji Wyżyny Polskie<ref>J. Kondracki: Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998, s. 470.</ref>. Dokładne położenie geograficzne zbiornika wyznaczają następujące współrzędne geograficzne: 50º28’05’’N i 18º54’49’’E<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 20.</ref>. Tereny w bezpośrednim otoczeniu jeziora porasta duży kompleks lasów iglastych.

Pod względem administracyjnym zbiornik w całości położony jest na terenie gminy Świerklaniec, przy jej północno-zachodnich granicach. Na południe od jeziora znajduje się wieś Nowe Chechło. Na północy położone są miejskie tereny [[Miasteczko Śląskie|Miasteczka Śląskiego]], natomiast na zachodzie zlokalizowany jest największy na tych terenach ośrodek miejski w postaci [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Gór]]. Na zachód od jeziora przebiega droga wojewódzka nr 908 oraz ważna linia kolejowa z imponujących rozmiarów bocznicą kolejową, która bierze początek w Tarnowskich Górach.

==Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna==
[[Plik:Fot. 1. Zachodnia część zbiornika Nakło-Chechło (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 1. Zachodnia część zbiornika Nakło-Chechło (fot. M. Rzętała).]]

Po zlodowaceniach, które pojawiały się w okresie plejstocenu, pozostały na tych terenach miąższe pokrywy osadów w postaci piasków i żwirów wodnolodowcowych. Tego typu złoża naturalnych surowców mineralnych były przedmiotem intensywnej i powszechnej eksploatacji na terenie województwa śląskiego. Piaski czwartorzędowe były pozyskiwane w sposób odkrywkowy na potrzeby wgłębnego górnictwa węgla kamiennego, który również był i nadal jest eksploatowany na obszarze województwa. Piaski wykorzystywano w celach podsadzkowych we wspomnianych kopalniach węgla kamiennego. Wypełniano nim puste przestrzenie powstałe po wybranym złożu w celu ograniczenia negatywnych skutków naruszenia górotworu, które powszechnie ujawniały się w postaci osiadania i zapadania gruntu. Bardzo duże zapotrzebowanie na piaski podsadzkowe charakteryzowało drugą połowę XX w. kiedy to górnictwo węgla kamiennego osiągnęło maksymalne wydobycie<ref>M. Tkocz: Zmiany w funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego w Polsce po roku 1989, w: „Acta Geographica Silesiana” 2007, nr 2, s. 51-58.</ref>. Dlatego też z tych powodów w latach 60. XX w. rozpoczęto pozyskiwanie na tym terenie piasków podsadzkowych. Eksploatacja złoża prowadzona była przez kilka lat do 1968 r. Po zakończeniu działalności wydobywczej konieczne było przeprowadzenie prac rekultywacyjnych powstałej odkrywki. Już na tym etapie podjęto decyzję o utworzeniu sztucznego jeziora. Taki kierunek rekultywacji okazał się najbardziej optymalnym rozwiązaniem z uwagi na obecność wypływu wód podziemnych w dnie zagłębienia. Aby można było bezpiecznie korzystać ze zbiornika odpowiednio ukształtowano misę jeziora. Na jego obrzeżach posiano łubin, który po zaoraniu miał stanowić użyźnienie jałowych piasków. Następnie na tak przygotowanym podłożu wysiano trawy, które miały choć w pewnym stopniu utrwalić luźne podłoże. Kolejnym krokiem było zaprzestanie odwadniania niecki za pomocą pomp. W tym czasie zbiornik zaczął się samoczynnie i systematycznie napełniać spływającymi wodami podziemnymi i powierzchniowymi pochodzącymi z opadów atmosferycznych. Na ostatnim etapie prac została wykonana infrastruktura drogowa w postaci ul. Rekreacyjnej, która otacza jezioro od południa, wschodu i północy. Oficjalne otwarcie i oddanie do powszechnego użytkowania jeziora nastąpiło 27 czerwca 1970 roku<ref>https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo </ref>.

Zbiornik Nakło-Chechło, którego powierzchnia powszechnie w literaturze określana jest na około 90 ha zaliczany jest do jednych z większych poeksploatacyjnych jezior w [[Górny Śląsk|regionie górnośląskim]]<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 171.</ref>. Ostatnie szczegółowe badania przeprowadzone w tym zakresie wykazały, że powierzchnia jeziora w 2009 r. wynosiła 83,54 ha (tab. 1). Wyznaczone zostały także pozostałe parametry, które dotyczą wskaźników opisujących powierzchnię zbiornika i ukształtowanie jego dna. Długość linii brzegowej osiąga 5,87 km, co daje jej rozwinięcie równe 1,81. Długość jeziora wynosi 2,1 km, szerokość maksymalna 0,8 km. Oś zbiornika ma generalnie przebieg o orientacji NW-SE<ref>A. Pradela, B. Pielorz, M. Solarski: Charakterystyka morfometryczna zbiornika Nakło-Chechło, w: „Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych” 2012, nr 44, s. 64-70.</ref>. Misa zbiornika ma charakterystyczny kształt, który jak w przypadku innych tego typu jezior, nawiązuje do ukształtowania powierzchni dawnych pól eksploatacji piasku<ref>M. A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 147.</ref>. Zachodnia, bardziej otwarta część zbiornika jest nieco płytsza. W tym sektorze głębokość nie przekracza 4,5 m, a strefę brzegową cechują niewielkie spadki dna do 15°. We wschodniej, bardziej zwartej i wydłużonej części jeziora pojawiają się nieco większe głębokości. W najbardziej na wschód wysuniętym sektorze jeziora występuje maksymalna głębokość 5,5 m. Jednocześnie jest to strefa, gdzie możliwy jest odpływ wód z Nakła-Chechła do Potoku spod Chechła. Najprawdopodobniej w miejscu tym funkcjonowały zainstalowane pompy odwadniające wyrobisko w czasie eksploatacji złoża. Niewielka szerokość tej części zbiornika oraz obecność znacznych głębokości przekłada się na większe spadki dna, które w strefie brzegowej wynoszą nawet 35°. Objętość zretencjonowanych wód określona została w ilości 2,1 mln m3. Wyznaczony wskaźnik głębokościowy wynoszący 0,45 świadczy o tym, że misa zbiornika ma kształt wypukły<ref>A. Pradela, B. Pielorz, M. Solarski: Charakterystyka morfometryczna zbiornika Nakło-Chechło, w: „Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych” 2012, nr 44, s. 64-70.</ref>. Cechą wyróżniająco jezioro jest obecność wyspy, która znajduje się w jego wschodniej części. Sama wyspa ma kształt zbliżony do wydłużonej kropli i nawiązuje do głównej osi jeziora.
[[Plik:Fot. 2. Zbiornik Chechło-Nakło – widok z południowego brzegu w kierunku północnym (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 2. Zbiornik Chechło-Nakło – widok z południowego brzegu w kierunku północnym (fot. M. Rzętała).]]

{| class="wikitable"
! Parametr!! Wartość parametru
|-
| Powierzchnia || 0,8354 km2
|-
| Długość || 2,1 km
|-
| Szerokość maksymalna || 0,8 km
|-
| Szerokość średnia || 0,397 km
|-
| Wskaźnik wydłużenia || 2,62
|-
| Długość linii brzegowej || 5,87 km
|-
| Rozwinięcie linii brzegowej || 1,81
|-
| Uwyspienie || 1,6%
|-
| Pojemność || 2,1 mln m3
|-
| Głębokość średnia || 2,5 m
|-
| Głębokość maksymalna || 5,5 m
|-
| Wskaźnik głębokościowy || 0,45
|-
| Wskaźnik rozwinięcia objętości || 1,36
|-
| Wskaźnik zwartości || 0,025
|-
| Wskaźnik otwartości jeziora || 33,4
|}
Tabela 1. Parametry morfometryczne zbiornika Nakło-Chechło w 2012 roku<ref>Tamże.</ref>.

W obrębie zbiornika Nakło-Chechło występuje niewiele elementów, które można zaliczyć do zabudowy hydrotechnicznej. Najistotniejszą tego typu budowlą jest betonowy jaz znajdujący się w najbardziej na wschód wysuniętej części jeziora. Konstrukcja ta została wybudowana w 1973 r. w celu podpiętrzenia wody, co miało skutkować uzyskaniem większej powierzchni jeziora. Rzędna przelewu została ustalona na poziomie 290 m n.p.m. Na podstawie analizy map topograficznych można stwierdzić, że poziom wody w zbiorniku w przeszłości kształtował się na rzędnej 289,3 m n.p.m., nie osiągając rzędnej przelewu. Jaz został wykonany jako konstrukcja betonowa o szerokości 1 m. W jego środkowej części dodatkowo znajduje się metalowa zasuwa. Do upustu prowadzi kilkumetrowej długości wybetonowany kanał, który posiada przedłużenie poniżej przelewu. W niedalekiej odległości od przelewu nad kanałem znajduje się mostek w ciągu ulicy Rekreacyjnej.

W strefie brzegowej zbiornika Nakło-Chechło znajdują się liczne umocnienia w postaci pomostów służących do cumowania kajaków, rowerów wodnych, łódek i żaglówek. Najczęściej tego typu instalacje zlokalizowane są na południowym brzegu jeziora. Na brzegu w północno-wschodnim sektorze zbiornika znajdowała się platforma widokowa wsparta na betonowych podporach. Jednak podjęto decyzję o jej demontażu. Rozbiórkę pomostu można było obejrzeć w ramach programu pt. „Złomowisko Pl”, który emitowany był na kanale Discovery Channel Polska.

==Cechy wód jeziornych==
[[Plik:Fot. 3. Wschodnia część zbiornika Chechło-Nakło (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 3. Wschodnia część zbiornika Chechło-Nakło (fot. M. Rzętała).]]

===Wahania stanów wody i retencja jeziorna===

Pomimo zainstalowania w strefie odpływu ze zbiornika betonowego jazu, możliwości regulacji poziomu wody są niewielkie. W czasie wieloletniego funkcjonowania zbiornika nie odnotowano sytuacji, kiedy to poziom wody w jeziorze był sztucznie regulowany przez człowieka. Z danych literaturowych wynika, że rzędna przelewu nie została osiągnięta przez poziom wody w zbiorniku. Stany wody w zbiorniku regulowane są zasadniczo przez czynniki naturalne. W początkowym okresie zbiornik posiadał dopływ, który zasilany był wodami pochodzącymi z odwadniania terenu za pośrednictwem sieci rowów melioracyjnych. W tym okresie zbiornik posiadał odpływ, który uchodził do cieków zasilających [[Zbiornik Kozłowa Góra|zbiornik Kozłowa Góra]] położony na południowy-wschód od Nakła-Chechła<ref>W. Oleś, R. Szlęk: Zmiany jakości wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 1991-2000. Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – procesy przyrodnicze oraz znaczenie społeczno-gospodarcze, Sosnowiec 2005, s. 165-172.</ref>.

W ostatnich kilkunastu latach stwierdzono zanik dopływu i odpływu z misy zbiornika, co niewątpliwie związane jest z wyraźnym obniżeniem pierwszego poziomu wód gruntowych na tych terenach. Brak przepływowości zbiornika w istotny sposób wpływa na stabilizację poziomu wody w jeziorze, z tendencją do powolnego obniżania notowanych stanów. W ciągu roku obserwuje się jedynie sezonowe wahania stanów wody, które wynikają z naturalnej cyrkulacji wód w zlewni.

===Warunki termiczno-tlenowe===

Zmienność temperatury wody w jeziorach i sztucznych zbiornikach wodnych jest podstawową cechą fizyczną, która cechuje środowisko wodne. Odnosi się to zwłaszcza do warstwy przypowierzchniowej ale także jej pionowego rozkładu, które są najważniejszą cechą ustroju termicznego. Wyjątkowym i nierozerwalnym elementem w umiarkowanych szerokościach geograficznych jest występowanie zjawisk lodowych. Reżim termiczny jeziora należy traktować jako charakterystyczny zespół uwarunkowań, będący efektem dopływu i odpływu strumienia energii w wyniku procesów i mechanizmów zachodzących między jeziorem i jego otoczeniem<ref>R. Skowron: Zróżnicowanie i zmienność wybranych elementów reżimu termicznego wody w jeziorach na niżu polskim, Toruń 2011, s. 345.</ref>. W jeziorach i sztucznych zbiornikach wodnych w przebiegu rocznym występuje wyraźna zależność temperatury wód powierzchniowych od zmian temperatury powietrza. Natomiast stan nasycenia wody tlenem zasadniczo zależy od jej temperatury i nawiązuje także do jej rozkładu w pionie. W teorii w czasie homotermii nasycenie w pionie powinno być stałe. W ciepłej porze roku jest ono minimalne przy powierzchni, a zimą maksymalne. Na przedstawiony układ dosyć istotnie wpływają procesy fotosyntezy, w wyniku których ilość tlenu ulega wyraźnym modyfikacjom<ref>A. Choiński: Limnologia fizyczna Polski, Poznań 2007, s. 547.</ref>.

Zbiornik Nakło-Chechło zaliczany jest do płytkich jezior, które są traktowane jako polimiktyczne z częstszym występowaniem układów homotermicznych wywoływanych przede wszystkim miksją wiatrową<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 47.</ref>. Wykonane w 1996 r. pomiary temperatury wód powierzchniowych i przy dnie jeziora potwierdzają tego typu spostrzeżenia. W tym czasie zazwyczaj temperatura wód całej warstwy wody była na wyrównanym poziomie. Jedynie w okresie występowania pokrywy lodowej na zbiorniku stwierdzono niewielkie różnice w termice wód w pionie. Natomiast w ciągu roku temperatura wód wyraźnie nawiązywała do temperatury powietrza. Minimalne wartości wynoszące około 1℃ były charakterystyczne dla stycznia i lutego, a maksimum na poziomie 21,3℃ zanotowano na początku lipca. Jesienią rozpoczął się proces szybkiej utraty zakumulowanego ciepła. We wrześniu temperatura wód osiągnęła 13℃, w listopadzie 8℃, a na początku grudnia spadła do 4℃<ref>A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody zbiornika Nakło-Chechło, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 2000, vol. 26, nr 3, s. 101-123.</ref>. Podobne zależności stwierdzono w ciepłej porze roku (od kwietnia do września) w wieloleciu 2006-2010. Najniższe temperatury wód występowały w kwietniu (średnia 12,1℃), maksymalne notowano w lipcu (średnia 22,6℃), a następnie obserwowano powolny ich spadek. Nie stwierdzono istotnych różnic w termice wód powierzchniowych pomiędzy poszczególnymi sektorami jeziora. Zaznacza się natomiast dosyć duża różnica w temperaturze wód pomiędzy poszczególnymi sezonami badawczymi. W ciepłym półroczu okresu 2006-2010 najniższa temperatura na poziomie 8,5℃ została zanotowana w kwietniu 2010 r. Maksymalna zaś została pomierzona w lipcu 2006 r i wynosiła 27,6℃<ref>B. Pielorz: Funkcjonowanie zbiornika Nakło-Chechło, Sosnowiec 2012 s. 95 [maszynopis].</ref>.

Zawartość tlenu w wodzie zbiornika wyraźnie nawiązuje do zmian jej temperatury. W 1996 r. największe nasycenie wody tlenem cechowało miesiące zimowe, kiedy to w styczniu i lutym jego stężenie wynosiło około 14 mg O2/dm3. Minimalne wartości były charakterystyczne dla czerwca i lipca, gdy oscylowały na poziomie około 8 mg O2/dm3. Następnie obserwowano stopniowy wzrost do 11,5 mg O2/dm3 w grudniu<ref> A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody zbiornika Nakło-Chechło, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 2000, vol. 26, nr 3, s. 101-123.</ref>. Analogiczne zależności stwierdzono w ciepłym półroczu okresu 2006-2010<ref>B. Pielorz: Funkcjonowanie zbiornika Nakło-Chechło, Sosnowiec 2012 s. 95 [maszynopis].</ref>.

Zawartość tlenu w wodach jeziornych może ulegać sezonowym, dynamicznym zmianom. Dowodzi tego zróżnicowanie stwierdzone w wieloleciu 1991-2000. Maksymalna zawartość tlenu rozpuszczonego w wodzie zbiornika Nakło-Chechło wystąpiła w lipcu 1992 r. i osiągnęła 17,6 mg O2/dm3, a minimum na poziomie 6,0 mg O2/dm3 stwierdzono w sierpniu 1995 r.<ref>W. Oleś, R. Szlęk: Zmiany jakości wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 1991-2000. Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – procesy przyrodnicze oraz znaczenie społeczno-gospodarcze, Sosnowiec 2005, s. 165-172.</ref>

===Właściwości fizyko-chemiczne wody===
[[Plik:Fot. 4. Zbiornik Nakło-Chechło - widok w kierunku wschodnim (fot. M. Solarski).JPG|400px|thumb|right|Fot. 4. Zbiornik Nakło-Chechło – widok w kierunku wschodnim (fot. M. Solarski).]]

Cechy fizyko-chemiczne wód powierzchniowych są bardzo zmienne w czasie i zależą od szeregu czynników przyrodniczych i antropogenicznych. W największym stopniu decydują o tym: cechy budowy geologicznej zlewni, wielkość i rozkład opadów, ukształtowanie i pokrycie terenu, zagospodarowanie zlewni (zróżnicowana intensywność antropopresji)<ref> J. Dojlido, W. Dożańska, W. Hermanowicz, B. Koziorowski, J. Zerbe: Fizyczno-chemiczne badanie wody i ścieków, Warszawa 1999, s. 558.</ref>.

Zbiornik Nakło-Chechło odznacza się stosunkowo dobrą jakością wody, na co wskazują wyniki wielu badań, które wykonywane były przez szereg lat<ref>M. Kostecki: Acidotrofia zbiornika Nakło-Chechło – próba wyjaśnienia przyczyn, w: Materiały XVI Sympozjum „Problemy ochrony, zagospodarowania i rekultywacji antropogenicznych zbiorników wodnych”, Zabrze 1995, s. 301-322; A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Zakwaszenie wody zbiornika Nakło-Chechło (gmina Świerklaniec) – próba wyjaśnienia przyczyn, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1999, vol. 25, nr 4, s. 65-80; A. Domurad, M. Kostecki: Przemiany podstawowych form azotu i fosforu w zbiorniku antropogenicznym Nakło-Chechło. „Archiwum Ochrony Środowiska” 2003, vol. 29, nr 1, s. 45-63; W. Oleś, R. Szlęk: Zmiany jakości wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 1991-2000. Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – procesy przyrodnicze oraz znaczenie społeczno-gospodarcze, Sosnowiec 2005, s. 165-172.</ref>. Znamienny dla tego sztucznego jeziora jest problem zakwaszenia jego wód, który należy traktować jako jeden z ciekawszych przykładów w skali województwa śląskiego (tab. 2). W obrębie jeziora występują warunki, które sprzyjają procesowi zakwaszenia wody. Zasadnicze znaczenie ma położenie misy zbiornika w kompleksie piaszczystych utworów o polodowcowym charakterze, które budują całą zlewnię. Jest to materiał o kwaśnym odczynie – 4,73 pH (KCl), 5,67 pH (H2O). Inne czynniki wpływające na rozwój zakwaszenia w warunkach oligotroficznych to: leśne zagospodarowanie zlewni zbiornika z dominacją drzewostanu iglastego, hydrochemiczna dominacja opadów atmosferycznych jako głównego źródła alimentacji zbiornika w wodę, użytkowanie oligotroficznego akwenu w sposób skutecznie eliminujący rozwój procesów eutrofizacyjnych, konsekwentna ochrona zbiornika przed dostawą zanieczyszczeń ze zlewni. O zakwaszeniu zbiornika Nakło-Chechło świadczą: niski odczyn wody, obecność w wodzie agresywnego dwutlenku węgla, znikome ilości nutrientów, niskie stężenia pierwiastków i związków chemicznych decydujących o mineralizacji wody<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 74.</ref>.

Problem sukcesywnego obniżania odczynu wody występował w tym zbiorniku praktycznie od początku jego funkcjonowania, jednak dopiero masowe śnięcie ryb w 1995 r. przy odczynie wody podobnym do pH 5 zwróciło na niego uwagę. W drugiej połowie lat 90. ubiegłego wieku opracowane zostały różne koncepcje zwiększenia możliwości buforowych wody zbiornika, z których najkorzystniejszą okazała się metoda dolomityzacji wód akwenu<ref>M. Kostecki, (red.): Ocena stanu jakości wody zbiornika rekreacyjnego „Nakło-Chechło”, ustalenie przyczyn katastrofalnego zakwaszenia wody oraz opracowanie sposobu ustalenia równowagi jonowej w celu zapobieżenia ujemnym skutkom acidotrofii, Zabrze 1996, s. 73 [maszynopis].</ref>. Już wstępne zabiegi rekultywacyjne przeprowadzone z zastosowaniem ok. 150 t dolomitu o granulacji 0,25-0,5 cm, odpowiadających dawce 2,5 t/ha, czyli 0,25 kg/m2, przyniosły rezultat powolnego wzrostu odczynu wody od pH < 5 utrzymującego się w okresie styczeń-lipiec 1996 r. do pH = 5,7 we wrześniu, pH = 5,85 w listopadzie i pH w zakresie 5,9-6,3 w grudniu 1996 r.<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 74.</ref>

{| class="wikitable"
! rowspan=2| Data badania
! Odczyn
! C
! colspan=2| O2
! Ca
! Mg
! Na
! K
! Cl
! SO4
! NO3
! PO4
! HCO3
|-
! [pH]
! [µS/cm]
! [mg/dm3]
! [%]
! colspan=9| [mg/dm3]
|-
| 29.04.1995 r.
| 5,32
| 193,5
| 12,9
| 100,2
| 30,5
| 15,1
| 6,1
| 2,5
| 18,1
| 44,8
| 0,3
| 0,003
| 21,4
|-
| 19.09.1995 r.
| 6,57
| 219,1
| 11,1
| 96,0
| 36,0
| 26,4
| 5,7
| 3,1
| 17,3
| 54,8
| 0,0
| 0,010
| 24,4
|-
| 27.11.1995 r.
| 5,34
| 228,0
| 9,3
| 98,0
| 30,0
| 13,2
| 5,6
| 2,8
| 20,9
| 62,0
| 0,0
| 0,009
| 15,3
|-
| 10.02.1996 r.
| 4,99
| 189,0
| 13,1
| 100,0
| 22,0
| 7,9
| 9,0
| 3,3
| 18,1
| 71,0
| 1,3
| 0,008
| 24,0
|-
| 14.05.1996 r.
| 5,37
| 191,0
| 9,3
| 97,0
| 24,0
| 24,0
| 3,8
| 2,0
| 11,6
| 43,1
| 0,0
| 0,000
| 21,4
|-
| 17.06.1996 r.
| 5,41
| 193,0
| 7,9
| 94,0
| 24,0
| 43,2
| 4,3
| 2,3
| 15,8
| 42,2
| 1,0
| 0,001
| 45,8
|-
| 21.08.1996 r.
| 6,82
| 190,0
| 8,0
| 99,9
| 34,0
| 8,4
| 2,3
| 2,0
| 16,5
| 45,6
| 0,0
| 0,001
| 15,3
|}
Tabela 2. Właściwości fizyko-chemiczne wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 19951996<ref> Tamże, s. 76.</ref>.

==Procesy brzegowe i osady denne==
[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Nakło-Chechło - widok ogólny (fot. M. Solarski).jpg|400px|thumb|right|Fot. 5. Zbiornik Nakło-Chechło – widok ogólny (fot. M. Solarski).]]

Procesy brzegowe w zbiornikach położonych na terenie województwa śląskiego są najczęściej efektem oddziaływania mechanicznego, chemicznego i biologicznego wód limnicznych na wybrzeże. Przebieg, zasięg i intensywność tych procesów zależą najczęściej od: litologii, ukształtowania i ekspozycji brzegu oraz wybrzeża, głębokości i wielkości zbiornika, falowania, roślinności, zjawisk lodowych, zasilania powierzchniowego<ref>M. A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 174.</ref>. Skutkiem procesów brzegowych są zmiany wszystkich elementów krajobrazu wybrzeży, lecz najbardziej widoczne przemiany następują w geomorfologii brzegu pozostającego w zasięgu oddziaływania falowania i strefie objętej wahaniami stanów wody. Przemiany geomorfologiczne są dokumentowane przez formy abrazyjne: klify czynne, klify martwe, zerwy darniowe, progi terasowe, przemieszczenia egzaracyjne, a także formy akumulacyjne – kosy, mierzeje, cyple, wały brzegowe.

Wieloletnie badania nad charakterem i intensywnością limnicznych procesów brzegowych w obrębie zbiorników środkowej części województwa śląskiego pozwoliły na wyróżnienie czterech etapów rozwoju strefy litoralnej, pozostających w ścisłym związku z ewolucją zbiorników<ref>A. Jaguś, M. Rzętała, M.A. Rzętała: Morfologia strefy litoralnej jako indykator ewolucji sztucznych zbiorników wodnych, w: IV Zjazd Geomorfologów Polskich „Główne kierunki badań geomorfologicznych w Polsce. Stan aktualny i perspektywy”, Lublin 1998, s. 413-414.</ref>. Abrazja jako pierwsze stadium rozwoju brzegów jest typowa dla zbiorników znajdujących się na etapie rozwoju młodocianego. W drugim etapie rozwoju brzegów, tzw. stadium abrazyjno-akumulacyjnym, wyrównywana jest linia brzegowa. Brzegi nadal są abradowane, litoralny transport materiału rozpoczyna tworzenie wielu form akumulacyjnych, np. kos i mierzei, wzdłuż brzegowych wałów mineralnych i organicznych, cypli piaszczystych, ławic przybrzeżnych. Coraz większą rolę w utrwalaniu rzeźby zaczyna odgrywać pokrywa roślinna. Stadium to jest typowe dla zbiornika Nakło-Chechło. Trzeci etap rozwoju brzegów, tzw. akumulacyjny, cechuje wielokierunkowa alokacja osadów litoralnych. Ostatni etap, tzw. biogeniczny, to intensywny przyrost masy roślinnej w konsekwencji procesów sedymentacyjnych i sedentacyjnych w nadwodnej i podwodnej części strefy litoralnej<ref>M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 111.</ref>.

Zasadnicze znaczenie w przypadku zbiornika Nakło-Chechło ma utworzenie jego misy w piaszczystych osadach pochodzenia wodno-lodowcowego. Jest to materiał o przewadze frakcji piaszczystej (>1,0 mm – 19,6%, 1,0-0,5 mm – 34,5%, 0,5-0,25 mm – 34,1%, 0,25-0,1 mm – 7,1%, 0,1-0,02 mm – 2,3%, < 0,02 mm – 1,8%)<ref>Tamże, s. 74.</ref>. Pomimo stosunkowo dużej powierzchni jest to płytki zbiornik i możliwości rozwoju intensywnego falowania są niewielkie. Niesprzyjający jest również kształt jeziora, który mocno zwęża się we wschodniej części. Względnie stały poziom wody także wpływa na ograniczony zasięg oddziaływania horyzontu wód limnicznych na brzegi zbiornika Ograniczenie rozwoju procesów brzegowych zostało w istotny sposób zmodyfikowane już na etapie oddawania jeziora do użytkowania, kiedy to jego strefa brzegowa została utrwalona poprzez obsianie roślinnością trawiastą.

Pod względem hipsometrycznym na całej długości zbiornika Nakło-Chechło występują brzegi klasyfikowane jako płaskie. Natomiast w ujęciu typologii geomorfologicznej brzegów stwierdzono dominację brzegów akumulacyjnych nad tymi, które określane są jako neutralne i abrazyjne. Uwzględniając rodzaj i stopień pokrycia brzegów przez roślinność w ich obrębie wydzielono odcinki: płaskie (plażowe), trawiaste, szuwarowe oraz krzewiaste i drzewiaste<ref>M. A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 50-51, 126-129.</ref>. Spośród form najczęściej występują klasyczne plaże, które dominują zwłaszcza na południowym brzegu jeziora. Miejscami znajdują się także na północnym brzegu zbiornika. Odcinki utrwalone przez roślinność trawiastą podlegają podmywaniu, co prowadzi do powstawania tzw. zerw darniowych o niewielkich rozmiarach. Do mikroform identyfikowanych w strefie brzegowej Nakła-Chechła można zaliczyć mikroterasy rozwijające się zwłaszcza w obrębie odcinków plażowych, które dokumentują zmienny poziom wody. Z uwagi na swoje niewielkie rozmiary ulegają one szybkiemu zatarciu w rzeźbie. W południowo-zachodnim sektorze zbiornika występuje piaszczysty cypel, który jednak nie jest klasyczną tego typu formą, a stanowi pozostałość z etapu eksploatacji i następnie technicznego kształtowania strefy brzegowej przyszłego zbiornika.

Funkcjonowanie w środowisku zbiornika Nakło-Chechło od zaledwie kilkudziesięciu lat sprawia, że miąższość pokrywy osadów dennych jest bardzo niewielka. Jedynie w strefach tzw. głęboczków może gromadzić się nieco grubsza ich warstwa rzędu kilku cm. Skład granulometryczny osadów dennych zbiornika Nakło-Chechło warunkowany jest wspomnianym charakterem macierzystego podłoża, w którym powstał zbiornik. Z tych też powodów największy udział przypada na frakcję piaszczystą, która stanowi udział aż na poziomie 97,3%. Frakcja pylasta oraz ziarna o średnicy mniejszej od 0,02 mm odgrywają marginalne znaczenie. Opisując skład i właściwości fizykochemiczne osadów zbiornika należy stwierdzić, że dominuje krzemionka (SiO2) stanowiąca udział na poziomie nieco przekraczającym 60%. Straty prażenia będące wyrazem zawartości substancji organicznych nie przekraczają 13,6%<ref>Tamże, s. 76-78.</ref>. Pozostałe związki chemiczne stanowiące skład podstawowy osadów to: Al.2O3 – 12,91%, Fe2O3¬ – 6,04%, MnO – 0,06%, MgO – 0,65%, CaO – 0,73%, Na2O – 0,69%, K2O – 1,98%, TiO2 – 0,61%, P2O5 – 0,16%<ref>Tamże. s. 76-79.</ref>. Pierwiastki śladowe w osadach dennych tego zbiornika są reprezentowane średnio przez: Pb – 498 mg/kg, Zn – 1420 mg/kg, Cd – 18 mg/kg, Cu – 71 mg/kg, Cr – 89 mg/kg, Ni – 50 mg/kg, Co – 22 mg/kg, S – 0,6%<ref>Tamże, s. 80-88.</ref>.

==Znaczenie zbiornika==
[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Nakło-Chechło (fot. M. Solarski).JPG|400px|thumb|right|Fot. 6. Zbiornik Nakło-Chechło (fot. M. Solarski).]]

Większość zbiorników wodnych, które tworzone są przez człowieka już na etapie projektowym ma ściśle określone funkcje gospodarcze i społeczne. Utworzenie sztucznego jeziora wpływa również na środowisko przyrodnicze. Zbiornik Nakło-Chechło powstał w wyniku rekultywacji w kierunku wodnym dawnego wyrobiska piasków podsadzkowych, dlatego też funkcje, które miał pełnić zostały przypisane już w trakcie jego budowy. Zdecydowano, że nowy zbiornik będzie doskonałym miejscem wypoczynku i rekreacji. Od samego początku stał się popularnym miejscem uprawiania szeregu sportów związanych z wodą, zwłaszcza przez mieszkańców pobliskich dużych miejscowości takich jak: [[Tarnowskie Góry]], Miasteczko Śląskie, [[Piekary Śląskie]], [[Siemianowice Śląskie]], [[Bytom]], [[Radzionków]], [[Ruda Śląska]], [[Zabrze]], a z uwagi na dobre skomunikowanie nawet [[Gliwice]]. Przez wiele lat do 31 marca 2015 r. zbiornik zarządzany był przez samorządowy zakład budżetowy – Gminny Ośrodek Rekreacji w Świerklańcu. Jednak ze względu na trudności finansowe został zlikwidowany. Od tego czasu utrzymaniem jeziora zajmują się Zakład Wodociągów i Kanalizacji w Świerklańcu oraz gmina Świerklaniec<ref>https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo</ref>.

O dużej atrakcyjności turystyczno-wypoczynkowej zbiornika Nakło-Chechło decyduje przede wszystkim bardzo dobra jakość jego wód. W okresie letnim stan jakościowy środowiska wodnego systematyczne badany jest przez Powiatową Stację Sanitarno-Epidemiologiczną w Bytomiu. Wody badane są zwłaszcza w miejscach zorganizowanych kąpielisk, w obrębie których w sposób bezpieczny można korzystać z jeziora. Na brzegach zbiornika Nakło-Chechło funkcjonuje kilka tego typu miejsc. Plażowanie popularne jest zwłaszcza na południowym brzegu, a także miejscami na północy. Niewielka plaża funkcjonuje również na wspomnianym cyplu, w południowo-zachodnim sektorze zbiornika. Odcinki przeznaczone do zorganizowanego plażowania nadzorowane są przez wykfalifikowanych pracowników WOPR. W sezonie zwiększonego ruchu turystycznego wody jeziora patrolowane są przez patrol policji, która dysponuje łodzią motorową. Na zalesionych terenach, w bliskim sąsiedztwie zbiornika wybudowano wiele ośrodków wypoczynkowych, które dysponują dużą bazą noclegową. Budynki mają najczęściej charakter domków letniskowych, które wykorzystywane są zazwyczaj w okresie wakacyjnym. Część budynków jest wykorzystywana przez cały rok, jednak w chłodnej porze roku popularność zbiornika jest zdecydowanie mniejsza. Latem popularne jest pole namiotowe zlokalizowane w południowo-zachodnim rejonie zbiornika. Duża atrakcyjność turystyczno-rekreacyjna Nakła-Chechła sprawiła, że nad jego brzegami dosyć dobrze rozwinęła się również baza gastronomiczna. Są to najczęściej otwierane sezonowo bary. Tylko część z nich ma charakter restauracji, które zazwyczaj funkcjonują przy całorocznych ośrodkach wypoczynkowych.

Na jeziorze możliwe jest uprawianie sportów wodnych, przede wszystkim z wykorzystaniem kajaków, rowerów wodnych, łódek i żaglówek. Nad jeziorem swoją siedzibę ma Klub Żeglarski „Alga”. Jezioro popularne jest również wśród wędkarzy. W południowo-zachodniej części znajduje się przystań wędkarska Koła Polskiego Związku Wędkarskiego Koła nr 59 Tarnowskie Góry. Wędkowanie dozwolone jest na odcinkach brzegu, gdzie nie odbywa się plażowanie a także z łódek, które można wypożyczyć na terenie wspomnianej przystani. Całkowity zakaz wędkowania dotyczy wyspy i strefy uznawanej za tarlisko, która znajduje się w zachodniej części zbiornika. Z pośród gatunków ryb żyjących w wodach jeziora najczęściej poławiane są przez wędkarzy: karpie, liny, płocie, wzdręgi, leszcze, karasie, jazie, szczupaki, okonie i węgorze.

==Bibliografia==
#Choiński A.: Limnologia fizyczna Polski, Poznań 2007.
#Dojlido J., Dożańska W., Hermanowicz W., Koziorowski B., Zerbe J.: Fizyczno-chemiczne badanie wody i ścieków, Warszawa 1999.
#Domurad A., Kostecki M.: Przemiany podstawowych form azotu i fosforu w zbiorniku antropogenicznym Nakło-Chechło, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 2003, vol. 29, nr 1, s. 45-63.
#Domurad A., Kostecki M., Kowalski E., Kozłowski J.: Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody zbiornika Nakło-Chechło, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 2000, vol. 26, nr 3, s. 101-123.
#Domurad A., Kostecki M., Kowalski E., Kozłowski J.: Zakwaszenie wody zbiornika Nakło-Chechło (gmina Świerklaniec) – próba wyjaśnienia przyczyn, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1999, vol. 25, nr 4, s. 65-80.
#Gromiec (red.): Materiały XVI Sympozjum „Problemy ochrony, zagospodarowania i rekultywacji antropogenicznych zbiorników wodnych”. Zabrze, 15-16.11.1995 r., Zabrze 1995, s. 301-322.
#Jaguś A., Rzętała M., Rzętała M.A.: Morfologia strefy litoralnej jako indykator ewolucji sztucznych zbiorników wodnych, w: IV Zjazd Geomorfologów Polskich „Główne kierunki badań geomorfologicznych w Polsce. Stan aktualny i perspektywy”, Lublin 1998, s. 413-414.
#Kondracki J.: Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998.
#Kostecki M.: Acidotrofia zbiornika Nakło-Chechło – próba wyjaśnienia przyczyn. w: M. J.
#Kostecki M. (red.): Ocena stanu jakości wody zbiornika rekreacyjnego „Nakło-Chechło”, ustalenie przyczyn katastrofalnego zakwaszenia wody oraz opracowanie sposobu ustalenia równowagi jonowej w celu zapobieżenia ujemnym skutkom acidotrofii, Zabrze 1996 [maszynopis].
#Oleś W., Szlęk R.: Zmiany jakości wody zbiornika Nakło-Chechło w latach 1991-2000, w: Jankowski A. T., Rzętała M. (red.): Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – procesy przyrodnicze oraz znaczenie społeczno-gospodarcze, Sosnowiec 2005, s. 165-172.
#Pielorz B.: Funkcjonowanie zbiornika Nakło-Chechło, Sosnowiec 2012 [maszynopis].
#Pielorz B., Pradela A., Solarski M.: Charakterystyka morfometryczna zbiornika Nakło-Chechło. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, nr 44, Sosnowiec-Katowice 2012, s. 64-70.
#Rzętała M.: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.
#Rzętała M.A.: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014.
#Skowron R.: Zróżnicowanie i zmienność wybranych elementów reżimu termicznego wody w jeziorach na Niżu Polskim, Toruń 2011.
#Tkocz M.: Zmiany w funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego w Polsce po roku 1989, w: „Acta Geographica Silesiana” 2007, nr 2. s. 51-58.

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==
[https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo https://samorzad.gov.pl/web/gmina-swierklaniec/zalew-naklo-chechlo]

[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego”, t. 3 (2016).]]

==Zobacz też==
[[Zlewnia Przemszy]]

[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Wody podziemne]]

[[Górnośląskie Pojezierze Antropogeniczne]]

Zbiornik Paprocany

2026-05-17T07:36:23Z

Praktykant: /* Przypisy */

Zbiornik Pogoria I

2026-05-17T07:34:57Z

Praktykant: /* Przypisy */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 8 (2021)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 8 (2021)|TOM: 8 (2021)]]
[[Plik:Rys. 1. Lokalizacja zbiornika Pogoria I.jpg|370px|thumb|right|Rys. 1. Lokalizacja zbiornika Pogoria I: 1 – zbiorniki wodne, 2 – cieki powierzchniowe, 3 – ważniejsze drogi, 4 – koleje, 5 – granice jednostek administracyjnych.]]

Zbiornik Pogoria I (rys. 1, fot. 1-2) jest pierwszym w kaskadzie trzech jezior poeksploatacyjnych (w dawnych wyrobiskach piasków podsadzkowych): Pogoria I, Pogoria II oraz [[Zbiornik Pogoria III|Pogoria III]]<ref>[[Zbiornik Pogoria III|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Pogoria III, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego”, t. 7 (2020).]]</ref>, przez które przepływa ciek [[Pogoria]]<ref>[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego”, t. 3 (2016).]]</ref>. Zbiornik Pogoria I powstał jako pierwszy w kolejności, po nim oddano do użytku zbiornik Pogoria III i na końcu położony pomiędzy nimi zbiornik Pogoria II. Najstarszym jeziorem kaskady jest Pogoria I, gdyż pochodzi z przełomu lat 30. i 40. XX wieku (lata 1938-1943). Powstanie zbiornika polegało na zalaniu prawie całego dawnego pola eksploatacyjnego, które obecnie funkcjonuje jako misa jeziorna.

Pod względem fizycznogeograficznym zbiornik Pogoria I i jego zlewnia, położone są we wschodniej części makroregionu [[Wyżyna Śląska|Wyżyny Śląskiej]]. Z uwagi na swoje usytuowanie w kaskadzie zasadniczo zlewnia zbiornika rozpościera się na obszar mezoregionu [[Garb Tarnogórski]], i znajduje się w granicach mniejszej jednostki – [[Garb Ząbkowicki]]. Natomiast misa jeziora lokalizowana jest już właściwie w zasięgu [[Wyżyna Katowicka|Wyżyny Katowickiej]]. W tej części dodatkowo wyodrębniono [[Kotlina Dąbrowska|Kotlinę Dąbrowską]].

W ujęciu historyczno-etnograficznym zbiornik Pogoria I oraz strefa jego zasilania znajdują się na obszarze [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dobrowskiego]], które stanowi część zachodniej [[Małopolska|Małopolski]]<ref>[[Zagłębie Dąbrowskie|R. Krzysztofik: Zagłębie Dąbrowskie, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego”, t. 2 (2015).]]</ref>. Pod względem administracyjnym tereny te w całości znajdują się w obrębie [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowy Górniczej]]. Zasadniczo sam zbiornik i jego zlewnia zlokalizowane są praktycznie w środkowej części miasta. Na północy wydzielono tereny dzielnic i osiedli Piła Ujejska i Antoniów, od zachodu Łęknice, od południa Babia Ława i [[Gołonóg]], od południowego-wschodu są to tereny uprzemysłowione [[Huta Katowice|Huty Katowice]], a na wschodzie znajdują się [[Ząbkowice]]. W bezpośrednim sąsiedztwie, po wschodniej stronie zbiornika Pogoria I znajduje się osiedle Pogoria.

==Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna==

Powstanie jeziora Pogoria I, podobnie jak dwu pozostałych w kaskadzie, było związane z mniej lub bardziej zamierzonym zalaniem odkrywkowych wyrobisk piasków, pozyskiwanych do celów podsadzkowych dla górnośląskich i zagłębiowskich kopalni. Obszar zajęty obecnie przez geosystem Pogorii I był miejscem eksploatacji od 1922 do 1943 r., przy czym z historycznych materiałów kartograficznych wynika, że działalność wydobywczą prowadzono najpierw po południowej stronie doliny Pogorii, a dopiero w latach 30. XX w. i podczas okupacji wojennej po stronie północnej. Teren eksploatacji zajmował łączną powierzchnię 82,3 ha. Najprawdopodobniej już od 1938 r. w wyrobisku prowadzono prace przygotowawcze do jego zatopienia. U schyłku okresu pozyskiwania piasku zaprzestano odwadniania najniższych partii wyrobiska, pozwalając na jego wypełnianie się wodami gruntowymi oraz wodami Pogorii. Ostateczne zakończenie prac wydobywczych oraz montaż niewielkiej zastawki piętrzącej odpływ wód z akwenu przesądziły o powstaniu jeziora poeksploatacyjnego o maksymalnej powierzchni 75 ha. Północno-wschodni sektor wyrobiska pozostał niezatopiony ze względu na prowadzenie płytkiej eksploatacji w jego obrębie. Zapewniło to zachowanie bezpieczeństwa zabudowy przylegającego osiedla Pogoria<ref>A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>.

Jezioro Pogoria I ma kształt trójkąta prostokątnego i jest zbiornikiem nieco wydłużonym. Jego długość wynosi 1,62 km, szerokość średnia osiąga 0,46 km a maksymalna wzrasta do 0,76 km. Linia brzegowa o długości 4 km nawiązuje do wyrównanych krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego o takim właśnie kształcie. Przy maksymalnym napełnieniu misy wodą powierzchnia jeziora wynosi 75 ha, a pojemność 3,6 mln m3. Głębokość maksymalna wynosi 7,8 m, a średnia kształtuje się na poziomie 4,8 m. Pozostałe podstawowe parametry i wskaźniki morfometryczne jeziora zestawiono w tabeli nr 1.
[[Plik:Rys. 2 PogoriaI.jpg|500px|thumb|right|Rys. 2. Zmiany temperatury wody w najgłębszym profilu zbiornika Pogoria I <ref>M. Rzętała, Bilans wodny oraz dynamika zmian wybranych zanieczyszczeń zbiornika Dzierżno Duże w warunkach silnej antropopresji, Katowice 2000, s. 176</ref>.]]

{| class="wikitable"
! Parametr!! Wielkość
|-
| Powierzchnia lustra wody przy MAX.P.P. || 75 ha
|-
| Długość || 1,62 km
|-
| Szerokość średnia || 0,46 km
|-
| Szerokość maksymalna || 0,76 km
|-
| Wskaźnik wydłużenia || 2,13
|-
| Długość linii brzegowej || 4,0 km
|-
| Rozwinięcie linii brzegowej (K2) || 53,33 m/ha
|-
| Pojemność misy jeziornej przy MAX.P.P. || 3,6 mln m3
|-
| Głębokość średnia || 4,8 m
|-
| Głębokość maksymalna || 7,8 m
|-
| Wskaźnik kształtu misy (Wg) || 0,62
|-
| Rozwinięcie objętości || 1,85
|-
| Wskaźnik zwartości || 0,048
|-
| Wskaźnik odsłonięcia jeziora || 15,6
|}
Tabela 1. Podstawowe dane morfometryczne zbiornika Pogoria I w 2008 roku<ref>Tamże.</ref>.

Ukształtowanie misy jeziora wyrażone zróżnicowanym układem izobat nawiązuje do sposobów prowadzenia eksploatacji i co za tym idzie plan batymetryczny odznacza się swoistymi parametrami morfometrycznymi. Dno zbiornika Pogoria I opada stromo niemal wzdłuż całego obwodu jeziora, dochodząc do głębokości blisko 8 m. Jedynie w sektorze wschodnim spadek jest wyraźnie mniejszy. Sprawia to, że w przekroju W-E kształt dna przechodzi z paraboidalnego do półkolistego, przy czym jest ono mało urozmaicone morfologicznie. Misa Pogorii I charakteryzuje się przeciętną zwartością i małą podatnością na wpływy zewnętrznych czynników środowiskowych<ref> Tamże.</ref>.

