IBR wiki - Wkład użytkownika [pl]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:52:31Z

Praktykant: /* Użytkowanie wód */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Rawa.jpg|mały|499x499px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).<gallery widths="400" heights="400" mode="packed-overlay">
Plik:Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.<gallery widths="400" heights="400" mode="packed-overlay">
Plik:Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).
</gallery>

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.<gallery mode="packed-overlay" widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).
</gallery>

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.<gallery mode="packed-overlay" widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 8. Staw Amelung w Chorzowie (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 8. Staw Amelung w Chorzowie (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 9. Zbiornik w Parku Róż w Chorzowie (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 9. Zbiornik w Parku Róż w Chorzowie (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 10. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 10. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).
</gallery>

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:51:31Z

Praktykant: /* Stany wody i przepływy */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Rawa.jpg|mały|499x499px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).<gallery widths="400" heights="400" mode="packed-overlay">
Plik:Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.<gallery widths="400" heights="400" mode="packed-overlay">
Plik:Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).
</gallery>

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.<gallery mode="packed-overlay" widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).
</gallery>

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:50:58Z

Praktykant: /* Układ sieci rzecznej */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Rawa.jpg|mały|499x499px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).<gallery widths="400" heights="400" mode="packed-overlay">
Plik:Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.<gallery widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).
</gallery>

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.<gallery mode="packed-overlay" widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).
</gallery>

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:50:27Z

Praktykant: /* Wody podziemne */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Rawa.jpg|mały|499x499px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).<gallery widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.<gallery widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).
</gallery>

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.<gallery mode="packed-overlay" widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).
</gallery>

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:49:03Z

Praktykant: /* Stany wody i przepływy */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Rawa.jpg|mały|499x499px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).<gallery widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.<gallery widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).
</gallery>

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:42:52Z

Praktykant: /* Układ sieci rzecznej */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Rawa.jpg|mały|499x499px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).<gallery widths="400" heights="400">
Plik:Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).JPG|Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).
Plik:Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:34:47Z

Praktykant:

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Rawa.jpg|mały|499x499px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Plik:Fot. 10. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).jpg

2026-04-08T08:33:59Z

Praktykant: Fot. 10. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 10. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 9. Zbiornik w Parku Róż w Chorzowie (fot. M. Rzętała).JPG

2026-04-08T08:33:36Z

Praktykant: Fot. 9. Zbiornik w Parku Róż w Chorzowie (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 9. Zbiornik w Parku Róż w Chorzowie (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 8. Staw Amelung w Chorzowie (fot. M. Rzętała).JPG

2026-04-08T08:33:20Z

Praktykant: Fot. 8. Staw Amelung w Chorzowie (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 8. Staw Amelung w Chorzowie (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg

2026-04-08T08:33:05Z

Praktykant: Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 7. Ujście Rawy do Brynicy (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).jpg

2026-04-08T08:32:52Z

Praktykant: Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 6. Rawa w Katowicach Szopienicach (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG

2026-04-08T08:32:30Z

Praktykant: Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).

== Opis ==
Fot. 5. Rawa na osiedlu Gwiazdy w Katowicach (fot. R. Machowski).

Plik:Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).JPG

2026-04-08T08:32:16Z

Praktykant: Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).

== Opis ==
Fot. 4. Rawa przy ul. Moniuszki w Katowicach (fot. R. Machowski).

Plik:Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG

2026-04-08T08:32:02Z

Praktykant: Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 3. Rawa poniżej oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).JPG

2026-04-08T08:31:48Z

Praktykant: Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).

== Opis ==
Fot. 2. Wypływ wody z oczyszczalni ścieków Klimzowiec do Rawy (fot. R. Machowski).

Plik:Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).JPG

2026-04-08T08:31:29Z

Praktykant: Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 1. Koryto Rawy i chorzowska część oczyszczalni ścieków Klimzowiec (fot. M. Rzętała).

Plik:Rys. 1Rawa.jpg

2026-04-08T08:31:14Z

Praktykant: Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.

== Opis ==
Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Rawy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 7 – obszary zagospodarowane rolniczo.

Dr Robert Machowski

2026-04-08T08:29:05Z

Praktykant:

[[Kategoria:Autorzy]]
*[[Dorzecze Dunaju]]
*[[Dorzecze Odry]]
*[[Dorzecze Wisły]]
*[[Klimat (typy, rozmieszczenie)]]
*[[Topoklimat województwa śląskiego]]
*[[Wody powierzchniowe]]
*[[Zanieczyszczenie wód]]
*[[Zbiornik Czaniec]]
*[[Zbiornik Dziećkowice]]
*[[Zbiornik Dzierżno Duże]]
*[[Zbiornik Dzierżno Małe]]
*[[Zbiornik Goczałkowice]]
*[[Zbiornik Kozłowa Góra]]
*[[Zbiornik Kuźnica Warężyńska]]
*[[Zbiornik Łąka]]
*[[Zbiornik Międzybrodzki]]
*[[Zbiornik Nakło-Chechło]]
*[[Zbiornik Paprocany]]
*[[Zbiornik Pławniowice]]
*[[Zbiornik Pogoria I]]
*[[Zbiornik Pogoria III]]
*[[Zbiornik Poraj]]
*[[Zbiornik Przeczyce]]
*[[Zbiornik Rybnicki]]
*[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]
*[[Zbiorniki Rogoźnik]]
*[[Zbiornik Tresna]]
*[[Zbiornik Wapienica]]
*[[Zlewiska]]
*[[Zlewnia Białej]]
*[[Zlewnia Bierawki]]
*[[Zlewnia Brynicy]]
*[[Zlewnia Gostyni]]
*[[Zlewnia Iłownicy]]
*[[Zlewnia Kłodnicy]]
*[[Zlewnia Małej Panwi]]
*[[Zlewnia Olzy]]
*[[Zlewnia Pilicy]]
*[[Zlewnia Pogorii]]
*[[Zlewnia Psiny]]
*[[Zlewnia Rawy]]
*[[Zlewnia Rudy]]
*[[Zlewnia Soły]]
*[[Zlewnia Warty]]
*[[Zbiornik Sosina]]
*[[Kanał Gliwicki]]
*[[Zbiorniki Żabie Doły]]
*[[Zbiornik Wisła Czarne]]
*[[Zbiornik Słupsko]]

Prof. dr hab. Mariusz Rzętała

2026-04-08T08:28:41Z

Praktykant:

[[Kategoria:Autorzy]]
*[[Dorzecze Dunaju]]
*[[Dorzecze Odry]]
*[[Dorzecze Wisły]]
*[[Górnośląskie Pojezierze Antropogeniczne]]
*[[Klimat (typy, rozmieszczenie)]]
*[[Ochrona środowiska]]
*[[Pustynia Błędowska]]
*[[Wody powierzchniowe]]
*[[Zanieczyszczenie wód]]
*[[Zbiornik Czaniec]]
*[[Zbiornik Dziećkowice]]
*[[Zbiornik Dzierżno Duże]]
*[[Zbiornik Dzierżno Małe]]
*[[Zbiornik Goczałkowice]]
*[[Zbiornik Kozłowa Góra]]
*[[Zbiornik Kuźnica Warężyńska]]
*[[Zbiornik Łąka]]
*[[Zbiornik Międzybrodzki]]
*[[Zbiornik Nakło-Chechło]]
*[[Zbiornik Paprocany]]
*[[Zbiornik Pławniowice]]
*[[Zbiornik Pogoria I]]
*[[Zbiornik Pogoria III]]
*[[Zbiornik Poraj]]
*[[Zbiornik Przeczyce]]
*[[Zbiornik Rybnicki]]
*[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]
*[[Zbiorniki Rogoźnik]]
*[[Zbiornik Tresna]]
*[[Zbiornik Wapienica]]
*[[Zlewiska]]
*[[Zlewnia Białej]]
*[[Zlewnia Bierawki]]
*[[Zlewnia Brynicy]]
*[[Zlewnia Gostyni]]
*[[Zlewnia Iłownicy]]
*[[Zlewnia Kłodnicy]]
*[[Zlewnia Małej Panwi]]
*[[Zlewnia Olzy]]
*[[Zlewnia Pilicy]]
*[[Zlewnia Pogorii]]
*[[Zlewnia Przemszy]]
*[[Zlewnia Psiny]]
*[[Zlewnia Rawy]]
*[[Zlewnia Rudy]]
*[[Zlewnia Soły]]
*[[Zlewnia Warty]]
*[[Zbiornik Sosina]]
*[[Kanał Gliwicki]]
*[[Zbiorniki Żabie Doły]]
*[[Zbiornik Wisła Czarne]]
*[[Zbiornik Słupsko]]

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)

2026-04-08T08:28:08Z

Praktykant: /* Spis Treści */

[[Kategoria: Tomy]]
'''<big>ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO</big>''' 
TOM: 13(2026)

== Redakcja ==
'''Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej'''

'''Redaktor Naukowy: Prof. zw. dr hab. Ryszard Kaczmarek'''

e-mail: ryszard.kaczmarek@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 303

'''Anna Kubica'''

e-mail: anna.kubica@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

'''Michał Garbacz'''

e-mail: michal.garbacz@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 305

'''Julia Rott-Urbańska'''

e-mail: Julia.Rott-Urbanska@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 240

http://ibr.bs.katowice.pl/

==Numer ISBN==
ISBN 978-83-68453-29-4

==Rada Naukowa==

=== Przewodniczący Rady Naukowej Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej: ===

* [[Prof. zw. dr hab. Wojciech Świątkiewicz|prof. dr hab. Wojciech Świątkiewicz]]

=== Członkowie Rady Naukowej Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej: ===
* [[Prof. dr hab. Julian Gembalski|prof. zw. dr hab. Julian Gembalski]]
* [[prof. dr hab. Krystyna Kossakowska-Jarosz]]
* [[prof. dr hab. Zdzisław Krasnodębski]]
* [[dr Andrzej Krzystyniak]]
* [[prof. dr hab. Grzegorz Kucharczyk]]
* [[doc. dr hab. Jana Raclavská]]

==Recenzenci==

* [[dr hab. prof. UŚ Kinga Czerwińska]]
* [[dr Arkadiusz Kuzio-Podrucki]]

==Spis Treści==

* [[Antologie literackie (po 1945 roku)]]. Autor: [[prof. dr hab. Elżbieta Dutka]]
* [[Edukacja ekologiczna / Edukacja klimatyczno-środowiskowa]]. Autorzy: [[dr Magdalena Ochwat]], [[prof. dr hab. Piotr Skubała]]
* [[Górnośląskie mapy górnicze]]. Autor: [[dr hab. Piotr Greiner]]
* [[Nabożeństwa majowe przy krzyżach i kapliczkach w Polsce]]. Autor: [[dr Robert Garstka]]
* [[Osiedle Patronackie „Piaski” w Czeladzi]]. Autor: [[Martyna Wiecha]]
* [[Szlaki kobiet w województwie śląskim – Śląsk Cieszyński i Podbeskidzie]]. Autor: [[dr hab. Aleksandra E. Banot]]
* [[Tradycja stawiania moja]]. Autor: [[dr Robert Garstka]]
* [[Uroczystości Bożego Ciała]]. Autor: [[dr Robert Garstka]]
* [[Wawrzyńcowe Hudy|Wawrzyńcowe Hudy.]] Autor: [[dr Robert Garstka]]
* [[Zbiornik Blachownia]]. Autorzy: [[dr Robert Machowski]], [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
* [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]. Autorzy: [[dr Robert Machowski]], [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
* [[Zlewnia Brynicy]]. Autorzy: [[dr Robert Machowski]], [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
* [[Zlewnia Pogorii]]. Autorzy: [[dr Robert Machowski]], [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
* [[Zlewnia Rawy]]. Autorzy: [[dr Robert Machowski]], [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:27:39Z

Praktykant: /* Przypisy */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]

[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:27:09Z

Praktykant: /* Użytkowanie wód */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]

[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Czaja S.: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
# Dojlido J.: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995.
# Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.
# Jankowski A.T.: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.
# Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P.: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu.
# Kupka R.: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.
# Nita M.E.: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37-66.
# Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.
# Psiuk J. (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006.
# Rzętała M.: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 88-172.

== Przypisy ==
<nowiki><references/></nowiki>

== Źródła on-line ==
https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw/wh/txt/mhpppwwh0942objasnienia.pdf

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]

[[Zlewnia Brynicy]]

[[Zlewnia Przemszy]]

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:24:09Z

Praktykant: /* Stan jakościowy wody */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]

[[Rawa]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Brynica|Brynicy]], do której uchodzi w 0,8 km biegu tej rzeki. Według danych zamieszczonych w Podziale hydrograficznym Polski<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMGW, Warszawa 1983.</ref> jej długość wynosi 18,5 km, a powierzchnia zlewni osiąga 89,8 km2. Z uwagi na intensywną [[Urbanizacja|urbanizację]] tych terenów, parametry te uległy zmianom. Obecnie Rawa wypływa kolektorem o średnicy 0,2 m ze sztucznego zbiornika Marcin<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref> położonego w [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], przy granicy ze [[Świętochłowice|Świętochłowicami]]. Rzeka w swym biegu przepływa przez największe miasta środkowej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]], poza wspomnianymi są to także [[Chorzów]], [[Katowice]] i [[Mysłowice]].

W użytkowaniu zlewni Rawy widoczne są bardzo duże dysproporcje (rys. 1). Dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 61 km2 powierzchni, co stanowi udział rzędu 70%. Obszary te reprezentowane są przez zamieszkałe i uprzemysłowione dzielnice miast, przez które przepływa rzeka, a także niewielkie fragmenty południowych części [[Bytom|Bytomia]] i [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]].

Na lasy i zadrzewienia w zlewni Rawy przypada udział około 25%. W większości przypadków mają one mozaikowy i fragmentaryczny charakter. Najczęściej są to niewielkie śródmiejskie parki i skwery. Największe kompleksy lasów i zadrzewień obejmują środkową część lewobrzeżnej zlewni, gdzie zlokalizowano [[Park Śląski]] w Chorzowie (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im. [[Jerzy Ziętek|gen. Jerzego Ziętka]]) oraz południowo-wschodni fragment zlewni m.in. w otoczeniu lotniska [[Muchowiec]] w Katowicach. Pozostałe tereny zadrzewione występują zarówno w źródłowej, jak i przyujściowej części zlewni, porastając głównie otoczenie sztucznych zbiorników wodnych.