Instalacje hydrotechniczne związane z eksploatacją zbiornika Pogoria I to zasadniczo niewielkie urządzenia wodne. W większości służą one do regulacji poziomu zwierciadła wód w jeziorze oraz umożliwiają przepływ wody potoku Pogoria do i ze zbiornika. W tych miejscach znajdują się obiekty hydrotechniczne w postać różnego rodzaju przelewów, zastawek i przepustów. Elementy hydrotechniczne innego rodzaju i przeznaczenia są mniej liczne. Dopływ wód powierzchniowych do zbiornika odbywa się za pośrednictwem trójstopniowej kaskady (fot. 3), utworzonej w celu zniwelowania spadku pomiędzy krawędzią dawnego pola eksploatacyjnego, a lustrem wody w zbiorniku. U podnóża najniższego progu dodatkowo znajduje się nachylona betonowa rynna, przejmująca spadającą wodę i kierująca ją do jeziora. Za podstawowy element hydrotechniczny geosystemu jeziora Pogoria I należy jednak uznać regulowany zastawką piętrzącą odprowadzalnik wód do koryta wypływającej Pogorii (fot. 4). Ma on charakter zabudowanego przelewu z odpływem przez żeliwną rurę o długości 56 metrów i średnicy 0,56 m. Od strony jeziora punkt wlotowy jest wyposażony w stalową kratę. Z kolei odpływ do koryta przebiega swobodnie, przy czym wylot rury obmurowano jednometrowej wysokości i szerokości przyczółkiem<ref> Tamże.</ref>.

Poza wymienionymi elementami typowych instalacji hydrotechnicznych, na brzegach jeziora powszechnie znajdują się liczne umocnienia w postaci pomostów i miejsc wykorzystywanych do cumowania kajaków, łódek i żaglówek.

==Cechy wód jeziornych==
[[Plik:Fot. 1. Zbiornik Pogoria I – wschodni sektor jeziora (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 1. Zbiornik Pogoria I – wschodni sektor jeziora (fot. M. Rzętała).]]

===Wahania stanów wody i retencja jeziorna===

Utworzenie zbiornika Pogoria I w istotny sposób zmieniło cechy strukturalne użytkowania terenu wskutek pojawienia się w krajobrazie tafli wody o powierzchni 75 ha. Z kolei zgromadzenie w jego misie 3,6 mln m3 wody wyznaczyło nową skalę retencji powierzchniowej obszaru. Zachodzące od momentu zatopienia wyrobiska zmiany obu tych parametrów, czyli powierzchni i retencji jeziornej, są konsekwencją wahań poziomu wód w zbiorniku. W przypadku tego typu jezior (poeksploatacyjnych) wahania te posiadają znacznie mniejszą amplitudę w porównaniu do rejestrowanej w obrębie zaporowych zbiorników wodnych<ref>M. Rzętała: Uwarunkowania i konsekwencje wahań stanów wody w sztucznych zbiornikach wodnych Górnego Śląska i Zagłębia, w: J. Tomaszewski (red.): Środowisko przyrodnicze i gospodarka Dolnego Śląska u progu trzeciego tysiąclecia, Wrocław 2000, s. 89-90.</ref>.

W zbiorniku Pogoria I zakres wahań stanów wody jest bardzo niewielki. Minimalny poziom piętrzenia wody w misie jeziora został ustalony na wysokości 274,00 m n.p.m. Maksymalny poziom utrzymywania lustra wody w zbiorniku kształtuje się na poziomie 274,80 m n.p.m. Zatem amplituda tych zmian zawiera się w przedziale jedynie 0,8 m. Poziom wody w jeziorze utrzymywany jest na względnie stałym poziomie sporadycznie osiągając skrajne wartości.

===Warunki termiczno-tlenowe===

Wyniki badań temperatury wód wskazują, że zbiornik Pogoria I należy klasyfikować jako stratyfikowane, należące do jezior strefy umiarkowanej. Ustrój termiczny charakteryzuje się następowaniem w ciągu roku czterech układów termiki toni wodnej (homotermią<ref> Homotermia – stan termiczny wód jeziora, w którym woda posiada tą samą temperaturę niezależnie od głębokości na jakiej występuje. </ref> wiosenną, anotermią<ref> Anotermia ¬– stan termiczny głębszych jezior występujący latem charakteryzujący się występowaniem wód cieplejszych (lżejszych) w epilimnionie (warstwie nadskokowej), nieco chłodniejszych poniżej w metalimnionie (warstwie skokowej) i najchłodniejszych (najcięższych) w hypolimnionie (warstwie podskokowej).</ref>, homotermią jesienną i katotermią<ref> Katotermia¬ – stan termiczny jezior występujący zimą charakteryzujący się występowaniem wód o temperaturze mniejszej od 4ºC (lżejszych) przy powierzchni i nieco chłodniejszych (cięższych) przy dnie. </ref>), charakterystycznych dla jezior naturalnych naszej strefy klimatycznej, a pojawiających się wskutek zmian termicznych powierzchniowej warstwy wód (o miąższości około 2 m), wywołujących zarówno stagnację, jak i konwekcyjne mieszanie gęstościowe. W zbiorniku pojawiają się wyraźne sezonowe układy termiczne wód, przy czym najpełniejszy obraz stratyfikacji wykształca się w miejscach najgłębszych (rys. 2).

Średnia temperatura wód Pogorii I w połowie lat 90. XX w. wynosiła 10,0 °C, przy czym jej wartość dla wód powierzchniowych była równa 10,9 °C, a dla wód przydennych 8,7 °C. O ile wody powierzchniowe wykazywały podobną średnią temperaturę w różnych sektorach jeziora, to wody przydenne były pod tym względem zróżnicowane. Ich średnia temperatura kształtowała się od około 8 °C w sektorach najgłębszych do około 11 °C w sektorach płytkich. Głębokość toni wodnej miała również istotny wpływ na rozkład i zmienność stratyfikacji termicznej. W tym zakresie można wymienić kilka interesujących spostrzeżeń:
*układy: katotermiczny i anotermiczny zaznaczały się najsłabiej w profilach płytkich;
*w profilach płytkich nie dochodziło do wykształcenia letniej termokliny;
*okresy homotermiczne były krótsze w profilach głębokich;
okresowe występowanie znacznej amplitudy temperatur między wodą powierzchniową i przydenną było domeną profilów głębokich;
*warstwa wód o charakterze hypolimnionu występowała latem praktycznie tylko w najgłębszej partii jeziora;
*okres trwania anotermii z zaznaczonym epilimnionem był wyraźnie dłuższy w głębszych sektorach jeziora w porównaniu z sektorami płytszymi.

Jednym z czynników oddziałujących na przedstawione warunki termiczne wód zbiornika są niewątpliwie denne wypływy (źródła) wód podziemnych. Na ich obecność w misie Pogorii I wskazywały już archiwalne raporty administratorów piaskowni oraz późniejsze analizy środowiskowe geosystemu jeziora<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>.

Niezależnie od głębokości akwenu na jego powierzchni sezonowo występują zjawiska lodowe. Najbardziej spektakularnym ich przejawem jest pokrywa lodowa, która występuje zwykle na całej powierzchni zbiornika (fot. 5). W czasie łagodnych zim wolne od lodu pozostają niewielkie fragmenty zbiornika np. przy ujściu cieku Pogoria do misy jeziora, miejsca skupisk dużej liczby ptactwa wodnego, strefy wypływów wód podziemnych.

Natlenienie wód w Pogorii I nawiązywało do opisanej wyżej stratyfikacji termicznej. Wynika to z faktu, że zasoby rozpuszczonego w wodzie tlenu powstają w płytkiej strefie przenikania promieni słonecznych w procesach fotosyntezy oraz w wyniku dyfuzji z atmosfery<ref> A. Choiński: Zarys limnologii fizycznej Polski, Poznań 1995, s. 298.</ref>, a dopiero dynamika toni wodnej, czyli falowanie, przepływ prądów, a zwłaszcza cyrkulacja konwekcyjna będąca następstwem zmian termicznych, decydują o jego dostarczaniu do warstw głębszych. W najgłębszych sektorach zbiornika, w okresie późnej jesieni, natlenienie całej masy wód wskutek ich mieszania było zbliżone lub równe stanowi tzw. pełnego nasycenia (100% O2). Również zimą pojawiał się stan bliski homooksygenii z pełnym nasyceniem, choć zauważalny był spadek natlenienia na większych głębokościach, na ogół charakterystyczny ze względu na zahamowanie dyfuzji tlenu i promieniowania słonecznego przez pokrywę lodową. Wiosną do około 6 m głębokości panował stan niewielkiego przesycenia tlenem. Poniżej tej głębokości zawartość rozpuszczonego tlenu szybko ulegała obniżeniu, co sugeruje stagnowanie tej części masy wód. W okresie letnim występowało przesycenie tlenem epilimnionu (do około 130% O2) z racji intensywnej fotosyntezy. Poniżej zaznaczała się oksyklina, w obrębie której następował spadek natlenienia, osiągającego najmniejsze wartości w hypolimnionie. W strefie przydennej zbiornika pojawiał się niemal całkowity zanik tlenu. Zjawisko tak znacznego spadku natlenienia należy uznać za niepożądane, zagrażające między innymi uaktywnieniem anaerobowego rozkładu materii organicznej w osadach dennych<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>.

Dynamika warunków tlenowych w płytszych sektorach jeziora Pogoria I cechuje się podobną zmienność w układzie sezonowym, jak w przypadku stref najgłębszych. Pojawiają się jednak duże różnice stopnia natlenienia wód pomiędzy poszczególnymi sektorami jeziora. W strefie środkowej, w okresie katotermii natlenienie wód przydennych wynosiło niewiele ponad 70% O2, a w sektorze południowo-wschodnim odpowiadało stanowi homooksygenicznemu na poziomie bliskim 90% O2. Podczas anotermii, epilimnion środkowej części toni wodnej jeziora ulegał przesyceniu do przeszło 140% O2 przy występującym niemal całkowitym zaniku tlenu w strefie przydennej. W tym samym czasie w części południowo-wschodniej natlenienie całego profilu przekraczało stan pełnego nasycenia (blisko 150% O2). Mimo różnic w natlenieniu toni wodnej określonych sektorów jeziornych stopień nasycenia tlenem wód w strefach płytszych był wyższy od tych w sektorach głębokich<ref> Tamże.</ref>.

Pojawiające się lokalne deficyty tlenowe w hypolimnionie zbiornika Pogoria I są niekorzystne w świetle wytycznych oceny jakości wód jeziornych<ref>D. Cydzik, D. Kudelska, H. Soszka: Wytyczne monitoringu podstawowego jezior, Warszawa 1994, s. 54.</ref>. Jednocześnie deficytom tym towarzyszyło przesycenie tlenem epilimnionu, co może wskazywać na rozwój procesów eutrofizacyjnych powierzchniowej warstwy wody. Tak niepokojące warunki pojawiały się tylko miejscami w głębszych sektorach jeziora<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>.

===Właściwości fizyko-chemiczne wody===
[[Plik:Fot. 2. Północna część zbiornika Pogoria I (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 2. Północna część zbiornika Pogoria I (fot. M. Rzętała).]]

Przewodność właściwa wód jeziora Pogoria I dla okresu od marca 1994 r. do października 1995 r. średnio wyniosła 579 µS/cm. W tym czasie maksimum osiągnęło 640 µS/cm. Woda powierzchniowa charakteryzowała się przewodnością na średnim poziomie wynoszącym 577 µS/cm, a przy dnie parametr ten był nieco wyższy i wynosił 587 µS/cm<ref>Tamże.</ref>. Wartość średnia przewodności właściwej wód w Pogorii I w 1999 r. kształtowała się na poziomie 567 µS/cm, w 2000 – 608 µS/cm a w 2001 r. 577 µS/cm<ref> T. Molenda, M. Rzętała, M.A. Rzętała: Bottom deposits as an indicator of ecological changes (on the example of artifical water reservoirs in the Pogoria catchment – Silesian Upland), in: Anthropogenic aspects of landscape transformations, Sosnowiec 2002, s. 60-67.</ref>.

W wodach Pogorii I (w okresie III 1994 – X 1995) stwierdzono średnią zawartość zawiesin na poziomie 4,0 mg/dm3. Wody zbiornika były bardziej obciążone zawiesinami w strefie przydennej, gdzie ich średnia ilość wynosiła 4,9 mg/dm3 wobec 3,2 mg/dm3 w strefie powierzchniowej. Może to być efektem wspominanej wcześniej obecności licznych podziemnych źródeł w misie jeziora, prawdopodobnie powodujących unoszenie osadów dennych. Nadmierna ilość zawiesin (około 20 mg/dm3) w wodach zbiornika wystąpiła tylko raz. Było to związane z krótkotrwałym, masowym rozwojem fitoplanktonu. W pozostałych przypadkach ilości te nie przekraczały kilku mg/dm3. Z ilością zawiesin bezpośrednio koreluje wskaźnik dotyczący przezroczystości wody. W przypadku Pogorii I w analogicznym okresie wody charakteryzowała średnia przezroczystość wynosząca 2,6 m, przy czym w profilach głębszych średnio wynosiła 2,7-2,8 m, natomiast w płytszym sektorze południowo-wschodnim około 2,3 m<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>.

W okresie od marca 1994 r. do października 1995 r. odczyn wód jeziora Pogoria I zmieniał się w zakresie 7,37-9,24 pH. Wartość średnia dla wód powierzchniowych była równa 8,30, a dla wód przydennych 7,98, przy średniej dla całego zbiornika na poziomie 8,14 pH<ref> Tamże.</ref>. Podane wartości wskazują na występowanie wód o odczynie określanym jako obojętny, słabo alkaliczny, alkaliczny oraz silnie alkaliczny<ref> U. Pokojska, Z. Prusinkiewicz: Wybrane zagadnienia z chemizmu epigeosfery, Warszawa 1982, s. 126.</ref>. Najczęściej występowały wody słabo alkaliczne. Wyższą alkalicznością odznaczały się wody powierzchniowe, co wskazuje na intensywniejsze zużywanie w tej strefie ewentualnych zasobów wolnego dwutlenku węgla w procesie fotosyntezy oraz przez organizmy autotroficzne. Potwierdza to obniżanie się odczynu wód w okresie chłodnym, kiedy to znacznie zahamowany jest rozwój życia biologicznego. Średni odczyn wód Pogorii I w miesiącach od października 1994 roku do marca 1995 roku wynosił 7,89 pH<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>. Natomiast w latach 1999-2001 średni roczny odczyn wód Pogorii I zmieniał się w granicach 7,25-7,98<ref> T. Molenda, M. Rzętała, M.A. Rzętała: Bottom deposits as an indicator of ecological changes (on the example of artifical water reservoirs in the Pogoria catchment – Silesian Upland), in: Anthropogenic aspects of landscape transformations, Sosnowiec 2002, s. 60-67.</ref>.

W wodach Pogorii I pomiędzy marcem 1994 r. a październikiem 1995 r. występowała znaczna zmienność stężeń wapnia, która zawierała się w przedziale 30,0-152,0 mg/dm3 przy średniej 79,8 mg/dm3. Z kolei magnez występował w ilości od kilku mg/dm3 do blisko 60 mg/dm3, ze średnią dla tego okresu na poziomie 19,7 mg/dm3. Koncentracja tych dwóch pierwiastków w głównej mierze decyduje o twardości wody. W Pogorii I występowały wody średnio twarde i twarde, o czym świadczą wskaźniki zmieniające się w zakresie od 220 do 380 mg CaCO3/dm3 (średnio 282 mg CaCO3/dm3)<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>.

Stężenia chlorków w wodach Pogorii I w okresie marzec 1994 – październik 1995 zmieniały się w zakresie 40,5-56,1 mg/dm3 i odznaczały się stabilnością wartości<ref> Tamże.</ref>. Podobny poziom koncentracji tych jonów (średnio 51,6 mg/dm3) był charakterystyczny dla późniejszych lat 1999-2001<ref> T. Molenda, M. Rzętała, M.A. Rzętała: Bottom deposits as an indicator of ecological changes (on the example of artifical water reservoirs in the Pogoria catchment – Silesian Upland), in: Anthropogenic aspects of landscape transformations, Sosnowiec 2002, s. 60-67.</ref>. Większa rozpiętość stężeń właściwa była dla siarczanów, które zmieniały się w przedziale 75,8-242,0 mg/dm3 przy średniej 115,8 mg/dm3. Wartości średnioroczne dla lat 1999-2001 wynosiły od około 80 mg/dm3 do niespełna 110 mg/dm3, co może wskazywać na nieznaczną poprawę jakości wód zbiornika. Stężenia sodu w wodach zbiornika Pogoria I (III 1994 – X 1995) kształtowały się na średnim poziomie 16,6 mg/dm3, tylko w nielicznych przypadkach przekraczając 20 mg/dm3. Są to wartości charakterystyczne dla wód nie zanieczyszczonych<ref> J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 342.</ref>. Z kolei stężenia potasu w wymienionym okresie czasu sięgały w wodach Pogorii I co najwyżej kilku mg/dm3, kształtując się średnio na poziomie 3,2 mg/dm3. Zasolenie wód Pogorii I, które warunkowane jest głównie przez obecność wymienionych jonów (Cl–, SO42–, Na+ i K+), osiągało średnio poziom około 180-190 mg/dm3. Było jednak dość zmienne w poszczególnych okresach zawierając się w przedziale od 147 mg/dm3 do 215 mg/dm3.

Obecność azotanów i fosforanów, pierwiastków w główniej mierze decydujących o żyzności wód powierzchniowych, w wodach zbiornika najczęściej notowana była na poziomie poniżej 4,4 mg NO3–/dm3 i na kilka setnych części mg PO43–/dm3, który charakterystyczny jest dla wód czystych<ref> W. Hermanowicz: Chemia sanitarna, Warszawa 1984, s. 538.</ref>. Niejednokrotnie zdarzały się sytuacje, kiedy to stężenia związków biogennych przekraczały wartości, które sprzyjają tzw. zakwitom wód, o czym świadczą zwłaszcza ich maksymalne stężenia. Średnie stężenie azotanów w wodach zbiornika Pogoria I w okresie III 1994 – X 1995 wynosiło 1 mg NO3–/dm3, zmieniając się pomiędzy poszczególnymi jego sektorami od 0,87 do 1,18 mg NO3–/dm3. Względna stałość koncentracji odnosi się również do fosforanów, które zazwyczaj nie przekraczały 0,1 mg PO43–/dm3. Generalnie nie stwierdzono przestrzennego dużego zróżnicowania stężeń biogenów. Jedynie południowo-wschodni sektor jeziora Pogoria I odznaczał się występowaniem nieco większej koncentracji azotanów w porównaniu z innymi sektorami zbiornika. Prowadzone badania nie wykazały także istotnych różnic zawartości azotanów i fosforanów pomiędzy warstwą powierzchniową i przydenną<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>. Stężenia azotanów w wodach zbiornika w 1999 r. średnio wynosiły 1,0 mg NO3–/dm3, w 2000 r. – 1,7 mg NO3–/dm3, a w 2001 r. 2,8 mg NO3–/dm3. Natomiast fosforany w tym czasie występowały w średnich rocznych stężeniach od 0,05 do 0,09 mg PO43–/dm3 w wodach tego jeziora<ref> T. Molenda, M. Rzętała, M.A. Rzętała: Bottom deposits as an indicator of ecological changes (on the example of artifical water reservoirs in the Pogoria catchment – Silesian Upland), in: Anthropogenic aspects of landscape transformations, Sosnowiec 2002, s. 60-67.</ref>.

==Procesy brzegowe i osady denne==
[[Plik:Fot. 3. Potok Pogoria powyżej zbiornika Pogoria I (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 3. Potok Pogoria powyżej zbiornika Pogoria I (fot. M. Rzętała).]]

Najbardziej widoczne zmiany w rzeźbie terenu miały miejsce w czasie, kiedy na szeroką skalę odbywała się tu eksploatacja piasku. Prowadzone prace geomechaniczne w głównej mierze przyczyniły się do powstania wyrobiska o powierzchni, która w końcowej fazie eksploatacji wynosiła 82,3 ha. W tym czasie prowadzone działania polegały także na niwelowaniu i wyrównywaniu terenu, budowaniu nasypów komunikacyjnych, tworzeniu usypisk (z nadkładu lub urobku) oraz szeregu innych prac, które zazwyczaj towarzyszą kopalnictwu odkrywkowemu. Wyrobisko obecnie zajmowane przez jezioro Pogoria I posiadało swoistą rzeźbę. Cechy te dodatkowo podlegały dynamicznym zmianom w czasie, kiedy prowadzona była tu eksploatacja. Odkrywkę cechowało młodociane stadium ukształtowania terenu, przejawiające się wyrazistością rzeźby – obecnością skarp, stromizn, krawędzi, rowów itp.<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>

Z przedstawionego opisu rzeźby wynika, że dawny krajobraz obszaru objętego eksploatacją można określać mianem przemysłowego-zdewastowanego. Wyrobisko pozbawione było pokrywy glebowej oraz roślinności, a zostało uzbrojone technicznie pod kątem prowadzenia działalności górniczej. Otoczenie wyrobiska również posiadało charakter uprzemysłowiony z dominacją elementów zaplecza organizacyjnego oraz komunikacyjno-transportowego. Po zakończeniu pozyskiwania piasku, potrzeba działań rekultywacyjnych dla zmiany typologicznej krajobrazu i poprawy jego postrzegania była niepodważalna<ref> Tamże.</ref>.

Procesy brzegowe, zachodzące w strefie kontaktu wód jeziornych i lądu, są istotnym czynnikiem kształtowania krajobrazu, a efekty ich działania mają wymiar widocznych przeobrażeń morfologicznych. Prowadzą one sukcesywnie do łagodzenia profilów brzegów, czego wyrazem są kolejne etapy ewolucji litoralu, które wyrażają się w następujący sposób: okres abrazyjnego urozmaicania linii brzegowej, okres abrazyjno-akumulacyjnego wyrównywania linii brzegowej, okres akumulacyjnego urozmaicania linii brzegowej, okres biogenicznego utrwalania linii brzegowej<ref> A. Jaguś, M. Rzętała, M. A. Rzętała: Morfologia strefy litoralnej jako indykator ewolucji sztucznych zbiorników wodnych, w: K. Pękala (red.): Główne kierunki badań geomorfologicznych w Polsce – stan aktualny i perspektywy, Lublin 1998, s. 413-414.</ref>.

Początkowym etapom towarzyszy powszechne powstawanie szeregu form abrazyjnych (np. klifów czynnych i martwych, podciosów i zerw darniowych, teras) i akumulacyjnych (np. plaż, mierzei, kos, cypli piaszczystych, wałów brzegowych), a dopiero w ostatnim stadium ważnego znaczenia nabiera rozwój i sukcesja roślinności litoralnej. Procesy brzegowe w pewnym stopniu wpływają także na sposób zagospodarowania i użytkowania strefy brzegowej (np. tworzenia kąpielisk, miejsc plażowania, przystani sprzętu wodnego) i w następstwie terenów okołojeziornych<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>.

W pierwszej połowie lat 90. XX w. w obrębie brzegów zbiornika Pogoria I występowały wybrzeża wysokie, wybrzeża płaskie oraz wybrzeża antropogeniczne. W grupie pierwszej znalazły się brzegi z klifem czynnym i martwym oraz znacznie nachylone powierzchnie piaszczyste. W grupie drugiej klasyfikowane były łagodnie opadające ku toni wodnej plaże lub brzegi porośnięte roślinnością (darnią, hydrofitami, krzewami, drzewami). Grupę trzecią stanowiły brzegi trwale umocnione przez człowieka, w obrębie których działanie procesów brzegowych praktycznie nie zaznaczało się. Brzegi płaskie w przypadku jeziora Pogoria I występowały na 20% jego długości linii brzegowej, w 40% były to brzegi wysokie. Taki sam udział stanowiły brzegi antropogenicznie umocnione<ref> M. Rzętała: Klasyfikacja wybrzeży i procesy brzegowe wybranych zbiorników antropogenicznych Kotliny Dąbrowskiej, „Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych” 1994, t. 14, s. 29-37.</ref>. Współcześnie dominują brzegi piaszczyste, brzegi zajęte przez zbiorowiska szuwarowe lub darniowe oraz brzegi umocnione antropogenicznie. W obrębie każdej z wymienionych grup występuje szereg interesujących form brzegowych. Ich największe bogactwo jest związane z brzegami piaszczystymi, gdzie trwale lub efemerycznie zaznaczają się klify, plaże, cyple piaszczyste, mikroterasy, mielizny i ławice przybrzeżne, ripplemarki, kosy, wały egzaracyjne, a nawet formy eoliczne. Z kolei brzegi darniowe często są urozmaicone morfologicznie występowaniem podciosów i zerw darniowych, mikrozatok oraz wałów darniowych spiętrzonych w wyniku długotrwałego nacierania fal lub naporu pokrywy lodowej. Aktualnie obserwuje się znaczny i postępujący stopień złagodzenia rzeźby litoralu. Wydaje się, że etap jego ewolucji w przypadku Pogorii I najlepiej odzwierciedla stadium akumulacyjnego urozmaicania linii brzegowej. Dominuje tu bowiem przemieszczanie osadów w obrębie litoralu w warunkach występowania trwałych form akumulacyjnych. Tylko okresowo procesy brzegowe nabierają charakteru abrazyjnego. Warto w tym kontekście podkreślić istotną rolę pokrywy lodowej w procesie niszczenia brzegów. Lód spychając w procesie egzaracji materiał brzegowy w kierunku lądu, stwarza możliwość późniejszej intensywniejszej degradacji falowej brzegu ze względu na większy zasięg linii wody<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>.

Zatopienie wyrobiska po eksploatacji piasków w istotny sposób wpłynęło na jego morfologię, choć jeszcze przed zalaniem miejscami prowadzone były mechaniczne prace ziemne kształtujące czaszę przyszłej misy zbiornikowej. Napływająca woda powodowała namakanie utworów bardziej zwięzłych, a w przypadku osadów luźnych wręcz ich rozmywanie. Skutkowało to między innymi obsuwaniem lub obrywaniem skarp (oraz jednoczesną depozycją materiału u ich podnóży), rozmywaniem krawędzi i form wypukłych, czy też nadbudową dna w zagłębieniach. Zmiany morfologiczne polegały zatem na łagodzeniu i wyrównywaniu powierzchni wyrobiska, i w efekcie zmniejszaniu lokalnych deniwelacji. Można domniemać, że zachodziły one najintensywniej w okresie zatapiania. Po napełnieniu wyrobiska wodą, do dalszego modelowania dna przyczyniały się zwłaszcza sezonowe cyrkulacyjne ruchy wód oraz inne formy ich przepływu (np. prądy litoralne, lokalne przepływy gęstościowe). Przemiany morfologiczne, które zachodziły w tym czasie w obrębie dna jeziora polegały przede wszystkim na: zrównaniu dna w efekcie niwelacji stromizn, częściowym zasypaniu dawnych poeksploatacyjnych rowów, podwyższeniu wysokości dna u podnóży podwodnych stoków, nadbudowaniu dna na skutek obsunięć mało stabilnego materiału brzegowego, obniżeniu dna w strefie brzegowej w wyniku usunięcia luźnego materiału osadowego przez wodę i ruchy masowe<ref> M. Rzętała: Klasyfikacja wybrzeży i procesy brzegowe wybranych zbiorników antropogenicznych Kotliny Dąbrowskiej, „Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych” 1994, t. 14, s. 29-37.</ref>.

Zmiany morfologii dna jezior, oprócz wyżej opisanych, związane są również z tworzeniem się w misach warstwy osadów dennych. Proces ten przebiega od momentu powstania jeziora i polega na sedymentacji i gromadzeniu na powierzchni dna materii mineralnej i organicznej, dostarczanej przez cieki zasilające, a także pochodzącej z depozycji atmosferycznej, z abrazji brzegowej oraz z obumierania organizmów zasiedlających geosystem jeziorny<ref> K. Tobolski: Osady denne, w: A. Choiński: Zarys limnologii fizycznej Polski, Poznań 1995, s. 181-205.</ref>. Miąższość osadów dennych w zbiorniku Pogoria I sięga kilku-kilkunastu cm, a sporadycznie kilkudziesięciu cm<ref> T. Molenda, M. Rzętała, M.A. Rzętała: Bottom deposits as an indicator of ecological changes (on the example of artifical water reservoirs in the Pogoria catchment – Silesian Upland), in: Anthropogenic aspects of landscape transformations, Sosnowiec 2002, s. 60-67.</ref>. Zróżnicowanie grubości warstwy osadów jest w głównej mierze pochodną ukształtowania dna oraz wynikiem ruchów masy wód, znoszących większość materiału osadowego do zagłębień. Osady strefy przybrzeżnej, będące w przewadze produktami procesów abrazyjnych, charakteryzują się ciemnobeżową barwą, co odróżnia je wizualnie od czarnych osadów strefy głębinowej. Te ostatnie są równocześnie bardziej drobnofrakcyjne, a tworzący je materiał ma zróżnicowane pochodzenie<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>.

Proces zamulania misy zbiornika jest mało intensywny. Wynika to z niewielkiego przepływu cieków zasilających (także Pogorii), które są uważane za główne źródło rumowiska deponowanego w zbiornikach wodnych<ref> A. Łajczak: Studium nad zamulaniem wybranych zbiorników zaporowych w dorzeczu Wisły, Warszawa 1995, s. 105.</ref>. Mimo niewielkiego przepływu wód Pogorii, ograniczającego możliwości transportu rumowiska, w strefie dopływu do jeziora stale tworzony jest stożek napływowy o powierzchni kilku-kilkunastu m2. Delta ta ma trwały charakter i jest efektem akumulacji materiału niesionego przez wody rzeczne. Została utworzona niegdyś przez dopływającą Pogorię w zaklęśnięciu linii brzegowej zbiornika. Obecnie jest ona utrwalona przez roślinność szuwarową, zielną, krzewiastą i drzewiastą<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>.

Osady denne zbiornika Pogoria I pod względem granulometrycznym zbudowane są z cząstek frakcji piaszczystej, pylastej i ilastej. Przeciętnie w składzie granulometrycznym osadów dennych dominują cząstki piaszczyste – 63% oraz cząstki ilaste – 27%<ref> T. Molenda, M. Rzętała, M.A. Rzętała: Bottom deposits as an indicator of ecological changes (on the example of artifical water reservoirs in the Pogoria catchment – Silesian Upland), in: Anthropogenic aspects of landscape transformations, Sosnowiec 2002, s. 60-67.</ref> (średnice poszczególnych ziaren według klasyfikacji agrotechnicznej posiadają następujące rozmiary: piasek – 0,1-1,0 mm, pył – 0,02-0,1 mm, ił – poniżej 0,02 mm)<ref> R. Racinowski, T. Szczypek: Prezentacja i interpretacja wyników badań uziarnienia osadów czwartorzędowych, Katowice 1985, s. 143.</ref>. Obecność większej ilości ziaren piasku w osadach zbiornika należy wiązać (poza dostawą wraz z wodami potoku Pogoria) także z ich dostawą w głębsze partie misy ze strefy brzegowej, charakteryzującej się znacznym udziałem brzegów wysokich. Wiele skarp wprawdzie odsuniętych jest od linii wody, jednak działalność ruchów masowych prowadzi do tworzenia piaszczystych koluwiów, sukcesywnie znoszonych (między innymi przez czynniki atmosferyczne) ku toni wodnej<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>.

Zróżnicowanie jakościowe osadów dennych jeziora Pogoria I dotyczy przede wszystkim właściwości fizyko-chemicznych, w tym zwłaszcza zawartości szeregu związków i pierwiastków. Odczyn osadów kształtuje się na poziomie 7,32-7,59 pH, ich alkaliczny charakter wynika między innymi z obecności węglanu wapnia w środowisku limnicznym, który pochodzi zarówno z działalności antropogenicznej (zanieczyszczenie atmosfery, gleb i wód), jak i dopływa w procesie zasilania podziemnego misy jeziornej z triasowych utworów skalnych ujawniających się na powierzchni w wyższych partiach zlewni. Udział substancji organicznej w osadach dennych w postaci węgla organicznego (Corg) osiąga maksymalnie niespełna 0,8% osadów w zbiorniku. Substancjami dominującymi w osadach dennych jeziora są: tlenek krzemu (SiO2) – około 57-70% i tlenek glinu (Al2O3) – około 11-16%. O ile duży udział SiO2 w osadach ma charakter naturalny związany z powszechnym występowaniem kwarcu (zwłaszcza w rejonach zalegania piasków czwartorzędowych), to obecność Al2O3 należy raczej wiązać z antropogenicznym wprowadzaniem go do środowiska zlewni Pogorii, bowiem w postaci naturalnych minerałów występuje w bardzo małych ilościach. Z pozostałych związków chemicznych w zauważalnych ilościach występuje jeszcze także Fe2O2 (7-10%) oraz K2O (1,8-3,0%)<ref> T. Molenda, M.A. Rzętała, M. Rzętała: Bottom deposits as an indicator of ecological changes (on the example of artifical water reservoirs in the Pogoria catchment – Silesian Upland), in: Anthropogenic aspects of landscape transformations. Sosnowiec 2002, s. 60-67.</ref>.

{| class="wikitable"
! Substancja!! Zakres zmienności w [%]
|-
| Corg|| 0,05-0,78
|-
| CaCO3|| 0,00-5,10
|-
| SiO2|| 56,95-71,05
|-
| Al2O3|| 11,50-16,55
|-
| Fe2O2|| 6,96-10,09
|-
| MnO|| 0,06-0,19
|-
| MgO|| 1,09-1,84
|-
| CaO|| 0,59-2,24
|-
| Na2O|| 0,54-0,86
|-
| K2O|| 1,80-3,06
|-
| TiO2|| 0,71-0,88
|-
| P2O5|| 0,19-0,28
|}
Tabela 2. Zakres zawartości wybranych substancji w próbkach osadów dennych zbiornika Pogoria I<ref> Tamże.</ref>.

Zjawisko akumulowania substancji w osadach dennych Pogorii I jest szczególnie wyraźne w odniesieniu do zawartości pierwiastków śladowych. Zwłaszcza ilość niektórych metali ciężkich (np. cynku, kadmu, ołowiu) jest dosyć duża i nierzadko przekracza poziom tła geochemicznego skał osadowych<ref> S. Kabata-Pendias, H. Pendias: Biogeochemia pierwiastków śladowych, Warszawa 1993, s. 364.</ref>. Obecność dużych ilości metali ciężkich w osadach dennych zbiornika jest wynikiem ich dostarczania do geosystemu tego jeziora różnymi drogami migracji, lecz przede wszystkim wskutek denudacji powierzchni zlewni górnej Pogorii, obciążonej – szczególnie w przeszłości – ładunkiem zanieczyszczeń atmosferycznych, emitowanych przez liczne zakłady górnośląskie i zagłębiowskie, w tym położoną w najbliższym sąsiedztwie Hutę Katowice<ref>J. Kapała: Zmiany jakości powietrza atmosferycznego w rejonie oddziaływania Kombinatu Metalurgicznego „Huta Katowice”, w: Kombinat Metalurgiczny „Huta Katowice” w Dąbrowie Górniczej a zmiany środowiska przyrodniczego, Wrocław – Warszawa – Kraków 1990, s. 83-94.</ref>.
[[Plik:Fot. 4. Odpływ cieku Pogoria ze zbiornika Pogoria I (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 4. Odpływ cieku Pogoria ze zbiornika Pogoria I (fot. M. Rzętała).]]

{| class="wikitable"
! colspan=2| Pierwiastek
! Tło geochemiczne*
! Stężenie
|-
! Nazwa
! Symbol
! colspan=2| [mg/kg]
|-
| Antymon
| Sb
| 0,03-2,00
| 3,5
|-
| Arsen
| As
| 1,0-13,0
| 19,3
|-
| Bar
| Ba
| 50-800
| 678,7
|-
| Beryl
| Be
| 0,2-6,0
| 3,3
|-
| Brom
| Br
| 1-10
| 5,3
|-
| Cer
| Ce
| 7-90
| 108,7
|-
| Cez
| Cs
| 0,5-10,0
| 10,0
|-
| Chrom
| Cr
| 5-120
| 132,3
|-
| Cynk
| Zn
| 10-120
| 1276,0
|-
| Cyrkon
| Zr
| 20-220
| 487,3
|-
| Europ
| Eu
| 0,2-2,0
| 2,1
|-
| Itr
| Y
| 4-50
| 51,3
|-
| Kadm
| Cd
| 0,05-0,35
| 15,27
|-
| Kobalt
| Co
| 0,1-20,0
| 22,0
|-
| Lantan
| La
| 4-90
| 56,1
|-
| Lutet
| Lu
| 0,2-1,2
| 0,8
|-
| Miedź
| Cu
| 2-60
| 44,0
|-
| Neodym
| Nd
| 4,7-41,0
| 53,3
|-
| Nikiel
| Ni
| 5-90
| 50,0
|-
| Ołów
| Pb
| 3-40
| 239,0
|-
| Rubid
| Rb
| 5-200
| 123,0
|-
| Samar
| Sm
| 1,3-22,1
| 9,6
|-
| Skand
| Sc
| 0,5-15,0
| 13,9
|-
| Srebro
| Ag
| 0,05-0,25
| 1,1
|-
| Stront
| Sr
| 20-600
| 105,8
|-
| Terb
| Tb
| 0,2-2,0
| 1,3
|-
| Tor
| Th
| 1,7-12,0
| 14,2
|-
| Uran
| U
| 0,45-4,00
| 4,2
|-
| Wanad
| V
| 10-130
| 110,3
|-
| Złoto
| Au
| 0,002-0,007
| 0,025
|}
Tabela 3. Średnia zawartość wybranych pierwiastków w próbkach osadów dennych zbiornika Pogoria I<ref> T. Molenda, M.A. Rzętała, M. Rzętała: Bottom deposits as an indicator of ecological changes (on the example of artifical water reservoirs in the Pogoria catchment – Silesian Upland), in: Anthropogenic aspects of landscape transformations. Sosnowiec 2002, s. 60-67.</ref>.

Objaśnienie: (*) – zawartości pierwiastków w skałach osadowych według A. Kabaty-Pendias i H. Pendiasa [1993]<ref> S. Kabata-Pendias, H. Pendias: Biogeochemia pierwiastków śladowych, Warszawa 1993, s. 364.</ref>.

==Znaczenie zbiornika==
[[Plik:Fot. 5. Pokrywa śnieżno-lodowa na zbiorniku Pogoria I (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 5. Pokrywa śnieżno-lodowa na zbiorniku Pogoria I (fot. M. Rzętała).]]

Większość sztucznych zbiorników wodnych budowana jest w ściśle określonych celach i od samego początku eksploatacji spełnia konkretne funkcje. Zbiornik Pogoria I powstał w dawnym wyrobisku po eksploatacji piasków czwartorzędowych, niejako przy okazji prowadzonego wydobycia. Utworzenie w tym miejscu sztucznego jeziora było najbardziej optymalnym kierunkiem rekultywacji dawnej odkrywki. Każde sztuczne jezioro pełniąc określone funkcje społeczno-gospodarcze wpływa także na wiele elementów środowiska geograficznego. Przede wszystkim powstanie zbiornika spowodowało szereg przekształceń krajobrazu<ref> A. Kamiński, M. Rzętała, T. Szczypek: Rola zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu. w: M. Rzętała, T. Szczypek (red.): Człowiek i woda, Sosnowiec 2003, s. 54-63.</ref>. Początkowo polegają one zazwyczaj na wylesieniu obszaru lub likwidacji użytków rolnych, przemodelowaniu systemu komunikacyjno-przesyłowego i osadniczego oraz różnorodnych pracach geomechanicznych, a następnie zatopieniu terenu i określonemu zagospodarowaniu strefy okołozbiornikowej, ukierunkowanemu zgodnie z przeznaczeniem użytkowym akwenu oraz wymogami jego ochrony. Zmiany użytkowania ziemi związane z powstawaniem zbiornika Pogoria I nie odbiegały znacząco od tego schematu<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>.

W sytuacji powstawania zbiornika wodnego następują lokalne zmiany warunków klimatologicznych, które związane są z pojawieniem się powierzchni wodnej<ref>J. Lewińska: Wpływ zbiorników wodnych na klimat lokalny, w: „Czasopismo Geograficzne”, t. LV, z. 3. Wrocław 1984, s. 329-344.</ref>. Wpływ ten polega między innymi na sprzyjaniu powstawania mgieł i zamgleń oraz zwiększaniu prędkości wiatru oraz zmniejszaniu liczby przypadków występowania ciszy.

Z utworzeniem zbiornika Pogoria I wiążą się zdecydowanie bardziej widoczne w środowisku zmiany dotyczące ewolucji stosunków wodnych na tych terenach. Wraz z rozpoczęciem eksploatacji piasku nastąpił nowy etap kształtowania warunków hydrograficznych obszaru. Po zaprzestaniu eksploatacji do niecki skierowane zostały wody Pogorii przez co wyrobisko zostało zalane. Jest to jedna z bardziej spektakularnych zmian jaka współcześnie widoczna są w środowisku. Obecność zbiornika Pogoria I na drodze przepływu potoku Pogoria powoduje szereg zmian hydrochemicznych wód potamicznych w relacji dopływ – odpływ<ref> M. Rzętała: Some hydrochemical consequences of artificial water reservoirs functioning in anthropogenetically transformed catchments (a case study from the Silesian Upland and its borders), w: T. Szczypek, V.A. Snytko (red.): Modern nature use and anthropogenic processes, Irkutsk – Sosnowiec 1999, s. 88-93.</ref>. Jezioro przepływowe działa jak odstojnik, kumulujący alochtoniczne (obce) substancje przyniesione przez cieki alimentujące. Ma to miejsce w następstwie licznych procesów fizyko-chemicznych i biologicznych zachodzących w stojącej toni wodnej (np. wytrącania i sedymentacji zawiesin), a przejawia się zwykle poprawą jakości wód odpływających w stosunku do zasilających<ref> Z. Janda, M. Rzętała: Przestrzenna i sezonowa zmienność właściwości fizyko-chemicznych wód rzeki Czarnej Przemszy na odcinku od Siewierza do Przeczyc, w: „Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych” 1996, nr 18, s. 39-47.</ref>.

Jakość wody wypływającej z jeziora Pogoria I w odniesieniu do jakości wód dopływających naświetla możliwości neutralizowania zanieczyszczeń przez akweny limniczne. Geosystem Pogorii I posiadał duże zdolności obniżania ilości rozpuszczonych substancji mineralnych, co wyrażał znaczny spadek przewodności właściwej wód w relacji dopływ – odpływ (o około 25%). Szczególnie wyraźna była również redukcja obciążenia wód potamicznych składnikami biogennymi, czyli azotanami i fosforanami<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>. Z powyższego wynika, że funkcjonowanie zbiornika Pogoria I przyczynia się do poprawy jakości wód potamicznych. Opisywany zbiornik wpływa także na cechy termiczne i natlenienie wód cieku Pogoria, co jest pochodną oddziaływania reżimu termiczno-tlenowego jeziora. Zbiornik Pogoria I dzięki możliwościom kumulacji ciepła, wpływaj na podwyższanie średniej rocznej temperatury wód powierzchniowych płynących w relacji dopływ – odpływ (o około 1-2 °C). Wody cieku Pogoria pod względem kształtowania nasycenia tlenem, wykazują wzrost średniego rocznego natlenienia w warunkach przepływu przez Pogorię I o około 10-20%. Jest to efektem powierzchniowego odpływu z jeziora, w którym udział mają głównie wody warstw przypowierzchniowych, a więc pozostających w strefie najkorzystniejszych możliwości nasycania tlenem<ref> M. Rzętała, J. Wach: Ocena właściwości fizyko-chemicznych wód limnicznych jak źródło informacji o obiegu materii. w: J. Pełka-Gościniak, M. Rzętała, (red.): Górnośląsko-Ostrawski Region Przemysłowy – wybrane problemy ochrony i kształtowania środowiska, Sosnowiec 1999, s. 205-209. </ref>.

Jednym z bardziej znaczących aspektów związanych z powstaniem zbiornika Pogoria I, było ukształtowanie siedlisk nie występujących wcześniej na tym obszarze. Siedliska te są miejscem rozwoju licznych gatunków, nierzadko tworzących – w aspekcie waloryzacji przyrodniczej – bardzo cenne zbiorowiska. W efekcie przeprowadzonych waloryzacji, Rada Miejska Dąbrowy Górniczej zdecydowała odpowiednimi uchwałami o utworzeniu na tych terenach dwóch użytków ekologicznych. Pierwszy z nich utworzono w lipcu 1993 r. pod nazwą „Pogoria I”. Ochroną został objęty obszar rozciągający się w południowo-wschodnim sektorze jeziora Pogoria I, w sąsiedztwie ośrodka wypoczynkowego [[Huta Bankowa|Huty Bankowa]]. Jest to pas przybrzeżny o długości około 150 m i szerokości około 80 m porośnięty szuwarem trzcinowym. Miejsce to stwarza dogodne warunki do życia i rozmnażania się wielu gatunkom ptaków wodno-błotnych, a także pełni funkcję tarliska dla ryb. Obowiązuje tu zakaz wędkowania oraz używania sprzętu pływającego. Kolejny użytek ekologiczny otrzymał nazwę „Młaki nad Pogorią I”. Posiada on powierzchnię 7 ha, a znajduje się w rejonie wschodniego brzegu jeziora, w pobliżu osiedla Pogoria. Został utworzony w maju 1996 r. w celu zachowania rzadkich siedlisk torfowiskowych z unikatową w kraju roślinnością młak i mszystych moczarów<ref> F. Celiński, A. Czylok, A. Kubajak: Przewodnik przyrodniczy po Dąbrowie Górniczej, Krzeszowice 2001, s. 72.</ref>. Obszar objęty ochroną jest niezatopionym fragmentem dawnego poziomu eksploatacyjnego. Występują tu liczne, nieskoncentrowane wypływy wód podziemnych pochodzących z utworów wapiennych Progu Środkowotriasowego. Wody wysiękowe zalewające piaski, wpływają na kształtowanie siedlisk o podłożu zasadowym lub obojętnym, co sprzyja rozwojowi wyjątkowych w skali kraju torfowisk źródliskowych o składzie gatunkowym młaki niskoturzycowej. W początkowych etapach zasiedlania młak dominowało zbiorowisko z arktyczno-alpejskim skrzypem pstrym (Equisetum variegatum). W dalszej kolejności następowało wkraczanie roślinności torfowiskowej zwłaszcza ze związku zespołów z turzycą Davalla (Carex davalliana). Obecnie użytek ekologiczny charakteryzuje bogactwo osobliwości florystycznych, a miąższość „torfu” skrzypowego osiąga w niektórych miejscach 30 cm<ref> A. Czylok: Antropogeniczne przekształcenia krajobrazu w regionach eksploatacji rud cynku i ołowiu oraz piasków podsadzkowych. Stanowisko 6 – Spontaniczna regeneracja roślinności na obszarach eksploatacji piasków podsadzkowych, w: M. Rzętała, T. Szczypek (red.): 47 Zjazd PTG „Geografia w kształtowaniu i ochronie środowiska oraz transformacji gospodarczej regionu górnośląskiego”. Część III. Przewodnik sesji terenowych, Sosnowiec, s. 26-29.</ref>.

Jezioro Pogoria I jako zbiornik utworzony na obrzeżach terenów zurbanizowanych i uprzemysłowionych Dąbrowy Górniczej, pełni ważną rolę w rozwoju szeroko pojętej rekreacji i turystyki<ref> M. Rzętała, Wody powierzchniowe i podziemne, w: W. Krawczyński, A. J. Wójcik (red.): Dąbrowa Górnicza. Monografia. Tom I, Środowisko przyrodniczo-geograficzne, Dąbrowa Górnicza 2014, s. 207-229.</ref>. Organizacji nadwodnego wypoczynku służą liczne obiekty zagospodarowania turystycznego tj. bazy noclegowej, gastronomicznej, towarzyszącej (z urządzeniami turystycznymi i paraturystycznymi), a także dobrze rozwinięta infrastruktura transportowa. Pierwsze elementy zagospodarowania wypoczynkowego jeziora Pogoria I pojawiły się już w latach 40. XX wieku. Wtedy bowiem zapoczątkowano budowę niewielkich ośrodków letniskowych przeznaczonych głównie dla pracowników pobliskich zakładów przemysłowych. Formalne ustalenia dotyczące rozwoju bazy wypoczynkowej poczyniono w 1966 r., kiedy to Miejski Zespół Urbanistyczny Dąbrowy Górniczej przedstawił plan zagospodarowania przestrzennego tego terenu. Zgodnie z zawartymi w nim postanowieniami, południowe i zachodnie brzegi akwenu zostały wydzierżawione zakładom przemysłowym pod budowę nowych lub rozwój bądź adaptację istniejących ośrodków wczasowych<ref> W. Długoborski, (red.): Dąbrowa Górnicza – zarys dziejów miasta, Katowice 1976, s. 678.</ref>. Powstało dzięki temu kilkanaście ośrodków. Obecnie posiadają one różny status własnościowy. W większości dysponują domkami campingowymi i sprzętem pływającym, a nierzadko też własnym zapleczem gastronomicznym. Niektóre działają pod szyldem klubów sportów wodnych, aktywnie propagując tę formę wypoczynku. Dzięki temu Pogoria I jest postrzegana jako regionalne centrum żeglarstwa, gdzie odbywają się liczne zawody sportowe, a przede wszystkim Otwarte Regaty Żeglarskie „Komandorów Klubów” oraz o „Błękitną Wstęgę Pogorii”. Z kolei dla rowerzystów i piechurów wytyczona została trasa rowerowa okalająca jezioro<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>.

Miejscem cieszącym się dużą popularnością wśród wypoczywających nad Pogorią I jest stanica wędkarska Rybaczówka, zlokalizowana w sąsiedztwie osiedla Pogoria na brzegu wschodnim. Działa ona przy Okręgu PZW [[Katowice]], oferując miejsca noclegowe, łodzie wędkarskie, łowiska, gastronomię, i organizując imprezy plenerowe. W sąsiedztwie stanicy znajduje się strzeżona plaża. Tereny masowego plażowania wypoczywających nad jeziorem rozciągają się na jego północnych brzegach, przy czym nie posiadają nadzoru w zakresie bezpieczeństwa kąpiących. Zbiornik Pogoria I jest akwenem powszechnie wykorzystywanym do amatorskiego połowu ryb. Połów ten odbywa się zarówno z brzegów, jak i ze środków pływających, przy czym na całym jeziorze obowiązuje zakaz używania silników spalinowych. Jedynie w części południowej, w sąsiedztwie użytku ekologicznego „Pogoria I”, zabronione jest wędkowanie oraz poruszanie się sprzętem pływającym. Zimą powszechne jest wędkowanie podlodowe przy licznych przeręblach tworzonych przez miłośników tej formy wypoczynku. Zdarza się także wykorzystywanie tafli lodu zalegającego na jeziorze przez sympatyków sportów łyżwiarskich, choć tworzonych amatorsko lodowisk poprzez odgarnięcie pokrywy śnieżnej, nie można utożsamiać ze zorganizowanym zapleczem rekreacyjno-turystycznym<ref> Tamże.</ref>.

Baza wypoczynkowa w otoczeniu jeziora Pogoria I jest znacznie rozwinięta, co w pewnym stopniu wiąże się z faktem kilkudziesięcioletniego funkcjonowania akwenu. Na początku bieżącego wieku wokół jeziora do dyspozycji turystów pozostawało 778 miejsc noclegowych, z czego 678 w ośrodkach przeznaczonych głównie dla wypoczynku sobotnio-niedzielnego, 50 przypadało na ośrodek zakładowy, a 50 było oferowane przez pensjonat. W opinii turystów część owej bazy wymaga poprawy standardu<ref> K. Płaza: Ocena turystycznego zagospodarowania antropogenicznych zbiorników wodnych wschodniej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Sosnowiec 2002 [maszynopis], s. 68; A. Nitkiewicz-Jankowska: Walory turystyczne wybranych zbiorników wodnych we wschodniej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, w: Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – funkcjonowanie, rewitalizacja i ochrona, Sosnowiec 2004, s. 157-163.</ref>. Ciekawostką na skalę ogólnopolską była zacumowana przy północno-zachodnim brzegu zbiornika pływająca restauracja „Arizona”. Lokal gastronomiczny został wybudowany w latach 50. XX wieku i pierwotnie stanowił duża atrakcję [[Park Śląski|Parku Śląskiego]]. O wyjątkowości tej konstrukcji przesądzał jej unikatowy wygląd w kształcie kosmicznego pojazdu. W czasach swojej świetności na pokładzie mogło jednocześnie przebywać około 70 osób. Konstrukcja pływała dzięki zamontowanemu silnikowi. Na początku lat 90. XX wieku lokal stał się własnością prywatną i został przetransportowany na wody zbiornika Pogoria I, gdzie pełnił funkcje usługowe do 2005 r. Niestety od tego czasu kawiarnia powoli niszczeje chociaż nadal stanowi pewnego rodzaju atrakcję.

==Bibliografia==
#Celiński F., Czylok A., Kubajak A.: Przewodnik przyrodniczy po Dąbrowie Górniczej, Krzeszowice 2001.
#Choiński A.: Zarys limnologii fizycznej Polski, Poznań 1995.
#Cydzik D., Kudelska D., Soszka H.: Wytyczne monitoringu podstawowego jezior, Warszawa 1994.
#Czylok A.,: Antropogeniczne przekształcenia krajobrazu w regionach eksploatacji rud cynku i ołowiu oraz piasków podsadzkowych. Stanowisko 6 – Spontaniczna regeneracja roślinności na obszarach eksploatacji piasków podsadzkowych, w: Rzętała M., Szczypek T. (red.): 47 Zjazd PTG „Geografia w kształtowaniu i ochronie środowiska oraz transformacji gospodarczej regionu górnośląskiego”. Część III. Przewodnik sesji terenowych, Sosnowiec 1998, s. 26-29.
#Długoborski W.(red.): Dąbrowa Górnicza – zarys dziejów miasta, Katowice 1976.
#Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Wydawnictwo Ekonomia i Środowisko, Białystok 1995.
#Hermanowicz W.: Chemia sanitarna, Warszawa 1984.
#Jaguś A., Rzętała M.: Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008.
#Jaguś A., Rzętała M., Rzętała M.A.: Morfologia strefy litoralnej jako indykator ewolucji sztucznych zbiorników wodnych. IV Zjazd Geomorfologów Polskich. Główne kierunki badań geomorfologicznych w Polsce. Stan aktualny i perspektywy, Lublin 1998.
#Janda Z., Rzętała M.: Przestrzenna i sezonowa zmienność właściwości fizykochemicznych wód rzeki Czarnej Przemszy na odcinku od Siewierza do Przeczyc, w: Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, Katowice-Sosnowiec 1995, s. 39-47.
#Kabata-Pendias A., Pendias H.: Biogeochemia pierwiastków śladowych, Warszawa 1993.
#Kamiński A., Rzętała M., Szczypek T.: Rola zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu, w: Człowiek i woda, Sosnowiec 2003, s. 54-63.
#Kapała J.: Zmiany jakości powietrza atmosferycznego w rejonie oddziaływania Kombinatu Metalurgicznego „Huta Katowice”, w: Kombinat Metalurgiczny „Huta Katowice” w Dąbrowie Górniczej a zmiany środowiska przyrodniczego. Biuletyn nr 5, Wrocław – Warszawa – Kraków 1990, s. 83-94.
#Lewińska J.: Wpływ zbiorników wodnych na klimat lokalny, w: „Czasopismo Geograficzne” 1984, t. LV, z. 3, s. 329-344.
#Łajczak A.: Studium nad zamulaniem wybranych zbiorników zaporowych w dorzeczu Wisły. Monografie Komitetu Gospodarki Wodnej Polskiej Akademii Nauk, Zeszyt 8. Warszawa 1995.
#Molenda T., Rzętała M., Rzętała M. A.: Bottom deposits as an indicator of ecological changes (on the example of artifical water reservoirs in the Pogoria catchment – Silesian Upland), w: Anthropogenic aspects of landscape transformations, Sosnowiec 2002, s. 60-67.
#Nitkiewicz-Jankowska A.: Walory turystyczne wybranych zbiorników wodnych we wschodniej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, w: A. T. Jankowski, M. Rzętała (red.): Jeziora i sztuczne zbiorniki wodne – funkcjonowanie, rewitalizacja i ochrona, Sosnowiec 2004, s. 157-163.
#Płaza K.: Ocena turystycznego zagospodarowania antropogenicznych zbiorników wodnych wschodniej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, Sosnowiec 2002 [maszynopis].
#Pokojska U., Prusinkiewicz Z.: Wybrane zagadnienia z chemizmu epigeosfery, Warszawa 1982.
#Racinowski R., Szczypek T.: Prezentacja i interpretacja wyników badań uziarnienia osadów czwartorzędowych. Skrypty Uniwersytetu Śląskiego nr 359, Katowice 1985.
#Rzętała M.: Bilans wodny oraz dynamika zmian wybranych zanieczyszczeń zbiornika Dzierżno Duże w warunkach silnej antropopresji. Prace Naukowe UŚ w Katowicach nr 1913, Katowice 2000.
#Rzętała M.: Klasyfikacja wybrzeży i procesy brzegowe wybranych zbiorników antropogenicznych Kotliny Dąbrowskiej, w: Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, Katowice – Sosnowiec 1994. s. 29-37.
#Rzętała M.: Some hydrochemical consequences of artificial water reservoirs functioning in anthropogenetically transformed catchments (a case study from the Silesian Upland and its borders), w: Snytko V.A., Szczypek T. (red.): Modern nature use and anthropogenic processes, Irkutsk-Sosnowiec 1999, s. 88-93.
#Rzętała M.: Uwarunkowania i konsekwencje wahań stanów wody w sztucznych zbiornikach wodnych Górnego Śląska i Zagłębia, w: Tomaszewski J. (red.): 49 Zjazd PTG „Środowisko przyrodnicze i gospodarka Dolnego Śląska u progu trzeciego tysiąclecia” – referaty, komunikaty, postery. Szklarska Poręba, 20-24 września 2000 r., Wrocław 2000, s. 89-90.
#Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: W. Krawczyński, A. J. Wójcik (red.): Dąbrowa Górnicza. Monografia. Tom I, Środowisko przyrodniczo-geograficzne, Dabrowa Górnicza 2016, s. 207-229.
#Rzętała M., Wach J.: Ocena właściwości fizyko-chemicznych wód limnicznych jako źródło informacji o obiegu materii, w: Pełka-Gościniak J., Rzętała M. (red.): Górnośląsko-ostrawski region przemysłowy: wybrane problemy kształtowania i ochrony środowiska. Materiały Sympozjum Polsko-Czeskiego. Sosnowiec, 6-7 maja 1999 r., Sosnowiec 1999, s. 205-209.
#Tobolski K.: Osady denne, w: Choiński A.: Zarys limnologii fizycznej Polski, Poznań 1995, s. 181-205.

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==

[[Zagłębie Dąbrowskie|Krzysztofik R.: Zagłębie Dąbrowskie, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego”, t. 2 (2015).]]

[[Zbiornik Pogoria III|Machowski R., Rzętała M.: Zbiornik Pogoria III, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego”, t. 7 (2020).]]

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego”, t. 3 (2016).]]

==Zobacz też==

[[Dorzecze Wisły]]

[[Górnośląskie Pojezierze Antropogeniczne]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiornik Pogoria III]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Zbiornik Wapienica

2026-05-17T07:33:13Z

Praktykant: /* Zobacz też */

Zbiornik Wapienica

2026-05-17T07:32:13Z

Praktykant: /* Przypisy */

Zbiornik Goczałkowice

2026-05-16T17:18:27Z

Praktykant: /* Przypisy */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 8 (2021)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 8 (2021)|TOM: 8 (2021)]]

[[Plik:Rys. 1 Goczałkowice.jpg|500px|thumb|right|Rys. 1. Lokalizacja zbiornika Goczałkowice: 1 – zbiorniki wodne, 2 – cieki powierzchniowe, 3 – zapory, 4 – ważniejsze drogi, 5 – koleje, 6 – granice jednostek administracyjnych, 7 – ważniejsze urządzenia hydrotechniczne, ujęcia wody, jazy.]]
Zbiornik Goczałkowice jest największym sztucznym jeziorem, które znajduje się na terenie [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]]<ref>[[Wody powierzchniowe|R. Machowski, M. Rzętała: Wody Powierzchniowe, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1.]]; [[Dorzecze Wisły|R. Machowski, M. Rzętała: Dorzecze Wisły, w „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2015, t. 2.]]</ref>. Został utworzony w latach 1950-1955 poprzez przegrodzenie [[Wisła|Wisły]] zaporą zlokalizowaną w okolicy uzdrowiskowej wsi [[Goczałkowice-Zdrój]] (rys. 1). W tym miejscu znajduje się naturalne zwężenie doliny Wisły, które zostało wykorzystane do posadowienia budowli piętrzącej. Powierzchnia jeziora przy maksymalnym poziomie piętrzenia wody wynosi 32 km2, w tym czasie w misie zbiornika retencja wynosi 165,6 hm3.

Pod względem fizycznogeograficznym tereny te znajdują się we wschodniej części mezoregionu [[Dolina Górnej Wisły]], która stanowi część makroregionu [[Kotlina Oświęcimska]]<ref> J. Kondracki: Geografia Polski. Mezoregiony fizycznogeograficzne, Warszawa 1994, s. 340.</ref>. Pod względem administracyjnym zbiornik zlokalizowany jest w południowej części województwa śląskiego, na terenie [[Powiat pszczyński|powiatu pszczyńskiego]]. W bezpośrednim sąsiedztwie misy jeziora znajdują się głównie tereny wiejskie wsi: Goczałkowice-Zdrój, Łąka, Wisła Wielka, [[Wisła Mała,]] [[Zabłocie]], Frelichów, Zarzecze, [[Chybie]] i [[Zabrzeg]]. Po zachodniej stronie jeziora, w jego strefie cofkowej położone jest miasto [[Strumień]]. Poza nim najbliższe tereny miejskie reprezentowane są przez położone na wschód od jeziora: [[Pszczyna|Pszczynę]] i [[Czechowice-Dziedzice]]. Kilka kilometrów na wschód od zapory zbiornika przebiega południkowo droga krajowa nr 1, a po jego zachodniej stronie trasa nr 81 o takiej samej randze.

Przesłanką do budowy zbiornika w tym miejscu (poza dogodnymi czynnikami przyrodniczymi) była przede wszystkim potrzeba zapewnienia dużych ilości wód dla wodochłonnych gałęzi przemysłu ciężkiego, który dominował w [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskim Okręgu Przemysłowym]]<ref>[[Górnośląski Okręg Przemysłowy|W. Dragan, T. Spórna: Górnośląski Okręg Przemysłowy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t.1.]]</ref>. Zbiornik Goczałkowice został wybudowany w latach 1950-1955. Tak krótki czas realizacji tego typu inwestycji jest swego rodzaju ewenementem w historii prac hydrotechnicznych na obszarze Polski<ref> A. Bilnik, A. Siudy, Z. Szlęk, T. Świercz: Wielofunkcyjny zbiornik retencyjny Goczałkowice na Małej Wiśle i jego znaczenie dla gospodarki Górnego Śląska, w: Konferencja Naukowo-Techniczna z okazji Jubileuszu 50-lecia budowy Zbiornika Wodnego na Malej Wiśle w Goczałkowicach, 20-21 wrzesień 2005 r., Pszczyna-Zamek 2005, s. 10-21.</ref>.

==Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna==
[[Plik:Fot. 1. Wschodnia część zbiornika Goczałkowice (fot. M. Rzętała).jpg||400px|thumb|right|Fot. 1. Wschodnia część zbiornika Goczałkowice (fot. M. Rzętała).]]

Budowa zbiornika Goczałkowice była jedną z największych inwestycji planu 6. letniego. W 1947 r. rozpoczęły się przygotowania projektowe do opracowania dokumentacji technicznej przyszłej budowli wodnej. Prace kameralne były bardzo intensywne i już pod koniec 1949 r. projekt generalny został ukończony i zatwierdzony do realizacji. Narzucone tempo prac budowlanych również było imponujące. Przy budowie zbiornika Goczałkowice pracowało ponad 1200 osób w systemie trzyzmianowym. Dzięki takiemu zaangażowaniu realizacja inwestycji została w pełni wykonana w zaledwie sześć lat w okresie 1950-1955<ref> Tamże.</ref>.

Zbiornik Goczałkowice jest największym w województwie śląskim sztucznym jeziorem o maksymalnej powierzchni wynoszącej 32 km2 (fot. 1-3). Taki areał zbiornik osiąga w czasie maksymalnego poziomu piętrzenia wody, który został ustalony na poziomie 257,0 m n.p.m. W tym czasie w jego misie objętość zgromadzonych wód osiąga 165,6 hm3 (tab. 1). W przypadku tego zbiornika normalny poziom piętrzenia wynosi 255,5 m n.p.m. Wówczas powierzchnia jeziora zmniejsza się do 29,9 km2 a pojemność przekracza nieco 120 hm3. Przy minimalnym poziomie piętrzenia, który wynosi 250,5 m n.p.m. powierzchnia zajęta przez wodę drastycznie się zmniejsza do 10,3 km2. W takich warunkach retencja osiąga blisko 17,4 hm3 i określana jest jako tzw. martwa<ref> A. Siudy: Rola zbiorników zaporowych Goczałkowice i Kozłowa Góra podczas powodzi w maju i czerwcu 2010 roku w świetle obowiązujących instrukcji eksploatacji i utrzymania zbiornika, w: Monografie Śląskiego Centrum Wody Tom 1. Aktualne problemy gospodarki wodnej, Katowice 2018, s. 115-130.</ref>. Pomimo dużych rozmiarów zbiornik zaliczany jest do stosunkowo płytkich sztucznych jezior. W czasie normalnego piętrzenia średnia głębokość wynosi 5,3 m. Podczas utrzymywania maksymalnego piętrzenia największa głębokość osiąga 16 m, długość jeziora wynosi wówczas 12 km, a szerokość 6 km<ref>H. Kasza: Wieloletnie zmiany wybranych parametrów fizyko-chemicznych wody zbiornika goczałkowickiego oraz ich przyczyny, w: M.J. Gromiec (red.): Materiały XVI Sympozjum „Problemy ochrony, zagospodarowania i rekultywacji antropogenicznych zbiorników wodnych”, Zabrze 1995, s.43-52.</ref>. Rozkład głębokości nawiązuje do ukształtowania płaskodennej doliny Wisły, która została zalana wodami tej rzeki. Największe głębokości występują w strefie przyzaporowej, nieco bliżej lewego brzegu. W ukształtowaniu misy jeziora nadal dosyć dobrze wyodrębnia się dawne koryto Wisły. Jak w większości zbiorników zaporowych także i w przypadku Zbiornika Goczałkowice najpłytsze strefy obejmują tzw. strefę cofki, przy ujściu Wisły. Płytsze sektory charakterystyczne są także dla południowej części zbiornika obejmującej dużą zatokę<ref>P. Hachaj, L. Lewicki, E. Nachlik, T. Siuta: Efektywność modeli hydrodynamicznych w ocenie dynamiki zbiornika zaporowego, w: „Gospodarka Wodna” 2014, nr 8, s. 286-288.</ref>.

{| class="wikitable"
! Parametr!! Wartość parametru
|-
| Minimalny poziom piętrzenia [m n.p.m.] || 250,50
|-
| Normalny poziom piętrzenia [m n.p.m.] || 255,50
|-
| Maksymalny poziom piętrzenia [m n.p.m.] || 257,00
|-
| Powierzchnia zbiornika przy minimalnym poziomie piętrzenia || 10,3 km2
|-
| Powierzchnia zbiornika przy normalnym poziomie piętrzenia || 29,9 km2
|-
| Powierzchnia zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia || 32,0 km2
|-
| Pojemność przy minimalnym poziomie piętrzenia (martwa) || 17,4 hm3
|-
| Pojemność przy normalnym poziomie piętrzenia || 120 hm3
|-
| Pojemność przy maksymalnym poziomie piętrzenia (całkowita) || 165,6 hm3
|-
| Głębokość średnia zbiornika || 5,3 m
|-
| Głębokość maksymalna || 16 m
|-
| Długość zbiornika || 12 km
|-
| Maksymalna szerokość zbiornika || 6 km
|}
Tabela 1. Parametry morfometryczne zbiornika Goczałkowice w 1995 roku<ref> A. Siudy: Rola zbiorników zaporowych Goczałkowice i Kozłowa Góra podczas powodzi w maju i czerwcu 2010 roku w świetle obowiązujących instrukcji eksploatacji i utrzymania zbiornika, w: Monografie Śląskiego Centrum Wody Tom 1. Aktualne problemy gospodarki wodnej, Katowice 2018, s. 115-130.; H. Kasza: Wieloletnie zmiany wybranych parametrów fizyko-chemicznych wody zbiornika goczałkowickiego oraz ich przyczyny, w: M.J. Gromiec (red.): Materiały XVI Sympozjum „Problemy ochrony, zagospodarowania i rekultywacji antropogenicznych zbiorników wodnych”, Zabrze 1995, s.43-52.; P. Hachaj, L. Lewicki, E. Nachlik, T. Siuta: Efektywność modeli hydrodynamicznych w ocenie dynamiki zbiornika zaporowego, w: „Gospodarka Wodna” 2014, nr 8, s. 286-288.</ref>.
[[Plik:Fot. 2. Środkowa część zbiornika Goczałkowice - widok w kierunku południowym (fot. M. Rzętała).jpg||400px|thumb|right|Fot. 2. Środkowa część zbiornika Goczałkowice – widok w kierunku południowym (fot. M. Rzętała)]]

Zbiornik Goczałkowice powstał dzięki spiętrzeniu wód Wisły zaporą (fot. 4), która została zlokalizowana w km 43+092 jej biegu, licząc od ujścia [[Przemsza|Przemszy]]. Korpus zapory o długości 2980 m został wykonany w formie nasypu, głównie z materiałów miejscowych, pochodzących z czaszy zbiornika. Uszczelnienie zapory zostało wykonane w postaci rdzenia częściowo zbudowanego z płyt żelbetonowych a w części ma charakter pochyłego ekranu iłowego. Skarpa zapory od strony wody została wyłożona płytami betonowymi o grubości 25 cm w celu ochrony budowli piętrzącej przed niepożądanym działaniem wody i lodu na konstrukcję. Skarpę po przeciwnej stronie zapory porasta trawa. Rzędna korony zapory została usytuowana na wysokości 259,0 m n.p.m. Maksymalna wysokość zapory wynosi 16 m, a jej szerokość w koronie osiąga 5 m. Na szczycie zapory znajduje się asfaltowa jezdnia o szerokości 3 m<ref>A. Bojarski, A. Siudy, J. Szczęsny, Z. Szlęk: Bezpieczeństwo zapory Goczałkowie w świetle warunków jej posadowienia, w: Konferencja Naukowo-Techniczna z okazji Jubileuszu 50-lecia budowy Zbiornika Wodnego na Malej Wiśle w Goczałkowicach, 20-21 wrzesień 2005 r., Pszczyna-Zamek 2005, s. 49-62.</ref>.

Odprowadzanie wód ze zbiornika odbywa się poprzez znajdujące się w korpusie zapory urządzenia hydrotechniczne (fot. 5). W sąsiedztwie jej lewego przyczółka znajduje się przelew powierzchniowy. Przepływ wody następuje poprzez jaz stały, który stanowią trzy przęsła o szerokości 15,5 m i wysokości 3 m. Rzędna krawędzi jazu została ustalona na wysokości 256,0 m n.p.m. Na prawo od niego znajduje się jaz ruchomy wyposażony w zamknięcia. Składa się również z trzech przęseł o rzędnej krawędzi wynoszącej 252,0 m n.p.m. Każde z przęseł posiada wymiary 3 m x 12 m i zamykane jest płaską zasuwą o wysokości 5 m. Na filarach jazów znajdują się wieżyczki budynków, w których odbywa się uruchamianie mechanizmów wprawiających w ruch zasuwy – ręcznie lub elektrycznie. Odprowadzanie wód z przelewu powierzchniowego poniżej zapory odbywa się obwałowanym tzw. kanałem burzowym. Jego długość wynosi 1300 m, a szerokość osiąga blisko 100 m. Dodatkowo z uwagi na dużą różnicę wysokości pomiędzy jazem a rzeką w kanale wybudowano dwa, betonowe stopnie wodne o wysokości 5,4 m<ref> A. Bilnik, A. Siudy, Z. Szlęk, T. Świercz: Wielofunkcyjny zbiornik retencyjny Goczałkowice na Małej Wiśle i jego znaczenie dla gospodarki Górnego Śląska, w: Konferencja Naukowo-Techniczna z okazji Jubileuszu 50-lecia budowy Zbiornika Wodnego na Malej Wiśle w Goczałkowicach, 20-21 wrzesień 2005 r., Pszczyna-Zamek 2005, s. 10-21.</ref>.

Około 550 m od lewego przyczółka zapory zlokalizowany jest w jej podstawie upust denny. Odpływ wody ze zbiornika w tym miejscu odbywa się poprzez dwuprzewodowy żelbetowy kanał o długości 55 m, którego powierzchnia przekroju poprzecznego posiada wymiary 2 x 3,6 x 3,6 m. Rzędna dna wlotu kanału została ustalona na wysokości 243,0 m n.p.m. Odpływ regulowany jest za pomocą specjalnych zasów o wymiarach 3,2 x 3,2 m, znajdujących się u wlotu do kanału. W każdym z przewodów znajdują się dwie tego typu zasuwy, które uruchamiane mogą być napędem elektrycznym lub ręcznie. W konstrukcji kanału umieszczono także rurociąg o średnicy 300 mm. Jest on wykorzystywany w celu podtrzymania poniżej zbiornika tzw. przepływu biologicznego w sytuacjach całkowitego zatrzymania odpływu wody z misy zbiornika. U wylotu kanału znajduje się system trzech rzędów betonowych szykan, który rozprasza siłę zrzucanych wód. Dalej odpływ wody odbywa się kanałem o długości 650 m i szerokości 80 m, który następnie łączy się z wspomnianym tzw. kanałem burzowym. Około 500 m dalej od tego miejsca w korycie wybudowano jaz stały o rzędnej korony 243,5 m n.p.m. Utrzymywanie poziomu wody na takim poziomie na stanowisku dolnym zapory związane jest z koniecznością dociążenia podłoża w kanale odpływowym<ref>Tamże. </ref>.

Poza główną zaporą w obrębie strefy brzegowej zbiornika Goczałkowice znajdują się również inne sztuczne konstrukcje. Na północnym brzegu tuż przy zaporze wykonano umocnienia w postaci betonowych płyt. Tego typu zabudowa znajduje się także w rejonie pompowni w Łące. Na pozostałych odcinkach brzegu północnego wykonano umocnienia w postaci narzutu kamiennego. Jedynie w strefie cofkowej wykonano wał o długości 140 m, po koronie którego przeprowadzono drogę stanowiąca część trasy Pszczyna – Strumień. Utworzone obwałowania „odcięły” niewielką zatoczkę od zasadniczej części jeziora. Zdecydowanie dłuższe obwałowania znajdują się na południowym brzegu zbiornika. Wykonano tu zaporę boczną o długości 10,8 km, która rozpoczyna się w strefie cofkowej jeziora i przebiega wzdłuż brzegu aż do środkowej części zbiornika, gdzie obwałowania się kończą ze względu na dogodne warunki morfologiczne doliny Wisły. Rzędna korony zapory o szerokości 3,0 m została ustalona na wysokości 258,2 m n.p.m. Rdzeń obwałowań na całej długości wykonano z nieprzepuszczalnych glin lessowych. Skarpa odpowietrzna została obsiana różnymi gatunkami traw, natomiast po stronie odwodnej wykonano betonowe umocnienia. Najczęściej są to zbrojone płyty o grubości 10 i 15 cm. W zależności od miejsca zastosowano zróżnicowane rozwiązania techniczne, wykorzystując jako umocnienia także m.in. betonowe bloki, narzut kamienny oraz falochron. Wzdłuż tych obwałowań w odległości 10 m od podnóża skarpy wykonano rów opaskowy, który zbiera wody przesiąkowe oraz opadowe. Następnie wody odprowadzane są do zbiornika za pośrednictwem przepompowni: Zabłocie, Frelichów, Zarzecze i Podgrobel. Ostatnia z przepompowni – Strumień zlokalizowana jest przy lewobrzeżnym wale ochronnym<ref>Tamże.</ref>.

Nieco inny charakter zabudowy hydrotechnicznej posiadają miejsca, gdzie pobierana jest woda ze zbiornika z przeznaczeniem na różne cele. Największe znaczenie odgrywa ujęcie zlokalizowane w miejscowości Łąka, które składa się z trzech pompowni (fot. 6). Woda pobierana jest z tzw. ujęć brzegowych. Stacje poboru wody usytuowane są na obetonowanych przyczółkach, wysuniętych nieco w kierunku toni zbiornika. Pobierana woda przesyłana jest następnie rurociągiem do stacji uzdatniania wody, gdzie poddawana jest procesom oczyszczania. Kolejne ujęcie wody znajduje się w miejscowości Wisła Mała, przy czym ma ono podrzędny charakter stanowiąc uzupełniające źródło zaopatrzenia w wodę dla stacji uzdatniania wody w Strumieniu. Zupełnie inny charakter posiada lewarowe ujęcie wody zlokalizowane na lewym przyczółku zapory czołowej, które służy do pobierania wody dla napełniania stawów hodowlanych, zlokalizowanych w dolinie Wisły poniżej zbiornika<ref> Operat wodnoprawny na piętrzenie i pobór wody ze zbiornika Goczałkowice. 2001. Hydroprojekt, Kraków 2001.</ref>.

Uzupełnieniem zabudowy hydrotechnicznej zbiornika Goczałkowice są pojedyncze, najczęściej betonowe niewielkie obiekty znajdujące się w sąsiedztwie przystani i rybaczówek, które chronią zacumowane łodzie przed silnymi wiatrami i wysokimi falami.

==Cechy wód jeziornych==
[[Plik:Fot. 3. Zachodnia część zbiornika Goczałkowice (fot. M. Rzętała).jpg||400px|thumb|right|Fot. 3. Zachodnia część zbiornika Goczałkowice (fot. M. Rzętała).]]

===Wahania stanów wody i retencja jeziorna===

Wykorzystanie retencji zbiornikowej do celów gospodarczych to główna przyczyna wahań zwierciadła wody, chociaż niewątpliwie zależą one także od wielkości zasilania, a pośrednio od powierzchni zlewni i stanu napełnienia misy. Pod względem warunków kształtowania wahań poziomu wód zbiornik Goczałkowice znajduje się w grupie, w której decydujące znaczenie w tym zakresie odgrywa aktualnie realizowana gospodarka wodna. Jest to modelowy przykład wpływu człowieka na wahania stanów wody<ref>R. Machowski, M. Rzętała, M.A. Rzętała: Sedymentacja w strefie kontaktu wód rzecznych i jeziornych (na przykładzie zbiorników wodnych regionu górnośląskiego), Sosnowiec 2009, s. 80.</ref>. Gospodarowanie wodami w zbiorniku Goczałkowice podporządkowane jest zasadniczo dwóm celom: zaopatrzeniu w wodę systemu wodociągowego GPW w [[Katowice|Katowicach]] oraz ochronie przed powodzią. Z tych też powodów zazwyczaj napełnienie misy jeziornej utrzymywane jest w okolicy normalnego poziomu piętrzenia, który wynosił 255,5 m n.p.m. Jednak przeprowadzone w ostatnich latach aktualizacje obliczeń hydrologicznych wymusiły obniżenie roboczego piętrzenia do stanu 254,5 m n.p.m.<ref> A. Bilnik, A. Siudy, Z. Szlęk, T. Świercz: Wielofunkcyjny zbiornik retencyjny Goczałkowice na Małej Wiśle i jego znaczenie dla gospodarki Górnego Śląska, w: Konferencja Naukowo-Techniczna z okazji Jubileuszu 50-lecia budowy Zbiornika Wodnego na Malej Wiśle w Goczałkowicach, 20-21 wrzesień 2005 r., Pszczyna-Zamek 2005, s. 10-21.</ref> Potwierdzają to obserwacje notowanych stanów wody. W okresie od marca 2004 r. do stycznia 2011 r. zasadniczo utrzymywano poziom wody w jeziorze w przedziale 254,5-255,5 m n.p.m., tylko w sporadycznych przypadkach przekraczając wyznaczone granice. W okresie wieloletniego funkcjonowania Zbiornika Goczałkowickiego wystąpiły przypadki, kiedy to stany wody osiągały znacznie większą amplitudę wahań. Minimalny poziom piętrzenia został ustalony na wysokości 250,5 m n.p.m. jednak w takich sytuacjach zagrożona jest ciągłość zasilania ujęcia wody. Z tego względu poziom wody w jeziorze utrzymywany jest powyżej wartości 251,5 m n.p.m. co jest stanem granicznym dla nieprzerwanego funkcjonowania ujęcia wody w Łące. Poziom ten nie został osiągnięty nawet w czasie gruntownego remontu zapory czołowej<ref> A. Bojarski, Z. Gręplowska, E. Nachlik: Scenariusze pracy zbiornika jako podstawa zarządzania nim, w: „Gospodarka Wodna” 2014, nr 8, s. 289-291.</ref>. W okresie prac remontowych dla zapewnienia wystarczającej ilości wód dokonywano przerzutów wody z Kaskady [[Soła|Soły]]<ref>A. Bilnik, A. Siudy, Z. Szlęk, T. Świercz: Wielofunkcyjny zbiornik retencyjny Goczałkowice na Małej Wiśle i jego znaczenie dla gospodarki Górnego Śląska, w: Konferencja Naukowo-Techniczna z okazji Jubileuszu 50-lecia budowy Zbiornika Wodnego na Malej Wiśle w Goczałkowicach, 20-21 wrzesień 2005 r., Pszczyna-Zamek 2005, s. 10-21.</ref>. Obniżone stany wody na czas remontów utrzymywano w zbiorniku zasadniczo od stycznia 2002 r. do lutego 2004 r. Najniższy w tym okresie poziom wody był nieco mniejszy od stanu 252,0 m n.p.m.<ref> A. Bojarski, Z. Gręplowska, E. Nachlik: Scenariusze pracy zbiornika jako podstawa zarządzania nim, w: „Gospodarka Wodna” 2014, nr 8, s. 289-291.</ref> Długotrwałe utrzymywanie obniżonych stanów wody spowodowało nieprzewidziany wzrost roślinności w odsłoniętej czaszy jeziora. Przed ponownym napełnieniem zbiornika konieczne okazały się prace związane z wykoszeniem i usunięciem powstałej roślinności. Obszar objęty pracami dotyczył 587 ha powierzchni, z których usunięto około 20 tys. ton roślinnej biomasy<ref> A. Bilnik, A. Siudy, Z. Szlęk, T. Świercz: Wielofunkcyjny zbiornik retencyjny Goczałkowice na Małej Wiśle i jego znaczenie dla gospodarki Górnego Śląska, w: Konferencja Naukowo-Techniczna z okazji Jubileuszu 50-lecia budowy Zbiornika Wodnego na Malej Wiśle w Goczałkowicach, 20-21 wrzesień 2005 r., Pszczyna-Zamek 2005, s. 10-21.</ref>.

Maksymalny poziom piętrzenia wody w Zbiorniku Goczałkowickim został ustalony na poziomie 257,0 m n.p.m. W okresie od stycznia 2000 r do stycznia 2011 r. tylko raz poziom wody nieco zbliżył się do tej wartości osiągając w maju 2010 r. stan wynoszący 256,57 m n.p.m. Sytuacja ta była bezpośrednio związana z wystąpieniem w tym czasie powodzi, kiedy to objętość fali powodziowej, która uformowała się na Wiśle powyżej zbiornika wynosiła 122 hm3. Dla porównania objętość fali wezbraniowej rzędu 57 hm3 wystąpiła w czasie pamiętnej powodzi z lipca 1997 r.<ref> Tamże.</ref>

Zbiornik Goczałkowicki jest stosunkowo płytkim jeziorem. Dlatego też obniżanie stanów wody poniżej normalnego poziomu piętrzenia powoduje odsłanianie dużych powierzchni jego dna, zwłaszcza w strefie cofkowej i południowym sektorze. Tylko w wyjątkowych sytuacjach dokonuje się takich działań. Najczęściej opróżnianie zbiornika w tak dużym zakresie związane jest z jego przygotowaniem na przyjęcie spodziewanego wezbrania. Czas obniżonych stanów wody jest stosunkowo krótki, gdyż jezioro szybko wypełniają wody powodziowe.

===Warunki termiczno-tlenowe===

Termiczny ustrój zbiornika kształtowany jest przez wiele czynników zarówno bezpośrednich jak i pośrednich. Największy wpływ przypisuje się warunkom klimatycznym powszechnie wiązanych z temperaturą powietrza regionu. Należy wymienić także usłonecznienie oraz kierunek i siłę wiatru. Mniejsze znaczenie przypisuje się położeniu i morfometrii zbiornika, rodzajowi podłoża oraz pokryciu terenu. W tej grupie znajdują się ponadto takie czynniki jak cechy obiegu wody w strefie okołozbiornikowej oraz wpływ antropopresji<ref> M. Rzętała: Wybrane problemy eksploatacji i ochrony zbiorników wodnych na obszarze województwa śląskiego, w: P. Migula, M. Nakonieczny (red.) Problemy środowiska i jego ochrony. Część 8. Centrum Studiów nad Człowiekiem i Środowiskiem, Katowice 2000, s. 159-175.</ref>.

Zmiany temperatury wód zbiorników wykazują sezonową zmienność. Największa zmienność temperatury zachodzi w przypowierzchniowej warstwie wody, do głębokości 2 metrów. Wynika to z faktu pochłaniania promieniowania podczerwonego przez tą warstwę. Małe przewodnictwo cieplne wody sprawia, iż głębsze partie wody ocieplają się w wyniku występowania prądów konwekcyjnych powodowanych różnicą gęstości wody, a także miksji wywołanej falowaniem i przepływem prądów. Uwarstwienie termiczne występuje w zbiornikach głębszych, zazwyczaj od głębokości kilkunastu metrów. W jeziorach płytkich – do kilku metrów – temperatura wody w pionie jest stosunkowo wyrównana, a różnice wynoszą przeciętnie 1-2ºC<ref> A. Choiński: Zarys limnologii fizycznej Polski, Poznań 1995, s. 298.</ref>.

Spośród wszystkich gazów znajdujących się w wodzie największe znaczenie ma tlen (O2). Wolny tlen występuje w wodzie w formie rozpuszczonej. Do wód powierzchniowych gaz ten dostaje się bezpośrednio z atmosfery oraz jako uboczny produkt fotosyntezy. Obecność tlenu w wodzie warunkuje natężenie przebiegu procesów biologicznych oraz umożliwia rozwój życia organizmów wodnych. Atmosferyczny tlen występuje tylko w przypowierzchniowej warstwie wody a jego ilość warunkowana jest przez aktualne warunki termiczne wody oraz jej dynamikę a także panujące aktualnie ciśnienie atmosferyczne. Przenikanie tego gazu w głębsze partie toni wodnej hamowane jest przez małą intensywność dyfuzji. Tlen pochodzący z procesu fotosyntezy także występuje tylko w obrębie płytkiej strefy przenikania promieni słonecznych. Zachodząca cyrkulacja wód w zbiornikach oraz występujące w jego obrębie prądy konwekcyjne powodują rozprzestrzenianie się tlenu we wszystkie partie profilu pionowego zbiornika<ref> Tamże.</ref>.

Zbiornik Goczałkowicki zaliczany jest do płytkich jezior, które odznaczają się dużą dynamiką mas wodnych. Mieszanie wody następuje w głównej mierze poprzez oddziaływanie wiatrów, które powodują powstawanie falowania. Sprzyja temu również zmienny poziom piętrzenia, kiedy to w czasie niskich stanów w zbiorniku pojawiają się na zdecydowanie większych powierzchniach płycizny. Z tych też powodów w zbiornikach takich następuje wielokrotne w ciągu roku mieszanie wody w całej jego toni i zaliczany jest do jezior polimiktycznych<ref> A. Flis, R. Gwiazda, M. Kostecki, B. Łozowski, A. Woźnica: Impact of waterbirds on chemical and biological features of water and sediments of a large, shallow dam reservoir, w: “Oceanological and Hydrobiological Studies International Journal of Oceanography and Hydrobiology” 2014, Volume 43, Issue 4, s. 418-426.</ref>. Pojawianie się stratyfikacji termiczno-tlenowej w lecie możliwe jest tylko okresowo w głębszych partiach jeziora zlokalizowanych w strefie przyzaporowej. Klasyczna stratyfikacja termiczno-tlenowa występuje w zbiorniku podczas zimy, kiedy na jeziorze tworzy się pokrywa lodowa skutecznie izolująca toń przed wiatrowym mieszaniem<ref> M. Czechowski, A. Gawlik, A. Szostak, I. Zimoch: Zakład produkcji wody Goczałkowice w aspekcie nowych wdrożeń technologicznych. VI Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Techniczna „Zaopatrzenie w Wodę, Jakość i Ochrona Wód”, Poznań 2004, s. 751-762.</ref>.

===Właściwości fizyko-chemiczne wody===
[[Plik:Fot. 4. Przyzaporowa cześć zbiornika Goczałkowice (fot. W. Pawełczyk).jpg||400px|thumb|right|Fot. 4. Przyzaporowa cześć zbiornika Goczałkowice (fot. W. Pawełczyk).]]

W okresie funkcjonowania zbiornika zaporowego można wydzielić kilka etapów jego ewolucji pod względem swoistych cech retencjonowanych wód. Zazwyczaj pierwszy etap trwa bardzo krótko. W tym czasie następuje trwałe zalanie terenów dotąd lądowych, co przekłada się na przemodelowanie występujących tu zespołów roślinnych i zwierzęcych. Pojawiają się pionierskie organizmy wodne charakterystyczne dla jezior zaporowych. W kolejnym okresie trwającym od 3 do 10 lat następuje proces wstępnej eutrofizacji. Etap ten trwa do czasu aż cała powierzchnia dna zostanie pokryta osadami przyniesionymi z terenu zlewni, na której zostanie wytworzona warstewka materii organicznej. Okres ten charakteryzuje się występowaniem tzw. zakwitów fitoplanktonu oraz masowego rozwoju zoobentosu i zooplanktonu. W etapie trzecim, który następuje po istotnym ograniczeniu oddziaływania pierwotnego podłoża na chemizm wód jeziornych, następuje zjawisko oligotrofizacji. Ograniczenie wymywania substancji pokarmowych powoduje zmniejszenie liczebności zooplanktonu i zoobentosu. W tym czasie zretencjonowane w zbiorniku zaporowym wody odznaczają się najlepszymi parametrami pod względem ich jakości. Długość tego etapu uzależniona jest od zasobności w składniki pokarmowe wód dopływających do jeziora, zazwyczaj trwa do kilku d kilkunastu lat. Stała dostawa biogenów powoduje stopniowy wzrost żyzności wód jeziornych, co jednocześnie przekłada się na ponowne pojawianie zakwitów. Jest to czwarty etap rozwoju zbiorników zaporowych określany mianem ponownej eutrofizacji<ref> H. Kasza: Flora i fauna w różnych etapach życia zbiornika goczałkowickiego, w: Konferencja Naukowo-Techniczna z okazji Jubileuszu 50-lecia budowy Zbiornika Wodnego na Malej Wiśle w Goczałkowicach, 20-21 wrzesień 2005 r., Pszczyna-Zamek 2005, s. 10-21.</ref>.