Wody stojące w zlewni Rawy są dosyć powszechnym elementem sieci hydrograficznej. Łącznie zajmują powierzchnię nieco ponad 2,4 km2, co stanowi udział na poziomie 2,8%.

Zdecydowanie najmniejsze znaczenie w użytkowaniu zlewni Rawy odgrywają tereny wykorzystywane w celach rolniczych. Przypada na nie udział rzędu 2,6%, co przekłada się na powierzchnię wynoszącą blisko 2,3 km2. Są to kompleksy najczęściej reprezentowane przez łąki. Klasyczne grunty orne zajmują niewielkie pola w północno-wschodniej części Katowic oraz w Chorzowie na północ od Parku Śląskiego.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Rawa zasadniczo na całej swojej długości ma przebieg zbliżony do równoleżnikowego i płynie z zachodu na wschód. Obecnie początek rzece daje odpływ ze zbiornika Marcin, który został ujęty 20 cm średnicy kolektorem<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>, ale jeszcze w XVIII wieku w warunkach quasi-naturalnych źródła Rawy znajdowały się prawie 3 km dalej na zachód niż obecnie<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 96.</ref>. Antropogenizacja tych terenów wynikająca przede wszystkim z postępującej eksploatacji surowców mineralnych, rozwoju hutnictwa oraz powstawania ośrodków osadniczych spowodowała zaburzenie stosunków wodnych. Najbardziej jaskrawym przejawem tych zaburzeń była zmiana długości i charakteru koryt cieków samej Rawy oraz jej dopływów. Rzeka została uregulowana prawie na całej swej długości już w latach 1926-1929<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.Obecnie koryto Rawy na odcinku od źródeł po oczyszczalnię Klimzowiec przy granicy Chorzowa z Katowicami jest na całej długości zakryte. Prace te odbyły się w ramach przedsięwzięcia realizowanego w latach 2007-2010 przez „Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji”. W ramach tych działań dokonano również zakrycia kilku otwartych kanałów ściekowych odprowadzających zanieczyszczenia do rzeki, takich jak: Czarny Rów, Suez, i Johanka<ref>https://www.chspwik.pl/inwestycje/rawa</ref>. Na powierzchni terenu Rawa pojawia się poniżej zrzutu podczyszczonych wód z oczyszczalni Klimzowiec (fot. 1 i 2). Następnie płynie w kierunku wschodnim, otwartym uregulowanym korytem (fot. 3). Rawa ponownie została zakryta w ścisłym centrum Katowic, w sąsiedztwie supermarketu Supersam. Po przepłynięciu pod katowickim rynkiem, rzeka powtórnie pojawia się na powierzchni (fot. 4). Od tego miejsca płynie już na całej długości otwartym, uregulowanym korytem. Miejscami ma ono postać betonowego kanału o pionowych ścianach, m.in. w sąsiedztwie charakterystycznych bloków-gwiazd w Katowicach (fot. 5), a na innych odcinkach jej dno jest wyłożone brukiem kamiennym lub betonowymi płytami (fot. 6). Rawa uchodzi do Brynicy przy granicy Mysłowic z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] (fot. 7).

Cechą charakterystyczną zlewni Rawy jest obecność izolowanych, bezodpływowych obniżeń, które współcześnie są wyłączone ze strefy zasilania rzeki. Dominują one w górnej części zlewni, zwłaszcza na terenie Świętochłowic oraz w Chorzowie. Powstałe niecki obniżeniowe związane są z podziemną eksploatacją węgla kamiennego, który w przeszłości eksploatowano w kopalniach metodą głębinową z zawałem stropu. Obszar bezodpływowy znajduje się również w dolnej części zlewni, gdzie obejmuje tereny międzyrzecza Brynicy i Rawy. Odpływ z tej strefy hamowany jest w głównej mierze przez sztuczne nasypy w postaci obwałowań przeciwpowodziowych.

W obrębie zlewni Rawy istotną rolę w kształtowaniu powierzchniowej sieci hydrograficznej odgrywają również wspomniane liczne sztuczne zbiorniki wodne, które także świadczą o antropogenizacji stosunków wodnych tych terenów. Występują jako pojedyncze obiekty (np. zbiornik Grunfeld lub Upadowy w Katowicach, zbiornik w Parku Róż lub staw Amelung w Chorzowie), jak również tworzą mniejsze i większe kompleksy np. w źródłowej części zlewni na terenie Świętochłowic (np. Marcin, Edward, Zacisze, Skałka, Foryśka), w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka) oraz w strefie przyujściowej (np. [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa]]) (fot. 8-10).

=== Stany wody i przepływy ===
Rzeki przepływające przez obszary silnie uprzemysłowione i zurbanizowane, gdzie dodatkowo odbywa się eksploatacja górnicza zasilane są wodami ze spływu powierzchniowego i odpływu gruntowego, jak również zbierają wody pochodzące z odwodnień wyrobisk kopalni oraz te z dopływu ścieków komunalnych i przemysłowych. Współcześnie właśnie tego typu wody odgrywają decydujące znaczenie w zasilaniu Rawy<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 72.</ref>, a tym samym kształtują wielkość przepływów i zmiany stanów wody. Przekształcenie naturalnego obiegu wody spowodowane zostało zarówno bezpośrednimi, jak i pośrednimi czynnikami antropogenicznymi. Do bezpośrednich czynników kształtujących odpływ zalicza się: gospodarkę wodno-ściekową zakładów przemysłowych i obiektów gospodarki komunalnej, w postaci poborów oraz zrzutów ścieków, zrzutu wód dołowych związanych z odwadnianiem górotworu oraz zabudową terenu, z którą związane jest istnienie miejskiej sieci kanalizacyjnej. Do czynników pośrednich zalicza się różne prace hydrotechniczne (np. regulację rzeki i jej dopływów) oraz osiadanie terenu wskutek prac górniczych prowadzonych w obrębie doliny Rawy<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>.

Skutkiem szeroko pojętej urbanizacji terenów zlewni oraz działalności górniczej i przemysłowej jest zmiana charakteru reżimu odpływu Rawy. Dlatego też współcześnie odpływ ma wybitnie wyrównany charakter, a kulminacje roczne przepływu mogą wystąpić niemal w każdym miesiącu roku hydrologicznego. Reżim tej rzeki obecnie określa się jako wybitnie wyrównany z antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym zasilaniem<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 157.</ref>. Sytuacja ta sprawia, że stany wody zazwyczaj kształtują się na wyrównanym poziomie. Oczywiście w okresach intensywnych opadów atmosferycznych obserwuje się gwałtowny wzrost stanów wody w rzece. Jest to bezpośredni efekt odprowadzania za pośrednictwem rozbudowanej kanalizacji burzowej wód deszczowych spływających z wybetonowanych i wyasfaltowanych powierzchni a także tych zbieranych z dachów budynków. W takich sytuacjach następują bardzo szybkie wzrosty stanów wody, które po zakończeniu opadów równie szybko wracają do stanu wyjściowego. Zakres wahań stanów wody w korycie Rawy w profilu wodowskazowym [[Szopienice]] w latach hydrologicznych<ref>Rok hydrologiczny – okres bilansowy w hydrologii trwający od 1 XI do 31 X.</ref> 1961-1990 wynosił od 155 cm (najniższy stan wody z minimów rocznych) do 241 cm (najwyższy stan wody z maksimów rocznych) (tab. 1). Średni roczny stan wody we wspomnianych latach wynosił 183 cm. Poziom wody w korycie Rawy największe wahania w latach 1961-1990 wykazywał w zakresie stanów maksymalnych tj. od 207 cm do 300 cm. Znacznie mniejszą zmiennością w tych samych latach hydrologicznych charakteryzowały się stany wody minimalne roczne (155-196 cm) oraz stany średnie roczne (166-200 cm).
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 1.''' Miesięczne charakterystyki stanów wody oraz przepływów Rawy
w profilu wodowskazowym IMiGW Szopienice w latach hydrologicznych 1961-1990<ref>[https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo... https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo...]</ref>
! rowspan="2" |Miesiące
! colspan="3" |Stan wody [cm]
! colspan="3" |Przepływ [m3/s]
|-
!minimalny
!średni
!maksymalny
!minimalny
!średni
!maksymalny
|-
|XI
|157
|182
|246
|1,60
|2,75
|9,65
|-
|XII
|158
|183
|234
|1,50
|2,85
|8,50
|-
|I
|158
|182
|244
|1,60
|2,87
|10,40
|-
|II
|155
|183
|250
|1,20
|2,85
|16,20
|-
|III
|158
|183
|246
|1,32
|2,91
|12,20
|-
|IV
|162
|184
|300
|1,50
|2,92
|31,00
|-
|V
|158
|183
|290
|1,32
|2,86
|27,90
|-
|VI
|156
|184
|300
|1,32
|2,93
|22,00
|-
|VII
|156
|184
|286
|1,45
|2,86
|26,80
|-
|VIII
|160
|183
|286
|1,40
|2,86
|24,90
|-
|IX
|158
|183
|260
|1,45
|2,79
|19,00
|-
|X
|157
|182
|246
|1,65
|2,78
|15,10
|}
Wymienionym stanom wody odpowiadały przepływy zmieniające się w latach hydrologicznych 1961-1990 w zakresie od 1,2 m3/s (najniższy przepływ z minimów rocznych) do 31,0 m3/s (najwyższy przepływ z maksimów rocznych). Przepływ średni we wspomnianym wieloleciu hydrologicznym wynosi 2,85 m3/s.

Zarówno stany wody, jak i przepływu Rawy pozostają pod wpływem silnej antropopresji. Aż do połowy XIX wieku wody powierzchniowe w zlewni Rawy podlegały niewielkiej antropopresji. W drugiej połowie XIX wieku, a zwłaszcza na przełomie wieków XIX i XX obserwuje się istotny wzrost udziału wód obcych biorących udział w zasilaniu rzeki. Z informacji zamieszczonych w monografii rzeki wynika, że około 1910 roku w profilu zamykającym zlewnię w Szopienicach wody naturalne stanowiły udział wynoszący nieco ponad 40%. Przy średnim przepływie szacowanym w tym czasie na około 1,500 l/s ścieki komunalne i przemysłowe stanowiły około 1140 l/s, co przekłada się na udział rzędu 60% całkowitego przepływu<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 10.</ref>. Od tego czasu zarówno zabudowa terenu, jak i uprzemysłowienie uległy wyraźnemu zwiększeniu, zwłaszcza po 1960 roku, co nie pozostało bez wpływu na kształtowanie się odpływu. Świadczy o tym systematycznie rosnący przepływ rzeki w profilu Szopienice. W tym czasie średni roczny przepływ przekraczał 2,0 m3/s, a na przełomie lat 70. i 80. XX wieku był już dwukrotnie większy niż w pierwszej dekadzie i przekraczał 3,0 m3/s. Ocenia się, że w 1980 roku udział wód naturalnych w przepływie Rawy stanowił zaledwie 8% całkowitej ilości wody<ref>A.T. Jankowski: Wpływ przemysłu i urbanizacji na zmiany odpływu Rawy (próba oceny), w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 51-64.</ref>. Z badań przeprowadzonych na potrzeby opracowania pt. „Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku”, wynika, że pod koniec XX wieku, a zwłaszcza w pierwszych latach wieku XXI średni roczny przepływ rzeki wyraźnie zmalał i kształtował się na poziomie notowanym na początku XX wieku – 1,5 m3/s<ref>Ekspertyza hydrologiczno-hydrograficzna rzeki Rawy ustalająca faktyczny udział wód powierzchniowych w przepływie, dla potrzeb ustalenia użytkownika cieku. 2003. Hydroprojekt Warszawa sp. z o.o. Oddział Sosnowiec.</ref>. Zmniejszenie średnich rocznych przepływów Rawy koresponduje z innymi rzekami odwadniającymi najbardziej antropogenicznie przekształconą część województwa śląskiego, np. Bytomka, [[Kłodnica]], [[Potok Bielszowicki]], Brynica, Bobrek<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 53.</ref>. Sytuacja ta wynika bezpośrednio m.in. z likwidacji części kopalni węgla kamiennego, zmian w strukturze przemysłu zwłaszcza tych wodochłonnych gałęzi, co spowodowało zmniejszenie zapotrzebowania na wodę przemysłową a tym samym zmniejszenie odprowadzania ścieków oraz nastąpiło ograniczenie wykorzystania wody w celach komunalnych.

=== Stan jakościowy wody ===
W okresie poprzedzającym intensywny rozwój górnictwa i [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]] w całym regionie wody Rawy były wyjątkowo czyste i słynęły z obfitości ryb i raków<ref>M.E. Nita: Początki przemysłu na terenie późniejszego miasta Królewskiej Huty i okolic do połowy XIX wieku, w: „Zeszyty Chorzowskie” 1998, t. 3, s. 37.</ref>. Od tego czasu, a zwłaszcza od drugiej połowy XIX wieku następował systematyczny wzrost odprowadzanych zanieczyszczeń do rzeki.