W początkowym okresie funkcjonowania jeziora (lata 1955-1961) średnie stężenie mineralnych form azotu wynosiło 0,27 mg Nmin/dm3, a fosforu 5 µg P-PO4/dm3. W latach od 1962 do 1985 r. zaobserwowano powolny wzrost stężeń tych związków do poziomu odpowiednio 0,88 mg Nmin/dm3i 9 µg P-PO4/dm3. Do połowy lat 90. XX w. nie stwierdzono większych zmian odnośnie poziomu koncentracji związków fosforu, przy jednocześnie dużej sezonowej dynamice zmienności stężeń azotu mineralnego. Natomiast pod koniec XX w. nastąpił dosyć istotny wzrost zawartości fosforu do ponad 40 µg P-PO4/dm3 przy nadal utrzymującej się zmienności azotu mineralnego. W XX w. stwierdzono stałą tendencję stopniowego i systematycznego wzrostu poziomu zanieczyszczenia wód jeziornych związkami organicznymi. Potwierdzają to chociażby stężenia azotanów w wodach dopływającej do zbiornika Wisły. Do połowy lat 70. XX wieku ich poziom nie przekraczał 1 mg N-NO3/dm3. W latach 80. ubiegłego wieku ich koncentracja zawierała się już w przedziale 1-2 mg N-NO3/dm3, by pod koniec tego okresu przekraczać poziom 2 mg N-NO3/dm3<ref> H. Kasza: Wieloletnie zmiany wybranych parametrów fizyko-chemicznych wody zbiornika goczałkowickiego oraz ich przyczyny, w: M.J. Gromiec (red.): Materiały XVI Sympozjum „Problemy ochrony, zagospodarowania i rekultywacji antropogenicznych zbiorników wodnych”, Zabrze 1995, s.43-52.</ref>. O skali zjawiska świadczą także wyniki badań przeprowadzone na dopływach zasilających zbiornik. W latach 1998-2009 r., średnie kwartalne stężenia azotu mineralnego w wodach Wisły okresowo przekraczały poziom 7-8 mg N-NO3/dm3, a w pozostałych ciekach były na porównywalnym poziomie lub kilkukrotnie wyższym. Jednak decydujące znaczenie odgrywa ładunek biogenów dostarczanych z wodami dopływów. Pod tym względem największe rolę odgrywa Wisła. Wody tej rzeki dostarczają poszczególne formy biogenów na poziomie stanowiącym udział od 53% (azot amonowy i fosfor) do 87% (azot azotanowy)<ref> A. Czapilcka-Kotas, M. Pięta, A. Szostak, Z. Ślusarczyk: Biogeny w wodach dopływających do zbiornika Goczałkowice, w „Gospodarka wodna” 2012, nr 10, s. 428-434.</ref>.

Oceny jakości wody zbiornika Goczałkowice prowadzone są na podstawie badań wody w rejonie zapory oraz ujęcia wody Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów w ramach różnego typu monitoringu realizowanego przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Obejmują one kilkadziesiąt wskaźników ujętych w kilka grup parametrów takich jak: elementy biologiczne, stan fizyczny, warunki tlenowe i zanieczyszczenia organiczne, zasolenie, zakwaszenie i substancje biogenne, specyficzne zanieczyszczenia syntetyczne i niesyntetyczne, substancje priorytetowe oraz inne substancje zanieczyszczające. W 2016 roku – w ramach monitoringu diagnostycznego i operacyjnego (w tym monitoringu diagnostycznego i operacyjnego jednolitych części wód powierzchniowych na obszarach chronionych) oraz monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych na obszarach zagrożonych zanieczyszczeniem pochodzącym ze źródeł komunalnych – w rejonie zapory stwierdzono m.in.: chlorofil α – 8,8-51,0 µg/l, temperatura wody – 6,1-23,5°C, przezroczystość – 0,7-1,4 m, tlen rozpuszczony – 7,9-14,1 mg O2/l, BZT5 – 1,3-6,1 mg O2/l, ChZT-Cr – 11,0-21,0 mg O2/l, przewodność w 20°C – 203-218 μS/cm, twardość ogólna – 77,0-92,0 mg CaCO3/l, odczyn wody – 7,8-8,5 pH, azot azotanowy – <0,1-1,92 mg N-NO3/l, azot ogólny – 0,79-2,4 mg N/l, fosforany – <0,05-0,079 mg PO4/l, fosfor ogólny – <0,03-0,078 mg P/l, arsen – <0,01 mg As/l, bar – 0,027-0,030 mg Ba/l, cynk – <0,01 mg Zn/l, miedź – <0,005-0,014 mg Cu/l, kadm i jego związki – <0,02-0,06 μg/l, ołów i jego związki – <0,5-3,4 μg/l, rtęć i jej związki – <0,015-0,018 μg/l, nikiel i jego związki – <1,0-1,4 μg/l, benzo(a)piren – <0,00017– 0,0041 μg/l. W tym samym roku na wysokości ujęcia wody Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów – w ramach monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych chronionych ze względu na zaopatrzenie ludności w wodę do spożycia – stwierdzono następujące wartości wskaźników jakościowych m.in.: temperatura wody – 0,7-23,5°C, zawiesina ogólna – <0,4-14 mg/l, tlen rozpuszczony – 7,0-14,1 mg O2/l, BZT5 – 1,6-5,9 mg O2/l, nasycenie wód tlenem – 71,7-118,1%, ChZT-Cr – 10,0-25,0 mg O2/l, przewodność w 20°C – 202-223 μS/cm, siarczany – 21,9-28,0 mg SO4/l, chlorki – 16,0-21,0 mg Cl/l, odczyn wody – 7,6-8,6 pH, azot Kjeldahla – <0,2-1,2 mg N/l, fosforany – <0,05-0,095 mg PO4/l, arsen – <0,01 mg As/l, bar – 0,023-0,037 mg Ba/l, cynk – <0,01-0,1 mg Zn/l, miedź – <0,005-0,0113 mg Cu/l, kadm i jego związki – <0,02-0,15 μg/l, ołów i jego związki – <0,5-31,8 μg/l, rtęć i jej związki – <0,015-0,018 μg/l, nikiel i jego związki – <1,0-1,3 μg/l, benzo(a)piren – <0,00017– 0,0054 μg/l.

==Procesy brzegowe i osady denne==
[[Plik:Fot. 5. Upust denny ze zbiornika Goczałkowice (fot. W. Pawełczyk).jpg||400px|thumb|right|Fot. 5. Upust denny ze zbiornika Goczałkowice (fot. W. Pawełczyk).]]

Elementem krajobrazu, który w największym stopniu podlega przemianom od czasu utworzenia zbiornika jest morfologia doliny. W okresie poprzedzającym jego powstanie była ona modelowana w zasadzie przez naturalne procesy rzeźbotwórcze. W momencie podjęcia decyzji o przegrodzeniu doliny Wisły zaporą rozpoczęły się szeroko zakrojone, przygotowawcze prace ziem. Polegały one w głównej mierze na wykonaniu umocnień w strefie brzegowej, a także wybudowaniu ciągu obwałowań ograniczających powierzchnię przyszłego zalewu. Na tym etapie działań powstała również (zasadniczo z eksploatowanych na miejscu złóż surowców skalnych) poprzeczna zapora czołowa. Pozycja morfologiczna zbiornika w płaskodennej dolinie Wisły oraz wykonany szereg umocnień strefy brzegowej sprawiły, że intensywność oddziaływania wód limnicznych współcześnie ma charakter biogenicznego utrwalania linii brzegowej. Nieco inaczej przedstawiała się sytuacja tuż po oddaniu zbiornika do użytkowania. Dotyczy to zwłaszcza linii brzegowej w północno-wschodnim sektorze zbiornika, który predysponowany był do rozwoju procesów abrazyjnych. Brzegi w tej części zbiornik zbudowane są głównie z utworów piaszczystych i pyłowych, jezioro ma największą szerokość, woda jest najgłębsza i brzeg wystawiony jest na dominujący w obrębie doliny kierunek wiatru. Falowanie wiatrowe, które pojawia się w zbiorniku, zasadniczo osiąga średnio wysokość w przedziale 15-45 cm. Jedynie czasami, w wyjątkowych sytuacjach, przy bardzo silnym wietrze wysokość fal może osiągać nawet 2,5 m, co jest wartością niespotykaną na pozostałych zbiornikach województwa śląskiego<ref>K. Pasternak: Observations on the transformation of banks in the Goczałkowice Reservoir, w: “Acta Hydrobiol” 1964, vol 6, 1, s. 27-39.</ref>. Podczas takich ekstremalnych warunków, w przeszłości obserwowano intensywne niszczenie i cofanie się linii brzegowej. Przeprowadzone obserwacje wykazały, że miejscami brzeg zbiornika przesunął się od 20 do 35 m<ref>Tamże.</ref>. Dlatego też aby zahamować to niekorzystne zjawisko brzeg w tej części jeziora został umocniony narzutem kamiennym, co zdecydowanie ograniczyło niszczącą działalność wód limnicznych<ref> H. Bełtowska: Zbiornik Goczałkowicki w krajobrazie okolicy, w: „Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych” 1993, t. 11, s. 5-14.</ref>. Istotnym ograniczeniem rozwoju procesów brzegowych jest również roślinność, która występuje w strefie brzegowej. Praktycznie na całe długości niskiego brzegu, w południowo-wschodnim sektorze jeziora występuje roślinność typu szuwarowego.

Współcześnie intensywność i zasięg występowania procesów brzegowych w zbiorniku wynika z okresowych wahań stanów wody. Zmienny poziom piętrzenia wpływa na charakter morfologii zwłaszcza tych fragmentów wybrzeża, które znajdują się w strefie wyznaczanej przez zasięg ekstremalnych (minimalnych i maksymalnych) stanów wody. Największe rozmiary osiąga modelownie morfologiczne warunkowane przebiegiem procesów brzegowych w sąsiedztwie strefy stanów średnich, jednak najbardziej dynamiczne lecz okresowo występujące są przeobrażenia związane z ekstremalnymi stanami wody. W związku z tym, zakres wahań stanów wody znajduje proste przełożenie na wielkość modelowanej powierzchni rzeczywistej uzależnionej od kąta nachylenia powierzchni topograficznej – im większy zakres wahań stanów wody przy mniejszym jej nachyleniu, tym większa powierzchnia eksponowana na czynne oddziaływanie środowiska wodnego. Amplituda wahań stanów wody wyznacza strefy zmian poziomów bazy erozyjnej, a tym samym przestrzenny zakres bezpośredniego oddziaływania procesów erozyjnych i sedymentacyjnych w strefie odcinków ujściowych dopływów zasilających zbiornik (Wisły i w mniejszym stopniu Bajerki). W zależności od wysokości zwierciadła wody w zbiorniku zmianom ulega strefa depozycji rumowiska – przy stanach wysokich sedymentacja dominuje w strefie cofkowej, przy stanach niskich ulega przesunięciu ku otwartym wodom zbiornika do nawet ponad 1 km<ref> R. Machowski, M. Rzętała, M.A. Rzętała: Sedymentacja w strefie kontaktu wód rzecznych i jeziornych (na przykładzie zbiorników wodnych regionu górnośląskiego), Sosnowiec 2009, s. 80.</ref>.

Obecnie transformacja geomorfologiczna misy jeziora związana jest właściwie z jego zamulaniem. W tym zakresie zasadniczo wyróżnia się dwie strefy. Bliżej ujścia Wisły do zbiornika dominują osady piaszczyste i żwirowe, natomiast nieco dalej akumulowane są osady gliniaste i ilaste. Również miąższość powstałych pokryw osadów zmienia się wraz z odległością od ujścia rzeki do zbiornika. Objętość osadów zdeponowanych na dnie zbiornika została określona na 5,3 mln m3, co stanowi 3,8% jego pojemności<ref> A. Bojarski, S. Mazoń, P. Opaliński, P. Przecherski, A. Wolak: Charakterystyka czaszy zbiornika Goczałkowice do celów modelowania i oceny procesów sedymentacyjnych osadów, w: „Gospodarka Wodna” 2014, nr 8, s. 283-285.</ref>. W strefie kontaktu wód rzecznych z jeziornymi w misie Zbiornika Goczałkowickiego powstały formy deltowe. Zdecydowanie większe rozmiary osiąga tego typu forma utworzona na skutek akumulacyjnej działalności wód Wisły. W czasie wspomnianego remontu zapory, w związku z obniżonym poziomem piętrzenia wody doszło do odsłonięcia dużych fragmentów misy jeziora i rozmywania delty przez płynące wody Wisły. W obrębie jeziora zauważalna jest również (zdecydowanie mniejsza) delta powstała dzięki uchodzącej do zbiornika rzece Bajerka, w południowej części akwenu.

==Znaczenie zbiornika==
[[Plik:Fot. 6. Ujęcia wody na północno-wschodnim brzegu zbiornika Goczałkowice (fot. W. Pawełczyk).jpg||400px|thumb|right|Fot. 6. Ujęcia wody na północno-wschodnim brzegu zbiornika Goczałkowice (fot. W. Pawełczyk).]]

Zbiornik Goczałkowice budowany był przede wszystkim z myślą o gromadzeniu wody na cele zaopatrywania ludności i przemysłu Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, a pośrednio także [[Rybnicki Okręg Węglowy|Rybnickiego Okręgu Węglowego]]<ref> A.T. Jankowski: Zbiornik goczałkowicki w systemie zaopatrzenia regionu górnośląskiego w wodę, w: „Geographia. Studia et dissertations” 1988, tom 12, Katowice. s. 16-29</ref>. Zasoby wodne ze zbiornika stanowią podstawę pracy Zakładu Uzdatniania Wody (ZUW) Goczałkowice i Stacji Uzdatniania Wody (SUW) Strumień. Obydwa ujęcia administracyjnie znajdują się w zarządzaniu Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów S.A. w Katowicach (GPW). Brzegowe ujęcie wody w Łące mieści się w trzech budynkach. Na ujęciu zainstalowane zostały kraty i wstępne sita, które przechwytują większe zanieczyszczenia stałe chroniące system pomp. Pobierana woda tłoczona jest rurociągiem do zakładu oddalonego od brzegów jeziora o około 1,6 km, gdzie następnie poddawana jest procesom uzdatniania. Ujęcie wody dla SUW w Strumieniu zlokalizowane jest na Wiśle, w strefie cofki zbiornika i również jest ujęciem typu brzegowego. W razie potrzeby woda do stacji może być pobierana i przesyłana z ujęcia w Łące. Woda z Wisły przesyłana jest dwoma betonowymi rurociągami o średnicy 1000 mm do dwóch studni zbiorczych, skąd następnie przepływa do miejsca, gdzie odbywa się pierwszy etap jej uzdatniania. Zbiornik Goczałkowice wraz z towarzyszącym mu zakładem i stacją stanowią najważniejszy element rozbudowanego systemu zaopatrzenia w wodę GPW, który zaopatruje w wodę około 3,5 mln ludzi<ref> https://www.gpw.katowice.pl/</ref>. Ilość wody pobierana ze zbiornika Goczałkowice zmienia się w czasie i powiązana jest ściśle z bieżącym zapotrzebowaniem.

Kolejnym równie ważnym zadaniem zbiornika jest regulacja wielkości przepływów Wisły poniżej zapory, wyrażająca się przede wszystkim w postaci obniżania wezbrań oraz podwyższania przepływów niżówkowych. Funkcja przeciwpowodziowa stoi niejako w sprzeczności z utrzymywaniem wysokiego piętrzenia wody w zbiorniku w celu zapewnienia nieprzerwanego funkcjonowania ujęć. Z tych też powodów konieczne jest stałe nadzorowanie sytuacji hydrometeorologicznej na terenach powyżej zbiornika aby w razie konieczności w krótkim czasie przygotować tzw. rezerwę powodziową. Wzrost zagrożenia powodziowego obserwowany w ostatnich kilkunastu latach spowodował konieczność obniżenia normalnego poziomu piętrzenia do wysokości 254,5 m n.p.m. co pozwoliło na zwiększenie rezerwy z 45,0 mln m3 do nieco ponad 72,4 mln m3. Zastosowana procedura w większości przypadków pozwala na obniżenie wielkości przepływu poniżej zapory do bezpiecznych wartości. Odpowiednia gospodarka prowadzona na zbiorniku pozwala na redukcję fal powodziowych na Wiśle o 80-90% – np. w 1999 r., 2000 r., 2002 r.<ref> A. Bilnik, A. Siudy, Z. Szlęk, T. Świercz: Wielofunkcyjny zbiornik retencyjny Goczałkowice na Małej Wiśle i jego znaczenie dla gospodarki Górnego Śląska, w: Konferencja Naukowo-Techniczna z okazji Jubileuszu 50-lecia budowy Zbiornika Wodnego na Malej Wiśle w Goczałkowicach, 20-21 wrzesień 2005 r., Pszczyna-Zamek 2005, s. 10-21.</ref> W skrajnie niekorzystnych warunkach hydrometeorologicznych tak duża redukcja przepływów nie jest możliwa. Wyjątkowa pod tym względem była powódź z 1997 r., kiedy to wielkość dopływającej wody do zbiornika została zredukowana z 436 m3/s do 270 m3/s co pozwoliło na obniżenie przepływów poniżej zapory jedynie o 38%<ref> J. Grela, H. Słota, J. Zieliński (red): Dorzecze Wisły – Monografia powodzi lipiec 1997, Warszawa 1999, s. 204. </ref>.

Coraz większego znaczenia w ostatnich latach nabiera funkcja „regulacyjna” zbiornika, która wyraża się w jego oddziaływaniu na Wisłę w okresach suszy. Retencja zbiornikowa pozwala na zapewnienie w okresach niżówkowych przepływów poniżej zapory, które umożliwiają podtrzymanie życia biologicznego w rzece. Sytuacja taka została opisana dla 2003 r., kiedy to przez kilka letnich miesięcy dopływ do zbiornika był niewielki. W tym czasie utrzymywano nieustanny zrzut wody na poziomie 600 l/s, co w istotny sposób wpłynęło na poprawę warunków hydrobiologicznych Wisły<ref> A. Bilnik, A. Siudy, Z. Szlęk, T. Świercz: Wielofunkcyjny zbiornik retencyjny Goczałkowice na Małej Wiśle i jego znaczenie dla gospodarki Górnego Śląska, w: Konferencja Naukowo-Techniczna z okazji Jubileuszu 50-lecia budowy Zbiornika Wodnego na Malej Wiśle w Goczałkowicach, 20-21 wrzesień 2005 r., Pszczyna-Zamek 2005, s. 10-21.</ref>.

Podatność zbiornika Goczałkowice na degradację jakości jego wód wymusiła poniekąd realizację odpowiedniej gospodarki rybackiej, którą należy traktować w aspektach biologicznego uzdatniania wody. Zbiornik jako rezerwuar wody wodociągowej musi odznaczać się retencją wód odpowiedniej jakości, która może być wykorzystana do produkcji wody z przeznaczeniem na cele komunalne. Dlatego tak ważne jest utrzymywanie na jeziorze odpowiedniej liczebności i składu gatunkowego ryb. Ichtiofauna zbiornika Goczałkowice od momentu jego utworzenia podlegała czasowym zmianom, co jest typowym zjawiskiem dla zbiorników zaporowych. W strukturze gatunkowej przez cały okres funkcjonowania jeziora dominował leszcz i krąp. W tym czasie odnotowano wzrost liczebności sandacza, przy jednoczesnym spadku pogłowia szczupaka. Struktura gatunkowa ryb występujących w jeziorze systematyczne modyfikowana jest corocznymi zarybieniami, w których kładzie się nacisk na gatunki drapieżne, takie jak: sandacz, węgorz i szczupak. Zarybienia innymi gatunkami miały charakter epizodyczny. Gospodarka rybacka prowadzona na zbiorniku poza celowymi zarybieniami wyraża się przede wszystkim w postaci sieciowych odłowów. W okresie od 1965 do 2004 r. w ten sposób pozyskano łącznie 1 874 966 kg ryb, co daje wielkość średniorocznych połowów na poziomie blisko 47 ton ryb<ref> J. Erdmański, S. Falkowski: Gospodarka rybacka w wodociągowym zbiorniku zaporowym Goczałkowice w latach 1965-2004, w: Konferencja Naukowo-Techniczna z okazji Jubileuszu 50-lecia budowy Zbiornika Wodnego na Malej Wiśle w Goczałkowicach, 20-21 wrzesień 2005 r., Pszczyna-Zamek 2005, s. 113-123. </ref>.

Bogaty rybostan w zbiorniku sprawia, że jest on również bardzo popularny wśród wędkarzy. Wprawdzie jezioro goczałkowickie, jako zbiornik wodociągowy jest zamknięty dla uprawiania różnych form rekreacji, to jednak dopuszcza się uprawianie wędkarstwa. Amatorski połów ryb możliwy jest jedynie na północnym i południowym brzegu jeziora (z wyłączeniem strefy ujęcia wody w Łące), a także na Wiśle powyżej i poniżej zbiornika. Nie ma możliwości łowienia ryb ze środków pływających. Wędkowanie możliwe jest po wykupieniu dodatkowych zezwoleń, które wydaje Górnośląskie Przedsiębiorstwo Wodociągów w Katowicach. Sam połów również regulują odrębne przepisy określone w regulaminie. Mocno ograniczone rekreacyjne wykorzystanie wód zbiornika przejawia się także w możliwości uprawiania żeglarstwa, które także warunkują dodatkowe przepisy. W 2010 r. reaktywowano port jachtowy w Wiśle Wielkiej. Jego gospodarzem zostało Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze z siedzibą w Pszczynie, na mocy umowy zawartej z administratorem zbiornika (GPW). Podczas pływania po jeziorze zabronione jest całkowite używanie silników spalinowych i dobijanie do brzegów poza miejscami wyznaczonymi. W przypadku nagłego załamania pogody, przebywające na wodzie jednostki mogą się schronić także w porcie rybackim w Łące, jak również w porcie zlokalizowanym przy budynkach administracji zbiornika w strefie przyzaporowej. W tym samym czasie na zbiorniku może znajdować się 30 jednostek pływających. Nieco wcześniej, w 2006 r. pół wieku po oddaniu do użytkowania jeziora, udostępniono do pieszego i rowerowego ruchu koronę zapory, która do tej pory była całkowicie niedostępna. Przez zaporę wytyczono Wiślaną Trasę Rowerową. Obecnie zapora zbiornika stanowi największa atrakcję turystyczną w regionie i jest licznie odwiedzana nie tylko przez mieszkańców tych terenów, ale również osoby spoza regionu<ref> A. Siudy, J. Ogiegło: Monitoring środowiska – narzędzie wspomagające zarządzanie zbiornikami zaporowymi. Gospodarka Wodna, nr 8/2014. s. 299-302.</ref>.

Poza społeczno-gospodarczym znaczeniem zbiornika, jezioro spełnia również ważne funkcje przyrodnicze. Rozległe, podmokłe obszary znajdujące się w otoczeniu jeziora chętnie wykorzystywane są do bytowania i rozrodu wielu gatunków ptaków, nie tylko tych lęgowych ale również ptaków migrujących. Z tych też powodów tereny te objęto prawną ochroną ustanawiając obszar chroniony Natura 2000 – „Dolina Górnej Wisły”. Szczególne znaczenie w tym zakresie odgrywa południowa i zachodnia część zbiornika, gdzie znajdują się rozległe, podmokłe i wilgotne łąki, zarośla krzewów, szuwary a także liczne kanały sprzyjające powstawaniu urozmaiconych siedlisk. Spośród wielu gatunków gnieżdżących się tu ptaków na wyróżnienie zasługuje obecność par lęgowych zagrożonych: czapli purpurowej i rybitwy białowąsej, które mają tu najważniejsze w Polsce stanowiska. Łącznie na zbiorniku oraz terenach przyległych stwierdzono obecność ponad 200 gatunków ptaków<ref> J. Betleja: Ptaki Zbiornika Goczałkowickiego, w: Konferencja Naukowo-Techniczna z okazji Jubileuszu 50-lecia budowy Zbiornika Wodnego na Malej Wiśle w Goczałkowicach, 20-21 wrzesień 2005 r., Pszczyna-Zamek 2005, s. 100-106.</ref>.

Pojawienie się w dolinie Wisły tak dużej powierzchni zajętej przez wody limniczne zmodyfikowało szereg innych komponentów środowiska geograficznego. Diametralnie zmieniły się stosunki wodne, obejmujące wody podziemne i powierzchniowe, nie tylko w obrębie samego Zbiornika Goczałkowice i jego najbliższym sąsiedztwie ale także wiele kilometrów poniżej zapory. Zauważalne są również zmiany w klimacie lokalnym, dotyczące parowania terenowego, temperatury powietrza, opadów, zwłaszcza tych o śladowym charakterze, a także stosunków anemologicznych (wiatrowych)<ref> H. Kasza: Zbiorniki zaporowe. Znaczenie – Eutrofizacja – Ochrona, Bielsko-Biała 2009, s. 84-180.</ref>.

==Bibliografia==
#Bełtowska H.: Zbiornik Goczałkowicki w krajobrazie okolicy, w: „Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych” 1993, t. 11, s. 5-14.
#Betleja J.: Ptaki Zbiornika Goczałkowickiego, w: Konferencja Naukowo-Techniczna z okazji Jubileuszu 50-lecia budowy Zbiornika Wodnego na Malej Wiśle w Goczałkowicach, 20-21 września 2005 r., Pszczyna-Zamek 2005, s. 100-106.
#Bilnik A., Siudy A., Szlęk Z., Świercz T.: Wielofunkcyjny zbiornik retencyjny Goczałkowice na Małej Wiśle i jego znaczenie dla gospodarki Górnego Śląska, w: Konferencja Naukowo-Techniczna z okazji Jubileuszu 50-lecia budowy Zbiornika Wodnego na Malej Wiśle w Goczałkowicach, 20-21 września 2005 r., Pszczyna-Zamek 2005, s. 10-21.
#Bojarski A., Gręplowska Z., Nachlik E.: Scenariusze pracy zbiornika jako podstawa zarządzania nim, w: „Gospodarka Wodna” 2014, nr 8, s. 289-291.
#Bojarski A., Mazoń S., Opaliński P., Przecherski P., Wolak A.: Charakterystyka czaszy zbiornika Goczałkowice do celów modelowania i oceny procesów sedymentacyjnych osadów, w: „Gospodarka Wodna” 2014, nr 8, s. 283-285.
#Bojarski A., Siudy A., Szczęsny J., Szlęk Z.: Bezpieczeństwo zapory Goczałkowie w świetle warunków jej posadowienia, w: Konferencja Naukowo-Techniczna z okazji Jubileuszu 50-lecia budowy Zbiornika Wodnego na Malej Wiśle w Goczałkowicach, 20-21 września 2005 r., Pszczyna-Zamek 2005, s. 49-62.
#Choiński A.: Zarys limnologii fizycznej Polski, Poznań 1995.
#Czapilcka-Kotas A., Pięta M., Szostak A., Ślusarczyk Z.” Biogeny w wodach dopływających do zbiornika Goczałkowice, w: „Gospodarka wodna” 2012, nr 10, s. 428-434.
#Czechowski M., Gawlik A., Szostak A., Zimoch I.: Zakład Produkcji Wody Goczałkowice w aspekcie nowych wdrożeń technologicznych. VI Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Techniczna „Zaopatrzenie w Wodę, Jakość i Ochrona Wód”, Poznań 2004.
#Erdmański J., Falkowski S.: Gospodarka rybacka w wodociągowym zbiorniku zaporowym Goczałkowice w latach 1965-2004, w: Konferencja Naukowo-Techniczna z okazji Jubileuszu 50-lecia budowy Zbiornika Wodnego na Malej Wiśle w Goczałkowicach, 20-21 września 2005 r., Pszczyna-Zamek 2005, s. 113-123.
#Flis A., Gwiazda R., Kostecki M., Łozowski B., Woźnica A.: Impact of waterbirds on chemical and biological features of water and sediments of a large, shallow dam reservoir, w: “Oceanological and Hydrobiological Studies – International Journal of Oceanography and Hydrobiology” 2014, vol. 43, issue 4, s. 418-426.
#Grela J., Słota H., Zieliński J. (red.): Dorzecze Wisły – Monografia powodzi lipiec 1997, Warszawa 1999.
#Hachaj P., Lewicki L., Nachlik E., Siuta T.: Efektywność modeli hydrodynamicznych w ocenie dynamiki zbiornika zaporowego, w: „Gospodarka Wodna” 2014, nr 8, s. 286-288.
#Jankowski A.T.: Zbiornik Goczałkowicki w systemie zaopatrzenia regionu górnośląskiego w wodę, w: „Geographia. Studia et dissertationes” 1988, t. 12, s. 16-29.
#Kasza H.: Wieloletnie zmiany wybranych parametrów fizyko-chemicznych wody Zbiornika Goczałkowickiego oraz ich przyczyny, w: M.J. Gromiec (red.): Materiały XVI Sympozjum „Problemy ochrony, zagospodarowania i rekultywacji antropogenicznych zbiorników wodnych”. Zabrze, 15-16.11.1995 r., Zabrze 1995, s. 43-52.
#Kasza H.: Flora i fauna w różnych etapach życia Zbiornika Goczałkowickiego, w: Konferencja Naukowo-Techniczna z okazji Jubileuszu 50-lecia budowy Zbiornika Wodnego na Malej Wiśle w Goczałkowicach, 20-21 września 2005 r., Pszczyna-Zamek 2005, s. 86-99.
#Kasza H.: Zbiorniki zaporowe. Znaczenie – Eutrofizacja – Ochrona, Bielsko-Biała 2009.
#Kondracki J.: Geografia Polski. Mezoregiony fizycznogeograficzne, Warszawa 1994.
#Machowski R., Rzętała M., Rzętała M. A.: Sedymentacja w strefie kontaktu wód rzecznych i jeziornych (na przykładzie zbiorników wodnych regionu górnośląskiego, Sosnowiec 2009.
#Ogiegło J., Siudy A.: Monitoring środowiska – narzędzie wspomagające zarządzanie zbiornikami zaporowymi, w: „Gospodarka Wodna” 2014, nr 8, s. 299-302.
#Operat wodnoprawny na piętrzenie i pobór wody ze zbiornika Goczałkowice. 2001. Hydroprojekt, Kraków 2001.
#Pasternak K.: Observations on the transformation of banks in the Goczałkowice Reservoir, w: “Acta Hydrobiol” 1964, vol 6, 1, s. 27-39.
#Rzętała M.: Wybrane problemy eksploatacji i ochrony zbiorników wodnych na obszarze województwa śląskiego w: P. Migula, M. Nakonieczny (red.): Problemy środowiska i jego ochrony. Część 8. Centrum Studiów nad Człowiekiem i Środowiskiem, Katowice 2000. s. 159-175.
#Siudy A.:: Rola zbiorników zaporowych Goczałkowice i Kozłowa Góra podczas powodzi w maju i czerwcu 2010 roku w świetle obowiązujących instrukcji eksploatacji i utrzymania zbiornika, w: Monografie Śląskiego Centrum Wody, Tom 1. Aktualne problemy gospodarki wodnej, Katowice 2018. s. 115-130.

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==

[[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Dragan W., Spórna T.: Górnośląski Okręg Przemysłowy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t.1.]]

[https://www.gpw.katowice.pl/ https://www.gpw.katowice.pl/]

[[Dorzecze Wisły|Machowski R., Rzętała M.: Dorzecze Wisły, w „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2015, t. 2.]]

[[Wody powierzchniowe|Machowski R., Rzętała M.: Wody Powierzchniowe, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1.]]

==Zobacz też==

[[Dorzecze Wisły]]

[[Górnośląskie Pojezierze Antropogeniczne]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

Zbiornik Dzierżno Małe

2026-05-16T09:56:17Z

Praktykant: /* Warunki termiczno-tlenowe */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 8 (2021)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]],[[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]],[[Dr hab. prof. UŚ Martyna A. Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 8 (2021)|TOM: 8 (2021)]]
[[Plik:Rys. 1-dzierżno małe.jpg|500px|thumb|right|Rys. 1. Lokalizacja zbiornika Dzierżno Małe: 1 – zbiorniki wodne, 2 – cieki powierzchniowe, 3 – koleje, 4 – granice jednostek administracyjnych, 5 – śluzy, 6 – urządzenia zrzutowe, urządzenia upustowe, jazy.]]

Zbiornik Dzierżno Małe położony jest w środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], kilkanaście kilometrów od jego zachodniej granicy z województwem opolskim (rys. 1, fot. 1). Powstał w wyniku zrekultywowania w kierunku wodnym odkrywki powstałej po powierzchniowej eksploatacji piasków czwartorzędowych wykorzystywanych na cele podsadzkowe w górnośląskich kopalniach. Genetycznie jezioro Dzierżno Małe związane jest ze znajdującymi się w bliskim sąsiedztwie zbiornikami [[Zbiornik Dzierżno Duże|Dzierżno Duże]]<ref>[[Zbiornik Dzierżno Duże|R. Machowski, M. Rzętała, M.A. Rzętała: Zbiornik Dzierżno Duże, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.]]</ref> oraz [[Zbiornik Pławniowice|Pławniowice]]<ref>[[Zbiornik Pławniowice|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Pławniowice, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.]]</ref>, które wspólnie tworzą tzw. hydrowęzeł [[Kłodnica|Kłodnicy]]. W związku z przeprowadzoną na szeroką skalę regulacją stosunków wodnych na tym terenie, współcześnie Dzierżno Małe ma charakter zbiornika przepływowego (fot. 2, fot. 3). Jezioro zasilane jest w głównej mierze wodami Dramy, która została sztucznie przekierowana do zbiornika. Ponadto część zasobów wodnych potoku Pniówka również zasila misę jeziora<ref>[[Zlewnia Kłodnicy|R. Machowski, M. Rzętała: Zlewnia Kłodnicy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2018, t. 5.]]</ref>.

Pod względem fizycznogeograficznym zbiornik Dzierżno Małe położony jest we wschodniej części mezoregionu [[Kotlina Raciborska|Kotliny Raciborskiej]]. Wchodzi ona w skład makroregionu [[Nizina Śląska]], która jest częścią [[Niziny Środkowopolskie|Nizin Środkowopolskich]]. Natomiast przeważająca część zlewni zbiornika znajduje się w zasięgu mezoregionów [[Garb Tarnogórski]] i [[Wyżyna Katowicka]]. Stanowią one część makroregionu [[Wyżyna Śląska]], która obejmuje zachodnią część [[Wyżyna Śląsko-Krakowska|Wyżyny Śląsko-Krakowskiej]]<ref> J. Kondracki: Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998, s. 470.</ref>. Pod względem administracyjnym zbiornik położony jest na terenie [[Powiat gliwicki|powiatu gliwickiego]], w granicach miasta [[Pyskowice]]. Kilkanaście kilometrów na południowy-wschód od jeziora znajdują się [[Gliwice]]. W bezpośrednim sąsiedztwie zbiornika zlokalizowane są wsie Bycina na zachodzie i Paczyna na północy.

==Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna==
[[Plik:EWS 2018 - Zlewnia Kłodnicy - fot. 5.JPG|400px|thumb|right|Fot. 1. Zbiornik Dzierżno Małe – widok z zachodniego brzegu w kierunku wschodnim (fot. M. Rzętała).]]

Zbiornik Dzierżno Małe zaliczany jest do jezior wyrobiskowych. Misa jeziorna powstała w obrębie osadów czwartorzędowych wykształconych w postaci luźnych piasków. Eksploatacja w tym miejscu prowadzona była w latach 1933-1938 przez Towarzystwo Kolei Piaskowej. W efekcie tych prac powstało zagłębienie terenu, którego dno w najgłębszym miejscu znajduje się około 15 m poniżej powierzchni terenu na rzędnej wynoszącej 192,0 m n.p.m.<ref> A. Limanówka: Instrukcja eksploatacji i utrzymania zbiorników wodnych Dzierżno Duże i Dzierżno Małe, Poznań 1998 [maszynopis].</ref> Powierzchnia i pojemność zbiornika zmienia się w zależności od aktualnie występujących stanów wody na zbiorniku. Przy normalnym poziomie piętrzenia, który ustalono na rzędnej 204,0 m n.p.m. powierzchnia jeziora wynosi 1,1 km2, a jego pojemność osiąga 10 mln3 (tab. 1). Podczas maksymalnego piętrzenia na rzędnej 205,0 m n.p.m. pojemność misy zbiornikowej wynosi 12,6 mln m3 a jego powierzchnia wzrasta do 1,6 km2. Podczas minimalnych stanów woda zalega na poziomie 194,5 m n.p.m., wówczas tzw. pojemność martwa wynosi 1,48 mln m3. Długość jeziora osiąga około 1,5 km, a jego szerokość wynosi około 1,0 km. Maksymalna pomierzona głębokość dochodzi do 15 m. Głębokość średnia jest stosunkowo duża i wynosi blisko 11 m. Wyliczony wskaźnik głębokościowy wynosi 0,726 co wskazuje, że misa jest wypukła i przyjmuje kształt zbliżony do półkuli. Współczynnik rozwinięcia linii brzegowej osiąga wartość równą 0,941<ref>A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Badania limnologiczne zbiornika Zaporowego Dzierżno małe. Cz. III. Metale ciężkie w osadach dennych zbiornika, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1998, vol. 24, no 2, s. 72-81.</ref>. Ukształtowanie dna Dzierżna Małego, podobnie jak innych zbiorników o takiej genezie, nawiązuje do sposobów prowadzenia eksploatacji. Najpłytsze sektory zbiornika są charakterystyczne dla rozleglej zatoki znajdującej się w północno-wschodniej części jeziora, do której uchodzi Drama. Zasadniczo głębokość w tej części zbiornika oscyluje na poziomie 2-4 m, tylko u wylotu zatoki dochodzi do 6 m. Najgłębsze miejsce znajduje się w głęboczku zlokalizowanym w zachodniej części jeziora. Dno jest stosunkowo wyrównane, jedynie w strefie brzegowej spadki są nieco większe. Cechą charakterystyczną zbiornika jest wyspa o wydłużonym kształcie znajdująca się w centralnej części jeziora, którą całkowicie porasta las.

{| class="wikitable"
! Parametr!! Wartość parametru
|-
| Minimalny poziom piętrzenia [m n.p.m.] || 205,00
|-
| Normalny poziom piętrzenia [m n.p.m.] || 204,00
|-
| Maksymalny poziom piętrzenia [m n.p.m.] || 194,50
|-
| Powierzchnia zbiornika przy minimalnym poziomie piętrzenia || -
|-
| Powierzchnia zbiornika przy normalnym poziomie piętrzenia || 1,1 km2
|-
| Powierzchnia zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia || 1,6 km2
|-
| Pojemność przy minimalnym poziomie piętrzenia (martwa) || 1,48 mln m3
|-
| Pojemność przy normalnym poziomie piętrzenia || 10,0 mln m3
|-
| Pojemność przy maksymalnym poziomie piętrzenia (całkowita) || 12,6 mln m3
|-
| Głębokość średnia zbiornika || 11 m
|-
| Głębokość maksymalna || 15 m
|-
| Długość zbiornika || 1,5 km
|-
| Średnia szerokość zbiornika || 1,0 km
|-
| Współczynnik rozwinięcia linii brzegowej || 0,941
|-
| Wskaźnik kształtu misy zbiornika (wskaźnik głębokościowy) || 0,726
|}
Tabela 1. Parametry morfometryczne zbiornika Dzierżno Małe w 1998 roku<ref> Tamże.</ref>.

Przed napełnieniem zbiornika w celu zabezpieczenia terenów przyległych przed zalaniem konieczne okazało się wykonanie ziemnego nasypu. Wał o długości 2,4 km i maksymalnej wysokości 5 m ogranicza zbiornik od północy i zachodu. Rzędną korony ustalono na wysokości 208,3-208,8 m n.p.m. Zapora została usypana z miejscowych piasków różnoziarnistych. Jej korpus uszczelniono ekranem iłowym. Dodatkowo skarpa odwodna została wzmocniona narzutem kamiennym, pod którym wykonano podsypkę ze żwirów. Tego typu umocnienia wykonano do rzędnej 207,2-207,4 m n.p.m. Optymalne gospodarowanie wodą w zbiorniku możliwe jest dzięki wybudowaniu kilku specjalistycznych urządzeń hydrotechnicznych. Są one zlokalizowane zarówno w jego strefie brzegowej, jak również na dopływach, które zasilają zbiornik. Nieopodal ujścia Dramy do zbiornika Dzierżno Małe znajduje się trzyprzęsłowy jaz, którym można regulować ilość dopływającej wody do jeziora. Składa się on z uruchamianych ręcznie zasów o szerokości 2,26 m i wysokości 2,25 m każda. Jaz stanowił integralną część systemu regulacji przepływu wód na tym obszarze. W przeszłości wody Dramy w razie takiej potrzeby za pośrednictwem systemu śluz i przepompowni były bezpośrednio odprowadzane do V sekcji [[Kanał Gliwicki|Kanału Gliwickiego]] w 31,78 km jego biegu. Od 1945 r. przepływ wód w takim układzie nie był uruchamiany. Brak odpowiedniej konserwacji urządzeń hydrotechnicznych sprawił, że system współcześnie jest zdewastowany i nie może być wykorzystywany. Dopływ wody do Dzierżna Małego możliwy jest z potoku Pniówka, pośrednio przez niewielki zbiornik Dzierżno I, który zlokalizowany jest po północnej stronie jeziora. Dopływ tą drogą może odbywać się poprzez przelew stały oraz przepust drogowy. Odpływ wody ze zbiornika Dzierżno Małe odbywa się dzięki funkcjonowaniu upustu lewarowego. Instalacja składa się z dwóch rurociągów o średnicy 1,3 m i długości około 108 m każdy. Rurociągi przechodzą przez budynek sterowni, gdzie zainstalowano dwie pompy próżniowe służące do odpowietrzania instalacji, a także napędy zamknięć tzw. motylkowych. Na wylocie rurociągów przez wiele lat funkcjonowały zamknięcia iglicowe, które zostały zastąpione urządzeniami w postaci przepustnic zaporowych. Zamknięcia wyposażone są w napęd elektryczny ale w razie braku zasilania mogą być obsługiwane ręcznie<ref>A. Limanówka: Instrukcja eksploatacji i utrzymania zbiorników wodnych Dzierżno Duże i Dzierżno Małe, Poznań 1998 [maszynopis].</ref>. Odpływ ze zbiornika w okresach wzmożonego zasilania może odbywać się poprzez przelew powodziowy, który został wykonany jako betonowy jaz stały o szerokości 14,95 m. Ściany przelewu zostały zrobione ze stali. W dnie przelewu znajduje się betonowy próg o wysokości 1,56 m, którego korona znajduje się na wysokości 205,1 m n.p.m. – 3,5 m poniżej korny zapory. W obrębie samego przelewu poniżej progu dodatkowo zamontowano system szykan. W czasie wezbrań wody odpływają kanałem powodziowym o długości około 400 m, w dnie którego znajdują się dwa stopnie, a na jego końcu zastosowano kaskadę wylotową<ref> M. Stolarczyk: Uwarunkowania i skutki wahań stanu wód powierzchniowych i podziemnych hydrowęzła Dzierżno, Sosnowiec 2002 [maszynopis], s. 129.</ref>.

==Cechy wód jeziornych==
[[Plik:Rys. 2 Dzierżno małe.JPG|500px|thumb|right|Rys. 2. Zmiany codziennych wysokości zwierciadła wody (198,00 m n.p.m. + H) w zbiorniku Dzierżno Małe w latach hydrologicznych 1996-2010 (opracowanie na podstawie danych RZGW w Gliwicach)<ref>M.A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 43</ref>.]]

===Wahania stanów wody i retencja jeziorna===

Zbiornik Dzierżno Małe pomimo stosunkowo niewielkiej powierzchni cechuje znaczny zakres możliwych wahań poziomu wody (rys. 2). Skrajne rzędne piętrzenia zawierają się w przedziale 194,5-205,0 m n.p.m., przy normalnym stanie, który wynosi 204,0 m n.p.m. Zmiany wysokości zwierciadła wody wynikają przede wszystkim z aktualnie realizowanych zadań, jakie przypisano zbiornikowi. Drugorzędne znaczenie odgrywają uwarunkowania środowiskowe, których jednak nie można zupełnie pomijać. Spośród czynników naturalnych największe znaczenie w tym zakresie przypisuje się aktualnym warunkom hydrologiczno-meteorologicznym.

Zasoby wodne zgromadzone w misie Dzierżna Małego z założenia miały być wykorzystywane do zasilania Kanału Gliwickiego, który stanowił ważną drogę żeglugi śródlądowej. Dlatego też w przeszłości wahania stanów wody w zbiorniku były dosyć duże. Jednak współczesne wykorzystanie kanału w celach transportu towarów odbywa się sporadycznie. Znacznie częściej śluzy uruchamiane są w związku z ruchem turystycznym. Dlatego też zapotrzebowanie na wodę w kanale jest zdecydowanie mniejsze. Jednocześnie przekłada się to na stabilizację poziomów piętrzenia wody w zbiorniku i większy udział czynników naturalnych w kształtowaniu stanów wody w jeziorze. W okresie od stycznia 1996 r. do października 2006 r. amplituda wahań wynosiła około 6 m. Znamienny dla tego okresu był rok 1997, kiedy to w lipcu przez zbiornik przemieszczała się fala wezbraniowa powstała na Dramie. W okresie poprzedzającym lipcową powódź – od stycznia 1996 r. do czerwca 1997 r. – na zbiorniku utrzymywano zasadniczo stany wody w przedziale 203-204 m n.p.m. W lipcu 1997 r. na skutek dopływu ponadprzeciętnych ilości wód stan wody w zbiorniku przekroczył rzędną maksymalnego piętrzenia osiągając 10 lipca poziom 205,76 m n.p.m. Po przejściu fali powodziowej rozpoczęto stopniowe opróżnianie zbiornika obniżając systematyczne stan wody do poziomu 199,75 m n.p.m., który osiągnięto 12 października 1997 r. Następnie ograniczono zrzut wody z jeziora zwiększając retencję do stanu blisko 203,0 m n.p.m. Na początku 1998 r. ponownie rozpoczęto zmniejszanie piętrzenia wody do poziomu wynoszącego około 200 m n.p.m. Działania te były prawdopodobnie podyktowane koniecznością wykonania niezbędnych napraw w obrębie przelewu powodziowego. Po zakończeniu prac remontowych nastąpił stopniowy przyrost stanów wody do poziomu około 203 m n.p.m., który został osiągnięty w sierpniu 1998 r. Stany wody na takim poziomie oscylowały zasadniczo do stycznia 2000 r., a w lutym tego roku zanotowano szybką redukcję piętrzenia do poziomu blisko 200 m n.p.m. Był to krótkotrwały epizod, bowiem już w kolejnych miesiącach nastąpił szybki wzrost stanów wody do rzędnej powyżej 203 m n.p.m., który utrzymywano do końca rozpatrywanego okresu<ref>Tamże.</ref>. W ciągu kolejnych kilku lat nie notowano tak dużych sezonowych zmian poziomów piętrzenia wody w zbiorniku. Amplituda stanów wody w latach 2001-2006 zawierała się w przedziale od 51 cm w 2003 r. do 196 cm w 2005 r. Natomiast średni stan wody w całym rozpatrywanym okresie 1996-2006 wynosił 203,15 m n.p.m.<ref>R. Machowski, M. Rzętała, M. A. Rzętała: Sedymentacja w strefie kontaktu wód rzecznych i jeziornych (na przykładzie zbiorników wodnych regionu górnośląskiego), Sosnowiec 2009, s. 80.</ref>

===Warunki termiczno-tlenowe===

Zmienność temperatury wody w zbiorniku Dzierzno Małe, zarówno czasowa, jak i przestrzenna wskazuje, że jest to jezioro cechujące się stratyfikacją termiczną, która charakterystyczna jest dla większości jezior umiarkowanych szerokości geograficznych<ref> R. Skowron: Zróżnicowanie i zmienność wybranych elementów reżimu termicznego wody w jeziorach na Niżu Polskim, Toruń 2011, s. 345.</ref>. Z badań przeprowadzonych w połowie lat 90. XX w. wynika, że w okresie letnim w zbiorniku kształtuje się wyraźna stratyfikacja termiczna (anotermia<ref> Anotermia – stan termiczny głębszych jezior występujący latem charakteryzujący się występowaniem wód cieplejszych (lżejszych) w epilimnionie (warstwie nadskokowej), nieco chłodniejszych poniżej w metalimnionie (warstwie skokowej) i najchłodniejszych (najcięższych) w hypolimnionie (warstwie podskokowej).</ref>). Warstwa epilimnionu rozpościerała się od powierzchni do głębokości około 5 m. Temperatura wody w tej strefie zmieniała się w przedziale 18-25ºC, zleżenie od głębokości i miesiąca, w którym wykonano pomiary. Znajdujący się poniżej metalimnion sięgał przeważnie do głębokości 9-11 m, z temperaturą w zakresie 21-12,5ºC. W tym czasie w przydennej warstwie wody, w hypolimnionie na głębokościach od 11 do 14 m panowała stała temperatura wody, która wynosiła 6ºC. Cyrkulacja jesienna spowodowała mieszanie wód w całym profilu pionowym, czego przejawem było zjawisko homotermii<ref> Homotermia – stan termiczny wód jeziora, w którym woda posiada tą samą temperaturę niezależnie od głębokości na jakiej występuje.</ref>. W pierwszych dniach listopada 1995 r. temperatura wody od powierzchni do dna na wszystkich głębokościach wynosiła 8,5ºC. W czasie homotermii, która utrzymywała się do końca grudnia obserwowano systematyczny spadek temperatury wody. Badania wykazały, ze w okresie od stycznia do końca lutego 1996 r. w Dzierżnie Małym pojawiła się odwrócona stratyfikacja termiczna (katotermia<ref> Katotermia – stan termiczny jezior występujący zimą charakteryzujący się występowaniem wód o temperaturze mniejszej od 4ºC (lżejszych) przy powierzchni i nieco chłodniejszych (cięższych) przy dnie.</ref>), kiedy to temperatura wód od powierzchni jeziora do głębokości 5 m wyniosła zaledwie 0,1-0,2ºC. W warstwie nad dnem w tym samym czasie zalegały wody o temperaturze 1,3-3,0ºC. Ponowny okres homotermii przypadał na marzec i kwiecień, kiedy to temperatura w całym profilu osiągała 5,2ºC w marcu i 6,0-7,2 ºC w kolejnym miesiącu. Wraz ze wzrostem temperatur powietrza ponownie uformowało się wyraźne zróżnicowanie termiczne w jeziorze z podziałem na epilimnion, metalimnion i hypolimnion<ref> A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Badania limnologiczne zbiornika Zaporowego Dzierżno małe. Cz. IV. Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1998, vol. 24, no 4, s. 131-163.</ref>.

Zmiany stężeń tlenu w wodach jeziora wyraźnie korelowały z pojawiającymi się układami termicznymi, charakterystycznymi dla poszczególnych pór roku. W lipcu 1995 r. wykształciła się wyraźna stratyfikacja tlenowa na poszczególnych głębokościach. W warstwie przypowierzchniowej do głębokości 2 m, stężenie tlenu osiągało 18 mg O2/dm3. Poniżej do głębokości 4 m stężenie tlenu spadło do 9 mg O2/dm3. W tym czasie na głębokościach większych od 5 m pojawiał się całkowity zanik tlenu. Stratyfikacja tlenowa (z pewnymi zmianami odnośnie stężeń tlenu) utrzymywała się do pierwszych dni listopada 1995 r. Zjawisko homooksygenii (jednakowe stężenie tlenu w całej masie wody jeziora – wynosiło 7,3 mg O2/dm3), pojawiło się w listopadzie 1995 r. i przetrwało niecały miesiąc. W grudniu 1995 r. ponownie pojawiła się stratyfikacja tlenowa, która z różnymi zmianami utrzymywała się do września 1996 r. Stężenie tlenu w warstwie przypowierzchniowej w początkowo przekraczało 14 mg O2/dm3, a w późniejszym okresie było większe od 20 mg O2/dm3. W rozpatrywanym okresie nie stwierdzono ponownego pojawienia się wiosennej homooksygenii związanej z mieszaniem się wód w tym czasie. Znamienne dla zbiornika jest silne przetlenienie epilimnionu, przy jednoczesnym zupełnym braku tlenu w hypolimnionie. Obydwie warstwy oddziela metalimnion odznaczający się dużym gradient zmian zawartości tlenu<ref>Tamże.</ref>.

===Właściwości fizyko-chemiczne wody===
[[Plik:EWS 2018 - Zlewnia Kłodnicy - fot. 2.JPG|400px|thumb|right|Fot. 2. Ujście Dramy do zbiornika Dzierżno Małe (fot. M. Rzętała).]]

Zbiornik Dzierzno Małe cechuje wyraźna stratyfikacja termiczno-tlenowa pojawiająca się zarówno w ciepłej, jak i chłodnej porze roku oraz okresy homotermiczne powodujące mieszanie wód limnicznych w całym profilu pionowym. Wymienione zjawiska hydrodynamiczne w istotny sposób wpływają na okresowe odmienności pod względem niektórych parametrów fizyko-chemicznych retencjonowanych wód (np. odczyn, azotany, fosforany, BZT5, ChZTMn), na różnych głębokościach. W przypadku innych parametrów, np. przewodność, twardość ogólna, sód, potas, chlorki i siarczany, różnice w stężeniach pomiędzy strefą przypowierzchniowa i przydenną są zdecydowanie mniejsze<ref> Tamże.</ref>.

W procesie ewolucji Dzierżna Małego największą chyba rolę odgrywa proces jego eutrofizacji. Zjawisko to jest niezwykle dynamiczne, czemu sprzyja dopływ zanieczyszczonych ściekami wód Dramy oraz intensyfikacja rolnictwa obserwowana w zlewni tej rzeki. Powszechność zjawiska eutrofizacji tego geosystemu oznacza modyfikację przebiegu wielu procesów przyrodniczych (termicznych, tlenowych, oksydacyjnych i redukcyjnych, sedymentacyjnych, sedentacyjnych itd.). Ponadto skutkuje poważnymi utrudnienia w zakresie optymalnego wykorzystania powierzchni wodnej i użytkowania jego obrzeży. O stanie trofii wód stojących decyduje przede wszystkim fosfor oraz w niewielkim procencie azot<ref> M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 56.</ref>. W połowie lat 90. XX w. stężenia azotanów w warstwie epilimnionu zmieniały się w zakresie od 1,85 mg N-NO3-/dm3 we wrześniu 1995 r. do 11,70 N-NO3-/dm3 w czerwcu 1996 r. W metalimnionie notowane były na poziomie od 2,50 N-NO3-/dm3 w sierpniu 1995 r. do 11,35 N-NO3-/dm3 dokładnie rok później w sierpniu 1996 r. Duża dynamiką zmian odnośnie stężeń azotanów odznaczał się również hypolimnion, gdzie zakres zawierał się w przedziale od 2,12 N-NO3-/dm3 w lipcu 1995 r. do 12,72 N-NO3-/dm3 w czerwcu 1996 r. Duża dynamika zmian stężeń dotyczyła również fosforanów. W okresie od lipca 1995 r. do września 1996 r. w poszczególnych warstwach notowane były w zastępujących zakresach: epilimnion – 0,014-0,540 mg PO43-/dm3, metalimnion – 0,072-0,543 mg PO43-/dm3, hypolimnion – 0,098-0,598 mg PO43-/dm3<ref> A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Badania limnologiczne zbiornika Zaporowego Dzierżno małe. Cz. IV. Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1998, vol. 24, no 4, s. 131-163.</ref>.

Istotnym przejawem eutrofizacji jest pojawianie się okresowych zakwitów glonów, czego wskaźnikiem jest obecność chlorofilu α w wodach. Kształtowanie się stężeń w wodach limnicznych tego parametru jest bardzo zmienne i zależne od aktualnych warunków występujących w zbiorniku. O jego dużej dynamice świadczą wartości notowane na dopływie i odpływie ze zbiornika. W 2005 r. w wodach Dramy zakres zmienności zawierał się w przedziale 3,3-16,0 µg/dm3, przy średniej na poziomie 10,18 µg/dm3. W tym czasie na odpływie ze zbiornika chlorofil α zmieniał się w zakresie 1,0-200,5 µg/dm3, co wskazuje na proces wewnętrznego wzbogacania. W kolejnym roku w obrębie geosystemu Dzierżna Małego zaobserwowano odwrotną sytuację, kiedy to w relacji dopływ-odpływ nastąpiła wyraźna redukcja stężeń chlorofilu α<ref> M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 58.</ref>.

Dodatkowym kryterium rozwoju eutrofizacji w zbiornikach regionu [[Górny Śląsk|górnośląskiego]], a pośrednio także wskazówką rodzaju i dynamiki procesów zachodzących w strefach eufotycznej i dysfotycznej jest przezroczystość wody. Pomimo retencji silnie zeutrofizowanych wód jezioro Dzierżno Małe pod względem przezroczystości wody reprezentuje przedziały pośrednie. Zmiany przezroczystości wody w latach 1998-2007 zawierały się w przedziale od mniej niż 1 m do blisko 5,5 m<ref> Tamże, s. 59.</ref>. Przezroczystość wody w zbiorniku wykazuje charakterystyczną sezonową zmienność. Widzialność krążka Secchiego w ciepłej porze roku jest najmniejsza osiągając 0,5-0,6 m. Największa przezroczystość wody charakterystyczna jest dla okresów zlodzenia zbiornika, kiedy to krążek widziany jest na głębokościach 4 m<ref> A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Badania limnologiczne zbiornika Zaporowego Dzierżno małe. Cz. IV. Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1998, vol. 24, no 4, s. 131-163.</ref>.

Oceny jakości wody zbiornika Dzierżno Małe prowadzone są na podstawie badań wody w rejonie zapory w ramach monitoringu badawczego i operacyjnego przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w [[Katowice|Katowicach]]. Zgodnie z wynikami tych badań w 2017 roku stwierdzono następujące średnie wartości wybranych parametrów jakościowych wody: chlorofil α – 16,5 µg/l, temperatura wody – 17,4°C, tlen rozpuszczony – 11,1 mg O2/l, BZT5 – 2,7 mg O2/l, ChZT – -Cr – 19,3 mg O2/l, przewodność w 20°C – 612 μS/cm, siarczany – 102 mg SO4/l, chlorki – 52 mg Cl/l, twardość ogólna – 272,3 mg CaCO3/l, odczyn wody – 8,4 pH, azot amonowy – 0,143 mg N/l, azot Kjeldahla – 1,12 mg N/l, azot azotanowy – 4,77 mg N/l, azot azotynowy – 0,103 mg N/l, azot ogólny – 5,98 mg N/l, fosfor fosforanowy – 0,022 mg P/l, fosfor ogólny – 0,064 mg P/l, cynk – 0,017 mg Zn/l, miedź – <0,006 mg Cu/l, kadm i jego związki – <0,03 μg/l, ołów i jego związki – 0,4 μg/l, rtęć i jej związki – <0,048 μg/l, nikiel i jego związki – 0,9 μg/l. W wyniku badań realizowanych w 2017 roku stwierdzono zły stan wód jednolitej części wód powierzchniowych – to m.in. konsekwencja ocenionego jako poniżej dobrego tzw. stanu chemicznego wód<ref>[http://www.katowice.wios.gov.pl/index.php?tekst=monitoring/informacje/stan2017/i Załącznik elektroniczny do opisowej oceny stanu wód za 2017 rok; Wody powierzchniowe – tabele: Klasyfikacja i ocena stanu 2017.] </ref>.

==Procesy brzegowe i osady denne==

Misa każdego zbiornika wodnego z upływem czasu podlega przemianom w związku z transformacją jego brzegów, przyrostem kubatury osadów dennych, ekspansją roślinności oraz oddziaływaniem hydrologicznych zjawisk ekstremalnych<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra – funkcjonowanie i ochrona na tle charakterystyki geograficznej i limnologicznej, Warszawa 2003, s. 156.</ref>.

Pomimo sprzyjających warunków litologicznych (luźne piaski czwartorzędowe) do rozwoju procesów brzegowych w obrębie zbiornika Dzierżno Małe, współcześnie intensywność modelowania strefy brzegowej jest niewielka. Przed oddaniem jeziora do użytkowania jego brzegi w części zachodniej i północnej zostały sztucznie ukształtowane w postaci zapory ziemnej, której powierzchnia została umocniona narzutem kamiennym. Tego typu zabiegi przeprowadzone jeszcze na etapie przygotowawczym w istotny sposób ograniczyły abrazyjne oddziaływanie wód na strefę brzegową. Podobnie sytuacja wygląda na całym odcinku południowego brzegu, który został odpowiednio zabezpieczony i przygotowany do zagospodarowania w celach rekreacyjnych. Zasadniczo północny i wschodni brzeg zbiornika ma naturalny charakter. Przy czym z uwagi na ukształtowanie strefy brzegowej (brzegi płaskie) oraz duży stopień pokrycia roślinnością, rozwój procesów brzegowych należy raczej postrzegać w aspektach biogenicznego utrwalania linii brzegowej. Przejawy abrazyjnej działalności wód limnicznych na brzegi jeziora, dostrzec można w obrębie wyspy, a świadczą o niej przewrócone drzewa.
[[Plik:Fot. 3. Fragment zachodniego obwałowania zbiornika Dzierżno Małe z obiektem upustu dennego wody do koryta Dramy (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 3. Fragment zachodniego obwałowania zbiornika Dzierżno Małe z obiektem upustu dennego wody do koryta Dramy (fot. M. Rzętała).]]

W zasięgu kontaktu wód rzecznych z jeziornymi, Drama utworzyła deltę wypełniająca strefę ujściową<ref> R. Machowski, M. Rzętała, M. A. Rzętała: Sedymentacja w strefie kontaktu wód rzecznych i jeziornych (na przykładzie zbiorników wodnych regionu górnośląskiego), Sosnowiec 2009, s. 96.</ref>. W kierunku otwartej toni zbiornika delta przechodzi w pokrywę drobnofrakcyjnych osadów dennych. Rozwój samej delty, jak również pokrywy osadów dennych w zbiorniku, w głównej mierze kształtuje wspomniana Drama, która odwadnia zlewnię o rolniczo-przemysłowym charakterze. Wraz z wodami rzecznymi do zbiornika transportowane są oprócz frakcji stałej, nadmierne ilości substancji pożywkowych, które odpowiedzialne są za postępującą eutrofizację tego geosystemu. Proces ten sprzyja pojawianiu się roślinności zielnej w strefie delty, jak również na brzegach akumulacyjnych. Miejscami obserwuje się także postępującą sukcesję roślinności krzewiastej i drzewiastej. Skład granularny osadów w strefie akumulacji rzecznej zależy przede wszystkim od litologii zlewni i rodzaju rumowiska, które jest z jej terenu wynoszone. Antropogenicznie stymulowana dostawa rumowiska i zmienne warunki sedymentacji w zbiorniku Dzierzno Małe wynikające przede wszystkim z wahań stanów wody powodują, że w składzie mechanicznym nie stwierdzono wyraźnej przewagi określonej frakcji. W materiale deltowym ziarna o średnicy większej od 0,1 mm stanowią 52,5%, na frakcję 0,1-0,02 mm przypada 25,4% a cząstki najmniejsze o średnicach poniżej 0,02 mm wynoszą 22,1%. Uśredniony skład podstawowy osadów z tej części jeziora pod względem chemicznym przedstawia się następująco: SiO2 – 36,0%, Al2O3 – 6,67%, Fe2O3¬ – 2,93%, MnO – 0,07%, MgO – 0,74%, CaO – 21,84%, Na2O – 0,38%, K2O – 1,12%, TiO2 – 0,40%, P2O5 – 0,32%, straty prażenia – 28,12%<ref> Tamże.</ref>.

Skład chemiczny osadów w pozostałej części dna Dzierzna Małego nieco różni się od wartości charakterystycznych dla strefy kontaktu wód rzecznych z jeziornymi, przy czym w większości przypadków notowany jest na porównywalnym poziomie. W składzie podstawowym osadów wyróżniono: SiO2 – 36,72%, Al2O3 – 7,14%, Fe2O3¬ – 3,23%, MnO – 0,08%, MgO – 0,80%, CaO – 20,60%, Na2O – 0,36%, K2O – 1,21%, TiO2 – 0,42%, P2O5 – 0,31%, straty prażenia – 27,2%<ref> M.A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 77.</ref>.

Osady denne zbiornika Dzierżno Małe pod koniec XX w. zostały przebadane pod kątem zawartości w nich pierwiastków śladowych, w tym metali ciężkich. Analizy wykazały, że zawartość tych ostatnich w osadach dennych notowana jest na umiarkowanym poziomie. Obecność metali ciężkich wynika głównie z ich wieloletniej kumulacji, głównie na drodze dostawy zanieczyszczeń z wodami Dramy<ref>M. Kostecki: Alokacja i przemiany wybranych zanieczyszczeń w zbiornikach zaporowych hydrowęzła rzeki Kłodnicy i Kanale Gliwickim, Zabrze 2003, s. 124. </ref>. Pewne znaczenie w tym procesie przez wiele lat przypisywano ich dostawie do misy zbiornika na drodze mokrej i suchej depozycji zanieczyszczeń z atmosfery. Współcześnie poziom zanieczyszczeń atmosferycznych jest na znacznie niższym poziomie i nie odgrywa już tak dużej roli jak w przeszłości. Wykazano pewne prawidłowości w rozmieszczeniu niektórych metali w osadach. Dotyczy to zwłaszcza takich pierwiastków jak: żelazo, cynk, mangan, chrom, miedź, i ołów, które w największych ilościach notowane są w odległości około 500-600 m od ujścia Dramy do zbiornika. Natomiast nikiel, kobalt i kadm wykazywały tendencję wzrostową na linii od strefy ujściowej po rejon zbiornika, gdzie znajdują się urządzenia spustowe<ref> A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Badania limnologiczne zbiornika Zaporowego Dzierżno małe. Cz. III. Metale ciężkie w osadach dennych zbiornika, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1998, vol. 24, no 2, s. 72-81.</ref>.

==Znaczenie zbiornika==
[[Plik:Fot. 4. Ośrodki wypoczynkowe na południowym wybrzeżu zbiornika Dzierżno Małe (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 4. Ośrodki wypoczynkowe na południowym wybrzeżu zbiornika Dzierżno Małe (fot. M. Rzętała).]]

Zbiorniki tworzone w wyrobiskach powstają niejako przy okazji działań realizowanych przez człowieka. Powstanie zagłębienia pierwotnie związane jest z pozyskiwaniem różnych surowców mineralnych. Dopiero po wyeksploatowaniu złoża podejmowane są decyzje co do dalszych losów niecki. To na tym etapie prac, zbiornikom wodnym tworzonym w miejscach po powierzchniowej eksploatacji przypisywane są konkretne funkcje społeczno-gospodarcze.

Początkowo zbiornik Dzierżno Małe miał być wykorzystywany do zasilania w wodę Kanału Gliwickiego, a pośrednio także realizować poprawę warunków żeglugowych na [[Odra|Odrze]]. Duży ruch towarowy, który odbywał się na Kanale Gliwickim możliwy był przy optymalnym jego napełnieniu. Bezpieczna żegluga po kanale z licznymi śluzami możliwa jest tylko przy zapewnieniu odpowiednich ilości wód wykorzystywanych w czasie tzw. śluzowania. W przeszłości tą drogą następował (za pośrednictwem rzecznych barek) transport głównie węgla kamiennego do portów morskich zlokalizowanych w Szczecinie i Świnoujściu. Dlatego też w okresie wzmożonego ruchu barek po kanale, zwłaszcza w drugiej połowie XX w., zasoby wodne gromadzone w Dzierżnie Małym często były wykorzystywane do jego prawidłowego funkcjonowania. Obecnie ruch towarowy, który odbywa się po Kanale Gliwickim jest znikomy. Znacznie częściej praca śluz związana jest z ruchem turystycznym, który odbywa się po kanale. Dotyczy to zwłaszcza ciepłej pory roku, kiedy to zainteresowanie tą forma spędzania wolnego czasu zwłaszcza w ostatnich latach jest dosyć duże. Współcześnie natężenie ruchu jednostek pływających jest na tyle małe, że zasoby wodne zgromadzone w Dzierżnie Małym tylko w sporadycznych przypadkach mogą być uruchamiane w tych celach, a kanał funkcjonuje w oparciu o wody uchodzącej do niego Kłodnicy.

Zbiornik Dzierżno Małe w założeniach miał również spełniać funkcje przeciwpowodziowe, chroniąc dolinę Kłodnicy przed zalaniem. Możliwości retencyjne misy jeziora są umiarkowane i wynoszą 2,8 mln m3. Odpowiednio prowadzona gospodarka wodna w większości przypadków umożliwia redukcję fali wezbraniowej do wartości, które nie powodują istotnych szkód gospodarczych, poniżej jeziora. Tylko w wyjątkowych sytuacjach, jak miało to miejsce w czasie lipcowej powodzi z 1997 r., możliwości retencyjne misy zbiornika okazały się niewystarczające dla wód dopływających Dramą. W takich przypadkach dochodzi do przekroczenia stanów maksymalnych w zbiorniku, a odpływ następuje poprzez powierzchniowy przelew powodziowy.

Powstanie sztucznego jeziora w sąsiedztwie uprzemysłowionego i zurbanizowanego terenu jakim jest konurbacja katowicka sprzyja jego rekreacyjno-wypoczynkowemu zagospodarowaniu. Nad brzegami zbiornika wybudowano kilka ośrodków wypoczynkowych, dysponujących wieloma miejscami noclegowymi o różnym standardzie (fot. 4). Zasadniczo skoncentrowane są na południowym brzegu, natomiast po północnej stronie jeziora są to pojedyncze obiekty, położone w dużym oddaleniu od siebie. Przy czym funkcjonowanie części z nich nie do końca ma bezpośredni związek z Dzierżnem Małym. Są to lokale, w których odbywają się imprezy okolicznościowe, a miejsca noclegowe wykorzystywane są głównie przez gości. Typowo rekreacyjne znaczenie związane z jeziorem należy przypisać ośrodkom, na terenie których znajdują się obiekty wykorzystywane do uprawiania sportów wodnych. W ich obrębie linia brzegowa została zabudowana poprzez utworzenie przystani i miejsc, gdzie można zacumować żaglówki, łódki oraz mniejsze jednostki pływające po jeziorze. Tego typu obiekty zlokalizowane są zasadniczo na południowym brzegu jeziora. To tu swoją siedzibę ma m.in. Stowarzyszenie Sportów Wodnych „Górnik” z [[Bytom|Bytomia]], w ramach którego działa sekcja żeglarska i sekcja wędkarska. W tej części jeziora znajduje się też: Klub Wodny „Garland”, Szkoła Narciarsko-Żeglarska „Maytur, Turystyczny Klub Żeglarski „Klar” oraz posiadający wieloletnią tradycję Jacht Klub „Dal” założony w 1955 r. Nad brzegami zbiornika znajdują się także zabudowania indywidualne o charakterze domków letniskowych. Skupiają się one w dwóch strefach, na północnym i południowo-wschodnim brzegu zbiornika. Na terenach tych znajdują się także niewielkie lokale gastronomiczne, funkcjonujące zasadniczo w okresie wakacyjnym, kiedy zbiornik cieszy się dużym powodzeniem.

Rekreacyjne wykorzystanie zbiornika przejawia się także w jego wędkarskim użytkowaniu. Zbiornik systematycznie zarybiany zwłaszcza takimi gatunkami jak sandacz i węgorz. Jednak w wodach jeziora można złowić wiele innych gatunków ryb, m.in. leszcz, krąp, karp, lin, karaś, amur, płoć, wzdręga, okoń, szczupak i sum. Nad brzegami jeziora znajduje się stanica wędkarska administrowana przez Koło Wędkarskie nr 13 Polskiego Związku Wędkarskiego z siedzibą w Gliwicach. Na terenie stanicy wędkarze mają do dyspozycji miejsca noclegowe, jest możliwość wypożyczenia łodzi wędkarskich. Można również wędkować z pomostu znajdującego się w granicach ośrodka. Łowienie ryb dozwolone jest zarówno z brzegów zbiornika, jak również ze środków pływających.

Zbiornik Dzierżno Małe, podobnie jak pozostałe sztuczne jeziora znajdujące się na terenie województwa śląskiego, a zwłaszcza w jego najbardziej przekształconej przez człowieka części, odgrywa ważną rolę środowiskową. Wieloletnie badania potwierdziły wpływ sztucznych zbiorników wodnych na wszystkie komponenty środowiska geograficznego. Zbiornik Dzierżno Małe jest miejscem sedymentacji osadów dennych oraz intensywnie rozwijających się procesów abrazyjnych i akumulacyjnych w strefie brzegowej. Potwierdzono oddziaływanie m.in. na klimat lokalny w kategoriach mikroskalowych – stwierdzono jego wyraźne oddziaływanie na wąski pas wybrzeża i ograniczone do niezbyt dużej wysokości. O skali tego wpływu świadczy fakt małej jego czytelności już w odległości kilkudziesięciu metrów od zbiornika oraz na wysokości 1,5 m nad powierzchnią akwenu. Najistotniejsze różnice wystąpiły w odniesieniu do temperatury powietrza i jego wilgotności względnej<ref> B. Kościej, M. Kulesza, M. Ruman, M. Rzętała, A. Tudyka, D. Wicher: Przedmiotowe zajęcia terenowe jako pole działalności Studenckiego Koła Naukowego Geografów UŚ., w: „Z badań nad wpływem antropopresji na środowisko” 2002, t. 3, 161-166.</ref>. Zbiornik i jego otoczenie jest przykładem intensywnie zachodzących zmian w stosunkach wodnych, których wyrazem jest chociażby uksztaltowanie warunków wodnych typowych dla wód stojących. W funkcjonowanie zbiornika antropogenicznego wpisuje się kształtowanie nowych siedlisk dla roślin i zwierząt.

==Bibliografia==
# Domurad A., Kostecki M., Kowalski E., Kozłowski J.: Badania limnologiczne zbiornika zaporowego Dzierżno Małe. Cz. III. Metale ciężkie w osadach dennych zbiornika, „Archiwum Ochrony Środowiska” 1998, vol. 24, no 2, s. 72-81.
#Domurad A., Kostecki M., Kowalski E., Kozłowski J.: Badania limnologiczne zbiornika zaporowego Dzierżno Małe. Cz. IV. Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1998, vol. 24, no 4, s. 131-163.
#Jaguś A. Rzętała M.: Zbiornik Kozłowa Góra  funkcjonowanie i ochrona na tle charakterystyki geograficznej i limnologicznej, Warszawa 2003.
#Kondracki J.: Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998.
#Kostecki M.: Alokacja i przemiany wybranych zanieczyszczeń w zbiornikach zaporowych hydrowęzła rzeki Kłodnicy i Kanale Gliwickim. Prace i Studia IPIŚ PAN, nr 57.
#Kościej B., Kulesza M., Ruman M., Rzętała M., Tudyka A., Wicher D.: Przedmiotowe zajęcia terenowe jako pole działalności Studenckiego Koła Naukowego Geografów UŚ, w: „Z badań nad wpływem antropopresji” 2002, t. 3, s. 167-171.
#Limanówka A.: Instrukcja eksploatacji i utrzymania zbiorników wodnych Dzierżno Duże i Dzierżno Małe, Poznań 1998 [maszynopis].
#Machowski R., Rzętała M., Rzętała M. A.: Sedymentacja w strefie kontaktu wód rzecznych i jeziornych (na przykładzie zbiorników wodnych regionu górnośląskiego, Sosnowiec 2009.
#Rzętała M.: Bilans wodny oraz dynamika zmian wybranych zanieczyszczeń zbiornika Dzierżno Duże w warunkach silnej antropopresji. Prace Naukowe UŚ w Katowicach nr 1913, Katowice 2000.
#Rzętała M.: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.
#Rzętała M.A.: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014.
#Skowron R.: Zróżnicowanie i zmienność wybranych elementów reżimu termicznego wody w jeziorach na Niżu Polskim, Toruń 2011.
#Stolarczyk M.: Uwarunkowania i skutki wahań stanu wód powierzchniowych i podziemnych hydrowęzła Dzierżno, Sosnowiec 2002 [maszynopis].

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==

[[Zbiornik Pławniowice|Machowski R., Rzętała M.: Zbiornik Pławniowice, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.]]

[[Zlewnia Kłodnicy|Machowski R., Rzętała M.: Zlewnia Kłodnicy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2018, t. 5.]]

[[Zbiornik Dzierżno Duże|Machowski R., Rzętała M., Rzętała M.A.: Zbiornik Dzierżno Duże, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.]]

[http://www.katowice.wios.gov.pl/index.php?tekst=monitoring/informacje/stan2017/i Załącznik elektroniczny do opisowej oceny stanu wód za 2017 rok; Wody powierzchniowe – tabele: Klasyfikacja i ocena stanu 2017.]

==Zobacz też==

[[Dorzecze Odry]]

[[Górnośląskie Pojezierze Antropogeniczne]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiornik Dzierżno Duże]]

[[Zbiornik Pławniowice]]

[[Zlewnia Kłodnicy]]

Zbiornik Dzierżno Małe

2026-05-16T09:25:21Z

Praktykant: /* Przypisy */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 8 (2021)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]],[[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]],[[Dr hab. prof. UŚ Martyna A. Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 8 (2021)|TOM: 8 (2021)]]
[[Plik:Rys. 1-dzierżno małe.jpg|500px|thumb|right|Rys. 1. Lokalizacja zbiornika Dzierżno Małe: 1 – zbiorniki wodne, 2 – cieki powierzchniowe, 3 – koleje, 4 – granice jednostek administracyjnych, 5 – śluzy, 6 – urządzenia zrzutowe, urządzenia upustowe, jazy.]]

Zbiornik Dzierżno Małe położony jest w środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], kilkanaście kilometrów od jego zachodniej granicy z województwem opolskim (rys. 1, fot. 1). Powstał w wyniku zrekultywowania w kierunku wodnym odkrywki powstałej po powierzchniowej eksploatacji piasków czwartorzędowych wykorzystywanych na cele podsadzkowe w górnośląskich kopalniach. Genetycznie jezioro Dzierżno Małe związane jest ze znajdującymi się w bliskim sąsiedztwie zbiornikami [[Zbiornik Dzierżno Duże|Dzierżno Duże]]<ref>[[Zbiornik Dzierżno Duże|R. Machowski, M. Rzętała, M.A. Rzętała: Zbiornik Dzierżno Duże, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.]]</ref> oraz [[Zbiornik Pławniowice|Pławniowice]]<ref>[[Zbiornik Pławniowice|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Pławniowice, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.]]</ref>, które wspólnie tworzą tzw. hydrowęzeł [[Kłodnica|Kłodnicy]]. W związku z przeprowadzoną na szeroką skalę regulacją stosunków wodnych na tym terenie, współcześnie Dzierżno Małe ma charakter zbiornika przepływowego (fot. 2, fot. 3). Jezioro zasilane jest w głównej mierze wodami Dramy, która została sztucznie przekierowana do zbiornika. Ponadto część zasobów wodnych potoku Pniówka również zasila misę jeziora<ref>[[Zlewnia Kłodnicy|R. Machowski, M. Rzętała: Zlewnia Kłodnicy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2018, t. 5.]]</ref>.

Pod względem fizycznogeograficznym zbiornik Dzierżno Małe położony jest we wschodniej części mezoregionu [[Kotlina Raciborska|Kotliny Raciborskiej]]. Wchodzi ona w skład makroregionu [[Nizina Śląska]], która jest częścią [[Niziny Środkowopolskie|Nizin Środkowopolskich]]. Natomiast przeważająca część zlewni zbiornika znajduje się w zasięgu mezoregionów [[Garb Tarnogórski]] i [[Wyżyna Katowicka]]. Stanowią one część makroregionu [[Wyżyna Śląska]], która obejmuje zachodnią część [[Wyżyna Śląsko-Krakowska|Wyżyny Śląsko-Krakowskiej]]<ref> J. Kondracki: Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998, s. 470.</ref>. Pod względem administracyjnym zbiornik położony jest na terenie [[Powiat gliwicki|powiatu gliwickiego]], w granicach miasta [[Pyskowice]]. Kilkanaście kilometrów na południowy-wschód od jeziora znajdują się [[Gliwice]]. W bezpośrednim sąsiedztwie zbiornika zlokalizowane są wsie Bycina na zachodzie i Paczyna na północy.

==Geneza, morfometria i zabudowa hydrotechniczna==
[[Plik:EWS 2018 - Zlewnia Kłodnicy - fot. 5.JPG|400px|thumb|right|Fot. 1. Zbiornik Dzierżno Małe – widok z zachodniego brzegu w kierunku wschodnim (fot. M. Rzętała).]]

Zbiornik Dzierżno Małe zaliczany jest do jezior wyrobiskowych. Misa jeziorna powstała w obrębie osadów czwartorzędowych wykształconych w postaci luźnych piasków. Eksploatacja w tym miejscu prowadzona była w latach 1933-1938 przez Towarzystwo Kolei Piaskowej. W efekcie tych prac powstało zagłębienie terenu, którego dno w najgłębszym miejscu znajduje się około 15 m poniżej powierzchni terenu na rzędnej wynoszącej 192,0 m n.p.m.<ref> A. Limanówka: Instrukcja eksploatacji i utrzymania zbiorników wodnych Dzierżno Duże i Dzierżno Małe, Poznań 1998 [maszynopis].</ref> Powierzchnia i pojemność zbiornika zmienia się w zależności od aktualnie występujących stanów wody na zbiorniku. Przy normalnym poziomie piętrzenia, który ustalono na rzędnej 204,0 m n.p.m. powierzchnia jeziora wynosi 1,1 km2, a jego pojemność osiąga 10 mln3 (tab. 1). Podczas maksymalnego piętrzenia na rzędnej 205,0 m n.p.m. pojemność misy zbiornikowej wynosi 12,6 mln m3 a jego powierzchnia wzrasta do 1,6 km2. Podczas minimalnych stanów woda zalega na poziomie 194,5 m n.p.m., wówczas tzw. pojemność martwa wynosi 1,48 mln m3. Długość jeziora osiąga około 1,5 km, a jego szerokość wynosi około 1,0 km. Maksymalna pomierzona głębokość dochodzi do 15 m. Głębokość średnia jest stosunkowo duża i wynosi blisko 11 m. Wyliczony wskaźnik głębokościowy wynosi 0,726 co wskazuje, że misa jest wypukła i przyjmuje kształt zbliżony do półkuli. Współczynnik rozwinięcia linii brzegowej osiąga wartość równą 0,941<ref>A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Badania limnologiczne zbiornika Zaporowego Dzierżno małe. Cz. III. Metale ciężkie w osadach dennych zbiornika, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1998, vol. 24, no 2, s. 72-81.</ref>. Ukształtowanie dna Dzierżna Małego, podobnie jak innych zbiorników o takiej genezie, nawiązuje do sposobów prowadzenia eksploatacji. Najpłytsze sektory zbiornika są charakterystyczne dla rozleglej zatoki znajdującej się w północno-wschodniej części jeziora, do której uchodzi Drama. Zasadniczo głębokość w tej części zbiornika oscyluje na poziomie 2-4 m, tylko u wylotu zatoki dochodzi do 6 m. Najgłębsze miejsce znajduje się w głęboczku zlokalizowanym w zachodniej części jeziora. Dno jest stosunkowo wyrównane, jedynie w strefie brzegowej spadki są nieco większe. Cechą charakterystyczną zbiornika jest wyspa o wydłużonym kształcie znajdująca się w centralnej części jeziora, którą całkowicie porasta las.

{| class="wikitable"
! Parametr!! Wartość parametru
|-
| Minimalny poziom piętrzenia [m n.p.m.] || 205,00
|-
| Normalny poziom piętrzenia [m n.p.m.] || 204,00
|-
| Maksymalny poziom piętrzenia [m n.p.m.] || 194,50
|-
| Powierzchnia zbiornika przy minimalnym poziomie piętrzenia || -
|-
| Powierzchnia zbiornika przy normalnym poziomie piętrzenia || 1,1 km2
|-
| Powierzchnia zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia || 1,6 km2
|-
| Pojemność przy minimalnym poziomie piętrzenia (martwa) || 1,48 mln m3
|-
| Pojemność przy normalnym poziomie piętrzenia || 10,0 mln m3
|-
| Pojemność przy maksymalnym poziomie piętrzenia (całkowita) || 12,6 mln m3
|-
| Głębokość średnia zbiornika || 11 m
|-
| Głębokość maksymalna || 15 m
|-
| Długość zbiornika || 1,5 km
|-
| Średnia szerokość zbiornika || 1,0 km
|-
| Współczynnik rozwinięcia linii brzegowej || 0,941
|-
| Wskaźnik kształtu misy zbiornika (wskaźnik głębokościowy) || 0,726
|}
Tabela 1. Parametry morfometryczne zbiornika Dzierżno Małe w 1998 roku<ref> Tamże.</ref>.

Przed napełnieniem zbiornika w celu zabezpieczenia terenów przyległych przed zalaniem konieczne okazało się wykonanie ziemnego nasypu. Wał o długości 2,4 km i maksymalnej wysokości 5 m ogranicza zbiornik od północy i zachodu. Rzędną korony ustalono na wysokości 208,3-208,8 m n.p.m. Zapora została usypana z miejscowych piasków różnoziarnistych. Jej korpus uszczelniono ekranem iłowym. Dodatkowo skarpa odwodna została wzmocniona narzutem kamiennym, pod którym wykonano podsypkę ze żwirów. Tego typu umocnienia wykonano do rzędnej 207,2-207,4 m n.p.m. Optymalne gospodarowanie wodą w zbiorniku możliwe jest dzięki wybudowaniu kilku specjalistycznych urządzeń hydrotechnicznych. Są one zlokalizowane zarówno w jego strefie brzegowej, jak również na dopływach, które zasilają zbiornik. Nieopodal ujścia Dramy do zbiornika Dzierżno Małe znajduje się trzyprzęsłowy jaz, którym można regulować ilość dopływającej wody do jeziora. Składa się on z uruchamianych ręcznie zasów o szerokości 2,26 m i wysokości 2,25 m każda. Jaz stanowił integralną część systemu regulacji przepływu wód na tym obszarze. W przeszłości wody Dramy w razie takiej potrzeby za pośrednictwem systemu śluz i przepompowni były bezpośrednio odprowadzane do V sekcji [[Kanał Gliwicki|Kanału Gliwickiego]] w 31,78 km jego biegu. Od 1945 r. przepływ wód w takim układzie nie był uruchamiany. Brak odpowiedniej konserwacji urządzeń hydrotechnicznych sprawił, że system współcześnie jest zdewastowany i nie może być wykorzystywany. Dopływ wody do Dzierżna Małego możliwy jest z potoku Pniówka, pośrednio przez niewielki zbiornik Dzierżno I, który zlokalizowany jest po północnej stronie jeziora. Dopływ tą drogą może odbywać się poprzez przelew stały oraz przepust drogowy. Odpływ wody ze zbiornika Dzierżno Małe odbywa się dzięki funkcjonowaniu upustu lewarowego. Instalacja składa się z dwóch rurociągów o średnicy 1,3 m i długości około 108 m każdy. Rurociągi przechodzą przez budynek sterowni, gdzie zainstalowano dwie pompy próżniowe służące do odpowietrzania instalacji, a także napędy zamknięć tzw. motylkowych. Na wylocie rurociągów przez wiele lat funkcjonowały zamknięcia iglicowe, które zostały zastąpione urządzeniami w postaci przepustnic zaporowych. Zamknięcia wyposażone są w napęd elektryczny ale w razie braku zasilania mogą być obsługiwane ręcznie<ref>A. Limanówka: Instrukcja eksploatacji i utrzymania zbiorników wodnych Dzierżno Duże i Dzierżno Małe, Poznań 1998 [maszynopis].</ref>. Odpływ ze zbiornika w okresach wzmożonego zasilania może odbywać się poprzez przelew powodziowy, który został wykonany jako betonowy jaz stały o szerokości 14,95 m. Ściany przelewu zostały zrobione ze stali. W dnie przelewu znajduje się betonowy próg o wysokości 1,56 m, którego korona znajduje się na wysokości 205,1 m n.p.m. – 3,5 m poniżej korny zapory. W obrębie samego przelewu poniżej progu dodatkowo zamontowano system szykan. W czasie wezbrań wody odpływają kanałem powodziowym o długości około 400 m, w dnie którego znajdują się dwa stopnie, a na jego końcu zastosowano kaskadę wylotową<ref> M. Stolarczyk: Uwarunkowania i skutki wahań stanu wód powierzchniowych i podziemnych hydrowęzła Dzierżno, Sosnowiec 2002 [maszynopis], s. 129.</ref>.

==Cechy wód jeziornych==
[[Plik:Rys. 2 Dzierżno małe.JPG|500px|thumb|right|Rys. 2. Zmiany codziennych wysokości zwierciadła wody (198,00 m n.p.m. + H) w zbiorniku Dzierżno Małe w latach hydrologicznych 1996-2010 (opracowanie na podstawie danych RZGW w Gliwicach)<ref>M.A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 43</ref>.]]

===Wahania stanów wody i retencja jeziorna===

Zbiornik Dzierżno Małe pomimo stosunkowo niewielkiej powierzchni cechuje znaczny zakres możliwych wahań poziomu wody (rys. 2). Skrajne rzędne piętrzenia zawierają się w przedziale 194,5-205,0 m n.p.m., przy normalnym stanie, który wynosi 204,0 m n.p.m. Zmiany wysokości zwierciadła wody wynikają przede wszystkim z aktualnie realizowanych zadań, jakie przypisano zbiornikowi. Drugorzędne znaczenie odgrywają uwarunkowania środowiskowe, których jednak nie można zupełnie pomijać. Spośród czynników naturalnych największe znaczenie w tym zakresie przypisuje się aktualnym warunkom hydrologiczno-meteorologicznym.