Obecnie Rawa traktowana jako swego rodzaju kolektor ściekowy prowadzi w zdecydowanej większości wody obce. Z tych też powodów cechą charakterystyczną wód rzeki jest duża czasowa zmienność poszczególnych parametrów fizycznych i chemicznych, co prezentuje tabela 2. Bardzo dobrze zjawisko to obrazuje zmienność przewodności elektrycznej właściwej. Jest to jeden z podstawowych wskaźników, którym można posługiwać się przy ocenie stopnia zanieczyszczenia środowiska wodnego. Wykorzystywany jest również do oceny zasolenia, ale przede wszystkim obrazuje zawartość substancji rozpuszczonych w wodzie<ref>J. Dojlido: Chemia wód powierzchniowych, Białystok 1995, s. 60-62.</ref>. Naturalne wody powierzchniowe w Polsce osiągają wartość przewodności elektrolitycznej w granicach 200-600 μS/cm. Natomiast w wodach antropogenicznie zanieczyszczonych konduktywność wody znacznie wzrasta osiągając wartość rzędu kilku tysięcy μS/cm<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Taka sytuacja dotyczy wód Rawy, gdzie wartości te są wielokrotnie wyższe. Bardzo ważną rolę w tek kwestii odgrywa zrzut zasolonych wód dołowych pochodzących z odwadniania wyrobisk górniczych m.in. kopalni [[Wujek - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Wujek”]] oraz [[Kleofas - kopalnia węgla kamiennego|KWK „Kleofas”]]<ref>[https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw... https://bazadata.pgi.gov.pl/data/hydro/mhp/ppw...]</ref>. W 2024 roku minimalna wartość tego parametru w wodach Rawy na odcinku ujściowym wynosiła 1180 µS/cm przy maksimum 11190 µS/cm. Amplituda w tym czasie przekroczyła nieco ponad 10000 µS/cm. Z dużym prawdopodobieństwem należy przypuszczać, że zmienność ta jest jeszcze większa. Pomiary wykonywane przez Główny Instytut Ochrony Środowiska prowadzone są zaledwie raz w miesiącu, przez co sytuacje ekstremalne mogą nie zostać uchwycone. Dotyczy to także pozostałych wskaźników. Stosunkowo niewielka zmienność temperatury wody w ciągu roku także wskazuje na obecność zanieczyszczeń w Rawie. W tym przypadku są to specyficzne tzw. zanieczyszczenia termiczne, które powodują podwyższenie temperatury wody zwłaszcza w chłodnej porze roku.
{| class="wikitable"
|+'''Tabela 2.''' Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Rawy w 2024 roku w rejonie ujścia do Brynicy<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
!Parametr
!Jednostka
!Minimum
!Średnia
!Maksimum
|-
|odczyn
|pH
|7,3
|7,5
|7,7
|-
|temperatura
|oC
|10,2
|15,4
|21,4
|-
|przewodność elektryczna właściwa
|µS/cm
|1180
|5191
|11190
|-
|tlen rozpuszczony
|mg/l
|2,4
|6,6
|8,8
|-
|twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|258,1
|849,6
|1542,3
|}
Poza standardowymi badaniami cech fizyko-chemicznych wód Rawy prowadzone są także specjalistyczne analizy, które wskazują na obecność specyficznych substancji. Liczby wskazują, jaka masa danej substancji płynie w ciągu doby: paracetamol – 692 tabletki po 500 mg; bactrim, zawierający 400 mg sulfametaksazolu i 80 mg trimetoprimu – 16 tabletek; netformina – 1993 tabletki; diclofenac 145 g – 1450 czopków po 0,1 g; kofeina – odpowiednik 9670 kubków kawy espresso<ref>A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, M. Tomczok, P. Tomczok: Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, w: „Teksty drugie” 2022/4, Akwapoetyka i inne krytyki antropocenu, s. 37.</ref>.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Rawy położona jest w zasięgu śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego, w obrębie którego wydzielono jednostkę górnośląską<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000. B. Paczyński (red.), PIG, Warszawa 1995.</ref>. Region górnośląski reprezentują wody szczelinowo-krasowe i porowe w utworach kenozoicznych, mezozoicznych i paleozoicznych.

Główne poziomy wód podziemnych są utożsamiane z utworami karbonu górnego i czwartorzędu<ref>M. Rzętała: Wody powierzchniowe i podziemne, w: Hibszer A., Runge J., (red.): Monografia Chorzowa, Chorzów 2017, s. 127.</ref>. Wody podziemne w obrębie karbońskiego piętra wodonośnego zalegają w głównej mierze w obrębie skał wykształconych w postaci piaskowców, które tworzą szczelinowo-porowy ośrodek skalny. Poszczególne poziomy wodonośne związane z izolowanymi wkładkami piaskowców wśród iłowców i mułowców karbonu zasilane są na ich wychodniach lub poprzez osady czwartorzędowe, które zalegają bezpośrednio na skałach karbońskich. Każdy z poziomów wodonośnych charakteryzuje się własnym reżimem hydrogeologicznym. Jedynie w rejonie licznych stref uskokowych dochodzi do kontaktów hydraulicznych. Wody podziemne w osadach wieku karbońskiego zalegają na głębokościach od 100 do 150 m. Zwierciadło wód podziemnych jest generalnie swobodne, a tylko miejscami pod lekkim napięciem skał nadkładu. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie 5-66 m. Pod względem chemicznym są to głównie wody wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe. Wody podziemne w rejonach odwodnień kopalnianych spływają zgodnie z nachyleniem warstw, po czym są na ogół odpompowywane przez ujęcia kopalniane<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Najpłycej pod powierzchnią terenu wody podziemne występują w piaszczysto-żwirowych osadach czwartorzędowych, są one jednocześnie najbardziej podatne na zanieczyszczenia. Z uwagi na wieloletnie odwodnienia górotworu na terenie zlewni Rawy doszło do wytworzenia tzw. leja depresji, przez co płytko zalegające wody podziemne uległy zanikowi, a miejscami pozostają w postaci tzw. wody zawieszonej. Na terenie Katowic w osadach holocenu stwierdzono obecność dwóch poziomów wodonośnych: główny, głębszy poziom o słabo napiętym zwierciadle w rejonie koryta rzeki oraz płytszy, gdzie zwierciadło wód jest swobodne lub słabo napięte<ref>J. Psiuk (red.): Monografia rzeki Rawy, Katowice 2006, s. 27.</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Wody w zlewni Rawy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo społeczno-gospodarcze. W ciągu ostatnich kilkuset lat znaczenie to podlegało dosyć istotnym zmianom, jak i sama powierzchniowa sieć hydrograficzna. Od końca XIX wieku, aż do czasów współczesnych obserwuje się skracanie długości sieci rzecznej i zmianę charakteru ich koryt, głównie w wyniku zanikania źródłowych odcinków cieków na skutek obniżania zwierciadła wód gruntowych oraz regulacji i kanalizacji rzek na zurbanizowanych i uprzemysławianych obszarach. Na skutek tych procesów długość sieci rzecznej, która na początku XIX wieku wynosiła prawie 80 km uległa skróceniu do nieco ponad 32 km pod koniec wieku XX<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 14.</ref>. Istotnie zmieniała się także liczba, zajmowana powierzchnia oraz funkcje antropogenicznych zbiorników, które znajdowały się w granicach zlewni. W 1801 roku było 46 zaporowych zbiorników utworzonych na Rawie i jej dopływach. Łącznie w tym czasie zajmowały powierzchnię 3,21 km2. Do 1994 roku liczba sztucznych jezior zwiększyła się do 145, a ich łączna powierzchnia zmniejszyła do 1,64 km2, przy czym żaden z wymienionych zbiorników zaporowych nie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie na terenie zlewni znajdują się wyłącznie zbiorniki w nieckach z osiadania, w wyrobiskach i tzw. przemysłowe<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 17.</ref>.

Współcześnie sama Rawa, głównie ze względu na nieodpowiednie parametry fizyko-chemiczne wód oraz odory, które unoszą się nad rzeką pełni właściwie rolę kolektora ścieków. W przeszłości wprawdzie podejmowano działania zmierzające do przywrócenia rzeki miastu, m.in. poprzez budowę bulwarów nad Rawą w Katowicach, to jednak prace te nie osiągnęły zamierzonych celów. Natomiast w przeszłości, kiedy rzeka prowadziła czystą wodę, na terenach tych prowadzona była intensywna gospodarka rybacka w zbiornikach budowanych na te właśnie potrzeby. Spiętrzone wody wykorzystywano również do poruszania kół wodnych służących do napędzania urządzeń w młynach, kuźniach i tartakach<ref>S. Czaja: Antropogeniczne przeobrażenia powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni Rawy w latach 1801-1994. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 15.</ref>. Obecnie pewne cechy gospodarki rybackiej można przypisać niektórym zbiornikom na terenie zlewni Rawy. Wprawdzie nie są to klasyczne stawy hodowlane to jednak wykorzystywane są do pozyskiwania ryb w ramach amatorskiego wędkarstwa. Zbiorniki te są systematycznie zarybiane przez koła wędkarskie funkcjonujące w ramach Polskiego Związku Wędkarskiego. Są to m.in. zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego np. Milicyjny, Kajakowy, Łąka oraz w strefie międzywala Rawy i Brynicy np. Borki, Stawiki, Hubertus, Morawa, a także kilka zlokalizowanych na terenie Świętochłowic. W celach wędkarskich wykorzystywane są również pozostałe obiekty limniczne znajdujące się w granicach zlewni, przy czym rybostan w tych zbiornikach jest zdecydowanie mniej urozmaicony a łowione ryby nie osiągają dużych rozmiarów. Do innych przejawów rekreacyjnego wykorzystania wód zalicza się np. kajakarstwo, które uprawiane jest na zbiorniku Kajakowy w Katowicach. Pływanie łódkami dozwolone jest np. na zbiornikach znajdujących się na terenie Parku Śląskiego w Chorzowie. Zbiornik Stawiki w Sosnowcu służy rekreacji i uprawianiu sportów wodnych m.in. wakeboardingu<ref>wakeboarding – forma sportu i rekreacji wodnej łącząca elementy surfingu i narciarstwa wodnego, uprawiana na specjalnej desce sterowanej przez osobę trzymającą linę połączoną z wyciągiem linowym na specjalnych podporach.</ref> i narciarstwa wodnego. W obrębie zbiornika Hubertus funkcjonuje wyciąg z pochylnią przystosowaną do skoków na nartach wodnych. Tylko nieliczne zbiorniki pozwalają na bezpieczne plażowanie, np. wspomniany zbiornik Hubertus. Natomiast wiele zbiorników, a właściwie ich najbliższe otoczenie wykorzystywane jest do szeroko pojętej rekreacji, wypoczynku, „kąpieli” słonecznych, grillowania, zwłaszcza w okresie wakacyjnym.

Retencja zbiornikowa nadal wykorzystywana jest w celach przemysłowych przez zakłady, na terenie których się znajdują. Takie przeznaczenie posiadają m.in. osadniki wód dołowych, zbiorniki na terenie oczyszczalni, przeciwpożarowe, itp.

Wody powierzchniowe na terenie zlewni Rawy stanowią istotny element powłoki krajobrazowej. Na przestrzeni wielu lat zostały na stałe wkomponowane w krajobrazy miejsko-przemysłowe jako np. obiekt kompozycji nowo powstających osiedli mieszkaniowych. Same zbiorniki oraz ich najbliższe otoczenie ale także tereny podmokłe z płytko zlegającymi wodami podziemnymi stanowią o bioróżnorodoności. Często na drodze naturalnej sukcesji pojawiają się rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Tylko w samych Katowicach jest kilka cennych stref, np. zbiorniki na osiedlu 1000-lecia – siedlisko życia płazów i ptaków wodno-błotnych, zbiornik Grunfeld – dogodne miejsce lęgu ptaków wodno-błotnych i tarła ryb, Dolina Potoku Leśnego – liczne fragmenty roślinności naturalnej i półnaturalnej z miejscem rozrodu wielu gatunków płazów, kompleks zbiorników Szopienice-Borki – wyjątkowe bogactwo ptaków wodno-błotnych oraz innych chronionych gatunków fauny<ref>R. Kupka: Ekologiczny system obszarów chronionych i tereny o szczególnych wartościach przyrodniczych w Katowicach. informacja ogólna. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, t. 24. Katowice-Sosnowiec 1997, s. 5-11.</ref>.

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:13:11Z

Praktykant: /* Stany wody i przepływy */

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:07:56Z

Praktykant:

Zlewnia Rawy

2026-04-08T08:03:44Z

Praktykant: /* Stany wody i przepływy */

Zlewnia Rawy

2026-04-08T07:54:21Z

Praktykant: /* Układ sieci rzecznej */

Zlewnia Rawy

2026-04-08T07:47:26Z

Praktykant:

Zlewnia Rawy

2026-04-08T07:41:31Z

Praktykant: Utworzono nową stronę "Kategoria:Geografia Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny Kategoria:Tom 13 (2026) Autorzy: Dr Robert Machowski, Prof. dr hab. Mariusz Rzętała ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO :::::::::::::::::::::::::TOM: 13 (2026) Rzeka"

Zlewnia Brynicy

2026-04-08T07:29:24Z

Praktykant: /* Przypisy */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Brynica.jpg|mały|524x524px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Brynicy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 6 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
Rzeka [[Brynica]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]], do której uchodzi w 27,4 km biegu. Całkowita długość Brynicy wynosi 54,9 km, a jej zlewnia osiąga powierzchnię 496,9 km2. Swój początek bierze ze źródeł zlokalizowanych na wysokości 340 m n.p.m. u podstawy wzniesień zbudowanych ze skał wieku triasowego<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref> w rejonie wsi Mysłów w gminie [[Koziegłowy]] ([[powiat myszkowski]]). W swoim środkowym i dolnym biegu przepływa przez kilka większych miast, przy czym zazwyczaj ma charakter rzeki granicznej, której doliną wytyczono granice administracyjne pomiędzy [[Piekary Śląskie|Piekarami Śląskimi]] i [[Bobrowniki|Bobrownikami]] wraz z [[Wojkowice|Wojkowicami]], [[Siemianowice Śląskie|Siemianowicami Śląskimi]] i [[Czeladź|Czeladzią]] czy najbardziej znane pogranicze [[Katowice|Katowic]] z [[Sosnowiec|Sosnowcem]].

W zlewni Brynicy udział poszczególnych form użytkowania terenu jest na porównywalnym poziomie, przy czym cechuje go regionalne zróżnicowanie (rys. 1). Największy udział rzędu nieco ponad 37% (185,4 km2) stanowią obszary wykorzystywane w celach rolniczych. Grunty rolne dominują w środkowo-wschodniej części zlewni, pomiędzy Czeladzią na południu i [[Ożarowice|Ożarowicami]] na północy. Tereny rolne rozpościerają się również w zachodniej części zlewni, pomiędzy [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Świerklaniec|Świerklańcem]].

Źródłowa części zlewni także zagospodarowana jest przez rolnictwo. Tereny zurbanizowane, które w zlewni zajmują 158,5 km2 (32%) zasadniczo dominują w południowej części zlewni, gdzie znajdują się największe miasta [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]]: Katowice, Sosnowiec, [[Chorzów]], [[Bytom]], Siemianowice Śląskie, [[Świętochłowice]], Czeladź. W zachodniej części tych terenów zlokalizowane są Radzionków i Świerklaniec, a w północnej części zlewni tereny zurbanizowane przypadają na Ożarowice.