Zasoby wodne zgromadzone w misie Dzierżna Małego z założenia miały być wykorzystywane do zasilania Kanału Gliwickiego, który stanowił ważną drogę żeglugi śródlądowej. Dlatego też w przeszłości wahania stanów wody w zbiorniku były dosyć duże. Jednak współczesne wykorzystanie kanału w celach transportu towarów odbywa się sporadycznie. Znacznie częściej śluzy uruchamiane są w związku z ruchem turystycznym. Dlatego też zapotrzebowanie na wodę w kanale jest zdecydowanie mniejsze. Jednocześnie przekłada się to na stabilizację poziomów piętrzenia wody w zbiorniku i większy udział czynników naturalnych w kształtowaniu stanów wody w jeziorze. W okresie od stycznia 1996 r. do października 2006 r. amplituda wahań wynosiła około 6 m. Znamienny dla tego okresu był rok 1997, kiedy to w lipcu przez zbiornik przemieszczała się fala wezbraniowa powstała na Dramie. W okresie poprzedzającym lipcową powódź – od stycznia 1996 r. do czerwca 1997 r. – na zbiorniku utrzymywano zasadniczo stany wody w przedziale 203-204 m n.p.m. W lipcu 1997 r. na skutek dopływu ponadprzeciętnych ilości wód stan wody w zbiorniku przekroczył rzędną maksymalnego piętrzenia osiągając 10 lipca poziom 205,76 m n.p.m. Po przejściu fali powodziowej rozpoczęto stopniowe opróżnianie zbiornika obniżając systematyczne stan wody do poziomu 199,75 m n.p.m., który osiągnięto 12 października 1997 r. Następnie ograniczono zrzut wody z jeziora zwiększając retencję do stanu blisko 203,0 m n.p.m. Na początku 1998 r. ponownie rozpoczęto zmniejszanie piętrzenia wody do poziomu wynoszącego około 200 m n.p.m. Działania te były prawdopodobnie podyktowane koniecznością wykonania niezbędnych napraw w obrębie przelewu powodziowego. Po zakończeniu prac remontowych nastąpił stopniowy przyrost stanów wody do poziomu około 203 m n.p.m., który został osiągnięty w sierpniu 1998 r. Stany wody na takim poziomie oscylowały zasadniczo do stycznia 2000 r., a w lutym tego roku zanotowano szybką redukcję piętrzenia do poziomu blisko 200 m n.p.m. Był to krótkotrwały epizod, bowiem już w kolejnych miesiącach nastąpił szybki wzrost stanów wody do rzędnej powyżej 203 m n.p.m., który utrzymywano do końca rozpatrywanego okresu<ref>Tamże.</ref>. W ciągu kolejnych kilku lat nie notowano tak dużych sezonowych zmian poziomów piętrzenia wody w zbiorniku. Amplituda stanów wody w latach 2001-2006 zawierała się w przedziale od 51 cm w 2003 r. do 196 cm w 2005 r. Natomiast średni stan wody w całym rozpatrywanym okresie 1996-2006 wynosił 203,15 m n.p.m.<ref>R. Machowski, M. Rzętała, M. A. Rzętała: Sedymentacja w strefie kontaktu wód rzecznych i jeziornych (na przykładzie zbiorników wodnych regionu górnośląskiego), Sosnowiec 2009, s. 80.</ref>

===Warunki termiczno-tlenowe===

Zmienność temperatury wody w zbiorniku Dzierzno Małe, zarówno czasowa, jak i przestrzenna wskazuje, że jest to jezioro cechujące się stratyfikacją termiczną, która charakterystyczna jest dla większości jezior umiarkowanych szerokości geograficznych<ref> R. Skowron: Zróżnicowanie i zmienność wybranych elementów reżimu termicznego wody w jeziorach na Niżu Polskim, Toruń 2011, s. 345.</ref>. Z badań przeprowadzonych w połowie lat 90. XX w. wynika, że w okresie letnim w zbiorniku kształtuje się wyraźna stratyfikacja termiczna (anotermia<ref> Anotermia – stan termiczny głębszych jezior występujący latem charakteryzujący się występowaniem wód cieplejszych (lżejszych) w epilimnionie (warstwie nadskokowej), nieco chłodniejszych poniżej w metalimnionie (warstwie skokowej) i najchłodniejszych (najcięższych) w hypolimnionie (warstwie podskokowej).</ref>). Warstwa epilimnionu rozpościerała się od powierzchni do głębokości około 5 m. Temperatura wody w tej strefie zmieniała się w przedziale 18-25oC, zleżenie od głębokości i miesiąca, w którym wykonano pomiary. Znajdujący się poniżej metalimnion sięgał przeważnie do głębokości 9-11 m, z temperaturą w zakresie 21-12,5oC. W tym czasie w przydennej warstwie wody, w hypolimnionie na głębokościach od 11 do 14 m panowała stała temperatura wody, która wynosiła 6oC. Cyrkulacja jesienna spowodowała mieszanie wód w całym profilu pionowym, czego przejawem było zjawisko homotermii<ref> Homotermia – stan termiczny wód jeziora, w którym woda posiada tą samą temperaturę niezależnie od głębokości na jakiej występuje.</ref>. W pierwszych dniach listopada 1995 r. temperatura wody od powierzchni do dna na wszystkich głębokościach wynosiła 8,5oC. W czasie homotermii, która utrzymywała się do końca grudnia obserwowano systematyczny spadek temperatury wody. Badania wykazały, ze w okresie od stycznia do końca lutego 1996 r. w Dzierżnie Małym pojawiła się odwrócona stratyfikacja termiczna (katotermia<ref> Katotermia – stan termiczny jezior występujący zimą charakteryzujący się występowaniem wód o temperaturze mniejszej od 4ºC (lżejszych) przy powierzchni i nieco chłodniejszych (cięższych) przy dnie.</ref>), kiedy to temperatura wód od powierzchni jeziora do głębokości 5 m wyniosła zaledwie 0,1-0,2oC. W warstwie nad dnem w tym samym czasie zalegały wody o temperaturze 1,3-3,0oC. Ponowny okres homotermii przypadał na marzec i kwiecień, kiedy to temperatura w całym profilu osiągała 5,2oC w marcu i 6,0-7,2 oC w kolejnym miesiącu. Wraz ze wzrostem temperatur powietrza ponownie uformowało się wyraźne zróżnicowanie termiczne w jeziorze z podziałem na epilimnion, metalimnion i hypolimnion<ref> A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Badania limnologiczne zbiornika Zaporowego Dzierżno małe. Cz. IV. Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1998, vol. 24, no 4, s. 131-163.</ref>.

Zmiany stężeń tlenu w wodach jeziora wyraźnie korelowały z pojawiającymi się układami termicznymi, charakterystycznymi dla poszczególnych pór roku. W lipcu 1995 r. wykształciła się wyraźna stratyfikacja tlenowa na poszczególnych głębokościach. W warstwie przypowierzchniowej do głębokości 2 m, stężenie tlenu osiągało 18 mg O2/dm3. Poniżej do głębokości 4 m stężenie tlenu spadło do 9 mg O2/dm3. W tym czasie na głębokościach większych od 5 m pojawiał się całkowity zanik tlenu. Stratyfikacja tlenowa (z pewnymi zmianami odnośnie stężeń tlenu) utrzymywała się do pierwszych dni listopada 1995 r. Zjawisko homooksygenii (jednakowe stężenie tlenu w całej masie wody jeziora – wynosiło 7,3 mg O2/dm3), pojawiło się w listopadzie 1995 r. i przetrwało niecały miesiąc. W grudniu 1995 r. ponownie pojawiła się stratyfikacja tlenowa, która z różnymi zmianami utrzymywała się do września 1996 r. Stężenie tlenu w warstwie przypowierzchniowej w początkowo przekraczało 14 mg O2/dm3, a w późniejszym okresie było większe od 20 mg O2/dm3. W rozpatrywanym okresie nie stwierdzono ponownego pojawienia się wiosennej homooksygenii związanej z mieszaniem się wód w tym czasie. Znamienne dla zbiornika jest silne przetlenienie epilimnionu, przy jednoczesnym zupełnym braku tlenu w hypolimnionie. Obydwie warstwy oddziela metalimnion odznaczający się dużym gradient zmian zawartości tlenu<ref>Tamże.</ref>.

===Właściwości fizyko-chemiczne wody===
[[Plik:EWS 2018 - Zlewnia Kłodnicy - fot. 2.JPG|400px|thumb|right|Fot. 2. Ujście Dramy do zbiornika Dzierżno Małe (fot. M. Rzętała).]]

Zbiornik Dzierzno Małe cechuje wyraźna stratyfikacja termiczno-tlenowa pojawiająca się zarówno w ciepłej, jak i chłodnej porze roku oraz okresy homotermiczne powodujące mieszanie wód limnicznych w całym profilu pionowym. Wymienione zjawiska hydrodynamiczne w istotny sposób wpływają na okresowe odmienności pod względem niektórych parametrów fizyko-chemicznych retencjonowanych wód (np. odczyn, azotany, fosforany, BZT5, ChZTMn), na różnych głębokościach. W przypadku innych parametrów, np. przewodność, twardość ogólna, sód, potas, chlorki i siarczany, różnice w stężeniach pomiędzy strefą przypowierzchniowa i przydenną są zdecydowanie mniejsze<ref> Tamże.</ref>.

W procesie ewolucji Dzierżna Małego największą chyba rolę odgrywa proces jego eutrofizacji. Zjawisko to jest niezwykle dynamiczne, czemu sprzyja dopływ zanieczyszczonych ściekami wód Dramy oraz intensyfikacja rolnictwa obserwowana w zlewni tej rzeki. Powszechność zjawiska eutrofizacji tego geosystemu oznacza modyfikację przebiegu wielu procesów przyrodniczych (termicznych, tlenowych, oksydacyjnych i redukcyjnych, sedymentacyjnych, sedentacyjnych itd.). Ponadto skutkuje poważnymi utrudnienia w zakresie optymalnego wykorzystania powierzchni wodnej i użytkowania jego obrzeży. O stanie trofii wód stojących decyduje przede wszystkim fosfor oraz w niewielkim procencie azot<ref> M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 56.</ref>. W połowie lat 90. XX w. stężenia azotanów w warstwie epilimnionu zmieniały się w zakresie od 1,85 mg N-NO3-/dm3 we wrześniu 1995 r. do 11,70 N-NO3-/dm3 w czerwcu 1996 r. W metalimnionie notowane były na poziomie od 2,50 N-NO3-/dm3 w sierpniu 1995 r. do 11,35 N-NO3-/dm3 dokładnie rok później w sierpniu 1996 r. Duża dynamiką zmian odnośnie stężeń azotanów odznaczał się również hypolimnion, gdzie zakres zawierał się w przedziale od 2,12 N-NO3-/dm3 w lipcu 1995 r. do 12,72 N-NO3-/dm3 w czerwcu 1996 r. Duża dynamika zmian stężeń dotyczyła również fosforanów. W okresie od lipca 1995 r. do września 1996 r. w poszczególnych warstwach notowane były w zastępujących zakresach: epilimnion – 0,014-0,540 mg PO43-/dm3, metalimnion – 0,072-0,543 mg PO43-/dm3, hypolimnion – 0,098-0,598 mg PO43-/dm3<ref> A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Badania limnologiczne zbiornika Zaporowego Dzierżno małe. Cz. IV. Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1998, vol. 24, no 4, s. 131-163.</ref>.

Istotnym przejawem eutrofizacji jest pojawianie się okresowych zakwitów glonów, czego wskaźnikiem jest obecność chlorofilu α w wodach. Kształtowanie się stężeń w wodach limnicznych tego parametru jest bardzo zmienne i zależne od aktualnych warunków występujących w zbiorniku. O jego dużej dynamice świadczą wartości notowane na dopływie i odpływie ze zbiornika. W 2005 r. w wodach Dramy zakres zmienności zawierał się w przedziale 3,3-16,0 µg/dm3, przy średniej na poziomie 10,18 µg/dm3. W tym czasie na odpływie ze zbiornika chlorofil α zmieniał się w zakresie 1,0-200,5 µg/dm3, co wskazuje na proces wewnętrznego wzbogacania. W kolejnym roku w obrębie geosystemu Dzierżna Małego zaobserwowano odwrotną sytuację, kiedy to w relacji dopływ-odpływ nastąpiła wyraźna redukcja stężeń chlorofilu α<ref> M. Rzętała: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 58.</ref>.

Dodatkowym kryterium rozwoju eutrofizacji w zbiornikach regionu [[Górny Śląsk|górnośląskiego]], a pośrednio także wskazówką rodzaju i dynamiki procesów zachodzących w strefach eufotycznej i dysfotycznej jest przezroczystość wody. Pomimo retencji silnie zeutrofizowanych wód jezioro Dzierżno Małe pod względem przezroczystości wody reprezentuje przedziały pośrednie. Zmiany przezroczystości wody w latach 1998-2007 zawierały się w przedziale od mniej niż 1 m do blisko 5,5 m<ref> Tamże, s. 59.</ref>. Przezroczystość wody w zbiorniku wykazuje charakterystyczną sezonową zmienność. Widzialność krążka Secchiego w ciepłej porze roku jest najmniejsza osiągając 0,5-0,6 m. Największa przezroczystość wody charakterystyczna jest dla okresów zlodzenia zbiornika, kiedy to krążek widziany jest na głębokościach 4 m<ref> A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Badania limnologiczne zbiornika Zaporowego Dzierżno małe. Cz. IV. Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1998, vol. 24, no 4, s. 131-163.</ref>.

Oceny jakości wody zbiornika Dzierżno Małe prowadzone są na podstawie badań wody w rejonie zapory w ramach monitoringu badawczego i operacyjnego przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w [[Katowice|Katowicach]]. Zgodnie z wynikami tych badań w 2017 roku stwierdzono następujące średnie wartości wybranych parametrów jakościowych wody: chlorofil α – 16,5 µg/l, temperatura wody – 17,4°C, tlen rozpuszczony – 11,1 mg O2/l, BZT5 – 2,7 mg O2/l, ChZT – -Cr – 19,3 mg O2/l, przewodność w 20°C – 612 μS/cm, siarczany – 102 mg SO4/l, chlorki – 52 mg Cl/l, twardość ogólna – 272,3 mg CaCO3/l, odczyn wody – 8,4 pH, azot amonowy – 0,143 mg N/l, azot Kjeldahla – 1,12 mg N/l, azot azotanowy – 4,77 mg N/l, azot azotynowy – 0,103 mg N/l, azot ogólny – 5,98 mg N/l, fosfor fosforanowy – 0,022 mg P/l, fosfor ogólny – 0,064 mg P/l, cynk – 0,017 mg Zn/l, miedź – <0,006 mg Cu/l, kadm i jego związki – <0,03 μg/l, ołów i jego związki – 0,4 μg/l, rtęć i jej związki – <0,048 μg/l, nikiel i jego związki – 0,9 μg/l. W wyniku badań realizowanych w 2017 roku stwierdzono zły stan wód jednolitej części wód powierzchniowych – to m.in. konsekwencja ocenionego jako poniżej dobrego tzw. stanu chemicznego wód<ref>[http://www.katowice.wios.gov.pl/index.php?tekst=monitoring/informacje/stan2017/i Załącznik elektroniczny do opisowej oceny stanu wód za 2017 rok; Wody powierzchniowe – tabele: Klasyfikacja i ocena stanu 2017.] </ref>.

==Procesy brzegowe i osady denne==

Misa każdego zbiornika wodnego z upływem czasu podlega przemianom w związku z transformacją jego brzegów, przyrostem kubatury osadów dennych, ekspansją roślinności oraz oddziaływaniem hydrologicznych zjawisk ekstremalnych<ref> A. Jaguś, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra – funkcjonowanie i ochrona na tle charakterystyki geograficznej i limnologicznej, Warszawa 2003, s. 156.</ref>.

Pomimo sprzyjających warunków litologicznych (luźne piaski czwartorzędowe) do rozwoju procesów brzegowych w obrębie zbiornika Dzierżno Małe, współcześnie intensywność modelowania strefy brzegowej jest niewielka. Przed oddaniem jeziora do użytkowania jego brzegi w części zachodniej i północnej zostały sztucznie ukształtowane w postaci zapory ziemnej, której powierzchnia została umocniona narzutem kamiennym. Tego typu zabiegi przeprowadzone jeszcze na etapie przygotowawczym w istotny sposób ograniczyły abrazyjne oddziaływanie wód na strefę brzegową. Podobnie sytuacja wygląda na całym odcinku południowego brzegu, który został odpowiednio zabezpieczony i przygotowany do zagospodarowania w celach rekreacyjnych. Zasadniczo północny i wschodni brzeg zbiornika ma naturalny charakter. Przy czym z uwagi na ukształtowanie strefy brzegowej (brzegi płaskie) oraz duży stopień pokrycia roślinnością, rozwój procesów brzegowych należy raczej postrzegać w aspektach biogenicznego utrwalania linii brzegowej. Przejawy abrazyjnej działalności wód limnicznych na brzegi jeziora, dostrzec można w obrębie wyspy, a świadczą o niej przewrócone drzewa.
[[Plik:Fot. 3. Fragment zachodniego obwałowania zbiornika Dzierżno Małe z obiektem upustu dennego wody do koryta Dramy (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 3. Fragment zachodniego obwałowania zbiornika Dzierżno Małe z obiektem upustu dennego wody do koryta Dramy (fot. M. Rzętała).]]

W zasięgu kontaktu wód rzecznych z jeziornymi, Drama utworzyła deltę wypełniająca strefę ujściową<ref> R. Machowski, M. Rzętała, M. A. Rzętała: Sedymentacja w strefie kontaktu wód rzecznych i jeziornych (na przykładzie zbiorników wodnych regionu górnośląskiego), Sosnowiec 2009, s. 96.</ref>. W kierunku otwartej toni zbiornika delta przechodzi w pokrywę drobnofrakcyjnych osadów dennych. Rozwój samej delty, jak również pokrywy osadów dennych w zbiorniku, w głównej mierze kształtuje wspomniana Drama, która odwadnia zlewnię o rolniczo-przemysłowym charakterze. Wraz z wodami rzecznymi do zbiornika transportowane są oprócz frakcji stałej, nadmierne ilości substancji pożywkowych, które odpowiedzialne są za postępującą eutrofizację tego geosystemu. Proces ten sprzyja pojawianiu się roślinności zielnej w strefie delty, jak również na brzegach akumulacyjnych. Miejscami obserwuje się także postępującą sukcesję roślinności krzewiastej i drzewiastej. Skład granularny osadów w strefie akumulacji rzecznej zależy przede wszystkim od litologii zlewni i rodzaju rumowiska, które jest z jej terenu wynoszone. Antropogenicznie stymulowana dostawa rumowiska i zmienne warunki sedymentacji w zbiorniku Dzierzno Małe wynikające przede wszystkim z wahań stanów wody powodują, że w składzie mechanicznym nie stwierdzono wyraźnej przewagi określonej frakcji. W materiale deltowym ziarna o średnicy większej od 0,1 mm stanowią 52,5%, na frakcję 0,1-0,02 mm przypada 25,4% a cząstki najmniejsze o średnicach poniżej 0,02 mm wynoszą 22,1%. Uśredniony skład podstawowy osadów z tej części jeziora pod względem chemicznym przedstawia się następująco: SiO2 – 36,0%, Al2O3 – 6,67%, Fe2O3¬ – 2,93%, MnO – 0,07%, MgO – 0,74%, CaO – 21,84%, Na2O – 0,38%, K2O – 1,12%, TiO2 – 0,40%, P2O5 – 0,32%, straty prażenia – 28,12%<ref> Tamże.</ref>.

Skład chemiczny osadów w pozostałej części dna Dzierzna Małego nieco różni się od wartości charakterystycznych dla strefy kontaktu wód rzecznych z jeziornymi, przy czym w większości przypadków notowany jest na porównywalnym poziomie. W składzie podstawowym osadów wyróżniono: SiO2 – 36,72%, Al2O3 – 7,14%, Fe2O3¬ – 3,23%, MnO – 0,08%, MgO – 0,80%, CaO – 20,60%, Na2O – 0,36%, K2O – 1,21%, TiO2 – 0,42%, P2O5 – 0,31%, straty prażenia – 27,2%<ref> M.A. Rzętała: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014, s. 77.</ref>.

Osady denne zbiornika Dzierżno Małe pod koniec XX w. zostały przebadane pod kątem zawartości w nich pierwiastków śladowych, w tym metali ciężkich. Analizy wykazały, że zawartość tych ostatnich w osadach dennych notowana jest na umiarkowanym poziomie. Obecność metali ciężkich wynika głównie z ich wieloletniej kumulacji, głównie na drodze dostawy zanieczyszczeń z wodami Dramy<ref>M. Kostecki: Alokacja i przemiany wybranych zanieczyszczeń w zbiornikach zaporowych hydrowęzła rzeki Kłodnicy i Kanale Gliwickim, Zabrze 2003, s. 124. </ref>. Pewne znaczenie w tym procesie przez wiele lat przypisywano ich dostawie do misy zbiornika na drodze mokrej i suchej depozycji zanieczyszczeń z atmosfery. Współcześnie poziom zanieczyszczeń atmosferycznych jest na znacznie niższym poziomie i nie odgrywa już tak dużej roli jak w przeszłości. Wykazano pewne prawidłowości w rozmieszczeniu niektórych metali w osadach. Dotyczy to zwłaszcza takich pierwiastków jak: żelazo, cynk, mangan, chrom, miedź, i ołów, które w największych ilościach notowane są w odległości około 500-600 m od ujścia Dramy do zbiornika. Natomiast nikiel, kobalt i kadm wykazywały tendencję wzrostową na linii od strefy ujściowej po rejon zbiornika, gdzie znajdują się urządzenia spustowe<ref> A. Domurad, M. Kostecki, E. Kowalski, J. Kozłowski: Badania limnologiczne zbiornika Zaporowego Dzierżno małe. Cz. III. Metale ciężkie w osadach dennych zbiornika, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1998, vol. 24, no 2, s. 72-81.</ref>.

==Znaczenie zbiornika==
[[Plik:Fot. 4. Ośrodki wypoczynkowe na południowym wybrzeżu zbiornika Dzierżno Małe (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Fot. 4. Ośrodki wypoczynkowe na południowym wybrzeżu zbiornika Dzierżno Małe (fot. M. Rzętała).]]

Zbiorniki tworzone w wyrobiskach powstają niejako przy okazji działań realizowanych przez człowieka. Powstanie zagłębienia pierwotnie związane jest z pozyskiwaniem różnych surowców mineralnych. Dopiero po wyeksploatowaniu złoża podejmowane są decyzje co do dalszych losów niecki. To na tym etapie prac, zbiornikom wodnym tworzonym w miejscach po powierzchniowej eksploatacji przypisywane są konkretne funkcje społeczno-gospodarcze.

Początkowo zbiornik Dzierżno Małe miał być wykorzystywany do zasilania w wodę Kanału Gliwickiego, a pośrednio także realizować poprawę warunków żeglugowych na [[Odra|Odrze]]. Duży ruch towarowy, który odbywał się na Kanale Gliwickim możliwy był przy optymalnym jego napełnieniu. Bezpieczna żegluga po kanale z licznymi śluzami możliwa jest tylko przy zapewnieniu odpowiednich ilości wód wykorzystywanych w czasie tzw. śluzowania. W przeszłości tą drogą następował (za pośrednictwem rzecznych barek) transport głównie węgla kamiennego do portów morskich zlokalizowanych w Szczecinie i Świnoujściu. Dlatego też w okresie wzmożonego ruchu barek po kanale, zwłaszcza w drugiej połowie XX w., zasoby wodne gromadzone w Dzierżnie Małym często były wykorzystywane do jego prawidłowego funkcjonowania. Obecnie ruch towarowy, który odbywa się po Kanale Gliwickim jest znikomy. Znacznie częściej praca śluz związana jest z ruchem turystycznym, który odbywa się po kanale. Dotyczy to zwłaszcza ciepłej pory roku, kiedy to zainteresowanie tą forma spędzania wolnego czasu zwłaszcza w ostatnich latach jest dosyć duże. Współcześnie natężenie ruchu jednostek pływających jest na tyle małe, że zasoby wodne zgromadzone w Dzierżnie Małym tylko w sporadycznych przypadkach mogą być uruchamiane w tych celach, a kanał funkcjonuje w oparciu o wody uchodzącej do niego Kłodnicy.

Zbiornik Dzierżno Małe w założeniach miał również spełniać funkcje przeciwpowodziowe, chroniąc dolinę Kłodnicy przed zalaniem. Możliwości retencyjne misy jeziora są umiarkowane i wynoszą 2,8 mln m3. Odpowiednio prowadzona gospodarka wodna w większości przypadków umożliwia redukcję fali wezbraniowej do wartości, które nie powodują istotnych szkód gospodarczych, poniżej jeziora. Tylko w wyjątkowych sytuacjach, jak miało to miejsce w czasie lipcowej powodzi z 1997 r., możliwości retencyjne misy zbiornika okazały się niewystarczające dla wód dopływających Dramą. W takich przypadkach dochodzi do przekroczenia stanów maksymalnych w zbiorniku, a odpływ następuje poprzez powierzchniowy przelew powodziowy.

Powstanie sztucznego jeziora w sąsiedztwie uprzemysłowionego i zurbanizowanego terenu jakim jest konurbacja katowicka sprzyja jego rekreacyjno-wypoczynkowemu zagospodarowaniu. Nad brzegami zbiornika wybudowano kilka ośrodków wypoczynkowych, dysponujących wieloma miejscami noclegowymi o różnym standardzie (fot. 4). Zasadniczo skoncentrowane są na południowym brzegu, natomiast po północnej stronie jeziora są to pojedyncze obiekty, położone w dużym oddaleniu od siebie. Przy czym funkcjonowanie części z nich nie do końca ma bezpośredni związek z Dzierżnem Małym. Są to lokale, w których odbywają się imprezy okolicznościowe, a miejsca noclegowe wykorzystywane są głównie przez gości. Typowo rekreacyjne znaczenie związane z jeziorem należy przypisać ośrodkom, na terenie których znajdują się obiekty wykorzystywane do uprawiania sportów wodnych. W ich obrębie linia brzegowa została zabudowana poprzez utworzenie przystani i miejsc, gdzie można zacumować żaglówki, łódki oraz mniejsze jednostki pływające po jeziorze. Tego typu obiekty zlokalizowane są zasadniczo na południowym brzegu jeziora. To tu swoją siedzibę ma m.in. Stowarzyszenie Sportów Wodnych „Górnik” z [[Bytom|Bytomia]], w ramach którego działa sekcja żeglarska i sekcja wędkarska. W tej części jeziora znajduje się też: Klub Wodny „Garland”, Szkoła Narciarsko-Żeglarska „Maytur, Turystyczny Klub Żeglarski „Klar” oraz posiadający wieloletnią tradycję Jacht Klub „Dal” założony w 1955 r. Nad brzegami zbiornika znajdują się także zabudowania indywidualne o charakterze domków letniskowych. Skupiają się one w dwóch strefach, na północnym i południowo-wschodnim brzegu zbiornika. Na terenach tych znajdują się także niewielkie lokale gastronomiczne, funkcjonujące zasadniczo w okresie wakacyjnym, kiedy zbiornik cieszy się dużym powodzeniem.

Rekreacyjne wykorzystanie zbiornika przejawia się także w jego wędkarskim użytkowaniu. Zbiornik systematycznie zarybiany zwłaszcza takimi gatunkami jak sandacz i węgorz. Jednak w wodach jeziora można złowić wiele innych gatunków ryb, m.in. leszcz, krąp, karp, lin, karaś, amur, płoć, wzdręga, okoń, szczupak i sum. Nad brzegami jeziora znajduje się stanica wędkarska administrowana przez Koło Wędkarskie nr 13 Polskiego Związku Wędkarskiego z siedzibą w Gliwicach. Na terenie stanicy wędkarze mają do dyspozycji miejsca noclegowe, jest możliwość wypożyczenia łodzi wędkarskich. Można również wędkować z pomostu znajdującego się w granicach ośrodka. Łowienie ryb dozwolone jest zarówno z brzegów zbiornika, jak również ze środków pływających.

Zbiornik Dzierżno Małe, podobnie jak pozostałe sztuczne jeziora znajdujące się na terenie województwa śląskiego, a zwłaszcza w jego najbardziej przekształconej przez człowieka części, odgrywa ważną rolę środowiskową. Wieloletnie badania potwierdziły wpływ sztucznych zbiorników wodnych na wszystkie komponenty środowiska geograficznego. Zbiornik Dzierżno Małe jest miejscem sedymentacji osadów dennych oraz intensywnie rozwijających się procesów abrazyjnych i akumulacyjnych w strefie brzegowej. Potwierdzono oddziaływanie m.in. na klimat lokalny w kategoriach mikroskalowych – stwierdzono jego wyraźne oddziaływanie na wąski pas wybrzeża i ograniczone do niezbyt dużej wysokości. O skali tego wpływu świadczy fakt małej jego czytelności już w odległości kilkudziesięciu metrów od zbiornika oraz na wysokości 1,5 m nad powierzchnią akwenu. Najistotniejsze różnice wystąpiły w odniesieniu do temperatury powietrza i jego wilgotności względnej<ref> B. Kościej, M. Kulesza, M. Ruman, M. Rzętała, A. Tudyka, D. Wicher: Przedmiotowe zajęcia terenowe jako pole działalności Studenckiego Koła Naukowego Geografów UŚ., w: „Z badań nad wpływem antropopresji na środowisko” 2002, t. 3, 161-166.</ref>. Zbiornik i jego otoczenie jest przykładem intensywnie zachodzących zmian w stosunkach wodnych, których wyrazem jest chociażby uksztaltowanie warunków wodnych typowych dla wód stojących. W funkcjonowanie zbiornika antropogenicznego wpisuje się kształtowanie nowych siedlisk dla roślin i zwierząt.

==Bibliografia==
# Domurad A., Kostecki M., Kowalski E., Kozłowski J.: Badania limnologiczne zbiornika zaporowego Dzierżno Małe. Cz. III. Metale ciężkie w osadach dennych zbiornika, „Archiwum Ochrony Środowiska” 1998, vol. 24, no 2, s. 72-81.
#Domurad A., Kostecki M., Kowalski E., Kozłowski J.: Badania limnologiczne zbiornika zaporowego Dzierżno Małe. Cz. IV. Stosunki termiczno-tlenowe oraz wybrane fizyczno-chemiczne wskaźniki jakości wody, w: „Archiwum Ochrony Środowiska” 1998, vol. 24, no 4, s. 131-163.
#Jaguś A. Rzętała M.: Zbiornik Kozłowa Góra  funkcjonowanie i ochrona na tle charakterystyki geograficznej i limnologicznej, Warszawa 2003.
#Kondracki J.: Geografia regionalna Polski, Warszawa 1998.
#Kostecki M.: Alokacja i przemiany wybranych zanieczyszczeń w zbiornikach zaporowych hydrowęzła rzeki Kłodnicy i Kanale Gliwickim. Prace i Studia IPIŚ PAN, nr 57.
#Kościej B., Kulesza M., Ruman M., Rzętała M., Tudyka A., Wicher D.: Przedmiotowe zajęcia terenowe jako pole działalności Studenckiego Koła Naukowego Geografów UŚ, w: „Z badań nad wpływem antropopresji” 2002, t. 3, s. 167-171.
#Limanówka A.: Instrukcja eksploatacji i utrzymania zbiorników wodnych Dzierżno Duże i Dzierżno Małe, Poznań 1998 [maszynopis].
#Machowski R., Rzętała M., Rzętała M. A.: Sedymentacja w strefie kontaktu wód rzecznych i jeziornych (na przykładzie zbiorników wodnych regionu górnośląskiego, Sosnowiec 2009.
#Rzętała M.: Bilans wodny oraz dynamika zmian wybranych zanieczyszczeń zbiornika Dzierżno Duże w warunkach silnej antropopresji. Prace Naukowe UŚ w Katowicach nr 1913, Katowice 2000.
#Rzętała M.: Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.
#Rzętała M.A.: Wybrane przemiany geomorfologiczne mis zbiorników wodnych i ocena zanieczyszczeń osadów zbiornikowych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie regionu górnośląsko-zagłębiowskiego), Katowice 2014.
#Skowron R.: Zróżnicowanie i zmienność wybranych elementów reżimu termicznego wody w jeziorach na Niżu Polskim, Toruń 2011.
#Stolarczyk M.: Uwarunkowania i skutki wahań stanu wód powierzchniowych i podziemnych hydrowęzła Dzierżno, Sosnowiec 2002 [maszynopis].

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==

[[Zbiornik Pławniowice|Machowski R., Rzętała M.: Zbiornik Pławniowice, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.]]

[[Zlewnia Kłodnicy|Machowski R., Rzętała M.: Zlewnia Kłodnicy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2018, t. 5.]]

[[Zbiornik Dzierżno Duże|Machowski R., Rzętała M., Rzętała M.A.: Zbiornik Dzierżno Duże, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.]]

[http://www.katowice.wios.gov.pl/index.php?tekst=monitoring/informacje/stan2017/i Załącznik elektroniczny do opisowej oceny stanu wód za 2017 rok; Wody powierzchniowe – tabele: Klasyfikacja i ocena stanu 2017.]

==Zobacz też==

[[Dorzecze Odry]]

[[Górnośląskie Pojezierze Antropogeniczne]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiornik Dzierżno Duże]]

[[Zbiornik Pławniowice]]

[[Zlewnia Kłodnicy]]

Zbiornik Czaniec

2026-05-15T07:42:04Z

Praktykant: /* Przypisy */

Zbiornik Czaniec

2026-05-15T07:39:37Z

Praktykant: /* Źródła on-line */

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:52:31Z

Praktykant: /* Użytkowanie wód */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Rawa.jpg|mały|499x499px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).<gallery widths="400" heights="400" mode="packed-overlay">
Plik:Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.<gallery widths="400" heights="400" mode="packed-overlay">
Plik:Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).
</gallery>

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.<gallery mode="packed-overlay" widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).
</gallery>

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.<gallery mode="packed-overlay" widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 8. Staw Amelung w Chorzowie (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 8. Staw Amelung w Chorzowie (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 9. Zbiornik w Parku Róż w Chorzowie (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 9. Zbiornik w Parku Róż w Chorzowie (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 10. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 10. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).
</gallery>

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:51:31Z

Praktykant: /* Stany wody i przepływy */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Rawa.jpg|mały|499x499px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).<gallery widths="400" heights="400" mode="packed-overlay">
Plik:Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.<gallery widths="400" heights="400" mode="packed-overlay">
Plik:Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).
</gallery>

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.<gallery mode="packed-overlay" widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).
</gallery>

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:50:58Z

Praktykant: /* Układ sieci rzecznej */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Rawa.jpg|mały|499x499px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).<gallery widths="400" heights="400" mode="packed-overlay">
Plik:Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.<gallery widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).
</gallery>

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.<gallery mode="packed-overlay" widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).
</gallery>

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:50:27Z

Praktykant: /* Wody podziemne */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Rawa.jpg|mały|499x499px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).<gallery widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.<gallery widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).
</gallery>

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.<gallery mode="packed-overlay" widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).
</gallery>

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:49:03Z

Praktykant: /* Stany wody i przepływy */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Rawa.jpg|mały|499x499px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).<gallery widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.<gallery widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).
</gallery>

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:42:52Z

Praktykant: /* Układ sieci rzecznej */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Rawa.jpg|mały|499x499px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).<gallery widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:34:47Z

Praktykant:

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Rawa.jpg|mały|499x499px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Plik:Fot. 10. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).jpg

2026-04-08T08:33:59Z

Praktykant: Fot. 10. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 10. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 9. Zbiornik w Parku Róż w Chorzowie (fot. M. Rzętała).JPG

2026-04-08T08:33:36Z

Praktykant: Fot. 9. Zbiornik w Parku Róż w Chorzowie (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 9. Zbiornik w Parku Róż w Chorzowie (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 8. Staw Amelung w Chorzowie (fot. M. Rzętała).JPG

2026-04-08T08:33:20Z

Praktykant: Fot. 8. Staw Amelung w Chorzowie (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 8. Staw Amelung w Chorzowie (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg

2026-04-08T08:33:05Z

Praktykant: Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).jpg

2026-04-08T08:32:52Z

Praktykant: Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG

2026-04-08T08:32:30Z

Praktykant: Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).

== Opis ==
Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).

Plik:Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG

2026-04-08T08:32:16Z

Praktykant: Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).

== Opis ==
Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).

Plik:Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG

2026-04-08T08:32:02Z

Praktykant: Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).JPG

2026-04-08T08:31:48Z

Praktykant: Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).

== Opis ==
Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).

Plik:Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG

2026-04-08T08:31:29Z

Praktykant: Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).

Plik:Rys. 1Rawa.jpg

2026-04-08T08:31:14Z

Praktykant: Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.

== Opis ==
Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.

Dr Robert Machowski

2026-04-08T08:29:05Z

Praktykant:

[[Kategoria:Autorzy]]
*[[Dorzecze Dunaju]]
*[[Dorzecze Odry]]
*[[Dorzecze Wisły]]
*[[Klimat (typy, rozmieszczenie)]]
*[[Topoklimat województwa śląskiego]]
*[[Wody powierzchniowe]]
*[[Zanieczyszczenie wód]]
*[[Zbiornik Czaniec]]
*[[Zbiornik Dziećkowice]]
*[[Zbiornik Dzierżno Duże]]
*[[Zbiornik Dzierżno Małe]]
*[[Zbiornik Goczałkowice]]
*[[Zbiornik Kozłowa Góra]]
*[[Zbiornik Kuźnica Warężyńska]]
*[[Zbiornik Łąka]]
*[[Zbiornik Międzybrodzki]]
*[[Zbiornik Nakło-Chechło]]
*[[Zbiornik Paprocany]]
*[[Zbiornik Pławniowice]]
*[[Zbiornik Pogoria I]]
*[[Zbiornik Pogoria III]]
*[[Zbiornik Poraj]]
*[[Zbiornik Przeczyce]]
*[[Zbiornik Rybnicki]]
*[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]
*[[Zbiorniki Rogoźnik]]
*[[Zbiornik Tresna]]
*[[Zbiornik Wapienica]]
*[[Zlewiska]]
*[[Zlewnia Białej]]
*[[Zlewnia Bierawki]]
*[[Zlewnia Brynicy]]
*[[Zlewnia Gostyni]]
*[[Zlewnia Iłownicy]]
*[[Zlewnia Kłodnicy]]
*[[Zlewnia Małej Panwi]]
*[[Zlewnia Olzy]]
*[[Zlewnia Pilicy]]
*[[Zlewnia Pogorii]]
*[[Zlewnia Psiny]]
*[[Zlewnia Rawy]]
*[[Zlewnia Rudy]]
*[[Zlewnia Soły]]
*[[Zlewnia Warty]]
*[[Zbiornik Sosina]]
*[[Kanał Gliwicki]]
*[[Zbiorniki Żabie Doły]]
*[[Zbiornik Wisła Czarne]]
*[[Zbiornik Słupsko]]

Prof. dr hab. Mariusz Rzętała

2026-04-08T08:28:41Z

Praktykant:

[[Kategoria:Autorzy]]
*[[Dorzecze Dunaju]]
*[[Dorzecze Odry]]
*[[Dorzecze Wisły]]
*[[Górnośląskie Pojezierze Antropogeniczne]]
*[[Klimat (typy, rozmieszczenie)]]
*[[Ochrona środowiska]]
*[[Pustynia Błędowska]]
*[[Wody powierzchniowe]]
*[[Zanieczyszczenie wód]]
*[[Zbiornik Czaniec]]
*[[Zbiornik Dziećkowice]]
*[[Zbiornik Dzierżno Duże]]
*[[Zbiornik Dzierżno Małe]]
*[[Zbiornik Goczałkowice]]
*[[Zbiornik Kozłowa Góra]]
*[[Zbiornik Kuźnica Warężyńska]]
*[[Zbiornik Łąka]]
*[[Zbiornik Międzybrodzki]]
*[[Zbiornik Nakło-Chechło]]
*[[Zbiornik Paprocany]]
*[[Zbiornik Pławniowice]]
*[[Zbiornik Pogoria I]]
*[[Zbiornik Pogoria III]]
*[[Zbiornik Poraj]]
*[[Zbiornik Przeczyce]]
*[[Zbiornik Rybnicki]]
*[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]
*[[Zbiorniki Rogoźnik]]
*[[Zbiornik Tresna]]
*[[Zbiornik Wapienica]]
*[[Zlewiska]]
*[[Zlewnia Białej]]
*[[Zlewnia Bierawki]]
*[[Zlewnia Brynicy]]
*[[Zlewnia Gostyni]]
*[[Zlewnia Iłownicy]]
*[[Zlewnia Kłodnicy]]
*[[Zlewnia Małej Panwi]]
*[[Zlewnia Olzy]]
*[[Zlewnia Pilicy]]
*[[Zlewnia Pogorii]]
*[[Zlewnia Przemszy]]
*[[Zlewnia Psiny]]
*[[Zlewnia Rawy]]
*[[Zlewnia Rudy]]
*[[Zlewnia Soły]]
*[[Zlewnia Warty]]
*[[Zbiornik Sosina]]
*[[Kanał Gliwicki]]
*[[Zbiorniki Żabie Doły]]
*[[Zbiornik Wisła Czarne]]
*[[Zbiornik Słupsko]]

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)

2026-04-08T08:28:08Z

Praktykant: /* Spis Treści */

[[Kategoria: Tomy]]
'''<big>ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO</big>''' 
TOM: 13(2026)

== Redakcja ==
'''Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej'''

'''Redaktor Naukowy: Prof. zw. dr hab. Ryszard Kaczmarek'''

e-mail: ryszard.kaczmarek@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 303

'''Anna Kubica'''

e-mail: anna.kubica@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

'''Michał Garbacz'''

e-mail: michal.garbacz@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 305

'''Julia Rott-Urbańska'''

e-mail: Julia.Rott-Urbanska@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 240

http://ibr.bs.katowice.pl/

==Numer ISBN==
ISBN 978-83-68453-29-4

==Rada Naukowa==

=== Przewodniczący Rady Naukowej Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej: ===

* [[Prof. zw. dr hab. Wojciech Świątkiewicz|prof. dr hab. Wojciech Świątkiewicz]]

=== Członkowie Rady Naukowej Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej: ===
* [[Prof. dr hab. Julian Gembalski|prof. zw. dr hab. Julian Gembalski]]
* [[prof. dr hab. Krystyna Kossakowska-Jarosz]]
* [[prof. dr hab. Zdzisław Krasnodębski]]
* [[dr Andrzej Krzystyniak]]
* [[prof. dr hab. Grzegorz Kucharczyk]]
* [[doc. dr hab. Jana Raclavská]]

==Recenzenci==

* [[dr hab. prof. UŚ Kinga Czerwińska]]
* [[dr Arkadiusz Kuzio-Podrucki]]

==Spis Treści==

* [[Antologie literackie (po 1945 roku)]]. Autor: [[prof. dr hab. Elżbieta Dutka]]
* [[Edukacja ekologiczna / Edukacja klimatyczno-środowiskowa]]. Autorzy: [[dr Magdalena Ochwat]], [[prof. dr hab. Piotr Skubała]]
* [[Górnośląskie mapy górnicze]]. Autor: [[dr hab. Piotr Greiner]]
* [[Nabożeństwa majowe przy krzyżach i kapliczkach w Polsce]]. Autor: [[dr Robert Garstka]]
* [[Osiedle Patronackie „Piaski” w Czeladzi]]. Autor: [[Martyna Wiecha]]
* [[Szlaki kobiet w województwie śląskim – Śląsk Cieszyński i Podbeskidzie]]. Autor: [[dr hab. Aleksandra E. Banot]]
* [[Tradycja stawiania moja]]. Autor: [[dr Robert Garstka]]
* [[Uroczystości Bożego Ciała]]. Autor: [[dr Robert Garstka]]
* [[Wawrzyńcowe Hudy|Wawrzyńcowe Hudy.]] Autor: [[dr Robert Garstka]]
* [[Zbiornik Blachownia]]. Autorzy: [[dr Robert Machowski]], [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
* [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]. Autorzy: [[dr Robert Machowski]], [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
* [[Zlewnia Brynicy]]. Autorzy: [[dr Robert Machowski]], [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
* [[Zlewnia Pogorii]]. Autorzy: [[dr Robert Machowski]], [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
* [[Zlewnia Rawy]]. Autorzy: [[dr Robert Machowski]], [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:27:39Z

Praktykant: /* Przypisy */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]

[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:27:09Z

Praktykant: /* Użytkowanie wód */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]

[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<nowiki><references/></nowiki>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:24:09Z

Praktykant: /* Stan jakościowy wody */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]

[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:13:11Z

Praktykant: /* Stany wody i przepływy */

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:07:56Z

Praktykant:

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:03:44Z

Praktykant: /* Stany wody i przepływy */

Zlewnia Rawy

2026-04-08T07:54:21Z

Praktykant: /* Układ sieci rzecznej */

Zlewnia Rawy

2026-04-08T07:47:26Z

Praktykant:

Zlewnia Rawy

2026-04-08T07:41:31Z

Praktykant: Utworzono nową stronę "Kategoria:Geografia Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny Kategoria:Tom 13 (2026) Autorzy: Dr Robert Machowski, Prof. dr hab. Mariusz Rzętała ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO :::::::::::::::::::::::::TOM: 13 (2026) Rzeka"

Zlewnia Brynicy

2026-04-08T07:29:24Z

Praktykant: /* Przypisy */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Brynica.jpg|mały|524x524px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Brynicy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 6 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
Rzeka [[Brynica]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]], do której uchodzi w 27,4 km biegu. Całkowita długość Brynicy wynosi 54,9 km, a jej zlewnia osiąga powierzchnię 496,9 km2. Swój początek bierze ze źródeł zlokalizowanych na wysokości 340 m n.p.m. u podstawy wzniesień zbudowanych ze skał wieku triasowego<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref> w rejonie wsi Mysłów w gminie [[Koziegłowy]] ([[powiat myszkowski]]). W swoim środkowym i dolnym biegu przepływa przez kilka większych miast, przy czym zazwyczaj ma charakter rzeki granicznej, której doliną wytyczono granice administracyjne pomiędzy [[Piekary Śląskie|Piekarami Śląskimi]] i [[Bobrowniki|Bobrownikami]] wraz z [[Wojkowice|Wojkowicami]], [[Siemianowice Śląskie|Siemianowicami Śląskimi]] i [[Czeladź|Czeladzią]] czy najbardziej znane pogranicze [[Katowice|Katowic]] z [[Sosnowiec|Sosnowcem]].

W zlewni Brynicy udział poszczególnych form użytkowania terenu jest na porównywalnym poziomie, przy czym cechuje go regionalne zróżnicowanie (rys. 1). Największy udział rzędu nieco ponad 37% (185,4 km2) stanowią obszary wykorzystywane w celach rolniczych. Grunty rolne dominują w środkowo-wschodniej części zlewni, pomiędzy Czeladzią na południu i [[Ożarowice|Ożarowicami]] na północy. Tereny rolne rozpościerają się również w zachodniej części zlewni, pomiędzy [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Świerklaniec|Świerklańcem]].

Źródłowa części zlewni także zagospodarowana jest przez rolnictwo. Tereny zurbanizowane, które w zlewni zajmują 158,5 km2 (32%) zasadniczo dominują w południowej części zlewni, gdzie znajdują się największe miasta [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]]: Katowice, Sosnowiec, [[Chorzów]], [[Bytom]], Siemianowice Śląskie, [[Świętochłowice]], Czeladź. W zachodniej części tych terenów zlokalizowane są Radzionków i Świerklaniec, a w północnej części zlewni tereny zurbanizowane przypadają na Ożarowice.

Lasy i zadrzewienia w zlewni Brynicy zajmują 144 km2, co stanowi udział rzędu 29%. Ten typ użytkowania dominuje w północnej części tych terenów, zajmując prawostronną część górnej zlewni po zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra|Kozłowa Góra]]. Zwarte kompleksy leśne występują również na wschód od tego zbiornika i na zachód od Radzionkowa. W południowej części zlewni są tą niewielkie płaty lasów i zadrzewień stanowiące m.in. część leśnego pasa ochronnego [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]]. Zalesione grunty obejmują tu część zlewni Potoku Leśnego dopływu [[Rawa|Rawy]]. Pozostałe mają charakter parkowych zadrzewień np. w obrębie [[Park Śląski|Parku Śląskiego]] (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku) im. gen. [[Jerzy Ziętek|Jerzego Ziętka]] w Chorzowie.

Ważne miejsce w użytkowaniu zlewni Brynicy odgrywają wody stojące w postaci sztucznych zbiorników wodnych, które łącznie zajmują 9 km2 powierzchni (udział w zlewni na poziomie 1,8%). Największym sztucznym jeziorem jest zaporowy zbiornik Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> utworzony na Brynicy w jej środkowym biegu. Do większych na terenie zlewni zalicza się również zbiornik [[Zbiornik Nakło-Chechło|Nakło-Chechło]]<ref>[[Zbiornik Nakło-Chechło|R. Machowski, M. Rzętała, M. Solarski: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8]].</ref> oraz mniejsze zbiorniki tworzące większe kompleksy, jak np. zbiorniki [[Zbiorniki Rogoźnik|Rogoźnik]]<ref>[[Zbiorniki Rogoźnik|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, zbiorniki [[Zbiorniki Żabie Doły|Żabie Doły]]<ref>[[Zbiorniki Żabie Doły|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, [[Dolina Trzech Stawów]] w Katowicach czy sztuczne jeziora na pograniczu Katowic i Sosnowca zlokalizowane pomiędzy Rawa i Brynicą.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Brynica w swoim źródłowym odcinku płynie w kierunku południowo-zachodnim podmokłą, płaską doliną, która została zmeliorowana. Uchodzi do niej kilka niewielkich, lewobrzeżnych rowów drenarskich. Uwarunkowania środowiskowe sprawiają, że dział wodny na tym obszarze pomiędzy Brynicą i [[Mała Panew|Małą Panwią]], płynącą na północy, ma niepewny charakter. Z uwagi na połączenia rowami melioracyjnymi Brynicy i Małej Panwi w dziale wodnym funkcjonują tzw. bramy w dziale wodnym.

Pierwszym większym dopływem Brynicy jest lewobrzeżna Trzonia, uchodząca do rzeki w około 40 km jej biegu. Niespełna kilometr dalej Brynicę zasila niewielki lewobrzeżny potok Czeczówka, która odwadnia tereny położone na północ od lotniska w [[Pyrzowice|Pyrzowicach]]. Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek na równoleżnikowy i na odcinku kolejnych około 3 km płynie na zachód, gdzie przyjmuje wody bezimiennego dopływu, który odwadnia zalesione tereny [[Bibiela|Bibieli]]. W tym miejscu Brynica przyjmuje generalnie kierunek południkowy aż do ujścia do zbiornika Kozłowa Góra. Na tym odcinku wpada do niej kilka niewielkich rowów melioracyjnych a z większych zasila ją lewobrzeżny Potok Ożarowicki. Na odcinku około 2 km przed ujściem do zbiornika Brynica wpływa na teren szerokiej, płaskiej doliny, gdzie zaczyna silnie meandrować.

Po opuszczeniu zbiornika, poniżej zapory, która została zlokalizowana w 28 km biegu rzeki (fot. 1), koryto Brynicy na całej długości aż do ujścia do Czarnej Przemszy zostało całkowicie uregulowane. Na wielu odcinkach dodatkowo zostało obwałowane i wybetonowane. Regulacja rzeki i jej dopływów na tym odcinku została przeprowadzona w celu ograniczenia ucieczek wody z koryt do wyrobisk górniczych kopalni rud cynku i ołowiu oraz węgla kamiennego. W tych rejonach wody rzeczne utraciły więź hydrauliczną z podłożem i mają tranzytowy charakter<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 73.</ref>. Poniżej zbiornika Brynica na odcinku nieco ponad 3 km nadal utrzymuje południowy kierunek. Uchodzą do niej lewobrzeżne rowy drenarskie odwadniające podmokłe łąki położone na terenie Wymysłowa oraz prawobrzeżne: Rów Świerklaniecki i Rów z Radzionkowa. Przy zachodniej granicy Bobrownik Brynica przecina wapienne wzgórza, płynąc łukiem, wąską przełomową doliną<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref>. Tuż poniżej do rzeki uchodzi prawobrzeżna Szarlejka, jeden z jej większych dopływów (fot. 2, fot. 3). Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek płynięcia na wschodni i południowo-wschodni aż do północnej granicy Czeladzi. Na wspomnianym odcinku o długości około 8,5 km do Brynicy z większych uchodzą lewobrzeżne [[Jaworznik]] i [[Wielonka]] oraz prawobrzeżny Rów z [[Dąbrówka|Dąbrówki]]. W rejonie ujścia Jaworznika do Brynicy powstała rozległa strefa osiadań górniczych (fot. 4, fot. 5). Na odcinku kilkuset metrów dno koryta rzeki znajduje się wyżej niż sąsiadujące tereny. Z uwagi na zaistniałe zmiany, usypane zostały wysokie obwałowania w celu ochrony przyległych terenów przed zatopieniem wodami Brynicy i powstaniem rozległych zalewisk. Po osiągnięciu Czeladzi rzeka diametralnie zmienia swój kierunek na południowy, który utrzymuje przez następne około 2,5 km. Na tym odcinku uchodzi do niej prawobrzeżny Rów Michałkowicki. Tu Brynica ponownie skręca na wschód, by po nieco ponad kilometrze po raz kolejny zmienić kierunek na południowy (fot. 6). Brynica opuszcza Czeladź po przepłynięciu około 2,5 km. Na granicy Sosnowca i Katowic przepływa południkowo około 1,5 km, następnie kolejne 1,5 km pokonuje w kierunku wschodnim i wpływa do Sosnowca. Przepływając przez około 1,8 km przez Sosnowiec przyjmuje kierunek południowo-wschodni (fot. 7). Następnie Brynica ponownie stanowi granicę pomiędzy Sosnowcem a Katowicami i do ujścia do Czarnej Przemszy utrzymuje ten sam kierunek płynięcia. Około 850 m przed ujściem do Czarnej Przemszy do Brynicy uchodzi prawobrzeżna Rawa – jej najdłuższy dopływ.

Cechą charakterystyczną powierzchniowej sieci wodnej w zlewni Brynicy – ze względu na liczbę oraz zajmowaną powierzchnię – jest występowanie antropogenicznych zbiorników wodnych. Pod względem genezy wydziela się tu:

* zbiorniki zaporowe powstałe na skutek przegrodzenia zaporą dolin rzecznych z największym w granicach zlewni zbiornikiem Kozłowa Góra (fot. KG),
* zbiorniki wyrobiskowe zlokalizowane w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców skalnych, głównie piasków czwartorzędowych, takie jak: Nakło-Chechło, Rogoźnik I, II i III, [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Morawa, Hubertus oraz Stawiki]],
* zbiorniki w nieckach z osiadania i zapadliskach, np. Brandka, Żabie Doły,
* inne sztuczne zbiorniki wodne, np. osadniki wód dołowych, przy oczyszczalniach ścieków, baseny, przeciwpożarowe.
<gallery widths="400" perrow="3" heights="400">
Plik:Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Zlewnię Brynicy można podzielić na dwie odmienne części, które jednocześnie porównywalne są pod względem powierzchni. Zlewnia quasi-naturalna (zbliżona do naturalnej, tylko w niewielkim stopniu zmieniona przez działalność człowieka – głównie rolnictwo) obejmuje górną część tych terenów po zbiornik w Kozłowej Górze. Natomiast zlewnia Brynicy położona poniżej zbiornika została mocno przeobrażona, głównie poprzez rozwój [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]], górnictwa i [[Urbanizacja|urbanizację]]. Z tych też powodów stosunki wodne w górniej części zlewni kształtowane są zasadniczo przez uwarunkowania naturalne, a w dolnej są zmienione przez silną antropopresję<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-62.</ref>.

Do najważniejszych form działalności człowieka, które powodują zmiany wielkości odpływu, a tym samym biorą udział w kształtowaniu stanów wody i przepływów, należą: ujęcia wód Brynicy i jej dopływów, ujęcie wód ze zbiornika Kozłowa Góra, zrzuty wód dołowych z kopalni, przerzucanie wód spoza zlewni oraz ucieczki wód Brynicy i jej dopływów w górotwór<ref>S. Czaja: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 69.</ref>. Wymienione czynniki na przestrzeni lat zmieniały swoją intensywność oddziaływania na stosunki wodne. Dotyczy to np. funkcjonowania ujęcia wody ze zbiornika Kozłowa Góra. W skrajnych sytuacjach pobór wody był na tyle duży, że decydowano się na całkowite zatrzymanie upustu wód do koryta Brynicy poniżej zapory zbiornika<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref>. W takich przypadkach o wielkości stanów wody i przepływach na dolnym odcinku rzeki decydowała wielkość zasilania poprzez dopływy, które uchodziły do Brynicy. Potwierdzają to także dane dotyczące wielkości średnich rocznych przepływów mierzone na poszczególnych posterunkach wodowskazowych rozmieszczonych wzdłuż biegu rzeki (tabela 1). W zlewni quasi-naturalnej średni przepływ wody na posterunku wodowskazowym Brynica w wieloleciu 1961-2019 wynosił 0,52 m3/s, by w tym samym czasie poniżej zapory osiągać wielkość 0,72 m3/s. Znacznie wyższe wartości przepływu cechują dopiero dolny bieg rzeki, zwłaszcza na odcinku ujściowym Brynicy do Czarnej Przemszy (5,15 m3/s).
{| class="wikitable"
|+Tabela 1. Średnie roczne przepływy Brynicy i średnie roczne stany wody oraz zakresy wahań stanów wody Brynicy w wybranych latach hydrologicznych<ref>https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/</ref>
! rowspan="3" |Posterunek wodowskazowy
! rowspan="2" |Km biegu rzeki
! rowspan="2" |Powierzchnia
zlewni
! colspan="4" |Przepływy
! colspan="3" rowspan="2" |Średnie stany wody (H śr.)
i zakresy wahań stanów wody (DH)
|-
! rowspan="2" |lata
hydrologiczne
!min.
NNQ
!średni
SSQ
!maks.
WWQ
|-
![km]
![km2]
! colspan="3" |[m3/s]
![lata]
!H śr. [cm]
!△H [cm]
|-
| rowspan="2" |Brynica
| rowspan="2" |35,5
| rowspan="2" |98,2
| rowspan="2" |1961-2019
| rowspan="2" |0,01
| rowspan="2" |0,52
| rowspan="2" |17,9
|1961-1985
|102,6
|168
|-
|1987-2019
|138,8
|214
|-
|Namiarki
|22,6
|217,0
|1961-2019
|0,04
|0,72
|20,7
|1962-2019
|173,7
|241
|-
| rowspan="2" |Czeladź
| rowspan="2" |7,8
| rowspan="2" |364,0
|1961-1989
|0,17
|1,78
|16,4
|1962-1989
|186,3
|141
|-
|1991-2014
|0,70
|2,55
|29,4
|1991-2014
|194,3
|133
|-
|Sosnowiec
|2,4
|390,0
|1961-1989
|0,80
|2,68
|17,6
|1961-1986
|157,7
|90
|-
|Szabelnia
|0,1
|483,0
|1961-2019
|1,12
|5,15
|65,5
|1961-2019
|40,3
|156
|}
O intensywności oddziaływania antropopresji na wielkość przepływu świadczy także tendencja zmian wielkości odpływu w czasie. tego typu analizy przeprowadzono w profilach Kozłowa Góra oraz Sosnowiec dla wielolecia 1947-1980. W zlewni naturalnej, którą zamyka profil Kozłowa Góra, średnie roczne przepływy nie wykazywały większych zmian i osiągały podobne wartości w całym rozpatrywanym wieloleciu. Natomiast w zlewni przeobrażonej zamkniętej profilem w Sosnowcu wydzielono trzy okresy zmian tego parametru. W latach 1947-1956 średni roczny przepływ wynosił 1,46 m3/s, w okresie 1957-1972 wzrósł do 2,18 m3/s, a w latach 1973-1980 był ponad dwukrotnie większy niż na początku badanego okresu i osiągnął 3,04 m3/s<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 85-86.</ref>.

=== Stan jakościowy wody ===
Stan jakościowy wód powierzchniowych w poszczególnych częściach zlewni Brynicy jest wyraźnie zróżnicowany. Wody umownie dobrej jakości występują zarówno w źródłowym biegu Brynicy, jak również jej dopływach, które uchodzą do niej na tym odcinku<ref>[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3]].</ref>. Rzeki odwadniające górną część zlewni będącą głównie pod wpływem antropopresji rolniczej okresowo prowadzą wody wskazujące jedynie na ich eutrofizację, zwłaszcza w odniesieniu do zawartości azotanów<ref>A. Jaguś, M. Rzętała: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367. </ref>.

Podobnie jak w przypadku zmienności stanów wody i przepływów, negatywne skutki antropopresji miejsko-przemysłowej w zakresie kształtowania jakość wód powierzchniowych szczególnie dobrze widoczne są w dolnej części zlewni, poniżej zbiornika w Kozłowej Górze. Na tym odcinku do Brynicy uchodzi kilka jej większych dopływów, które są odbiornikiem ścieków miejsko-przemysłowych pochodzących m.in. z Piekar Śląskich, Radzionkowa, Bytomia i Czeladzi. Jednak największą rolę w tym zakresie przypisuje się Rawie, w której obecne są praktycznie wszystkie rodzaje zanieczyszczeń. Potwierdzeniem tych rozważań są zestawione w tabeli 2 wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy.

Bardzo dobrym wskaźnikiem w tym zakresie jest przewodność elektrolityczna właściwa. W profilu zamykającym zlewnię quasi-naturalną sezonowa zmienność jest stosunkowo niewielka, a notowane wartości generalnie odpowiadają zakresowi, który cechuje naturalne śródlądowe wody powierzchniowe w kraju<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Natomiast na odcinku przyujściowym parametr ten jest kilkukrotnie wyższy i odznacza się wyraźną dynamiką zmian. Wyraźny zakres czasowej zmienności charakterystyczny jest dla wód będących pod silnym wpływem antropopresji<ref>R. Machowski, R. Rzętała, D. Serwecińska: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.</ref>.

Zupełnie odmienna sytuacja dotyczy koncentracji tzw. metali ciężkich, np. cynk, ołów, kadm. W wodach Brynicy zarówno ołów i jego związki a także kadm i jego związki są obecne w mniejszych ilościach w dolnym biegu rzeki, który poddany jest silnej antropopresji. Natomiast zdecydowanie wyższe stężenia mierzone są w zlewni quasi-naturalnej. W tym przypadku podwyższone stężenia tych pierwiastków w wodach powierzchniowych są skutkiem współdziałania czynników naturalnych oraz działalności człowieka. Brynica na tym odcinku zbiera wody pochodzące z odwadniania cynkowo-ołowiowych obszarów rudonośnych [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]]. Ponadto tereny te są w zasięgu zanieczyszczeń emitowanych przez hutę rud cynku i ołowiu zlokalizowaną w [[Miasteczko Śląskie|Miasteczku Śląskim]]<ref>M.A. Rzętała: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 97.</ref>.
{| class="wikitable"
|+Tabela 2. Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy w 2024 roku<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
! rowspan="2" |Parametr
! rowspan="2" |Jednostka
! colspan="3" |Brynica – powyżej zbiornika Kozłowa Góra
! colspan="3" |Brynica – ujście do Czarnej Przemszy
|-
!minimum
!średnia
!maksimum
!minimum
!średnia
!maksimum
|-
|Odczyn
|pH
|7,4
|7,8
|8,1
|7,6
|7,7
|7,8
|-
|Przewodność
|µS/cm
|385
|466
|528
|1150
|2113
|3670
|-
|Temperatura
|oC
|0,1
|10,3
|18,2
|6,7
|13,0
|19,9
|-
|Tlen rozpuszczony
|mg/l
|4,5
|6,7
|8,8
|4,2
|7,5
|9,2
|-
|Twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|158,0
|239,5
|328,8
|390,4
|614,1
|834,6
|-
|Kadm
|µg/l
|0,000
|0,065
|0,302
|0,028
|0,049
|0,139
|-
|Ołów
|µg/l
|0,00
|0,60
|2,35
|0,00
|0,17
|0,84
|-
|Benzo(a)piren
|µg/l
|0,000189
|0,001656
|0,005349
|0,000914
|0,029712
|0,275081
|}
Uwzględniając wyniki badań stanu jakościowego wody w Brynicy u ujścia do Czarnej Przemszy wykonane przez Regionalny Wydział Monitoringu Środowiska w Katowicach w latach 2019-2024 oraz wyniki przeprowadzonej na ich podstawie klasyfikacji i oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych w oparciu o „Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 25 czerwca 2021 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego oraz sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych, a także środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych”<ref>https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20210001475</ref> należy stwierdzić, że w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od źródeł do zbiornika Kozłowa Góra”, mamy do czynienia ze złym stanem ekologicznym wód, stanem chemicznym poniżej dobrego oraz panującym złym stanem wód jako oceną ogólną, a w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od zbiornika Kozłowa Góra do ujścia”, występuje słaby potencjał ekologiczny wód, przy braku klasyfikacji ich stanu chemicznego oraz panuje zły stan wód jako ocena ogólna<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/568</ref>. Należy również dodać, że poszczególne grupy badanych parametrów w wydzielonych jednolitych częściach wód powierzchniowych zmieniają się w dosyć szerokim zakresie. Występują przypadki badanych wskaźników notowanych w I klasie, ale także takie, które mieszczą się w znacznie niższych przedziałach.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Brynicy pod względem hydrogeologicznym znajduje się w zasięgu regionu śląsko-krakowskiego (XII)<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.</ref>. Wody podziemne tworzą tu trzy piętra wodonośne. Poczynając od powierzchni terenu są to piętra: czwartorzędowe, triasowe i karbońskie.

Pierwszy poziom wodonośny o porowym charakterze tworzą wody znajdujące się w piaszczystych utworach czwartorzędowych. Głębokość zalegania zawodnionej warstwy zmienia się w zakresie od 2,7 do 12 m, a jej miąższość przekracza 30 m. Największy zasięg obejmuje tereny dolin rzecznych, w tym dolinę Brynicy. Poziom zwierciadła wód podziemnych ma generalnie swobodny charakter, choć miejscami jest lekko napięty. Pod względem chemicznym są to wody odbiegające od naturalnych typu chlorkowo-siarczanowo-wapniowo-sodowe<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Poniżej zidentyfikowano triasowe piętro wodonośne w obrębie, którego wydzielono dwa poziomy. W skałach pochodzących z triasu środkowego, wykształconych w postaci wapieni i dolomitów uformował się szczelinowy poziom wodonośny. Ma on głównie charakter swobodny, a tylko lokalnie jest napięty. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zmienia się od 10 do 90 m, a jej miąższość wynosi od 10 do 200 m. Kolejny poziom wodonośny obejmuje skały triasu dolnego wykształcone jako piaski, żwiry i piaskowce. Z uwagi na to są to wody porowo-szczelinowe o napiętym zwierciadle a tylko lokalnie poziom ma swobodny charakter. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zawiera się w przedziale 15,5-131 m, a miąższość wynosi 1-27,5 m. Uwzględniając klasyfikację hydrochemiczną wydzielono tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowego oraz wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego.

Najstarsze piętro wodonośne wydzielono w piaskowcach karbonu górnego, które tworzą szczelinowo-porowy wodonosiec. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu wynosi od 100 do 150 m a jej miąższość zmienia się w zakresie 5-66 m. Zalegają tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Wody podziemne w zlewni Brynicy zasadniczo zasilane są poprzez infiltrację wód opadowych i roztopowych. Odbywa się to w miejscach wychodni skał budujących poszczególne formacje wodonośne lub poprzez przepuszczalne warstwy nadkładu. Miejscami kontakt hydrauliczny ułatwiają uskoki obecne w górotworze. W sensie hydrogeologicznym obszar zlewni Brynicy można podzielić na kilka odmiennych części. Drenaż wód podziemnych w północnej części zlewni ma naturalny charakter i odbywa się zasadniczo za pośrednictwem sieci rzecznej. Funkcjonują tu także duże ujęcia czerpiące wodę z leżących na znacznej głębokości utworów węglanowych wapienia muszlowego, które zasilane są na wychodniach poza terenem zlewni. Środkowa i południowa część zlewni znajdują się pod silnym wpływem antropopresji górniczej w postaci drenażu górotworu. Zwłaszcza w rejonie Bytomia jest on drenowany przez kopalnie, dawniej cynku i ołowiu, a obecnie węgla kamiennego, którego eksploatacja wymaga odwadniania triasowego nadkładu. Z tego względu reżim hydrogeologiczny jest tam zaburzony, a zwierciadło wody obniżone w stosunku do naturalnego nawet o kilkadziesiąt metrów<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Pomimo przykładów negatywnego oddziaływania człowieka na wody podziemne, w zlewni Brynicy znajdują się częściowo Główne Zbiorniki Wód Podziemnych (GZWP): nr 454 – Olkusz-[[Zawiercie]], nr 327 – [[Lubliniec]]-[[Myszków]], nr 329 – Bytom oraz nr 330 – [[Gliwice]]<ref>[[Wody podziemne|J. Różkowski: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1]].</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Znaczenie wód w zlewni Brynicy na przestrzeni wieków ulegało istotnym zmianom. Samo słowo „brynica” oznacza rzekę rwącą, kapryśną, trudną do okiełznania. W taki sposób była też postrzegana przez pierwszych mieszkańców tych terenów. Obszar przez, który przepływa Brynica był pod wpływem różnych plemion i ludów stanowiąc strefę pogranicza. Począwszy od połowy XV wieku aż do 1921 roku tereny te stanowiły niejednokrotnie fragment zachodniej granicy Polski<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 5.</ref>. Doliny rzeczne oraz obszary podmokłe, od zawsze posiadały znaczenie militarno-obronne stanowiąc trudne do pokonania przeszkody terenowe. Chyba najbardziej jaskrawym przejawem znaczenia polityczno-administracyjnego doliny Brynicy było wybudowanie zbiornika Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> wraz z wieloma obiektami fortyfikacyjnymi (fot. 8), w ramach linii umocnień [[Obszar Warowny "Śląsk"|Obszaru Warownego „Śląsk”]]<ref>M. Rzętała: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.</ref>.

W przeszłości w dolinie Brynicy oraz jej większych dopływów licznie budowano młyny i tartaki. Do napędzania maszyn wykorzystywano koła wodne poruszane siłą spadku płynącej wody, które powszechne były na tych terenach jeszcze w XIX wieku<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 44.</ref>. Intensywny rozwój przemysłu oraz górnictwa w późniejszym czasie przyczyniły się do szeregu zmian ilościowo-jakościowych w stosunkach wodnych tych terenów. Wymusiło to konieczność zaprzestania takiego wykorzystania wód w zlewni Brynicy.

Rzeki, zbiorniki wodne, źródła oraz zasoby podziemne w zlewni Brynicy stanowiły oraz nadal stanowią ważne źródło zaopatrzenia w wodę przemysłu, rolnictwa oraz ludności. Wody podziemne powszechnie pozyskiwane są zwłaszcza na terenie górnej części zlewni poprzez indywidualne, gospodarskie ujęcia studzienne<ref>Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003, s. 62.</ref>. W 1954 roku wybudowana została stacja wodociągowa Bibiela, która funkcjonuje w ramach Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów w Katowicach. Stacja bazuje na wodach czerpanych z utworów triasowych w obrębie głównego zbiornika wód podziemnych „Lubliniec-Myszków”. Woda ze stacji Bibiela rozprowadzana jest systemem rurociągów m.in. do: [[Kalety|Kalet]], Miasteczka Śląskiego, Świerklańca, Bytomia, Piekar Śląskich, Chorzowa i Świętochłowic<ref>https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela</ref>. Znane są również przykłady wykorzystania wód źródlanych do zaopatrywania ludności. Na południowym zboczu doliny Jaworznika, w sąsiedztwie zbiornika Rogoźnik II, funkcjonuje źródło, którego wody ze względu na korzystne właściwości fizykochemiczne czerpane są w celach konsumpcyjnych głównie przez lokalną społeczność<ref>A. Jaguś: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 81.</ref>.

Wody w zlewni Brynicy odgrywają również istotne znaczenie rekreacyjne. Jako przykłady takiego wykorzystania najczęściej podaje się funkcjonujące na tych terenach antropogeniczne zbiorniki wodne, począwszy od tych największych, jak Kozłowa Góra, Nakło-Chechło, Rogoźnik (fot. 9), zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. 10), po te znacznie mniejsze rozmieszczone właściwie na całej powierzchni zlewni (fot. 11, fot. 12). Do tego typu przejawów wykorzystania samej Brynicy zaliczyć należy przede wszystkim rekreacyjny połów ryb, który możliwy jest na górnym odcinku rzeki. Dogodne warunki do amatorskiego wędkarstwa panują w strefie ujściowej do zbiornika Kozłowa Góra, gdzie licznie gromadzą się ryby. Dlatego też w celu ich ochrony ustalono tu strefę ochronną, która całkowicie wyłącza z amatorskiego połowu ryb ten odcinek rzeki<ref>https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9</ref>. Poza tym wędkarzy często spotkać można w strefie ujścia Jaworznika do Brynicy. Na tym odcinku, w związku z wspomnianymi osiadaniami górniczymi, nurt rzeki wyraźnie zwalnia, woda staje się głębsza a ryby znajdują tu dogodne warunki dla życia.

Wody w zlewni Brynicy posiadają także znaczenie przyrodnicze oraz krajobrazowe<ref>P. Cempulik, J. Góra, K. Holeksa: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.</ref>. W celu ochrony cenniejszych obszarów w 1997 roku na mocy Uchwały Nr 280/97 Rady Miejskiej w Siemianowicach Śląskich utworzony został obszar chronionego krajobrazu „Przełajka”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331</ref>. Pierwotnie obszar ten obejmował wyłącznie teren zlokalizowany w gminie Siemianowice Śląskie. W 2025 roku ochronę poszerzono o część doliny w gminach [[Będzin]], Czeladź i Wojkowice, która aktualnie wynosi 79,70 ha. Są to tereny o przeważającym krajobrazie rolniczym z mozaikowatym układem siedlisk łąkowych, polnych, zaroślowych, wodnych i wodno-błotnych, wśród których dominują siedliska łąkowe (reprezentowane głównie przez zbiorowiska łąk świeżych – obecnie w większości nieużytkowanych, występowanie łąk wilgotnych ogranicza się do niewielkich płatów na krawędzi doliny)<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. W granicach omawianego obszaru zachowały się pozostałości dawnych starorzeczy Brynicy, porośniętych przez zbiorowiska szuwarowe, a w południowej jego części znajduje się wykorzystywany wędkarsko sztuczny zbiornik wodny Przetok. Całość kompleksu podlegającego ochronie stanowi ostoję flory oraz fauny i jest częścią lokalnego korytarza ekologicznego, obejmującego rzekę Brynicę i przylegające do niej tereny rolne i zadrzewione (obszar pełni również funkcje turystyczno-rekreacyjne – przebiega przez niego szlak turystyczny „Szlak Husarii Polskiej)”<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. Innym przykładem znaczenia przyrodniczego i krajobrazowego Brynicy jest użytek ekologiczny „Brynicka terasa”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63</ref>, z występującymi tam licznymi gatunkami interesujących roślin i zwierząt<ref>A. Balon: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 9.</ref>.<gallery widths="400" heights="400" perrow="3">
Plik:Fot. 8. Tablica informacyjna w Wymysłowie na temat zalewów obronnych na Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 8. Tablica informacyjna w Wymysłowie na temat zalewów obronnych na Brynicy (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 9. Nad zbiornikiem Rogoźnik I (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 9. Nad zbiornikiem Rogoźnik I (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 10. Zbiornik Kajakowy w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 10. Zbiornik Kajakowy w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 11. Staw Przetok w Czeladzi (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 11. Staw Przetok w Czeladzi (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 12. Zbiornik w Dolinie Górnika w Chorzowie (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 12. Zbiornik w Dolinie Górnika w Chorzowie (fot. M. Rzętała).
</gallery>

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.
# Balon A.: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 8-9.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Cempulik P., Góra J., Holeksa K.: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.
# Czaja S.: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 65-77.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-94.
# Jaguś A.: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 77-85.
# Jaguś A., Rzętała M.: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367.
# Jastrząb M.., Mrozowski M.: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997.
# Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003.
# Machowski R., Rzętała M., Serwecińska D.: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.
# Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.
# Rzętała M.: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.
# Rzętała M.A.: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331

https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Wody podziemne|Różkowski J.: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1.]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra|Machowski R., Rzętała M.: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło|Machowski R., Rzętała M., Solarski M.: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8.]]

[[Zbiorniki Rogoźnik|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zbiorniki Żabie Doły|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9

https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło]]

[[Zbiorniki Rogoźnik]]

[[Zlewnia Przemszy]]

[[Zlewnia Rawy]]

[[Źródła województwa śląskiego]]

Zlewnia Brynicy

2026-04-08T07:20:36Z

Praktykant: /* Układ sieci rzecznej */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Brynica.jpg|mały|524x524px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Brynicy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 6 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
Rzeka [[Brynica]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]], do której uchodzi w 27,4 km biegu. Całkowita długość Brynicy wynosi 54,9 km, a jej zlewnia osiąga powierzchnię 496,9 km2. Swój początek bierze ze źródeł zlokalizowanych na wysokości 340 m n.p.m. u podstawy wzniesień zbudowanych ze skał wieku triasowego<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref> w rejonie wsi Mysłów w gminie [[Koziegłowy]] ([[powiat myszkowski]]). W swoim środkowym i dolnym biegu przepływa przez kilka większych miast, przy czym zazwyczaj ma charakter rzeki granicznej, której doliną wytyczono granice administracyjne pomiędzy [[Piekary Śląskie|Piekarami Śląskimi]] i [[Bobrowniki|Bobrownikami]] wraz z [[Wojkowice|Wojkowicami]], [[Siemianowice Śląskie|Siemianowicami Śląskimi]] i [[Czeladź|Czeladzią]] czy najbardziej znane pogranicze [[Katowice|Katowic]] z [[Sosnowiec|Sosnowcem]].

W zlewni Brynicy udział poszczególnych form użytkowania terenu jest na porównywalnym poziomie, przy czym cechuje go regionalne zróżnicowanie (rys. 1). Największy udział rzędu nieco ponad 37% (185,4 km2) stanowią obszary wykorzystywane w celach rolniczych. Grunty rolne dominują w środkowo-wschodniej części zlewni, pomiędzy Czeladzią na południu i [[Ożarowice|Ożarowicami]] na północy. Tereny rolne rozpościerają się również w zachodniej części zlewni, pomiędzy [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Świerklaniec|Świerklańcem]].

Źródłowa części zlewni także zagospodarowana jest przez rolnictwo. Tereny zurbanizowane, które w zlewni zajmują 158,5 km2 (32%) zasadniczo dominują w południowej części zlewni, gdzie znajdują się największe miasta [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]]: Katowice, Sosnowiec, [[Chorzów]], [[Bytom]], Siemianowice Śląskie, [[Świętochłowice]], Czeladź. W zachodniej części tych terenów zlokalizowane są Radzionków i Świerklaniec, a w północnej części zlewni tereny zurbanizowane przypadają na Ożarowice.

Lasy i zadrzewienia w zlewni Brynicy zajmują 144 km2, co stanowi udział rzędu 29%. Ten typ użytkowania dominuje w północnej części tych terenów, zajmując prawostronną część górnej zlewni po zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra|Kozłowa Góra]]. Zwarte kompleksy leśne występują również na wschód od tego zbiornika i na zachód od Radzionkowa. W południowej części zlewni są tą niewielkie płaty lasów i zadrzewień stanowiące m.in. część leśnego pasa ochronnego [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]]. Zalesione grunty obejmują tu część zlewni Potoku Leśnego dopływu [[Rawa|Rawy]]. Pozostałe mają charakter parkowych zadrzewień np. w obrębie [[Park Śląski|Parku Śląskiego]] (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku) im. gen. [[Jerzy Ziętek|Jerzego Ziętka]] w Chorzowie.

Ważne miejsce w użytkowaniu zlewni Brynicy odgrywają wody stojące w postaci sztucznych zbiorników wodnych, które łącznie zajmują 9 km2 powierzchni (udział w zlewni na poziomie 1,8%). Największym sztucznym jeziorem jest zaporowy zbiornik Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> utworzony na Brynicy w jej środkowym biegu. Do większych na terenie zlewni zalicza się również zbiornik [[Zbiornik Nakło-Chechło|Nakło-Chechło]]<ref>[[Zbiornik Nakło-Chechło|R. Machowski, M. Rzętała, M. Solarski: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8]].</ref> oraz mniejsze zbiorniki tworzące większe kompleksy, jak np. zbiorniki [[Zbiorniki Rogoźnik|Rogoźnik]]<ref>[[Zbiorniki Rogoźnik|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, zbiorniki [[Zbiorniki Żabie Doły|Żabie Doły]]<ref>[[Zbiorniki Żabie Doły|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, [[Dolina Trzech Stawów]] w Katowicach czy sztuczne jeziora na pograniczu Katowic i Sosnowca zlokalizowane pomiędzy Rawa i Brynicą.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Brynica w swoim źródłowym odcinku płynie w kierunku południowo-zachodnim podmokłą, płaską doliną, która została zmeliorowana. Uchodzi do niej kilka niewielkich, lewobrzeżnych rowów drenarskich. Uwarunkowania środowiskowe sprawiają, że dział wodny na tym obszarze pomiędzy Brynicą i [[Mała Panew|Małą Panwią]], płynącą na północy, ma niepewny charakter. Z uwagi na połączenia rowami melioracyjnymi Brynicy i Małej Panwi w dziale wodnym funkcjonują tzw. bramy w dziale wodnym.

Pierwszym większym dopływem Brynicy jest lewobrzeżna Trzonia, uchodząca do rzeki w około 40 km jej biegu. Niespełna kilometr dalej Brynicę zasila niewielki lewobrzeżny potok Czeczówka, która odwadnia tereny położone na północ od lotniska w [[Pyrzowice|Pyrzowicach]]. Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek na równoleżnikowy i na odcinku kolejnych około 3 km płynie na zachód, gdzie przyjmuje wody bezimiennego dopływu, który odwadnia zalesione tereny [[Bibiela|Bibieli]]. W tym miejscu Brynica przyjmuje generalnie kierunek południkowy aż do ujścia do zbiornika Kozłowa Góra. Na tym odcinku wpada do niej kilka niewielkich rowów melioracyjnych a z większych zasila ją lewobrzeżny Potok Ożarowicki. Na odcinku około 2 km przed ujściem do zbiornika Brynica wpływa na teren szerokiej, płaskiej doliny, gdzie zaczyna silnie meandrować.

Po opuszczeniu zbiornika, poniżej zapory, która została zlokalizowana w 28 km biegu rzeki (fot. 1), koryto Brynicy na całej długości aż do ujścia do Czarnej Przemszy zostało całkowicie uregulowane. Na wielu odcinkach dodatkowo zostało obwałowane i wybetonowane. Regulacja rzeki i jej dopływów na tym odcinku została przeprowadzona w celu ograniczenia ucieczek wody z koryt do wyrobisk górniczych kopalni rud cynku i ołowiu oraz węgla kamiennego. W tych rejonach wody rzeczne utraciły więź hydrauliczną z podłożem i mają tranzytowy charakter<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 73.</ref>. Poniżej zbiornika Brynica na odcinku nieco ponad 3 km nadal utrzymuje południowy kierunek. Uchodzą do niej lewobrzeżne rowy drenarskie odwadniające podmokłe łąki położone na terenie Wymysłowa oraz prawobrzeżne: Rów Świerklaniecki i Rów z Radzionkowa. Przy zachodniej granicy Bobrownik Brynica przecina wapienne wzgórza, płynąc łukiem, wąską przełomową doliną<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref>. Tuż poniżej do rzeki uchodzi prawobrzeżna Szarlejka, jeden z jej większych dopływów (fot. 2, fot. 3). Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek płynięcia na wschodni i południowo-wschodni aż do północnej granicy Czeladzi. Na wspomnianym odcinku o długości około 8,5 km do Brynicy z większych uchodzą lewobrzeżne [[Jaworznik]] i [[Wielonka]] oraz prawobrzeżny Rów z [[Dąbrówka|Dąbrówki]]. W rejonie ujścia Jaworznika do Brynicy powstała rozległa strefa osiadań górniczych (fot. 4, fot. 5). Na odcinku kilkuset metrów dno koryta rzeki znajduje się wyżej niż sąsiadujące tereny. Z uwagi na zaistniałe zmiany, usypane zostały wysokie obwałowania w celu ochrony przyległych terenów przed zatopieniem wodami Brynicy i powstaniem rozległych zalewisk. Po osiągnięciu Czeladzi rzeka diametralnie zmienia swój kierunek na południowy, który utrzymuje przez następne około 2,5 km. Na tym odcinku uchodzi do niej prawobrzeżny Rów Michałkowicki. Tu Brynica ponownie skręca na wschód, by po nieco ponad kilometrze po raz kolejny zmienić kierunek na południowy (fot. 6). Brynica opuszcza Czeladź po przepłynięciu około 2,5 km. Na granicy Sosnowca i Katowic przepływa południkowo około 1,5 km, następnie kolejne 1,5 km pokonuje w kierunku wschodnim i wpływa do Sosnowca. Przepływając przez około 1,8 km przez Sosnowiec przyjmuje kierunek południowo-wschodni (fot. 7). Następnie Brynica ponownie stanowi granicę pomiędzy Sosnowcem a Katowicami i do ujścia do Czarnej Przemszy utrzymuje ten sam kierunek płynięcia. Około 850 m przed ujściem do Czarnej Przemszy do Brynicy uchodzi prawobrzeżna Rawa – jej najdłuższy dopływ.

Cechą charakterystyczną powierzchniowej sieci wodnej w zlewni Brynicy – ze względu na liczbę oraz zajmowaną powierzchnię – jest występowanie antropogenicznych zbiorników wodnych. Pod względem genezy wydziela się tu:

* zbiorniki zaporowe powstałe na skutek przegrodzenia zaporą dolin rzecznych z największym w granicach zlewni zbiornikiem Kozłowa Góra (fot. KG),
* zbiorniki wyrobiskowe zlokalizowane w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców skalnych, głównie piasków czwartorzędowych, takie jak: Nakło-Chechło, Rogoźnik I, II i III, [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Morawa, Hubertus oraz Stawiki]],
* zbiorniki w nieckach z osiadania i zapadliskach, np. Brandka, Żabie Doły,
* inne sztuczne zbiorniki wodne, np. osadniki wód dołowych, przy oczyszczalniach ścieków, baseny, przeciwpożarowe.
<gallery widths="400" perrow="3" heights="400">
Plik:Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Zlewnię Brynicy można podzielić na dwie odmienne części, które jednocześnie porównywalne są pod względem powierzchni. Zlewnia quasi-naturalna (zbliżona do naturalnej, tylko w niewielkim stopniu zmieniona przez działalność człowieka – głównie rolnictwo) obejmuje górną część tych terenów po zbiornik w Kozłowej Górze. Natomiast zlewnia Brynicy położona poniżej zbiornika została mocno przeobrażona, głównie poprzez rozwój [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]], górnictwa i [[Urbanizacja|urbanizację]]. Z tych też powodów stosunki wodne w górniej części zlewni kształtowane są zasadniczo przez uwarunkowania naturalne, a w dolnej są zmienione przez silną antropopresję<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-62.</ref>.

Do najważniejszych form działalności człowieka, które powodują zmiany wielkości odpływu, a tym samym biorą udział w kształtowaniu stanów wody i przepływów, należą: ujęcia wód Brynicy i jej dopływów, ujęcie wód ze zbiornika Kozłowa Góra, zrzuty wód dołowych z kopalni, przerzucanie wód spoza zlewni oraz ucieczki wód Brynicy i jej dopływów w górotwór<ref>S. Czaja: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 69.</ref>. Wymienione czynniki na przestrzeni lat zmieniały swoją intensywność oddziaływania na stosunki wodne. Dotyczy to np. funkcjonowania ujęcia wody ze zbiornika Kozłowa Góra. W skrajnych sytuacjach pobór wody był na tyle duży, że decydowano się na całkowite zatrzymanie upustu wód do koryta Brynicy poniżej zapory zbiornika<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref>. W takich przypadkach o wielkości stanów wody i przepływach na dolnym odcinku rzeki decydowała wielkość zasilania poprzez dopływy, które uchodziły do Brynicy. Potwierdzają to także dane dotyczące wielkości średnich rocznych przepływów mierzone na poszczególnych posterunkach wodowskazowych rozmieszczonych wzdłuż biegu rzeki (tabela 1). W zlewni quasi-naturalnej średni przepływ wody na posterunku wodowskazowym Brynica w wieloleciu 1961-2019 wynosił 0,52 m3/s, by w tym samym czasie poniżej zapory osiągać wielkość 0,72 m3/s. Znacznie wyższe wartości przepływu cechują dopiero dolny bieg rzeki, zwłaszcza na odcinku ujściowym Brynicy do Czarnej Przemszy (5,15 m3/s).
{| class="wikitable"
|+Tabela 1. Średnie roczne przepływy Brynicy i średnie roczne stany wody oraz zakresy wahań stanów wody Brynicy w wybranych latach hydrologicznych<ref>https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/</ref>
! rowspan="3" |Posterunek wodowskazowy
! rowspan="2" |Km biegu rzeki
! rowspan="2" |Powierzchnia
zlewni
! colspan="4" |Przepływy
! colspan="3" rowspan="2" |Średnie stany wody (H śr.)
i zakresy wahań stanów wody (DH)
|-
! rowspan="2" |lata
hydrologiczne
!min.
NNQ
!średni
SSQ
!maks.
WWQ
|-
![km]
![km2]
! colspan="3" |[m3/s]
![lata]
!H śr. [cm]
!△H [cm]
|-
| rowspan="2" |Brynica
| rowspan="2" |35,5
| rowspan="2" |98,2
| rowspan="2" |1961-2019
| rowspan="2" |0,01
| rowspan="2" |0,52
| rowspan="2" |17,9
|1961-1985
|102,6
|168
|-
|1987-2019
|138,8
|214
|-
|Namiarki
|22,6
|217,0
|1961-2019
|0,04
|0,72
|20,7
|1962-2019
|173,7
|241
|-
| rowspan="2" |Czeladź
| rowspan="2" |7,8
| rowspan="2" |364,0
|1961-1989
|0,17
|1,78
|16,4
|1962-1989
|186,3
|141
|-
|1991-2014
|0,70
|2,55
|29,4
|1991-2014
|194,3
|133
|-
|Sosnowiec
|2,4
|390,0
|1961-1989
|0,80
|2,68
|17,6
|1961-1986
|157,7
|90
|-
|Szabelnia
|0,1
|483,0
|1961-2019
|1,12
|5,15
|65,5
|1961-2019
|40,3
|156
|}
O intensywności oddziaływania antropopresji na wielkość przepływu świadczy także tendencja zmian wielkości odpływu w czasie. tego typu analizy przeprowadzono w profilach Kozłowa Góra oraz Sosnowiec dla wielolecia 1947-1980. W zlewni naturalnej, którą zamyka profil Kozłowa Góra, średnie roczne przepływy nie wykazywały większych zmian i osiągały podobne wartości w całym rozpatrywanym wieloleciu. Natomiast w zlewni przeobrażonej zamkniętej profilem w Sosnowcu wydzielono trzy okresy zmian tego parametru. W latach 1947-1956 średni roczny przepływ wynosił 1,46 m3/s, w okresie 1957-1972 wzrósł do 2,18 m3/s, a w latach 1973-1980 był ponad dwukrotnie większy niż na początku badanego okresu i osiągnął 3,04 m3/s<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 85-86.</ref>.

=== Stan jakościowy wody ===
Stan jakościowy wód powierzchniowych w poszczególnych częściach zlewni Brynicy jest wyraźnie zróżnicowany. Wody umownie dobrej jakości występują zarówno w źródłowym biegu Brynicy, jak również jej dopływach, które uchodzą do niej na tym odcinku<ref>[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3]].</ref>. Rzeki odwadniające górną część zlewni będącą głównie pod wpływem antropopresji rolniczej okresowo prowadzą wody wskazujące jedynie na ich eutrofizację, zwłaszcza w odniesieniu do zawartości azotanów<ref>A. Jaguś, M. Rzętała: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367. </ref>.

Podobnie jak w przypadku zmienności stanów wody i przepływów, negatywne skutki antropopresji miejsko-przemysłowej w zakresie kształtowania jakość wód powierzchniowych szczególnie dobrze widoczne są w dolnej części zlewni, poniżej zbiornika w Kozłowej Górze. Na tym odcinku do Brynicy uchodzi kilka jej większych dopływów, które są odbiornikiem ścieków miejsko-przemysłowych pochodzących m.in. z Piekar Śląskich, Radzionkowa, Bytomia i Czeladzi. Jednak największą rolę w tym zakresie przypisuje się Rawie, w której obecne są praktycznie wszystkie rodzaje zanieczyszczeń. Potwierdzeniem tych rozważań są zestawione w tabeli 2 wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy.

Bardzo dobrym wskaźnikiem w tym zakresie jest przewodność elektrolityczna właściwa. W profilu zamykającym zlewnię quasi-naturalną sezonowa zmienność jest stosunkowo niewielka, a notowane wartości generalnie odpowiadają zakresowi, który cechuje naturalne śródlądowe wody powierzchniowe w kraju<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Natomiast na odcinku przyujściowym parametr ten jest kilkukrotnie wyższy i odznacza się wyraźną dynamiką zmian. Wyraźny zakres czasowej zmienności charakterystyczny jest dla wód będących pod silnym wpływem antropopresji<ref>R. Machowski, R. Rzętała, D. Serwecińska: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.</ref>.