Lasy i zadrzewienia w zlewni Brynicy zajmują 144 km2, co stanowi udział rzędu 29%. Ten typ użytkowania dominuje w północnej części tych terenów, zajmując prawostronną część górnej zlewni po zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra|Kozłowa Góra]]. Zwarte kompleksy leśne występują również na wschód od tego zbiornika i na zachód od Radzionkowa. W południowej części zlewni są tą niewielkie płaty lasów i zadrzewień stanowiące m.in. część leśnego pasa ochronnego [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]]. Zalesione grunty obejmują tu część zlewni Potoku Leśnego dopływu [[Rawa|Rawy]]. Pozostałe mają charakter parkowych zadrzewień np. w obrębie [[Park Śląski|Parku Śląskiego]] (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku) im. gen. [[Jerzy Ziętek|Jerzego Ziętka]] w Chorzowie.

Ważne miejsce w użytkowaniu zlewni Brynicy odgrywają wody stojące w postaci sztucznych zbiorników wodnych, które łącznie zajmują 9 km2 powierzchni (udział w zlewni na poziomie 1,8%). Największym sztucznym jeziorem jest zaporowy zbiornik Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> utworzony na Brynicy w jej środkowym biegu. Do większych na terenie zlewni zalicza się również zbiornik [[Zbiornik Nakło-Chechło|Nakło-Chechło]]<ref>[[Zbiornik Nakło-Chechło|R. Machowski, M. Rzętała, M. Solarski: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8]].</ref> oraz mniejsze zbiorniki tworzące większe kompleksy, jak np. zbiorniki [[Zbiorniki Rogoźnik|Rogoźnik]]<ref>[[Zbiorniki Rogoźnik|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, zbiorniki [[Zbiorniki Żabie Doły|Żabie Doły]]<ref>[[Zbiorniki Żabie Doły|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, [[Dolina Trzech Stawów]] w Katowicach czy sztuczne jeziora na pograniczu Katowic i Sosnowca zlokalizowane pomiędzy Rawa i Brynicą.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Brynica w swoim źródłowym odcinku płynie w kierunku południowo-zachodnim podmokłą, płaską doliną, która została zmeliorowana. Uchodzi do niej kilka niewielkich, lewobrzeżnych rowów drenarskich. Uwarunkowania środowiskowe sprawiają, że dział wodny na tym obszarze pomiędzy Brynicą i [[Mała Panew|Małą Panwią]], płynącą na północy, ma niepewny charakter. Z uwagi na połączenia rowami melioracyjnymi Brynicy i Małej Panwi w dziale wodnym funkcjonują tzw. bramy w dziale wodnym.

Pierwszym większym dopływem Brynicy jest lewobrzeżna Trzonia, uchodząca do rzeki w około 40 km jej biegu. Niespełna kilometr dalej Brynicę zasila niewielki lewobrzeżny potok Czeczówka, która odwadnia tereny położone na północ od lotniska w [[Pyrzowice|Pyrzowicach]]. Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek na równoleżnikowy i na odcinku kolejnych około 3 km płynie na zachód, gdzie przyjmuje wody bezimiennego dopływu, który odwadnia zalesione tereny [[Bibiela|Bibieli]]. W tym miejscu Brynica przyjmuje generalnie kierunek południkowy aż do ujścia do zbiornika Kozłowa Góra. Na tym odcinku wpada do niej kilka niewielkich rowów melioracyjnych a z większych zasila ją lewobrzeżny Potok Ożarowicki. Na odcinku około 2 km przed ujściem do zbiornika Brynica wpływa na teren szerokiej, płaskiej doliny, gdzie zaczyna silnie meandrować.

Po opuszczeniu zbiornika, poniżej zapory, która została zlokalizowana w 28 km biegu rzeki (fot. 1), koryto Brynicy na całej długości aż do ujścia do Czarnej Przemszy zostało całkowicie uregulowane. Na wielu odcinkach dodatkowo zostało obwałowane i wybetonowane. Regulacja rzeki i jej dopływów na tym odcinku została przeprowadzona w celu ograniczenia ucieczek wody z koryt do wyrobisk górniczych kopalni rud cynku i ołowiu oraz węgla kamiennego. W tych rejonach wody rzeczne utraciły więź hydrauliczną z podłożem i mają tranzytowy charakter<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 73.</ref>. Poniżej zbiornika Brynica na odcinku nieco ponad 3 km nadal utrzymuje południowy kierunek. Uchodzą do niej lewobrzeżne rowy drenarskie odwadniające podmokłe łąki położone na terenie Wymysłowa oraz prawobrzeżne: Rów Świerklaniecki i Rów z Radzionkowa. Przy zachodniej granicy Bobrownik Brynica przecina wapienne wzgórza, płynąc łukiem, wąską przełomową doliną<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref>. Tuż poniżej do rzeki uchodzi prawobrzeżna Szarlejka, jeden z jej większych dopływów (fot. 2, fot. 3). Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek płynięcia na wschodni i południowo-wschodni aż do północnej granicy Czeladzi. Na wspomnianym odcinku o długości około 8,5 km do Brynicy z większych uchodzą lewobrzeżne [[Jaworznik]] i [[Wielonka]] oraz prawobrzeżny Rów z [[Dąbrówka|Dąbrówki]]. W rejonie ujścia Jaworznika do Brynicy powstała rozległa strefa osiadań górniczych (fot. 4, fot. 5). Na odcinku kilkuset metrów dno koryta rzeki znajduje się wyżej niż sąsiadujące tereny. Z uwagi na zaistniałe zmiany, usypane zostały wysokie obwałowania w celu ochrony przyległych terenów przed zatopieniem wodami Brynicy i powstaniem rozległych zalewisk. Po osiągnięciu Czeladzi rzeka diametralnie zmienia swój kierunek na południowy, który utrzymuje przez następne około 2,5 km. Na tym odcinku uchodzi do niej prawobrzeżny Rów Michałkowicki. Tu Brynica ponownie skręca na wschód, by po nieco ponad kilometrze po raz kolejny zmienić kierunek na południowy (fot. 6). Brynica opuszcza Czeladź po przepłynięciu około 2,5 km. Na granicy Sosnowca i Katowic przepływa południkowo około 1,5 km, następnie kolejne 1,5 km pokonuje w kierunku wschodnim i wpływa do Sosnowca. Przepływając przez około 1,8 km przez Sosnowiec przyjmuje kierunek południowo-wschodni (fot. 7). Następnie Brynica ponownie stanowi granicę pomiędzy Sosnowcem a Katowicami i do ujścia do Czarnej Przemszy utrzymuje ten sam kierunek płynięcia. Około 850 m przed ujściem do Czarnej Przemszy do Brynicy uchodzi prawobrzeżna Rawa – jej najdłuższy dopływ.

Cechą charakterystyczną powierzchniowej sieci wodnej w zlewni Brynicy – ze względu na liczbę oraz zajmowaną powierzchnię – jest występowanie antropogenicznych zbiorników wodnych. Pod względem genezy wydziela się tu:

* zbiorniki zaporowe powstałe na skutek przegrodzenia zaporą dolin rzecznych z największym w granicach zlewni zbiornikiem Kozłowa Góra (fot. KG),
* zbiorniki wyrobiskowe zlokalizowane w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców skalnych, głównie piasków czwartorzędowych, takie jak: Nakło-Chechło, Rogoźnik I, II i III, [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Morawa, Hubertus oraz Stawiki]],
* zbiorniki w nieckach z osiadania i zapadliskach, np. Brandka, Żabie Doły,
* inne sztuczne zbiorniki wodne, np. osadniki wód dołowych, przy oczyszczalniach ścieków, baseny, przeciwpożarowe.
<gallery widths="400" perrow="3" heights="400">
Plik:Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Zlewnię Brynicy można podzielić na dwie odmienne części, które jednocześnie porównywalne są pod względem powierzchni. Zlewnia quasi-naturalna (zbliżona do naturalnej, tylko w niewielkim stopniu zmieniona przez działalność człowieka – głównie rolnictwo) obejmuje górną część tych terenów po zbiornik w Kozłowej Górze. Natomiast zlewnia Brynicy położona poniżej zbiornika została mocno przeobrażona, głównie poprzez rozwój [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]], górnictwa i [[Urbanizacja|urbanizację]]. Z tych też powodów stosunki wodne w górniej części zlewni kształtowane są zasadniczo przez uwarunkowania naturalne, a w dolnej są zmienione przez silną antropopresję<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-62.</ref>.

Do najważniejszych form działalności człowieka, które powodują zmiany wielkości odpływu, a tym samym biorą udział w kształtowaniu stanów wody i przepływów, należą: ujęcia wód Brynicy i jej dopływów, ujęcie wód ze zbiornika Kozłowa Góra, zrzuty wód dołowych z kopalni, przerzucanie wód spoza zlewni oraz ucieczki wód Brynicy i jej dopływów w górotwór<ref>S. Czaja: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 69.</ref>. Wymienione czynniki na przestrzeni lat zmieniały swoją intensywność oddziaływania na stosunki wodne. Dotyczy to np. funkcjonowania ujęcia wody ze zbiornika Kozłowa Góra. W skrajnych sytuacjach pobór wody był na tyle duży, że decydowano się na całkowite zatrzymanie upustu wód do koryta Brynicy poniżej zapory zbiornika<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref>. W takich przypadkach o wielkości stanów wody i przepływach na dolnym odcinku rzeki decydowała wielkość zasilania poprzez dopływy, które uchodziły do Brynicy. Potwierdzają to także dane dotyczące wielkości średnich rocznych przepływów mierzone na poszczególnych posterunkach wodowskazowych rozmieszczonych wzdłuż biegu rzeki (tabela 1). W zlewni quasi-naturalnej średni przepływ wody na posterunku wodowskazowym Brynica w wieloleciu 1961-2019 wynosił 0,52 m3/s, by w tym samym czasie poniżej zapory osiągać wielkość 0,72 m3/s. Znacznie wyższe wartości przepływu cechują dopiero dolny bieg rzeki, zwłaszcza na odcinku ujściowym Brynicy do Czarnej Przemszy (5,15 m3/s).
{| class="wikitable"
|+Tabela 1. Średnie roczne przepływy Brynicy i średnie roczne stany wody oraz zakresy wahań stanów wody Brynicy w wybranych latach hydrologicznych<ref>https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/</ref>
! rowspan="3" |Posterunek wodowskazowy
! rowspan="2" |Km biegu rzeki
! rowspan="2" |Powierzchnia
zlewni
! colspan="4" |Przepływy
! colspan="3" rowspan="2" |Średnie stany wody (H śr.)
i zakresy wahań stanów wody (DH)
|-
! rowspan="2" |lata
hydrologiczne
!min.
NNQ
!średni
SSQ
!maks.
WWQ
|-
![km]
![km2]
! colspan="3" |[m3/s]
![lata]
!H śr. [cm]
!△H [cm]
|-
| rowspan="2" |Brynica
| rowspan="2" |35,5
| rowspan="2" |98,2
| rowspan="2" |1961-2019
| rowspan="2" |0,01
| rowspan="2" |0,52
| rowspan="2" |17,9
|1961-1985
|102,6
|168
|-
|1987-2019
|138,8
|214
|-
|Namiarki
|22,6
|217,0
|1961-2019
|0,04
|0,72
|20,7
|1962-2019
|173,7
|241
|-
| rowspan="2" |Czeladź
| rowspan="2" |7,8
| rowspan="2" |364,0
|1961-1989
|0,17
|1,78
|16,4
|1962-1989
|186,3
|141
|-
|1991-2014
|0,70
|2,55
|29,4
|1991-2014
|194,3
|133
|-
|Sosnowiec
|2,4
|390,0
|1961-1989
|0,80
|2,68
|17,6
|1961-1986
|157,7
|90
|-
|Szabelnia
|0,1
|483,0
|1961-2019
|1,12
|5,15
|65,5
|1961-2019
|40,3
|156
|}
O intensywności oddziaływania antropopresji na wielkość przepływu świadczy także tendencja zmian wielkości odpływu w czasie. tego typu analizy przeprowadzono w profilach Kozłowa Góra oraz Sosnowiec dla wielolecia 1947-1980. W zlewni naturalnej, którą zamyka profil Kozłowa Góra, średnie roczne przepływy nie wykazywały większych zmian i osiągały podobne wartości w całym rozpatrywanym wieloleciu. Natomiast w zlewni przeobrażonej zamkniętej profilem w Sosnowcu wydzielono trzy okresy zmian tego parametru. W latach 1947-1956 średni roczny przepływ wynosił 1,46 m3/s, w okresie 1957-1972 wzrósł do 2,18 m3/s, a w latach 1973-1980 był ponad dwukrotnie większy niż na początku badanego okresu i osiągnął 3,04 m3/s<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 85-86.</ref>.

=== Stan jakościowy wody ===
Stan jakościowy wód powierzchniowych w poszczególnych częściach zlewni Brynicy jest wyraźnie zróżnicowany. Wody umownie dobrej jakości występują zarówno w źródłowym biegu Brynicy, jak również jej dopływach, które uchodzą do niej na tym odcinku<ref>[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3]].</ref>. Rzeki odwadniające górną część zlewni będącą głównie pod wpływem antropopresji rolniczej okresowo prowadzą wody wskazujące jedynie na ich eutrofizację, zwłaszcza w odniesieniu do zawartości azotanów<ref>A. Jaguś, M. Rzętała: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367. </ref>.

Podobnie jak w przypadku zmienności stanów wody i przepływów, negatywne skutki antropopresji miejsko-przemysłowej w zakresie kształtowania jakość wód powierzchniowych szczególnie dobrze widoczne są w dolnej części zlewni, poniżej zbiornika w Kozłowej Górze. Na tym odcinku do Brynicy uchodzi kilka jej większych dopływów, które są odbiornikiem ścieków miejsko-przemysłowych pochodzących m.in. z Piekar Śląskich, Radzionkowa, Bytomia i Czeladzi. Jednak największą rolę w tym zakresie przypisuje się Rawie, w której obecne są praktycznie wszystkie rodzaje zanieczyszczeń. Potwierdzeniem tych rozważań są zestawione w tabeli 2 wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy.

Bardzo dobrym wskaźnikiem w tym zakresie jest przewodność elektrolityczna właściwa. W profilu zamykającym zlewnię quasi-naturalną sezonowa zmienność jest stosunkowo niewielka, a notowane wartości generalnie odpowiadają zakresowi, który cechuje naturalne śródlądowe wody powierzchniowe w kraju<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Natomiast na odcinku przyujściowym parametr ten jest kilkukrotnie wyższy i odznacza się wyraźną dynamiką zmian. Wyraźny zakres czasowej zmienności charakterystyczny jest dla wód będących pod silnym wpływem antropopresji<ref>R. Machowski, R. Rzętała, D. Serwecińska: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.</ref>.

Zupełnie odmienna sytuacja dotyczy koncentracji tzw. metali ciężkich, np. cynk, ołów, kadm. W wodach Brynicy zarówno ołów i jego związki a także kadm i jego związki są obecne w mniejszych ilościach w dolnym biegu rzeki, który poddany jest silnej antropopresji. Natomiast zdecydowanie wyższe stężenia mierzone są w zlewni quasi-naturalnej. W tym przypadku podwyższone stężenia tych pierwiastków w wodach powierzchniowych są skutkiem współdziałania czynników naturalnych oraz działalności człowieka. Brynica na tym odcinku zbiera wody pochodzące z odwadniania cynkowo-ołowiowych obszarów rudonośnych [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]]. Ponadto tereny te są w zasięgu zanieczyszczeń emitowanych przez hutę rud cynku i ołowiu zlokalizowaną w [[Miasteczko Śląskie|Miasteczku Śląskim]]<ref>M.A. Rzętała: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 97.</ref>.
{| class="wikitable"
|+Tabela 2. Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy w 2024 roku<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
! rowspan="2" |Parametr
! rowspan="2" |Jednostka
! colspan="3" |Brynica – powyżej zbiornika Kozłowa Góra
! colspan="3" |Brynica – ujście do Czarnej Przemszy
|-
!minimum
!średnia
!maksimum
!minimum
!średnia
!maksimum
|-
|Odczyn
|pH
|7,4
|7,8
|8,1
|7,6
|7,7
|7,8
|-
|Przewodność
|µS/cm
|385
|466
|528
|1150
|2113
|3670
|-
|Temperatura
|oC
|0,1
|10,3
|18,2
|6,7
|13,0
|19,9
|-
|Tlen rozpuszczony
|mg/l
|4,5
|6,7
|8,8
|4,2
|7,5
|9,2
|-
|Twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|158,0
|239,5
|328,8
|390,4
|614,1
|834,6
|-
|Kadm
|µg/l
|0,000
|0,065
|0,302
|0,028
|0,049
|0,139
|-
|Ołów
|µg/l
|0,00
|0,60
|2,35
|0,00
|0,17
|0,84
|-
|Benzo(a)piren
|µg/l
|0,000189
|0,001656
|0,005349
|0,000914
|0,029712
|0,275081
|}
Uwzględniając wyniki badań stanu jakościowego wody w Brynicy u ujścia do Czarnej Przemszy wykonane przez Regionalny Wydział Monitoringu Środowiska w Katowicach w latach 2019-2024 oraz wyniki przeprowadzonej na ich podstawie klasyfikacji i oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych w oparciu o „Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 25 czerwca 2021 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego oraz sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych, a także środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych”<ref>https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20210001475</ref> należy stwierdzić, że w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od źródeł do zbiornika Kozłowa Góra”, mamy do czynienia ze złym stanem ekologicznym wód, stanem chemicznym poniżej dobrego oraz panującym złym stanem wód jako oceną ogólną, a w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od zbiornika Kozłowa Góra do ujścia”, występuje słaby potencjał ekologiczny wód, przy braku klasyfikacji ich stanu chemicznego oraz panuje zły stan wód jako ocena ogólna<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/568</ref>. Należy również dodać, że poszczególne grupy badanych parametrów w wydzielonych jednolitych częściach wód powierzchniowych zmieniają się w dosyć szerokim zakresie. Występują przypadki badanych wskaźników notowanych w I klasie, ale także takie, które mieszczą się w znacznie niższych przedziałach.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Brynicy pod względem hydrogeologicznym znajduje się w zasięgu regionu śląsko-krakowskiego (XII)<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.</ref>. Wody podziemne tworzą tu trzy piętra wodonośne. Poczynając od powierzchni terenu są to piętra: czwartorzędowe, triasowe i karbońskie.

Pierwszy poziom wodonośny o porowym charakterze tworzą wody znajdujące się w piaszczystych utworach czwartorzędowych. Głębokość zalegania zawodnionej warstwy zmienia się w zakresie od 2,7 do 12 m, a jej miąższość przekracza 30 m. Największy zasięg obejmuje tereny dolin rzecznych, w tym dolinę Brynicy. Poziom zwierciadła wód podziemnych ma generalnie swobodny charakter, choć miejscami jest lekko napięty. Pod względem chemicznym są to wody odbiegające od naturalnych typu chlorkowo-siarczanowo-wapniowo-sodowe<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Poniżej zidentyfikowano triasowe piętro wodonośne w obrębie, którego wydzielono dwa poziomy. W skałach pochodzących z triasu środkowego, wykształconych w postaci wapieni i dolomitów uformował się szczelinowy poziom wodonośny. Ma on głównie charakter swobodny, a tylko lokalnie jest napięty. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zmienia się od 10 do 90 m, a jej miąższość wynosi od 10 do 200 m. Kolejny poziom wodonośny obejmuje skały triasu dolnego wykształcone jako piaski, żwiry i piaskowce. Z uwagi na to są to wody porowo-szczelinowe o napiętym zwierciadle a tylko lokalnie poziom ma swobodny charakter. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zawiera się w przedziale 15,5-131 m, a miąższość wynosi 1-27,5 m. Uwzględniając klasyfikację hydrochemiczną wydzielono tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowego oraz wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego.

Najstarsze piętro wodonośne wydzielono w piaskowcach karbonu górnego, które tworzą szczelinowo-porowy wodonosiec. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu wynosi od 100 do 150 m a jej miąższość zmienia się w zakresie 5-66 m. Zalegają tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Wody podziemne w zlewni Brynicy zasadniczo zasilane są poprzez infiltrację wód opadowych i roztopowych. Odbywa się to w miejscach wychodni skał budujących poszczególne formacje wodonośne lub poprzez przepuszczalne warstwy nadkładu. Miejscami kontakt hydrauliczny ułatwiają uskoki obecne w górotworze. W sensie hydrogeologicznym obszar zlewni Brynicy można podzielić na kilka odmiennych części. Drenaż wód podziemnych w północnej części zlewni ma naturalny charakter i odbywa się zasadniczo za pośrednictwem sieci rzecznej. Funkcjonują tu także duże ujęcia czerpiące wodę z leżących na znacznej głębokości utworów węglanowych wapienia muszlowego, które zasilane są na wychodniach poza terenem zlewni. Środkowa i południowa część zlewni znajdują się pod silnym wpływem antropopresji górniczej w postaci drenażu górotworu. Zwłaszcza w rejonie Bytomia jest on drenowany przez kopalnie, dawniej cynku i ołowiu, a obecnie węgla kamiennego, którego eksploatacja wymaga odwadniania triasowego nadkładu. Z tego względu reżim hydrogeologiczny jest tam zaburzony, a zwierciadło wody obniżone w stosunku do naturalnego nawet o kilkadziesiąt metrów<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Pomimo przykładów negatywnego oddziaływania człowieka na wody podziemne, w zlewni Brynicy znajdują się częściowo Główne Zbiorniki Wód Podziemnych (GZWP): nr 454 – Olkusz-[[Zawiercie]], nr 327 – [[Lubliniec]]-[[Myszków]], nr 329 – Bytom oraz nr 330 – [[Gliwice]]<ref>[[Wody podziemne|J. Różkowski: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1]].</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Znaczenie wód w zlewni Brynicy na przestrzeni wieków ulegało istotnym zmianom. Samo słowo „brynica” oznacza rzekę rwącą, kapryśną, trudną do okiełznania. W taki sposób była też postrzegana przez pierwszych mieszkańców tych terenów. Obszar przez, który przepływa Brynica był pod wpływem różnych plemion i ludów stanowiąc strefę pogranicza. Począwszy od połowy XV wieku aż do 1921 roku tereny te stanowiły niejednokrotnie fragment zachodniej granicy Polski<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 5.</ref>. Doliny rzeczne oraz obszary podmokłe, od zawsze posiadały znaczenie militarno-obronne stanowiąc trudne do pokonania przeszkody terenowe. Chyba najbardziej jaskrawym przejawem znaczenia polityczno-administracyjnego doliny Brynicy było wybudowanie zbiornika Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> wraz z wieloma obiektami fortyfikacyjnymi (fot. 8), w ramach linii umocnień [[Obszar Warowny "Śląsk"|Obszaru Warownego „Śląsk”]]<ref>M. Rzętała: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.</ref>.

W przeszłości w dolinie Brynicy oraz jej większych dopływów licznie budowano młyny i tartaki. Do napędzania maszyn wykorzystywano koła wodne poruszane siłą spadku płynącej wody, które powszechne były na tych terenach jeszcze w XIX wieku<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 44.</ref>. Intensywny rozwój przemysłu oraz górnictwa w późniejszym czasie przyczyniły się do szeregu zmian ilościowo-jakościowych w stosunkach wodnych tych terenów. Wymusiło to konieczność zaprzestania takiego wykorzystania wód w zlewni Brynicy.

Rzeki, zbiorniki wodne, źródła oraz zasoby podziemne w zlewni Brynicy stanowiły oraz nadal stanowią ważne źródło zaopatrzenia w wodę przemysłu, rolnictwa oraz ludności. Wody podziemne powszechnie pozyskiwane są zwłaszcza na terenie górnej części zlewni poprzez indywidualne, gospodarskie ujęcia studzienne<ref>Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003, s. 62.</ref>. W 1954 roku wybudowana została stacja wodociągowa Bibiela, która funkcjonuje w ramach Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów w Katowicach. Stacja bazuje na wodach czerpanych z utworów triasowych w obrębie głównego zbiornika wód podziemnych „Lubliniec-Myszków”. Woda ze stacji Bibiela rozprowadzana jest systemem rurociągów m.in. do: [[Kalety|Kalet]], Miasteczka Śląskiego, Świerklańca, Bytomia, Piekar Śląskich, Chorzowa i Świętochłowic<ref>https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela</ref>. Znane są również przykłady wykorzystania wód źródlanych do zaopatrywania ludności. Na południowym zboczu doliny Jaworznika, w sąsiedztwie zbiornika Rogoźnik II, funkcjonuje źródło, którego wody ze względu na korzystne właściwości fizykochemiczne czerpane są w celach konsumpcyjnych głównie przez lokalną społeczność<ref>A. Jaguś: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 81.</ref>.

Wody w zlewni Brynicy odgrywają również istotne znaczenie rekreacyjne. Jako przykłady takiego wykorzystania najczęściej podaje się funkcjonujące na tych terenach antropogeniczne zbiorniki wodne, począwszy od tych największych, jak Kozłowa Góra, Nakło-Chechło, Rogoźnik (fot. 9), zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. 10), po te znacznie mniejsze rozmieszczone właściwie na całej powierzchni zlewni (fot. 11, fot. 12). Do tego typu przejawów wykorzystania samej Brynicy zaliczyć należy przede wszystkim rekreacyjny połów ryb, który możliwy jest na górnym odcinku rzeki. Dogodne warunki do amatorskiego wędkarstwa panują w strefie ujściowej do zbiornika Kozłowa Góra, gdzie licznie gromadzą się ryby. Dlatego też w celu ich ochrony ustalono tu strefę ochronną, która całkowicie wyłącza z amatorskiego połowu ryb ten odcinek rzeki<ref>https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9</ref>. Poza tym wędkarzy często spotkać można w strefie ujścia Jaworznika do Brynicy. Na tym odcinku, w związku z wspomnianymi osiadaniami górniczymi, nurt rzeki wyraźnie zwalnia, woda staje się głębsza a ryby znajdują tu dogodne warunki dla życia.

Wody w zlewni Brynicy posiadają także znaczenie przyrodnicze oraz krajobrazowe<ref>P. Cempulik, J. Góra, K. Holeksa: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.</ref>. W celu ochrony cenniejszych obszarów w 1997 roku na mocy Uchwały Nr 280/97 Rady Miejskiej w Siemianowicach Śląskich utworzony został obszar chronionego krajobrazu „Przełajka”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331</ref>. Pierwotnie obszar ten obejmował wyłącznie teren zlokalizowany w gminie Siemianowice Śląskie. W 2025 roku ochronę poszerzono o część doliny w gminach [[Będzin]], Czeladź i Wojkowice, która aktualnie wynosi 79,70 ha. Są to tereny o przeważającym krajobrazie rolniczym z mozaikowatym układem siedlisk łąkowych, polnych, zaroślowych, wodnych i wodno-błotnych, wśród których dominują siedliska łąkowe (reprezentowane głównie przez zbiorowiska łąk świeżych – obecnie w większości nieużytkowanych, występowanie łąk wilgotnych ogranicza się do niewielkich płatów na krawędzi doliny)<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. W granicach omawianego obszaru zachowały się pozostałości dawnych starorzeczy Brynicy, porośniętych przez zbiorowiska szuwarowe, a w południowej jego części znajduje się wykorzystywany wędkarsko sztuczny zbiornik wodny Przetok. Całość kompleksu podlegającego ochronie stanowi ostoję flory oraz fauny i jest częścią lokalnego korytarza ekologicznego, obejmującego rzekę Brynicę i przylegające do niej tereny rolne i zadrzewione (obszar pełni również funkcje turystyczno-rekreacyjne – przebiega przez niego szlak turystyczny „Szlak Husarii Polskiej)”<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. Innym przykładem znaczenia przyrodniczego i krajobrazowego Brynicy jest użytek ekologiczny „Brynicka terasa”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63</ref>, z występującymi tam licznymi gatunkami interesujących roślin i zwierząt<ref>A. Balon: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 9.</ref>.<gallery widths="400" heights="400" perrow="3">
Plik:Fot. 8. Tablica informacyjna w Wymysłowie na temat zalewów obronnych na Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 8. Tablica informacyjna w Wymysłowie na temat zalewów obronnych na Brynicy (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 9. Nad zbiornikiem Rogoźnik I (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 9. Nad zbiornikiem Rogoźnik I (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 10. Zbiornik Kajakowy w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 10. Zbiornik Kajakowy w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 11. Staw Przetok w Czeladzi (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 11. Staw Przetok w Czeladzi (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 12. Zbiornik w Dolinie Górnika w Chorzowie (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 12. Zbiornik w Dolinie Górnika w Chorzowie (fot. M. Rzętała).
</gallery>

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.
# Balon A.: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 8-9.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Cempulik P., Góra J., Holeksa K.: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.
# Czaja S.: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 65-77.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-94.
# Jaguś A.: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 77-85.
# Jaguś A., Rzętała M.: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367.
# Jastrząb M.., Mrozowski M.: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997.
# Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003.
# Machowski R., Rzętała M., Serwecińska D.: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.
# Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.
# Rzętała M.: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.
# Rzętała M.A.: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003.