Zupełnie odmienna sytuacja dotyczy koncentracji tzw. metali ciężkich, np. cynk, ołów, kadm. W wodach Brynicy zarówno ołów i jego związki a także kadm i jego związki są obecne w mniejszych ilościach w dolnym biegu rzeki, który poddany jest silnej antropopresji. Natomiast zdecydowanie wyższe stężenia mierzone są w zlewni quasi-naturalnej. W tym przypadku podwyższone stężenia tych pierwiastków w wodach powierzchniowych są skutkiem współdziałania czynników naturalnych oraz działalności człowieka. Brynica na tym odcinku zbiera wody pochodzące z odwadniania cynkowo-ołowiowych obszarów rudonośnych [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]]. Ponadto tereny te są w zasięgu zanieczyszczeń emitowanych przez hutę rud cynku i ołowiu zlokalizowaną w [[Miasteczko Śląskie|Miasteczku Śląskim]]<ref>M.A. Rzętała: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 97.</ref>.
{| class="wikitable"
|+Tabela 2. Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy w 2024 roku<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
! rowspan="2" |Parametr
! rowspan="2" |Jednostka
! colspan="3" |Brynica – powyżej zbiornika Kozłowa Góra
! colspan="3" |Brynica – ujście do Czarnej Przemszy
|-
!minimum
!średnia
!maksimum
!minimum
!średnia
!maksimum
|-
|Odczyn
|pH
|7,4
|7,8
|8,1
|7,6
|7,7
|7,8
|-
|Przewodność
|µS/cm
|385
|466
|528
|1150
|2113
|3670
|-
|Temperatura
|oC
|0,1
|10,3
|18,2
|6,7
|13,0
|19,9
|-
|Tlen rozpuszczony
|mg/l
|4,5
|6,7
|8,8
|4,2
|7,5
|9,2
|-
|Twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|158,0
|239,5
|328,8
|390,4
|614,1
|834,6
|-
|Kadm
|µg/l
|0,000
|0,065
|0,302
|0,028
|0,049
|0,139
|-
|Ołów
|µg/l
|0,00
|0,60
|2,35
|0,00
|0,17
|0,84
|-
|Benzo(a)piren
|µg/l
|0,000189
|0,001656
|0,005349
|0,000914
|0,029712
|0,275081
|}
Uwzględniając wyniki badań stanu jakościowego wody w Brynicy u ujścia do Czarnej Przemszy wykonane przez Regionalny Wydział Monitoringu Środowiska w Katowicach w latach 2019-2024 oraz wyniki przeprowadzonej na ich podstawie klasyfikacji i oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych w oparciu o „Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 25 czerwca 2021 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego oraz sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych, a także środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych”<ref>https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20210001475</ref> należy stwierdzić, że w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od źródeł do zbiornika Kozłowa Góra”, mamy do czynienia ze złym stanem ekologicznym wód, stanem chemicznym poniżej dobrego oraz panującym złym stanem wód jako oceną ogólną, a w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od zbiornika Kozłowa Góra do ujścia”, występuje słaby potencjał ekologiczny wód, przy braku klasyfikacji ich stanu chemicznego oraz panuje zły stan wód jako ocena ogólna<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/568</ref>. Należy również dodać, że poszczególne grupy badanych parametrów w wydzielonych jednolitych częściach wód powierzchniowych zmieniają się w dosyć szerokim zakresie. Występują przypadki badanych wskaźników notowanych w I klasie, ale także takie, które mieszczą się w znacznie niższych przedziałach.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Brynicy pod względem hydrogeologicznym znajduje się w zasięgu regionu śląsko-krakowskiego (XII)<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.</ref>. Wody podziemne tworzą tu trzy piętra wodonośne. Poczynając od powierzchni terenu są to piętra: czwartorzędowe, triasowe i karbońskie.

Pierwszy poziom wodonośny o porowym charakterze tworzą wody znajdujące się w piaszczystych utworach czwartorzędowych. Głębokość zalegania zawodnionej warstwy zmienia się w zakresie od 2,7 do 12 m, a jej miąższość przekracza 30 m. Największy zasięg obejmuje tereny dolin rzecznych, w tym dolinę Brynicy. Poziom zwierciadła wód podziemnych ma generalnie swobodny charakter, choć miejscami jest lekko napięty. Pod względem chemicznym są to wody odbiegające od naturalnych typu chlorkowo-siarczanowo-wapniowo-sodowe<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Poniżej zidentyfikowano triasowe piętro wodonośne w obrębie, którego wydzielono dwa poziomy. W skałach pochodzących z triasu środkowego, wykształconych w postaci wapieni i dolomitów uformował się szczelinowy poziom wodonośny. Ma on głównie charakter swobodny, a tylko lokalnie jest napięty. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zmienia się od 10 do 90 m, a jej miąższość wynosi od 10 do 200 m. Kolejny poziom wodonośny obejmuje skały triasu dolnego wykształcone jako piaski, żwiry i piaskowce. Z uwagi na to są to wody porowo-szczelinowe o napiętym zwierciadle a tylko lokalnie poziom ma swobodny charakter. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zawiera się w przedziale 15,5-131 m, a miąższość wynosi 1-27,5 m. Uwzględniając klasyfikację hydrochemiczną wydzielono tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowego oraz wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego.

Najstarsze piętro wodonośne wydzielono w piaskowcach karbonu górnego, które tworzą szczelinowo-porowy wodonosiec. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu wynosi od 100 do 150 m a jej miąższość zmienia się w zakresie 5-66 m. Zalegają tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Wody podziemne w zlewni Brynicy zasadniczo zasilane są poprzez infiltrację wód opadowych i roztopowych. Odbywa się to w miejscach wychodni skał budujących poszczególne formacje wodonośne lub poprzez przepuszczalne warstwy nadkładu. Miejscami kontakt hydrauliczny ułatwiają uskoki obecne w górotworze. W sensie hydrogeologicznym obszar zlewni Brynicy można podzielić na kilka odmiennych części. Drenaż wód podziemnych w północnej części zlewni ma naturalny charakter i odbywa się zasadniczo za pośrednictwem sieci rzecznej. Funkcjonują tu także duże ujęcia czerpiące wodę z leżących na znacznej głębokości utworów węglanowych wapienia muszlowego, które zasilane są na wychodniach poza terenem zlewni. Środkowa i południowa część zlewni znajdują się pod silnym wpływem antropopresji górniczej w postaci drenażu górotworu. Zwłaszcza w rejonie Bytomia jest on drenowany przez kopalnie, dawniej cynku i ołowiu, a obecnie węgla kamiennego, którego eksploatacja wymaga odwadniania triasowego nadkładu. Z tego względu reżim hydrogeologiczny jest tam zaburzony, a zwierciadło wody obniżone w stosunku do naturalnego nawet o kilkadziesiąt metrów<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Pomimo przykładów negatywnego oddziaływania człowieka na wody podziemne, w zlewni Brynicy znajdują się częściowo Główne Zbiorniki Wód Podziemnych (GZWP): nr 454 – Olkusz-[[Zawiercie]], nr 327 – [[Lubliniec]]-[[Myszków]], nr 329 – Bytom oraz nr 330 – [[Gliwice]]<ref>[[Wody podziemne|J. Różkowski: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1]].</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Znaczenie wód w zlewni Brynicy na przestrzeni wieków ulegało istotnym zmianom. Samo słowo „brynica” oznacza rzekę rwącą, kapryśną, trudną do okiełznania. W taki sposób była też postrzegana przez pierwszych mieszkańców tych terenów. Obszar przez, który przepływa Brynica był pod wpływem różnych plemion i ludów stanowiąc strefę pogranicza. Począwszy od połowy XV wieku aż do 1921 roku tereny te stanowiły niejednokrotnie fragment zachodniej granicy Polski<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 5.</ref>. Doliny rzeczne oraz obszary podmokłe, od zawsze posiadały znaczenie militarno-obronne stanowiąc trudne do pokonania przeszkody terenowe. Chyba najbardziej jaskrawym przejawem znaczenia polityczno-administracyjnego doliny Brynicy było wybudowanie zbiornika Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> wraz z wieloma obiektami fortyfikacyjnymi (fot. 8), w ramach linii umocnień [[Obszar Warowny "Śląsk"|Obszaru Warownego „Śląsk”]]<ref>M. Rzętała: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.</ref>.

W przeszłości w dolinie Brynicy oraz jej większych dopływów licznie budowano młyny i tartaki. Do napędzania maszyn wykorzystywano koła wodne poruszane siłą spadku płynącej wody, które powszechne były na tych terenach jeszcze w XIX wieku<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 44.</ref>. Intensywny rozwój przemysłu oraz górnictwa w późniejszym czasie przyczyniły się do szeregu zmian ilościowo-jakościowych w stosunkach wodnych tych terenów. Wymusiło to konieczność zaprzestania takiego wykorzystania wód w zlewni Brynicy.

Rzeki, zbiorniki wodne, źródła oraz zasoby podziemne w zlewni Brynicy stanowiły oraz nadal stanowią ważne źródło zaopatrzenia w wodę przemysłu, rolnictwa oraz ludności. Wody podziemne powszechnie pozyskiwane są zwłaszcza na terenie górnej części zlewni poprzez indywidualne, gospodarskie ujęcia studzienne<ref>Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003, s. 62.</ref>. W 1954 roku wybudowana została stacja wodociągowa Bibiela, która funkcjonuje w ramach Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów w Katowicach. Stacja bazuje na wodach czerpanych z utworów triasowych w obrębie głównego zbiornika wód podziemnych „Lubliniec-Myszków”. Woda ze stacji Bibiela rozprowadzana jest systemem rurociągów m.in. do: [[Kalety|Kalet]], Miasteczka Śląskiego, Świerklańca, Bytomia, Piekar Śląskich, Chorzowa i Świętochłowic<ref>https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela</ref>. Znane są również przykłady wykorzystania wód źródlanych do zaopatrywania ludności. Na południowym zboczu doliny Jaworznika, w sąsiedztwie zbiornika Rogoźnik II, funkcjonuje źródło, którego wody ze względu na korzystne właściwości fizykochemiczne czerpane są w celach konsumpcyjnych głównie przez lokalną społeczność<ref>A. Jaguś: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 81.</ref>.

Wody w zlewni Brynicy odgrywają również istotne znaczenie rekreacyjne. Jako przykłady takiego wykorzystania najczęściej podaje się funkcjonujące na tych terenach antropogeniczne zbiorniki wodne, począwszy od tych największych, jak Kozłowa Góra, Nakło-Chechło, Rogoźnik (fot. 9), zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. 10), po te znacznie mniejsze rozmieszczone właściwie na całej powierzchni zlewni (fot. 11, fot. 12). Do tego typu przejawów wykorzystania samej Brynicy zaliczyć należy przede wszystkim rekreacyjny połów ryb, który możliwy jest na górnym odcinku rzeki. Dogodne warunki do amatorskiego wędkarstwa panują w strefie ujściowej do zbiornika Kozłowa Góra, gdzie licznie gromadzą się ryby. Dlatego też w celu ich ochrony ustalono tu strefę ochronną, która całkowicie wyłącza z amatorskiego połowu ryb ten odcinek rzeki<ref>https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9</ref>. Poza tym wędkarzy często spotkać można w strefie ujścia Jaworznika do Brynicy. Na tym odcinku, w związku z wspomnianymi osiadaniami górniczymi, nurt rzeki wyraźnie zwalnia, woda staje się głębsza a ryby znajdują tu dogodne warunki dla życia.

Wody w zlewni Brynicy posiadają także znaczenie przyrodnicze oraz krajobrazowe<ref>P. Cempulik, J. Góra, K. Holeksa: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.</ref>. W celu ochrony cenniejszych obszarów w 1997 roku na mocy Uchwały Nr 280/97 Rady Miejskiej w Siemianowicach Śląskich utworzony został obszar chronionego krajobrazu „Przełajka”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331</ref>. Pierwotnie obszar ten obejmował wyłącznie teren zlokalizowany w gminie Siemianowice Śląskie. W 2025 roku ochronę poszerzono o część doliny w gminach [[Będzin]], Czeladź i Wojkowice, która aktualnie wynosi 79,70 ha. Są to tereny o przeważającym krajobrazie rolniczym z mozaikowatym układem siedlisk łąkowych, polnych, zaroślowych, wodnych i wodno-błotnych, wśród których dominują siedliska łąkowe (reprezentowane głównie przez zbiorowiska łąk świeżych – obecnie w większości nieużytkowanych, występowanie łąk wilgotnych ogranicza się do niewielkich płatów na krawędzi doliny)<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. W granicach omawianego obszaru zachowały się pozostałości dawnych starorzeczy Brynicy, porośniętych przez zbiorowiska szuwarowe, a w południowej jego części znajduje się wykorzystywany wędkarsko sztuczny zbiornik wodny Przetok. Całość kompleksu podlegającego ochronie stanowi ostoję flory oraz fauny i jest częścią lokalnego korytarza ekologicznego, obejmującego rzekę Brynicę i przylegające do niej tereny rolne i zadrzewione (obszar pełni również funkcje turystyczno-rekreacyjne – przebiega przez niego szlak turystyczny „Szlak Husarii Polskiej)”<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. Innym przykładem znaczenia przyrodniczego i krajobrazowego Brynicy jest użytek ekologiczny „Brynicka terasa”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63</ref>, z występującymi tam licznymi gatunkami interesujących roślin i zwierząt<ref>A. Balon: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 9.</ref>.<gallery widths="400" heights="400" perrow="3">
Plik:Fot. 8. Tablica informacyjna w Wymysłowie na temat zalewów obronnych na Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 8. Tablica informacyjna w Wymysłowie na temat zalewów obronnych na Brynicy (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 9. Nad zbiornikiem Rogoźnik I (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 9. Nad zbiornikiem Rogoźnik I (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 10. Zbiornik Kajakowy w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 10. Zbiornik Kajakowy w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 11. Staw Przetok w Czeladzi (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 11. Staw Przetok w Czeladzi (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 12. Zbiornik w Dolinie Górnika w Chorzowie (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 12. Zbiornik w Dolinie Górnika w Chorzowie (fot. M. Rzętała).
</gallery>

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.
# Balon A.: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 8-9.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Cempulik P., Góra J., Holeksa K.: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.
# Czaja S.: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 65-77.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-94.
# Jaguś A.: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 77-85.
# Jaguś A., Rzętała M.: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367.
# Jastrząb M.., Mrozowski M.: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997.
# Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003.
# Machowski R., Rzętała M., Serwecińska D.: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.
# Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.
# Rzętała M.: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.
# Rzętała M.A.: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003.

== Przypisy ==
<nowiki><references/></nowiki>

== Źródła on-line ==
https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331

https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Wody podziemne|Różkowski J.: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1.]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra|Machowski R., Rzętała M.: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło|Machowski R., Rzętała M., Solarski M.: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8.]]

[[Zbiorniki Rogoźnik|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zbiorniki Żabie Doły|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9

https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło]]

[[Zbiorniki Rogoźnik]]

[[Zlewnia Przemszy]]

[[Zlewnia Rawy]]

[[Źródła województwa śląskiego]]

Zlewnia Brynicy

2026-04-08T07:18:11Z

Praktykant: /* Użytkowanie wód */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Brynica.jpg|mały|524x524px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Brynicy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 6 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
Rzeka [[Brynica]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]], do której uchodzi w 27,4 km biegu. Całkowita długość Brynicy wynosi 54,9 km, a jej zlewnia osiąga powierzchnię 496,9 km2. Swój początek bierze ze źródeł zlokalizowanych na wysokości 340 m n.p.m. u podstawy wzniesień zbudowanych ze skał wieku triasowego<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref> w rejonie wsi Mysłów w gminie [[Koziegłowy]] ([[powiat myszkowski]]). W swoim środkowym i dolnym biegu przepływa przez kilka większych miast, przy czym zazwyczaj ma charakter rzeki granicznej, której doliną wytyczono granice administracyjne pomiędzy [[Piekary Śląskie|Piekarami Śląskimi]] i [[Bobrowniki|Bobrownikami]] wraz z [[Wojkowice|Wojkowicami]], [[Siemianowice Śląskie|Siemianowicami Śląskimi]] i [[Czeladź|Czeladzią]] czy najbardziej znane pogranicze [[Katowice|Katowic]] z [[Sosnowiec|Sosnowcem]].

W zlewni Brynicy udział poszczególnych form użytkowania terenu jest na porównywalnym poziomie, przy czym cechuje go regionalne zróżnicowanie (rys. 1). Największy udział rzędu nieco ponad 37% (185,4 km2) stanowią obszary wykorzystywane w celach rolniczych. Grunty rolne dominują w środkowo-wschodniej części zlewni, pomiędzy Czeladzią na południu i [[Ożarowice|Ożarowicami]] na północy. Tereny rolne rozpościerają się również w zachodniej części zlewni, pomiędzy [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Świerklaniec|Świerklańcem]].

Źródłowa części zlewni także zagospodarowana jest przez rolnictwo. Tereny zurbanizowane, które w zlewni zajmują 158,5 km2 (32%) zasadniczo dominują w południowej części zlewni, gdzie znajdują się największe miasta [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]]: Katowice, Sosnowiec, [[Chorzów]], [[Bytom]], Siemianowice Śląskie, [[Świętochłowice]], Czeladź. W zachodniej części tych terenów zlokalizowane są Radzionków i Świerklaniec, a w północnej części zlewni tereny zurbanizowane przypadają na Ożarowice.

Lasy i zadrzewienia w zlewni Brynicy zajmują 144 km2, co stanowi udział rzędu 29%. Ten typ użytkowania dominuje w północnej części tych terenów, zajmując prawostronną część górnej zlewni po zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra|Kozłowa Góra]]. Zwarte kompleksy leśne występują również na wschód od tego zbiornika i na zachód od Radzionkowa. W południowej części zlewni są tą niewielkie płaty lasów i zadrzewień stanowiące m.in. część leśnego pasa ochronnego [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]]. Zalesione grunty obejmują tu część zlewni Potoku Leśnego dopływu [[Rawa|Rawy]]. Pozostałe mają charakter parkowych zadrzewień np. w obrębie [[Park Śląski|Parku Śląskiego]] (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku) im. gen. [[Jerzy Ziętek|Jerzego Ziętka]] w Chorzowie.

Ważne miejsce w użytkowaniu zlewni Brynicy odgrywają wody stojące w postaci sztucznych zbiorników wodnych, które łącznie zajmują 9 km2 powierzchni (udział w zlewni na poziomie 1,8%). Największym sztucznym jeziorem jest zaporowy zbiornik Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> utworzony na Brynicy w jej środkowym biegu. Do większych na terenie zlewni zalicza się również zbiornik [[Zbiornik Nakło-Chechło|Nakło-Chechło]]<ref>[[Zbiornik Nakło-Chechło|R. Machowski, M. Rzętała, M. Solarski: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8]].</ref> oraz mniejsze zbiorniki tworzące większe kompleksy, jak np. zbiorniki [[Zbiorniki Rogoźnik|Rogoźnik]]<ref>[[Zbiorniki Rogoźnik|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, zbiorniki [[Zbiorniki Żabie Doły|Żabie Doły]]<ref>[[Zbiorniki Żabie Doły|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, [[Dolina Trzech Stawów]] w Katowicach czy sztuczne jeziora na pograniczu Katowic i Sosnowca zlokalizowane pomiędzy Rawa i Brynicą.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Brynica w swoim źródłowym odcinku płynie w kierunku południowo-zachodnim podmokłą, płaską doliną, która została zmeliorowana. Uchodzi do niej kilka niewielkich, lewobrzeżnych rowów drenarskich. Uwarunkowania środowiskowe sprawiają, że dział wodny na tym obszarze pomiędzy Brynicą i [[Mała Panew|Małą Panwią]], płynącą na północy, ma niepewny charakter. Z uwagi na połączenia rowami melioracyjnymi Brynicy i Małej Panwi w dziale wodnym funkcjonują tzw. bramy w dziale wodnym.

Pierwszym większym dopływem Brynicy jest lewobrzeżna Trzonia, uchodząca do rzeki w około 40 km jej biegu. Niespełna kilometr dalej Brynicę zasila niewielki lewobrzeżny potok Czeczówka, która odwadnia tereny położone na północ od lotniska w [[Pyrzowice|Pyrzowicach]]. Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek na równoleżnikowy i na odcinku kolejnych około 3 km płynie na zachód, gdzie przyjmuje wody bezimiennego dopływu, który odwadnia zalesione tereny [[Bibiela|Bibieli]]. W tym miejscu Brynica przyjmuje generalnie kierunek południkowy aż do ujścia do zbiornika Kozłowa Góra. Na tym odcinku wpada do niej kilka niewielkich rowów melioracyjnych a z większych zasila ją lewobrzeżny Potok Ożarowicki. Na odcinku około 2 km przed ujściem do zbiornika Brynica wpływa na teren szerokiej, płaskiej doliny, gdzie zaczyna silnie meandrować.

Po opuszczeniu zbiornika, poniżej zapory, która została zlokalizowana w 28 km biegu rzeki (fot. 1), koryto Brynicy na całej długości aż do ujścia do Czarnej Przemszy zostało całkowicie uregulowane. Na wielu odcinkach dodatkowo zostało obwałowane i wybetonowane. Regulacja rzeki i jej dopływów na tym odcinku została przeprowadzona w celu ograniczenia ucieczek wody z koryt do wyrobisk górniczych kopalni rud cynku i ołowiu oraz węgla kamiennego. W tych rejonach wody rzeczne utraciły więź hydrauliczną z podłożem i mają tranzytowy charakter<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 73.</ref>. Poniżej zbiornika Brynica na odcinku nieco ponad 3 km nadal utrzymuje południowy kierunek. Uchodzą do niej lewobrzeżne rowy drenarskie odwadniające podmokłe łąki położone na terenie Wymysłowa oraz prawobrzeżne: Rów Świerklaniecki i Rów z Radzionkowa. Przy zachodniej granicy Bobrownik Brynica przecina wapienne wzgórza, płynąc łukiem, wąską przełomową doliną<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref>. Tuż poniżej do rzeki uchodzi prawobrzeżna Szarlejka, jeden z jej większych dopływów (fot. 2, fot. 3). Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek płynięcia na wschodni i południowo-wschodni aż do północnej granicy Czeladzi. Na wspomnianym odcinku o długości około 8,5 km do Brynicy z większych uchodzą lewobrzeżne [[Jaworznik]] i [[Wielonka]] oraz prawobrzeżny Rów z [[Dąbrówka|Dąbrówki]]. W rejonie ujścia Jaworznika do Brynicy powstała rozległa strefa osiadań górniczych (fot. 4, fot. 5). Na odcinku kilkuset metrów dno koryta rzeki znajduje się wyżej niż sąsiadujące tereny. Z uwagi na zaistniałe zmiany, usypane zostały wysokie obwałowania w celu ochrony przyległych terenów przed zatopieniem wodami Brynicy i powstaniem rozległych zalewisk. Po osiągnięciu Czeladzi rzeka diametralnie zmienia swój kierunek na południowy, który utrzymuje przez następne około 2,5 km. Na tym odcinku uchodzi do niej prawobrzeżny Rów Michałkowicki. Tu Brynica ponownie skręca na wschód, by po nieco ponad kilometrze po raz kolejny zmienić kierunek na południowy (fot. 6). Brynica opuszcza Czeladź po przepłynięciu około 2,5 km. Na granicy Sosnowca i Katowic przepływa południkowo około 1,5 km, następnie kolejne 1,5 km pokonuje w kierunku wschodnim i wpływa do Sosnowca. Przepływając przez około 1,8 km przez Sosnowiec przyjmuje kierunek południowo-wschodni (fot. 7). Następnie Brynica ponownie stanowi granicę pomiędzy Sosnowcem a Katowicami i do ujścia do Czarnej Przemszy utrzymuje ten sam kierunek płynięcia. Około 850 m przed ujściem do Czarnej Przemszy do Brynicy uchodzi prawobrzeżna Rawa – jej najdłuższy dopływ.

Cechą charakterystyczną powierzchniowej sieci wodnej w zlewni Brynicy – ze względu na liczbę oraz zajmowaną powierzchnię – jest występowanie antropogenicznych zbiorników wodnych. Pod względem genezy wydziela się tu:

* zbiorniki zaporowe powstałe na skutek przegrodzenia zaporą dolin rzecznych z największym w granicach zlewni zbiornikiem Kozłowa Góra (fot. KG),
* zbiorniki wyrobiskowe zlokalizowane w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców skalnych, głównie piasków czwartorzędowych, takie jak: Nakło-Chechło, Rogoźnik I, II i III, [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Morawa, Hubertus oraz Stawiki]],
* zbiorniki w nieckach z osiadania i zapadliskach, np. Brandka, Żabie Doły,
* inne sztuczne zbiorniki wodne, np. osadniki wód dołowych, przy oczyszczalniach ścieków, baseny, przeciwpożarowe.
<gallery mode="nolines" widths="350" perrow="4">
Plik:Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Zlewnię Brynicy można podzielić na dwie odmienne części, które jednocześnie porównywalne są pod względem powierzchni. Zlewnia quasi-naturalna (zbliżona do naturalnej, tylko w niewielkim stopniu zmieniona przez działalność człowieka – głównie rolnictwo) obejmuje górną część tych terenów po zbiornik w Kozłowej Górze. Natomiast zlewnia Brynicy położona poniżej zbiornika została mocno przeobrażona, głównie poprzez rozwój [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]], górnictwa i [[Urbanizacja|urbanizację]]. Z tych też powodów stosunki wodne w górniej części zlewni kształtowane są zasadniczo przez uwarunkowania naturalne, a w dolnej są zmienione przez silną antropopresję<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-62.</ref>.

Do najważniejszych form działalności człowieka, które powodują zmiany wielkości odpływu, a tym samym biorą udział w kształtowaniu stanów wody i przepływów, należą: ujęcia wód Brynicy i jej dopływów, ujęcie wód ze zbiornika Kozłowa Góra, zrzuty wód dołowych z kopalni, przerzucanie wód spoza zlewni oraz ucieczki wód Brynicy i jej dopływów w górotwór<ref>S. Czaja: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 69.</ref>. Wymienione czynniki na przestrzeni lat zmieniały swoją intensywność oddziaływania na stosunki wodne. Dotyczy to np. funkcjonowania ujęcia wody ze zbiornika Kozłowa Góra. W skrajnych sytuacjach pobór wody był na tyle duży, że decydowano się na całkowite zatrzymanie upustu wód do koryta Brynicy poniżej zapory zbiornika<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref>. W takich przypadkach o wielkości stanów wody i przepływach na dolnym odcinku rzeki decydowała wielkość zasilania poprzez dopływy, które uchodziły do Brynicy. Potwierdzają to także dane dotyczące wielkości średnich rocznych przepływów mierzone na poszczególnych posterunkach wodowskazowych rozmieszczonych wzdłuż biegu rzeki (tabela 1). W zlewni quasi-naturalnej średni przepływ wody na posterunku wodowskazowym Brynica w wieloleciu 1961-2019 wynosił 0,52 m3/s, by w tym samym czasie poniżej zapory osiągać wielkość 0,72 m3/s. Znacznie wyższe wartości przepływu cechują dopiero dolny bieg rzeki, zwłaszcza na odcinku ujściowym Brynicy do Czarnej Przemszy (5,15 m3/s).
{| class="wikitable"
|+Tabela 1. Średnie roczne przepływy Brynicy i średnie roczne stany wody oraz zakresy wahań stanów wody Brynicy w wybranych latach hydrologicznych<ref>https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/</ref>
! rowspan="3" |Posterunek wodowskazowy
! rowspan="2" |Km biegu rzeki
! rowspan="2" |Powierzchnia
zlewni
! colspan="4" |Przepływy
! colspan="3" rowspan="2" |Średnie stany wody (H śr.)
i zakresy wahań stanów wody (DH)
|-
! rowspan="2" |lata
hydrologiczne
!min.
NNQ
!średni
SSQ
!maks.
WWQ
|-
![km]
![km2]
! colspan="3" |[m3/s]
![lata]
!H śr. [cm]
!△H [cm]
|-
| rowspan="2" |Brynica
| rowspan="2" |35,5
| rowspan="2" |98,2
| rowspan="2" |1961-2019
| rowspan="2" |0,01
| rowspan="2" |0,52
| rowspan="2" |17,9
|1961-1985
|102,6
|168
|-
|1987-2019
|138,8
|214
|-
|Namiarki
|22,6
|217,0
|1961-2019
|0,04
|0,72
|20,7
|1962-2019
|173,7
|241
|-
| rowspan="2" |Czeladź
| rowspan="2" |7,8
| rowspan="2" |364,0
|1961-1989
|0,17
|1,78
|16,4
|1962-1989
|186,3
|141
|-
|1991-2014
|0,70
|2,55
|29,4
|1991-2014
|194,3
|133
|-
|Sosnowiec
|2,4
|390,0
|1961-1989
|0,80
|2,68
|17,6
|1961-1986
|157,7
|90
|-
|Szabelnia
|0,1
|483,0
|1961-2019
|1,12
|5,15
|65,5
|1961-2019
|40,3
|156
|}
O intensywności oddziaływania antropopresji na wielkość przepływu świadczy także tendencja zmian wielkości odpływu w czasie. tego typu analizy przeprowadzono w profilach Kozłowa Góra oraz Sosnowiec dla wielolecia 1947-1980. W zlewni naturalnej, którą zamyka profil Kozłowa Góra, średnie roczne przepływy nie wykazywały większych zmian i osiągały podobne wartości w całym rozpatrywanym wieloleciu. Natomiast w zlewni przeobrażonej zamkniętej profilem w Sosnowcu wydzielono trzy okresy zmian tego parametru. W latach 1947-1956 średni roczny przepływ wynosił 1,46 m3/s, w okresie 1957-1972 wzrósł do 2,18 m3/s, a w latach 1973-1980 był ponad dwukrotnie większy niż na początku badanego okresu i osiągnął 3,04 m3/s<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 85-86.</ref>.

=== Stan jakościowy wody ===
Stan jakościowy wód powierzchniowych w poszczególnych częściach zlewni Brynicy jest wyraźnie zróżnicowany. Wody umownie dobrej jakości występują zarówno w źródłowym biegu Brynicy, jak również jej dopływach, które uchodzą do niej na tym odcinku<ref>[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3]].</ref>. Rzeki odwadniające górną część zlewni będącą głównie pod wpływem antropopresji rolniczej okresowo prowadzą wody wskazujące jedynie na ich eutrofizację, zwłaszcza w odniesieniu do zawartości azotanów<ref>A. Jaguś, M. Rzętała: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367. </ref>.

Podobnie jak w przypadku zmienności stanów wody i przepływów, negatywne skutki antropopresji miejsko-przemysłowej w zakresie kształtowania jakość wód powierzchniowych szczególnie dobrze widoczne są w dolnej części zlewni, poniżej zbiornika w Kozłowej Górze. Na tym odcinku do Brynicy uchodzi kilka jej większych dopływów, które są odbiornikiem ścieków miejsko-przemysłowych pochodzących m.in. z Piekar Śląskich, Radzionkowa, Bytomia i Czeladzi. Jednak największą rolę w tym zakresie przypisuje się Rawie, w której obecne są praktycznie wszystkie rodzaje zanieczyszczeń. Potwierdzeniem tych rozważań są zestawione w tabeli 2 wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy.

Bardzo dobrym wskaźnikiem w tym zakresie jest przewodność elektrolityczna właściwa. W profilu zamykającym zlewnię quasi-naturalną sezonowa zmienność jest stosunkowo niewielka, a notowane wartości generalnie odpowiadają zakresowi, który cechuje naturalne śródlądowe wody powierzchniowe w kraju<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Natomiast na odcinku przyujściowym parametr ten jest kilkukrotnie wyższy i odznacza się wyraźną dynamiką zmian. Wyraźny zakres czasowej zmienności charakterystyczny jest dla wód będących pod silnym wpływem antropopresji<ref>R. Machowski, R. Rzętała, D. Serwecińska: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.</ref>.

Zupełnie odmienna sytuacja dotyczy koncentracji tzw. metali ciężkich, np. cynk, ołów, kadm. W wodach Brynicy zarówno ołów i jego związki a także kadm i jego związki są obecne w mniejszych ilościach w dolnym biegu rzeki, który poddany jest silnej antropopresji. Natomiast zdecydowanie wyższe stężenia mierzone są w zlewni quasi-naturalnej. W tym przypadku podwyższone stężenia tych pierwiastków w wodach powierzchniowych są skutkiem współdziałania czynników naturalnych oraz działalności człowieka. Brynica na tym odcinku zbiera wody pochodzące z odwadniania cynkowo-ołowiowych obszarów rudonośnych [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]]. Ponadto tereny te są w zasięgu zanieczyszczeń emitowanych przez hutę rud cynku i ołowiu zlokalizowaną w [[Miasteczko Śląskie|Miasteczku Śląskim]]<ref>M.A. Rzętała: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 97.</ref>.
{| class="wikitable"
|+Tabela 2. Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy w 2024 roku<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
! rowspan="2" |Parametr
! rowspan="2" |Jednostka
! colspan="3" |Brynica – powyżej zbiornika Kozłowa Góra
! colspan="3" |Brynica – ujście do Czarnej Przemszy
|-
!minimum
!średnia
!maksimum
!minimum
!średnia
!maksimum
|-
|Odczyn
|pH
|7,4
|7,8
|8,1
|7,6
|7,7
|7,8
|-
|Przewodność
|µS/cm
|385
|466
|528
|1150
|2113
|3670
|-
|Temperatura
|oC
|0,1
|10,3
|18,2
|6,7
|13,0
|19,9
|-
|Tlen rozpuszczony
|mg/l
|4,5
|6,7
|8,8
|4,2
|7,5
|9,2
|-
|Twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|158,0
|239,5
|328,8
|390,4
|614,1
|834,6
|-
|Kadm
|µg/l
|0,000
|0,065
|0,302
|0,028
|0,049
|0,139
|-
|Ołów
|µg/l
|0,00
|0,60
|2,35
|0,00
|0,17
|0,84
|-
|Benzo(a)piren
|µg/l
|0,000189
|0,001656
|0,005349
|0,000914
|0,029712
|0,275081
|}
Uwzględniając wyniki badań stanu jakościowego wody w Brynicy u ujścia do Czarnej Przemszy wykonane przez Regionalny Wydział Monitoringu Środowiska w Katowicach w latach 2019-2024 oraz wyniki przeprowadzonej na ich podstawie klasyfikacji i oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych w oparciu o „Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 25 czerwca 2021 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego oraz sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych, a także środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych”<ref>https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20210001475</ref> należy stwierdzić, że w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od źródeł do zbiornika Kozłowa Góra”, mamy do czynienia ze złym stanem ekologicznym wód, stanem chemicznym poniżej dobrego oraz panującym złym stanem wód jako oceną ogólną, a w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od zbiornika Kozłowa Góra do ujścia”, występuje słaby potencjał ekologiczny wód, przy braku klasyfikacji ich stanu chemicznego oraz panuje zły stan wód jako ocena ogólna<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/568</ref>. Należy również dodać, że poszczególne grupy badanych parametrów w wydzielonych jednolitych częściach wód powierzchniowych zmieniają się w dosyć szerokim zakresie. Występują przypadki badanych wskaźników notowanych w I klasie, ale także takie, które mieszczą się w znacznie niższych przedziałach.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Brynicy pod względem hydrogeologicznym znajduje się w zasięgu regionu śląsko-krakowskiego (XII)<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.</ref>. Wody podziemne tworzą tu trzy piętra wodonośne. Poczynając od powierzchni terenu są to piętra: czwartorzędowe, triasowe i karbońskie.

Pierwszy poziom wodonośny o porowym charakterze tworzą wody znajdujące się w piaszczystych utworach czwartorzędowych. Głębokość zalegania zawodnionej warstwy zmienia się w zakresie od 2,7 do 12 m, a jej miąższość przekracza 30 m. Największy zasięg obejmuje tereny dolin rzecznych, w tym dolinę Brynicy. Poziom zwierciadła wód podziemnych ma generalnie swobodny charakter, choć miejscami jest lekko napięty. Pod względem chemicznym są to wody odbiegające od naturalnych typu chlorkowo-siarczanowo-wapniowo-sodowe<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Poniżej zidentyfikowano triasowe piętro wodonośne w obrębie, którego wydzielono dwa poziomy. W skałach pochodzących z triasu środkowego, wykształconych w postaci wapieni i dolomitów uformował się szczelinowy poziom wodonośny. Ma on głównie charakter swobodny, a tylko lokalnie jest napięty. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zmienia się od 10 do 90 m, a jej miąższość wynosi od 10 do 200 m. Kolejny poziom wodonośny obejmuje skały triasu dolnego wykształcone jako piaski, żwiry i piaskowce. Z uwagi na to są to wody porowo-szczelinowe o napiętym zwierciadle a tylko lokalnie poziom ma swobodny charakter. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zawiera się w przedziale 15,5-131 m, a miąższość wynosi 1-27,5 m. Uwzględniając klasyfikację hydrochemiczną wydzielono tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowego oraz wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego.

Najstarsze piętro wodonośne wydzielono w piaskowcach karbonu górnego, które tworzą szczelinowo-porowy wodonosiec. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu wynosi od 100 do 150 m a jej miąższość zmienia się w zakresie 5-66 m. Zalegają tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Wody podziemne w zlewni Brynicy zasadniczo zasilane są poprzez infiltrację wód opadowych i roztopowych. Odbywa się to w miejscach wychodni skał budujących poszczególne formacje wodonośne lub poprzez przepuszczalne warstwy nadkładu. Miejscami kontakt hydrauliczny ułatwiają uskoki obecne w górotworze. W sensie hydrogeologicznym obszar zlewni Brynicy można podzielić na kilka odmiennych części. Drenaż wód podziemnych w północnej części zlewni ma naturalny charakter i odbywa się zasadniczo za pośrednictwem sieci rzecznej. Funkcjonują tu także duże ujęcia czerpiące wodę z leżących na znacznej głębokości utworów węglanowych wapienia muszlowego, które zasilane są na wychodniach poza terenem zlewni. Środkowa i południowa część zlewni znajdują się pod silnym wpływem antropopresji górniczej w postaci drenażu górotworu. Zwłaszcza w rejonie Bytomia jest on drenowany przez kopalnie, dawniej cynku i ołowiu, a obecnie węgla kamiennego, którego eksploatacja wymaga odwadniania triasowego nadkładu. Z tego względu reżim hydrogeologiczny jest tam zaburzony, a zwierciadło wody obniżone w stosunku do naturalnego nawet o kilkadziesiąt metrów<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Pomimo przykładów negatywnego oddziaływania człowieka na wody podziemne, w zlewni Brynicy znajdują się częściowo Główne Zbiorniki Wód Podziemnych (GZWP): nr 454 – Olkusz-[[Zawiercie]], nr 327 – [[Lubliniec]]-[[Myszków]], nr 329 – Bytom oraz nr 330 – [[Gliwice]]<ref>[[Wody podziemne|J. Różkowski: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1]].</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Znaczenie wód w zlewni Brynicy na przestrzeni wieków ulegało istotnym zmianom. Samo słowo „brynica” oznacza rzekę rwącą, kapryśną, trudną do okiełznania. W taki sposób była też postrzegana przez pierwszych mieszkańców tych terenów. Obszar przez, który przepływa Brynica był pod wpływem różnych plemion i ludów stanowiąc strefę pogranicza. Począwszy od połowy XV wieku aż do 1921 roku tereny te stanowiły niejednokrotnie fragment zachodniej granicy Polski<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 5.</ref>. Doliny rzeczne oraz obszary podmokłe, od zawsze posiadały znaczenie militarno-obronne stanowiąc trudne do pokonania przeszkody terenowe. Chyba najbardziej jaskrawym przejawem znaczenia polityczno-administracyjnego doliny Brynicy było wybudowanie zbiornika Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> wraz z wieloma obiektami fortyfikacyjnymi (fot. 8), w ramach linii umocnień [[Obszar Warowny "Śląsk"|Obszaru Warownego „Śląsk”]]<ref>M. Rzętała: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.</ref>.

W przeszłości w dolinie Brynicy oraz jej większych dopływów licznie budowano młyny i tartaki. Do napędzania maszyn wykorzystywano koła wodne poruszane siłą spadku płynącej wody, które powszechne były na tych terenach jeszcze w XIX wieku<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 44.</ref>. Intensywny rozwój przemysłu oraz górnictwa w późniejszym czasie przyczyniły się do szeregu zmian ilościowo-jakościowych w stosunkach wodnych tych terenów. Wymusiło to konieczność zaprzestania takiego wykorzystania wód w zlewni Brynicy.

Rzeki, zbiorniki wodne, źródła oraz zasoby podziemne w zlewni Brynicy stanowiły oraz nadal stanowią ważne źródło zaopatrzenia w wodę przemysłu, rolnictwa oraz ludności. Wody podziemne powszechnie pozyskiwane są zwłaszcza na terenie górnej części zlewni poprzez indywidualne, gospodarskie ujęcia studzienne<ref>Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003, s. 62.</ref>. W 1954 roku wybudowana została stacja wodociągowa Bibiela, która funkcjonuje w ramach Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów w Katowicach. Stacja bazuje na wodach czerpanych z utworów triasowych w obrębie głównego zbiornika wód podziemnych „Lubliniec-Myszków”. Woda ze stacji Bibiela rozprowadzana jest systemem rurociągów m.in. do: [[Kalety|Kalet]], Miasteczka Śląskiego, Świerklańca, Bytomia, Piekar Śląskich, Chorzowa i Świętochłowic<ref>https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela</ref>. Znane są również przykłady wykorzystania wód źródlanych do zaopatrywania ludności. Na południowym zboczu doliny Jaworznika, w sąsiedztwie zbiornika Rogoźnik II, funkcjonuje źródło, którego wody ze względu na korzystne właściwości fizykochemiczne czerpane są w celach konsumpcyjnych głównie przez lokalną społeczność<ref>A. Jaguś: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 81.</ref>.

Wody w zlewni Brynicy odgrywają również istotne znaczenie rekreacyjne. Jako przykłady takiego wykorzystania najczęściej podaje się funkcjonujące na tych terenach antropogeniczne zbiorniki wodne, począwszy od tych największych, jak Kozłowa Góra, Nakło-Chechło, Rogoźnik (fot. 9), zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. 10), po te znacznie mniejsze rozmieszczone właściwie na całej powierzchni zlewni (fot. 11, fot. 12). Do tego typu przejawów wykorzystania samej Brynicy zaliczyć należy przede wszystkim rekreacyjny połów ryb, który możliwy jest na górnym odcinku rzeki. Dogodne warunki do amatorskiego wędkarstwa panują w strefie ujściowej do zbiornika Kozłowa Góra, gdzie licznie gromadzą się ryby. Dlatego też w celu ich ochrony ustalono tu strefę ochronną, która całkowicie wyłącza z amatorskiego połowu ryb ten odcinek rzeki<ref>https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9</ref>. Poza tym wędkarzy często spotkać można w strefie ujścia Jaworznika do Brynicy. Na tym odcinku, w związku z wspomnianymi osiadaniami górniczymi, nurt rzeki wyraźnie zwalnia, woda staje się głębsza a ryby znajdują tu dogodne warunki dla życia.

Wody w zlewni Brynicy posiadają także znaczenie przyrodnicze oraz krajobrazowe<ref>P. Cempulik, J. Góra, K. Holeksa: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.</ref>. W celu ochrony cenniejszych obszarów w 1997 roku na mocy Uchwały Nr 280/97 Rady Miejskiej w Siemianowicach Śląskich utworzony został obszar chronionego krajobrazu „Przełajka”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331</ref>. Pierwotnie obszar ten obejmował wyłącznie teren zlokalizowany w gminie Siemianowice Śląskie. W 2025 roku ochronę poszerzono o część doliny w gminach [[Będzin]], Czeladź i Wojkowice, która aktualnie wynosi 79,70 ha. Są to tereny o przeważającym krajobrazie rolniczym z mozaikowatym układem siedlisk łąkowych, polnych, zaroślowych, wodnych i wodno-błotnych, wśród których dominują siedliska łąkowe (reprezentowane głównie przez zbiorowiska łąk świeżych – obecnie w większości nieużytkowanych, występowanie łąk wilgotnych ogranicza się do niewielkich płatów na krawędzi doliny)<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. W granicach omawianego obszaru zachowały się pozostałości dawnych starorzeczy Brynicy, porośniętych przez zbiorowiska szuwarowe, a w południowej jego części znajduje się wykorzystywany wędkarsko sztuczny zbiornik wodny Przetok. Całość kompleksu podlegającego ochronie stanowi ostoję flory oraz fauny i jest częścią lokalnego korytarza ekologicznego, obejmującego rzekę Brynicę i przylegające do niej tereny rolne i zadrzewione (obszar pełni również funkcje turystyczno-rekreacyjne – przebiega przez niego szlak turystyczny „Szlak Husarii Polskiej)”<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. Innym przykładem znaczenia przyrodniczego i krajobrazowego Brynicy jest użytek ekologiczny „Brynicka terasa”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63</ref>, z występującymi tam licznymi gatunkami interesujących roślin i zwierząt<ref>A. Balon: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 9.</ref>.<gallery widths="350" heights="300" perrow="4">
Plik:Fot. 8. Tablica informacyjna w Wymysłowie na temat zalewów obronnych na Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 8. Tablica informacyjna w Wymysłowie na temat zalewów obronnych na Brynicy (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 9. Nad zbiornikiem Rogoźnik I (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 9. Nad zbiornikiem Rogoźnik I (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 10. Zbiornik Kajakowy w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 10. Zbiornik Kajakowy w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 11. Staw Przetok w Czeladzi (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 11. Staw Przetok w Czeladzi (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 12. Zbiornik w Dolinie Górnika w Chorzowie (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 12. Zbiornik w Dolinie Górnika w Chorzowie (fot. M. Rzętała).
</gallery>

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.
# Balon A.: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 8-9.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Cempulik P., Góra J., Holeksa K.: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.
# Czaja S.: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 65-77.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-94.
# Jaguś A.: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 77-85.
# Jaguś A., Rzętała M.: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367.
# Jastrząb M.., Mrozowski M.: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997.
# Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003.
# Machowski R., Rzętała M., Serwecińska D.: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.
# Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.
# Rzętała M.: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.
# Rzętała M.A.: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003.

== Przypisy ==
<nowiki><references/></nowiki>

== Źródła on-line ==
https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331

https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Wody podziemne|Różkowski J.: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1.]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra|Machowski R., Rzętała M.: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło|Machowski R., Rzętała M., Solarski M.: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8.]]

[[Zbiorniki Rogoźnik|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zbiorniki Żabie Doły|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9

https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło]]

[[Zbiorniki Rogoźnik]]

[[Zlewnia Przemszy]]

[[Zlewnia Rawy]]

[[Źródła województwa śląskiego]]