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331

https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Wody podziemne|Różkowski J.: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1.]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra|Machowski R., Rzętała M.: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło|Machowski R., Rzętała M., Solarski M.: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8.]]

[[Zbiorniki Rogoźnik|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zbiorniki Żabie Doły|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9

https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło]]

[[Zbiorniki Rogoźnik]]

[[Zlewnia Przemszy]]

[[Zlewnia Rawy]]

[[Źródła województwa śląskiego]]

Zlewnia Brynicy

2026-04-08T07:20:36Z

Praktykant: /* Układ sieci rzecznej */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Brynica.jpg|mały|524x524px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Brynicy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 6 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
Rzeka [[Brynica]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]], do której uchodzi w 27,4 km biegu. Całkowita długość Brynicy wynosi 54,9 km, a jej zlewnia osiąga powierzchnię 496,9 km2. Swój początek bierze ze źródeł zlokalizowanych na wysokości 340 m n.p.m. u podstawy wzniesień zbudowanych ze skał wieku triasowego<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref> w rejonie wsi Mysłów w gminie [[Koziegłowy]] ([[powiat myszkowski]]). W swoim środkowym i dolnym biegu przepływa przez kilka większych miast, przy czym zazwyczaj ma charakter rzeki granicznej, której doliną wytyczono granice administracyjne pomiędzy [[Piekary Śląskie|Piekarami Śląskimi]] i [[Bobrowniki|Bobrownikami]] wraz z [[Wojkowice|Wojkowicami]], [[Siemianowice Śląskie|Siemianowicami Śląskimi]] i [[Czeladź|Czeladzią]] czy najbardziej znane pogranicze [[Katowice|Katowic]] z [[Sosnowiec|Sosnowcem]].

W zlewni Brynicy udział poszczególnych form użytkowania terenu jest na porównywalnym poziomie, przy czym cechuje go regionalne zróżnicowanie (rys. 1). Największy udział rzędu nieco ponad 37% (185,4 km2) stanowią obszary wykorzystywane w celach rolniczych. Grunty rolne dominują w środkowo-wschodniej części zlewni, pomiędzy Czeladzią na południu i [[Ożarowice|Ożarowicami]] na północy. Tereny rolne rozpościerają się również w zachodniej części zlewni, pomiędzy [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Świerklaniec|Świerklańcem]].

Źródłowa części zlewni także zagospodarowana jest przez rolnictwo. Tereny zurbanizowane, które w zlewni zajmują 158,5 km2 (32%) zasadniczo dominują w południowej części zlewni, gdzie znajdują się największe miasta [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]]: Katowice, Sosnowiec, [[Chorzów]], [[Bytom]], Siemianowice Śląskie, [[Świętochłowice]], Czeladź. W zachodniej części tych terenów zlokalizowane są Radzionków i Świerklaniec, a w północnej części zlewni tereny zurbanizowane przypadają na Ożarowice.

Lasy i zadrzewienia w zlewni Brynicy zajmują 144 km2, co stanowi udział rzędu 29%. Ten typ użytkowania dominuje w północnej części tych terenów, zajmując prawostronną część górnej zlewni po zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra|Kozłowa Góra]]. Zwarte kompleksy leśne występują również na wschód od tego zbiornika i na zachód od Radzionkowa. W południowej części zlewni są tą niewielkie płaty lasów i zadrzewień stanowiące m.in. część leśnego pasa ochronnego [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]]. Zalesione grunty obejmują tu część zlewni Potoku Leśnego dopływu [[Rawa|Rawy]]. Pozostałe mają charakter parkowych zadrzewień np. w obrębie [[Park Śląski|Parku Śląskiego]] (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku) im. gen. [[Jerzy Ziętek|Jerzego Ziętka]] w Chorzowie.

Ważne miejsce w użytkowaniu zlewni Brynicy odgrywają wody stojące w postaci sztucznych zbiorników wodnych, które łącznie zajmują 9 km2 powierzchni (udział w zlewni na poziomie 1,8%). Największym sztucznym jeziorem jest zaporowy zbiornik Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> utworzony na Brynicy w jej środkowym biegu. Do większych na terenie zlewni zalicza się również zbiornik [[Zbiornik Nakło-Chechło|Nakło-Chechło]]<ref>[[Zbiornik Nakło-Chechło|R. Machowski, M. Rzętała, M. Solarski: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8]].</ref> oraz mniejsze zbiorniki tworzące większe kompleksy, jak np. zbiorniki [[Zbiorniki Rogoźnik|Rogoźnik]]<ref>[[Zbiorniki Rogoźnik|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, zbiorniki [[Zbiorniki Żabie Doły|Żabie Doły]]<ref>[[Zbiorniki Żabie Doły|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, [[Dolina Trzech Stawów]] w Katowicach czy sztuczne jeziora na pograniczu Katowic i Sosnowca zlokalizowane pomiędzy Rawa i Brynicą.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Brynica w swoim źródłowym odcinku płynie w kierunku południowo-zachodnim podmokłą, płaską doliną, która została zmeliorowana. Uchodzi do niej kilka niewielkich, lewobrzeżnych rowów drenarskich. Uwarunkowania środowiskowe sprawiają, że dział wodny na tym obszarze pomiędzy Brynicą i [[Mała Panew|Małą Panwią]], płynącą na północy, ma niepewny charakter. Z uwagi na połączenia rowami melioracyjnymi Brynicy i Małej Panwi w dziale wodnym funkcjonują tzw. bramy w dziale wodnym.

Pierwszym większym dopływem Brynicy jest lewobrzeżna Trzonia, uchodząca do rzeki w około 40 km jej biegu. Niespełna kilometr dalej Brynicę zasila niewielki lewobrzeżny potok Czeczówka, która odwadnia tereny położone na północ od lotniska w [[Pyrzowice|Pyrzowicach]]. Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek na równoleżnikowy i na odcinku kolejnych około 3 km płynie na zachód, gdzie przyjmuje wody bezimiennego dopływu, który odwadnia zalesione tereny [[Bibiela|Bibieli]]. W tym miejscu Brynica przyjmuje generalnie kierunek południkowy aż do ujścia do zbiornika Kozłowa Góra. Na tym odcinku wpada do niej kilka niewielkich rowów melioracyjnych a z większych zasila ją lewobrzeżny Potok Ożarowicki. Na odcinku około 2 km przed ujściem do zbiornika Brynica wpływa na teren szerokiej, płaskiej doliny, gdzie zaczyna silnie meandrować.

Po opuszczeniu zbiornika, poniżej zapory, która została zlokalizowana w 28 km biegu rzeki (fot. 1), koryto Brynicy na całej długości aż do ujścia do Czarnej Przemszy zostało całkowicie uregulowane. Na wielu odcinkach dodatkowo zostało obwałowane i wybetonowane. Regulacja rzeki i jej dopływów na tym odcinku została przeprowadzona w celu ograniczenia ucieczek wody z koryt do wyrobisk górniczych kopalni rud cynku i ołowiu oraz węgla kamiennego. W tych rejonach wody rzeczne utraciły więź hydrauliczną z podłożem i mają tranzytowy charakter<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 73.</ref>. Poniżej zbiornika Brynica na odcinku nieco ponad 3 km nadal utrzymuje południowy kierunek. Uchodzą do niej lewobrzeżne rowy drenarskie odwadniające podmokłe łąki położone na terenie Wymysłowa oraz prawobrzeżne: Rów Świerklaniecki i Rów z Radzionkowa. Przy zachodniej granicy Bobrownik Brynica przecina wapienne wzgórza, płynąc łukiem, wąską przełomową doliną<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref>. Tuż poniżej do rzeki uchodzi prawobrzeżna Szarlejka, jeden z jej większych dopływów (fot. 2, fot. 3). Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek płynięcia na wschodni i południowo-wschodni aż do północnej granicy Czeladzi. Na wspomnianym odcinku o długości około 8,5 km do Brynicy z większych uchodzą lewobrzeżne [[Jaworznik]] i [[Wielonka]] oraz prawobrzeżny Rów z [[Dąbrówka|Dąbrówki]]. W rejonie ujścia Jaworznika do Brynicy powstała rozległa strefa osiadań górniczych (fot. 4, fot. 5). Na odcinku kilkuset metrów dno koryta rzeki znajduje się wyżej niż sąsiadujące tereny. Z uwagi na zaistniałe zmiany, usypane zostały wysokie obwałowania w celu ochrony przyległych terenów przed zatopieniem wodami Brynicy i powstaniem rozległych zalewisk. Po osiągnięciu Czeladzi rzeka diametralnie zmienia swój kierunek na południowy, który utrzymuje przez następne około 2,5 km. Na tym odcinku uchodzi do niej prawobrzeżny Rów Michałkowicki. Tu Brynica ponownie skręca na wschód, by po nieco ponad kilometrze po raz kolejny zmienić kierunek na południowy (fot. 6). Brynica opuszcza Czeladź po przepłynięciu około 2,5 km. Na granicy Sosnowca i Katowic przepływa południkowo około 1,5 km, następnie kolejne 1,5 km pokonuje w kierunku wschodnim i wpływa do Sosnowca. Przepływając przez około 1,8 km przez Sosnowiec przyjmuje kierunek południowo-wschodni (fot. 7). Następnie Brynica ponownie stanowi granicę pomiędzy Sosnowcem a Katowicami i do ujścia do Czarnej Przemszy utrzymuje ten sam kierunek płynięcia. Około 850 m przed ujściem do Czarnej Przemszy do Brynicy uchodzi prawobrzeżna Rawa – jej najdłuższy dopływ.

Cechą charakterystyczną powierzchniowej sieci wodnej w zlewni Brynicy – ze względu na liczbę oraz zajmowaną powierzchnię – jest występowanie antropogenicznych zbiorników wodnych. Pod względem genezy wydziela się tu:

* zbiorniki zaporowe powstałe na skutek przegrodzenia zaporą dolin rzecznych z największym w granicach zlewni zbiornikiem Kozłowa Góra (fot. KG),
* zbiorniki wyrobiskowe zlokalizowane w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców skalnych, głównie piasków czwartorzędowych, takie jak: Nakło-Chechło, Rogoźnik I, II i III, [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Morawa, Hubertus oraz Stawiki]],
* zbiorniki w nieckach z osiadania i zapadliskach, np. Brandka, Żabie Doły,
* inne sztuczne zbiorniki wodne, np. osadniki wód dołowych, przy oczyszczalniach ścieków, baseny, przeciwpożarowe.
<gallery widths="400" perrow="3" heights="400">
Plik:Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Zlewnię Brynicy można podzielić na dwie odmienne części, które jednocześnie porównywalne są pod względem powierzchni. Zlewnia quasi-naturalna (zbliżona do naturalnej, tylko w niewielkim stopniu zmieniona przez działalność człowieka – głównie rolnictwo) obejmuje górną część tych terenów po zbiornik w Kozłowej Górze. Natomiast zlewnia Brynicy położona poniżej zbiornika została mocno przeobrażona, głównie poprzez rozwój [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]], górnictwa i [[Urbanizacja|urbanizację]]. Z tych też powodów stosunki wodne w górniej części zlewni kształtowane są zasadniczo przez uwarunkowania naturalne, a w dolnej są zmienione przez silną antropopresję<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-62.</ref>.

Do najważniejszych form działalności człowieka, które powodują zmiany wielkości odpływu, a tym samym biorą udział w kształtowaniu stanów wody i przepływów, należą: ujęcia wód Brynicy i jej dopływów, ujęcie wód ze zbiornika Kozłowa Góra, zrzuty wód dołowych z kopalni, przerzucanie wód spoza zlewni oraz ucieczki wód Brynicy i jej dopływów w górotwór<ref>S. Czaja: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 69.</ref>. Wymienione czynniki na przestrzeni lat zmieniały swoją intensywność oddziaływania na stosunki wodne. Dotyczy to np. funkcjonowania ujęcia wody ze zbiornika Kozłowa Góra. W skrajnych sytuacjach pobór wody był na tyle duży, że decydowano się na całkowite zatrzymanie upustu wód do koryta Brynicy poniżej zapory zbiornika<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref>. W takich przypadkach o wielkości stanów wody i przepływach na dolnym odcinku rzeki decydowała wielkość zasilania poprzez dopływy, które uchodziły do Brynicy. Potwierdzają to także dane dotyczące wielkości średnich rocznych przepływów mierzone na poszczególnych posterunkach wodowskazowych rozmieszczonych wzdłuż biegu rzeki (tabela 1). W zlewni quasi-naturalnej średni przepływ wody na posterunku wodowskazowym Brynica w wieloleciu 1961-2019 wynosił 0,52 m3/s, by w tym samym czasie poniżej zapory osiągać wielkość 0,72 m3/s. Znacznie wyższe wartości przepływu cechują dopiero dolny bieg rzeki, zwłaszcza na odcinku ujściowym Brynicy do Czarnej Przemszy (5,15 m3/s).
{| class="wikitable"
|+Tabela 1. Średnie roczne przepływy Brynicy i średnie roczne stany wody oraz zakresy wahań stanów wody Brynicy w wybranych latach hydrologicznych<ref>https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/</ref>
! rowspan="3" |Posterunek wodowskazowy
! rowspan="2" |Km biegu rzeki
! rowspan="2" |Powierzchnia
zlewni
! colspan="4" |Przepływy
! colspan="3" rowspan="2" |Średnie stany wody (H śr.)
i zakresy wahań stanów wody (DH)
|-
! rowspan="2" |lata
hydrologiczne
!min.
NNQ
!średni
SSQ
!maks.
WWQ
|-
![km]
![km2]
! colspan="3" |[m3/s]
![lata]
!H śr. [cm]
!△H [cm]
|-
| rowspan="2" |Brynica
| rowspan="2" |35,5
| rowspan="2" |98,2
| rowspan="2" |1961-2019
| rowspan="2" |0,01
| rowspan="2" |0,52
| rowspan="2" |17,9
|1961-1985
|102,6
|168
|-
|1987-2019
|138,8
|214
|-
|Namiarki
|22,6
|217,0
|1961-2019
|0,04
|0,72
|20,7
|1962-2019
|173,7
|241
|-
| rowspan="2" |Czeladź
| rowspan="2" |7,8
| rowspan="2" |364,0
|1961-1989
|0,17
|1,78
|16,4
|1962-1989
|186,3
|141
|-
|1991-2014
|0,70
|2,55
|29,4
|1991-2014
|194,3
|133
|-
|Sosnowiec
|2,4
|390,0
|1961-1989
|0,80
|2,68
|17,6
|1961-1986
|157,7
|90
|-
|Szabelnia
|0,1
|483,0
|1961-2019
|1,12
|5,15
|65,5
|1961-2019
|40,3
|156
|}
O intensywności oddziaływania antropopresji na wielkość przepływu świadczy także tendencja zmian wielkości odpływu w czasie. tego typu analizy przeprowadzono w profilach Kozłowa Góra oraz Sosnowiec dla wielolecia 1947-1980. W zlewni naturalnej, którą zamyka profil Kozłowa Góra, średnie roczne przepływy nie wykazywały większych zmian i osiągały podobne wartości w całym rozpatrywanym wieloleciu. Natomiast w zlewni przeobrażonej zamkniętej profilem w Sosnowcu wydzielono trzy okresy zmian tego parametru. W latach 1947-1956 średni roczny przepływ wynosił 1,46 m3/s, w okresie 1957-1972 wzrósł do 2,18 m3/s, a w latach 1973-1980 był ponad dwukrotnie większy niż na początku badanego okresu i osiągnął 3,04 m3/s<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 85-86.</ref>.

=== Stan jakościowy wody ===
Stan jakościowy wód powierzchniowych w poszczególnych częściach zlewni Brynicy jest wyraźnie zróżnicowany. Wody umownie dobrej jakości występują zarówno w źródłowym biegu Brynicy, jak również jej dopływach, które uchodzą do niej na tym odcinku<ref>[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3]].</ref>. Rzeki odwadniające górną część zlewni będącą głównie pod wpływem antropopresji rolniczej okresowo prowadzą wody wskazujące jedynie na ich eutrofizację, zwłaszcza w odniesieniu do zawartości azotanów<ref>A. Jaguś, M. Rzętała: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367. </ref>.

Podobnie jak w przypadku zmienności stanów wody i przepływów, negatywne skutki antropopresji miejsko-przemysłowej w zakresie kształtowania jakość wód powierzchniowych szczególnie dobrze widoczne są w dolnej części zlewni, poniżej zbiornika w Kozłowej Górze. Na tym odcinku do Brynicy uchodzi kilka jej większych dopływów, które są odbiornikiem ścieków miejsko-przemysłowych pochodzących m.in. z Piekar Śląskich, Radzionkowa, Bytomia i Czeladzi. Jednak największą rolę w tym zakresie przypisuje się Rawie, w której obecne są praktycznie wszystkie rodzaje zanieczyszczeń. Potwierdzeniem tych rozważań są zestawione w tabeli 2 wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy.

Bardzo dobrym wskaźnikiem w tym zakresie jest przewodność elektrolityczna właściwa. W profilu zamykającym zlewnię quasi-naturalną sezonowa zmienność jest stosunkowo niewielka, a notowane wartości generalnie odpowiadają zakresowi, który cechuje naturalne śródlądowe wody powierzchniowe w kraju<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Natomiast na odcinku przyujściowym parametr ten jest kilkukrotnie wyższy i odznacza się wyraźną dynamiką zmian. Wyraźny zakres czasowej zmienności charakterystyczny jest dla wód będących pod silnym wpływem antropopresji<ref>R. Machowski, R. Rzętała, D. Serwecińska: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.</ref>.

Zupełnie odmienna sytuacja dotyczy koncentracji tzw. metali ciężkich, np. cynk, ołów, kadm. W wodach Brynicy zarówno ołów i jego związki a także kadm i jego związki są obecne w mniejszych ilościach w dolnym biegu rzeki, który poddany jest silnej antropopresji. Natomiast zdecydowanie wyższe stężenia mierzone są w zlewni quasi-naturalnej. W tym przypadku podwyższone stężenia tych pierwiastków w wodach powierzchniowych są skutkiem współdziałania czynników naturalnych oraz działalności człowieka. Brynica na tym odcinku zbiera wody pochodzące z odwadniania cynkowo-ołowiowych obszarów rudonośnych [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]]. Ponadto tereny te są w zasięgu zanieczyszczeń emitowanych przez hutę rud cynku i ołowiu zlokalizowaną w [[Miasteczko Śląskie|Miasteczku Śląskim]]<ref>M.A. Rzętała: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 97.</ref>.
{| class="wikitable"
|+Tabela 2. Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy w 2024 roku<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
! rowspan="2" |Parametr
! rowspan="2" |Jednostka
! colspan="3" |Brynica – powyżej zbiornika Kozłowa Góra
! colspan="3" |Brynica – ujście do Czarnej Przemszy
|-
!minimum
!średnia
!maksimum
!minimum
!średnia
!maksimum
|-
|Odczyn
|pH
|7,4
|7,8
|8,1
|7,6
|7,7
|7,8
|-
|Przewodność
|µS/cm
|385
|466
|528
|1150
|2113
|3670
|-
|Temperatura
|oC
|0,1
|10,3
|18,2
|6,7
|13,0
|19,9
|-
|Tlen rozpuszczony
|mg/l
|4,5
|6,7
|8,8
|4,2
|7,5
|9,2
|-
|Twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|158,0
|239,5
|328,8
|390,4
|614,1
|834,6
|-
|Kadm
|µg/l
|0,000
|0,065
|0,302
|0,028
|0,049
|0,139
|-
|Ołów
|µg/l
|0,00
|0,60
|2,35
|0,00
|0,17
|0,84
|-
|Benzo(a)piren
|µg/l
|0,000189
|0,001656
|0,005349
|0,000914
|0,029712
|0,275081
|}
Uwzględniając wyniki badań stanu jakościowego wody w Brynicy u ujścia do Czarnej Przemszy wykonane przez Regionalny Wydział Monitoringu Środowiska w Katowicach w latach 2019-2024 oraz wyniki przeprowadzonej na ich podstawie klasyfikacji i oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych w oparciu o „Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 25 czerwca 2021 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego oraz sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych, a także środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych”<ref>https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20210001475</ref> należy stwierdzić, że w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od źródeł do zbiornika Kozłowa Góra”, mamy do czynienia ze złym stanem ekologicznym wód, stanem chemicznym poniżej dobrego oraz panującym złym stanem wód jako oceną ogólną, a w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od zbiornika Kozłowa Góra do ujścia”, występuje słaby potencjał ekologiczny wód, przy braku klasyfikacji ich stanu chemicznego oraz panuje zły stan wód jako ocena ogólna<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/568</ref>. Należy również dodać, że poszczególne grupy badanych parametrów w wydzielonych jednolitych częściach wód powierzchniowych zmieniają się w dosyć szerokim zakresie. Występują przypadki badanych wskaźników notowanych w I klasie, ale także takie, które mieszczą się w znacznie niższych przedziałach.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Brynicy pod względem hydrogeologicznym znajduje się w zasięgu regionu śląsko-krakowskiego (XII)<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.</ref>. Wody podziemne tworzą tu trzy piętra wodonośne. Poczynając od powierzchni terenu są to piętra: czwartorzędowe, triasowe i karbońskie.

Pierwszy poziom wodonośny o porowym charakterze tworzą wody znajdujące się w piaszczystych utworach czwartorzędowych. Głębokość zalegania zawodnionej warstwy zmienia się w zakresie od 2,7 do 12 m, a jej miąższość przekracza 30 m. Największy zasięg obejmuje tereny dolin rzecznych, w tym dolinę Brynicy. Poziom zwierciadła wód podziemnych ma generalnie swobodny charakter, choć miejscami jest lekko napięty. Pod względem chemicznym są to wody odbiegające od naturalnych typu chlorkowo-siarczanowo-wapniowo-sodowe<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Poniżej zidentyfikowano triasowe piętro wodonośne w obrębie, którego wydzielono dwa poziomy. W skałach pochodzących z triasu środkowego, wykształconych w postaci wapieni i dolomitów uformował się szczelinowy poziom wodonośny. Ma on głównie charakter swobodny, a tylko lokalnie jest napięty. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zmienia się od 10 do 90 m, a jej miąższość wynosi od 10 do 200 m. Kolejny poziom wodonośny obejmuje skały triasu dolnego wykształcone jako piaski, żwiry i piaskowce. Z uwagi na to są to wody porowo-szczelinowe o napiętym zwierciadle a tylko lokalnie poziom ma swobodny charakter. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zawiera się w przedziale 15,5-131 m, a miąższość wynosi 1-27,5 m. Uwzględniając klasyfikację hydrochemiczną wydzielono tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowego oraz wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego.

Najstarsze piętro wodonośne wydzielono w piaskowcach karbonu górnego, które tworzą szczelinowo-porowy wodonosiec. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu wynosi od 100 do 150 m a jej miąższość zmienia się w zakresie 5-66 m. Zalegają tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Wody podziemne w zlewni Brynicy zasadniczo zasilane są poprzez infiltrację wód opadowych i roztopowych. Odbywa się to w miejscach wychodni skał budujących poszczególne formacje wodonośne lub poprzez przepuszczalne warstwy nadkładu. Miejscami kontakt hydrauliczny ułatwiają uskoki obecne w górotworze. W sensie hydrogeologicznym obszar zlewni Brynicy można podzielić na kilka odmiennych części. Drenaż wód podziemnych w północnej części zlewni ma naturalny charakter i odbywa się zasadniczo za pośrednictwem sieci rzecznej. Funkcjonują tu także duże ujęcia czerpiące wodę z leżących na znacznej głębokości utworów węglanowych wapienia muszlowego, które zasilane są na wychodniach poza terenem zlewni. Środkowa i południowa część zlewni znajdują się pod silnym wpływem antropopresji górniczej w postaci drenażu górotworu. Zwłaszcza w rejonie Bytomia jest on drenowany przez kopalnie, dawniej cynku i ołowiu, a obecnie węgla kamiennego, którego eksploatacja wymaga odwadniania triasowego nadkładu. Z tego względu reżim hydrogeologiczny jest tam zaburzony, a zwierciadło wody obniżone w stosunku do naturalnego nawet o kilkadziesiąt metrów<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Pomimo przykładów negatywnego oddziaływania człowieka na wody podziemne, w zlewni Brynicy znajdują się częściowo Główne Zbiorniki Wód Podziemnych (GZWP): nr 454 – Olkusz-[[Zawiercie]], nr 327 – [[Lubliniec]]-[[Myszków]], nr 329 – Bytom oraz nr 330 – [[Gliwice]]<ref>[[Wody podziemne|J. Różkowski: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1]].</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Znaczenie wód w zlewni Brynicy na przestrzeni wieków ulegało istotnym zmianom. Samo słowo „brynica” oznacza rzekę rwącą, kapryśną, trudną do okiełznania. W taki sposób była też postrzegana przez pierwszych mieszkańców tych terenów. Obszar przez, który przepływa Brynica był pod wpływem różnych plemion i ludów stanowiąc strefę pogranicza. Począwszy od połowy XV wieku aż do 1921 roku tereny te stanowiły niejednokrotnie fragment zachodniej granicy Polski<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 5.</ref>. Doliny rzeczne oraz obszary podmokłe, od zawsze posiadały znaczenie militarno-obronne stanowiąc trudne do pokonania przeszkody terenowe. Chyba najbardziej jaskrawym przejawem znaczenia polityczno-administracyjnego doliny Brynicy było wybudowanie zbiornika Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> wraz z wieloma obiektami fortyfikacyjnymi (fot. 8), w ramach linii umocnień [[Obszar Warowny "Śląsk"|Obszaru Warownego „Śląsk”]]<ref>M. Rzętała: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.</ref>.

W przeszłości w dolinie Brynicy oraz jej większych dopływów licznie budowano młyny i tartaki. Do napędzania maszyn wykorzystywano koła wodne poruszane siłą spadku płynącej wody, które powszechne były na tych terenach jeszcze w XIX wieku<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 44.</ref>. Intensywny rozwój przemysłu oraz górnictwa w późniejszym czasie przyczyniły się do szeregu zmian ilościowo-jakościowych w stosunkach wodnych tych terenów. Wymusiło to konieczność zaprzestania takiego wykorzystania wód w zlewni Brynicy.

Rzeki, zbiorniki wodne, źródła oraz zasoby podziemne w zlewni Brynicy stanowiły oraz nadal stanowią ważne źródło zaopatrzenia w wodę przemysłu, rolnictwa oraz ludności. Wody podziemne powszechnie pozyskiwane są zwłaszcza na terenie górnej części zlewni poprzez indywidualne, gospodarskie ujęcia studzienne<ref>Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003, s. 62.</ref>. W 1954 roku wybudowana została stacja wodociągowa Bibiela, która funkcjonuje w ramach Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów w Katowicach. Stacja bazuje na wodach czerpanych z utworów triasowych w obrębie głównego zbiornika wód podziemnych „Lubliniec-Myszków”. Woda ze stacji Bibiela rozprowadzana jest systemem rurociągów m.in. do: [[Kalety|Kalet]], Miasteczka Śląskiego, Świerklańca, Bytomia, Piekar Śląskich, Chorzowa i Świętochłowic<ref>https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela</ref>. Znane są również przykłady wykorzystania wód źródlanych do zaopatrywania ludności. Na południowym zboczu doliny Jaworznika, w sąsiedztwie zbiornika Rogoźnik II, funkcjonuje źródło, którego wody ze względu na korzystne właściwości fizykochemiczne czerpane są w celach konsumpcyjnych głównie przez lokalną społeczność<ref>A. Jaguś: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 81.</ref>.

Wody w zlewni Brynicy odgrywają również istotne znaczenie rekreacyjne. Jako przykłady takiego wykorzystania najczęściej podaje się funkcjonujące na tych terenach antropogeniczne zbiorniki wodne, począwszy od tych największych, jak Kozłowa Góra, Nakło-Chechło, Rogoźnik (fot. 9), zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. 10), po te znacznie mniejsze rozmieszczone właściwie na całej powierzchni zlewni (fot. 11, fot. 12). Do tego typu przejawów wykorzystania samej Brynicy zaliczyć należy przede wszystkim rekreacyjny połów ryb, który możliwy jest na górnym odcinku rzeki. Dogodne warunki do amatorskiego wędkarstwa panują w strefie ujściowej do zbiornika Kozłowa Góra, gdzie licznie gromadzą się ryby. Dlatego też w celu ich ochrony ustalono tu strefę ochronną, która całkowicie wyłącza z amatorskiego połowu ryb ten odcinek rzeki<ref>https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9</ref>. Poza tym wędkarzy często spotkać można w strefie ujścia Jaworznika do Brynicy. Na tym odcinku, w związku z wspomnianymi osiadaniami górniczymi, nurt rzeki wyraźnie zwalnia, woda staje się głębsza a ryby znajdują tu dogodne warunki dla życia.

Wody w zlewni Brynicy posiadają także znaczenie przyrodnicze oraz krajobrazowe<ref>P. Cempulik, J. Góra, K. Holeksa: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.</ref>. W celu ochrony cenniejszych obszarów w 1997 roku na mocy Uchwały Nr 280/97 Rady Miejskiej w Siemianowicach Śląskich utworzony został obszar chronionego krajobrazu „Przełajka”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331</ref>. Pierwotnie obszar ten obejmował wyłącznie teren zlokalizowany w gminie Siemianowice Śląskie. W 2025 roku ochronę poszerzono o część doliny w gminach [[Będzin]], Czeladź i Wojkowice, która aktualnie wynosi 79,70 ha. Są to tereny o przeważającym krajobrazie rolniczym z mozaikowatym układem siedlisk łąkowych, polnych, zaroślowych, wodnych i wodno-błotnych, wśród których dominują siedliska łąkowe (reprezentowane głównie przez zbiorowiska łąk świeżych – obecnie w większości nieużytkowanych, występowanie łąk wilgotnych ogranicza się do niewielkich płatów na krawędzi doliny)<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. W granicach omawianego obszaru zachowały się pozostałości dawnych starorzeczy Brynicy, porośniętych przez zbiorowiska szuwarowe, a w południowej jego części znajduje się wykorzystywany wędkarsko sztuczny zbiornik wodny Przetok. Całość kompleksu podlegającego ochronie stanowi ostoję flory oraz fauny i jest częścią lokalnego korytarza ekologicznego, obejmującego rzekę Brynicę i przylegające do niej tereny rolne i zadrzewione (obszar pełni również funkcje turystyczno-rekreacyjne – przebiega przez niego szlak turystyczny „Szlak Husarii Polskiej)”<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. Innym przykładem znaczenia przyrodniczego i krajobrazowego Brynicy jest użytek ekologiczny „Brynicka terasa”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63</ref>, z występującymi tam licznymi gatunkami interesujących roślin i zwierząt<ref>A. Balon: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 9.</ref>.<gallery widths="400" heights="400" perrow="3">
Plik:Fot. 8. Tablica informacyjna w Wymysłowie na temat zalewów obronnych na Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 8. Tablica informacyjna w Wymysłowie na temat zalewów obronnych na Brynicy (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 9. Nad zbiornikiem Rogoźnik I (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 9. Nad zbiornikiem Rogoźnik I (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 10. Zbiornik Kajakowy w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 10. Zbiornik Kajakowy w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 11. Staw Przetok w Czeladzi (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 11. Staw Przetok w Czeladzi (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 12. Zbiornik w Dolinie Górnika w Chorzowie (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 12. Zbiornik w Dolinie Górnika w Chorzowie (fot. M. Rzętała).
</gallery>

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.
# Balon A.: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 8-9.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Cempulik P., Góra J., Holeksa K.: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.
# Czaja S.: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 65-77.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-94.
# Jaguś A.: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 77-85.
# Jaguś A., Rzętała M.: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367.
# Jastrząb M.., Mrozowski M.: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997.
# Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003.
# Machowski R., Rzętała M., Serwecińska D.: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.
# Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.
# Rzętała M.: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.
# Rzętała M.A.: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003.

== Przypisy ==
<nowiki><references/></nowiki>

== Źródła on-line ==
https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331

https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Wody podziemne|Różkowski J.: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1.]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra|Machowski R., Rzętała M.: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło|Machowski R., Rzętała M., Solarski M.: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8.]]

[[Zbiorniki Rogoźnik|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zbiorniki Żabie Doły|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9

https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło]]

[[Zbiorniki Rogoźnik]]

[[Zlewnia Przemszy]]

[[Zlewnia Rawy]]

[[Źródła województwa śląskiego]]

Zlewnia Brynicy

2026-04-08T07:18:11Z

Praktykant: /* Użytkowanie wód */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Brynica.jpg|mały|524x524px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Brynicy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 6 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
Rzeka [[Brynica]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]], do której uchodzi w 27,4 km biegu. Całkowita długość Brynicy wynosi 54,9 km, a jej zlewnia osiąga powierzchnię 496,9 km2. Swój początek bierze ze źródeł zlokalizowanych na wysokości 340 m n.p.m. u podstawy wzniesień zbudowanych ze skał wieku triasowego<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref> w rejonie wsi Mysłów w gminie [[Koziegłowy]] ([[powiat myszkowski]]). W swoim środkowym i dolnym biegu przepływa przez kilka większych miast, przy czym zazwyczaj ma charakter rzeki granicznej, której doliną wytyczono granice administracyjne pomiędzy [[Piekary Śląskie|Piekarami Śląskimi]] i [[Bobrowniki|Bobrownikami]] wraz z [[Wojkowice|Wojkowicami]], [[Siemianowice Śląskie|Siemianowicami Śląskimi]] i [[Czeladź|Czeladzią]] czy najbardziej znane pogranicze [[Katowice|Katowic]] z [[Sosnowiec|Sosnowcem]].

W zlewni Brynicy udział poszczególnych form użytkowania terenu jest na porównywalnym poziomie, przy czym cechuje go regionalne zróżnicowanie (rys. 1). Największy udział rzędu nieco ponad 37% (185,4 km2) stanowią obszary wykorzystywane w celach rolniczych. Grunty rolne dominują w środkowo-wschodniej części zlewni, pomiędzy Czeladzią na południu i [[Ożarowice|Ożarowicami]] na północy. Tereny rolne rozpościerają się również w zachodniej części zlewni, pomiędzy [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Świerklaniec|Świerklańcem]].

Źródłowa części zlewni także zagospodarowana jest przez rolnictwo. Tereny zurbanizowane, które w zlewni zajmują 158,5 km2 (32%) zasadniczo dominują w południowej części zlewni, gdzie znajdują się największe miasta [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]]: Katowice, Sosnowiec, [[Chorzów]], [[Bytom]], Siemianowice Śląskie, [[Świętochłowice]], Czeladź. W zachodniej części tych terenów zlokalizowane są Radzionków i Świerklaniec, a w północnej części zlewni tereny zurbanizowane przypadają na Ożarowice.

Lasy i zadrzewienia w zlewni Brynicy zajmują 144 km2, co stanowi udział rzędu 29%. Ten typ użytkowania dominuje w północnej części tych terenów, zajmując prawostronną część górnej zlewni po zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra|Kozłowa Góra]]. Zwarte kompleksy leśne występują również na wschód od tego zbiornika i na zachód od Radzionkowa. W południowej części zlewni są tą niewielkie płaty lasów i zadrzewień stanowiące m.in. część leśnego pasa ochronnego [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]]. Zalesione grunty obejmują tu część zlewni Potoku Leśnego dopływu [[Rawa|Rawy]]. Pozostałe mają charakter parkowych zadrzewień np. w obrębie [[Park Śląski|Parku Śląskiego]] (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku) im. gen. [[Jerzy Ziętek|Jerzego Ziętka]] w Chorzowie.

Ważne miejsce w użytkowaniu zlewni Brynicy odgrywają wody stojące w postaci sztucznych zbiorników wodnych, które łącznie zajmują 9 km2 powierzchni (udział w zlewni na poziomie 1,8%). Największym sztucznym jeziorem jest zaporowy zbiornik Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> utworzony na Brynicy w jej środkowym biegu. Do większych na terenie zlewni zalicza się również zbiornik [[Zbiornik Nakło-Chechło|Nakło-Chechło]]<ref>[[Zbiornik Nakło-Chechło|R. Machowski, M. Rzętała, M. Solarski: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8]].</ref> oraz mniejsze zbiorniki tworzące większe kompleksy, jak np. zbiorniki [[Zbiorniki Rogoźnik|Rogoźnik]]<ref>[[Zbiorniki Rogoźnik|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, zbiorniki [[Zbiorniki Żabie Doły|Żabie Doły]]<ref>[[Zbiorniki Żabie Doły|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, [[Dolina Trzech Stawów]] w Katowicach czy sztuczne jeziora na pograniczu Katowic i Sosnowca zlokalizowane pomiędzy Rawa i Brynicą.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Brynica w swoim źródłowym odcinku płynie w kierunku południowo-zachodnim podmokłą, płaską doliną, która została zmeliorowana. Uchodzi do niej kilka niewielkich, lewobrzeżnych rowów drenarskich. Uwarunkowania środowiskowe sprawiają, że dział wodny na tym obszarze pomiędzy Brynicą i [[Mała Panew|Małą Panwią]], płynącą na północy, ma niepewny charakter. Z uwagi na połączenia rowami melioracyjnymi Brynicy i Małej Panwi w dziale wodnym funkcjonują tzw. bramy w dziale wodnym.

Pierwszym większym dopływem Brynicy jest lewobrzeżna Trzonia, uchodząca do rzeki w około 40 km jej biegu. Niespełna kilometr dalej Brynicę zasila niewielki lewobrzeżny potok Czeczówka, która odwadnia tereny położone na północ od lotniska w [[Pyrzowice|Pyrzowicach]]. Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek na równoleżnikowy i na odcinku kolejnych około 3 km płynie na zachód, gdzie przyjmuje wody bezimiennego dopływu, który odwadnia zalesione tereny [[Bibiela|Bibieli]]. W tym miejscu Brynica przyjmuje generalnie kierunek południkowy aż do ujścia do zbiornika Kozłowa Góra. Na tym odcinku wpada do niej kilka niewielkich rowów melioracyjnych a z większych zasila ją lewobrzeżny Potok Ożarowicki. Na odcinku około 2 km przed ujściem do zbiornika Brynica wpływa na teren szerokiej, płaskiej doliny, gdzie zaczyna silnie meandrować.

Po opuszczeniu zbiornika, poniżej zapory, która została zlokalizowana w 28 km biegu rzeki (fot. 1), koryto Brynicy na całej długości aż do ujścia do Czarnej Przemszy zostało całkowicie uregulowane. Na wielu odcinkach dodatkowo zostało obwałowane i wybetonowane. Regulacja rzeki i jej dopływów na tym odcinku została przeprowadzona w celu ograniczenia ucieczek wody z koryt do wyrobisk górniczych kopalni rud cynku i ołowiu oraz węgla kamiennego. W tych rejonach wody rzeczne utraciły więź hydrauliczną z podłożem i mają tranzytowy charakter<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 73.</ref>. Poniżej zbiornika Brynica na odcinku nieco ponad 3 km nadal utrzymuje południowy kierunek. Uchodzą do niej lewobrzeżne rowy drenarskie odwadniające podmokłe łąki położone na terenie Wymysłowa oraz prawobrzeżne: Rów Świerklaniecki i Rów z Radzionkowa. Przy zachodniej granicy Bobrownik Brynica przecina wapienne wzgórza, płynąc łukiem, wąską przełomową doliną<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref>. Tuż poniżej do rzeki uchodzi prawobrzeżna Szarlejka, jeden z jej większych dopływów (fot. 2, fot. 3). Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek płynięcia na wschodni i południowo-wschodni aż do północnej granicy Czeladzi. Na wspomnianym odcinku o długości około 8,5 km do Brynicy z większych uchodzą lewobrzeżne [[Jaworznik]] i [[Wielonka]] oraz prawobrzeżny Rów z [[Dąbrówka|Dąbrówki]]. W rejonie ujścia Jaworznika do Brynicy powstała rozległa strefa osiadań górniczych (fot. 4, fot. 5). Na odcinku kilkuset metrów dno koryta rzeki znajduje się wyżej niż sąsiadujące tereny. Z uwagi na zaistniałe zmiany, usypane zostały wysokie obwałowania w celu ochrony przyległych terenów przed zatopieniem wodami Brynicy i powstaniem rozległych zalewisk. Po osiągnięciu Czeladzi rzeka diametralnie zmienia swój kierunek na południowy, który utrzymuje przez następne około 2,5 km. Na tym odcinku uchodzi do niej prawobrzeżny Rów Michałkowicki. Tu Brynica ponownie skręca na wschód, by po nieco ponad kilometrze po raz kolejny zmienić kierunek na południowy (fot. 6). Brynica opuszcza Czeladź po przepłynięciu około 2,5 km. Na granicy Sosnowca i Katowic przepływa południkowo około 1,5 km, następnie kolejne 1,5 km pokonuje w kierunku wschodnim i wpływa do Sosnowca. Przepływając przez około 1,8 km przez Sosnowiec przyjmuje kierunek południowo-wschodni (fot. 7). Następnie Brynica ponownie stanowi granicę pomiędzy Sosnowcem a Katowicami i do ujścia do Czarnej Przemszy utrzymuje ten sam kierunek płynięcia. Około 850 m przed ujściem do Czarnej Przemszy do Brynicy uchodzi prawobrzeżna Rawa – jej najdłuższy dopływ.

Cechą charakterystyczną powierzchniowej sieci wodnej w zlewni Brynicy – ze względu na liczbę oraz zajmowaną powierzchnię – jest występowanie antropogenicznych zbiorników wodnych. Pod względem genezy wydziela się tu:

* zbiorniki zaporowe powstałe na skutek przegrodzenia zaporą dolin rzecznych z największym w granicach zlewni zbiornikiem Kozłowa Góra (fot. KG),
* zbiorniki wyrobiskowe zlokalizowane w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców skalnych, głównie piasków czwartorzędowych, takie jak: Nakło-Chechło, Rogoźnik I, II i III, [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Morawa, Hubertus oraz Stawiki]],
* zbiorniki w nieckach z osiadania i zapadliskach, np. Brandka, Żabie Doły,
* inne sztuczne zbiorniki wodne, np. osadniki wód dołowych, przy oczyszczalniach ścieków, baseny, przeciwpożarowe.
<gallery mode="nolines" widths="350" perrow="4">
Plik:Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Zlewnię Brynicy można podzielić na dwie odmienne części, które jednocześnie porównywalne są pod względem powierzchni. Zlewnia quasi-naturalna (zbliżona do naturalnej, tylko w niewielkim stopniu zmieniona przez działalność człowieka – głównie rolnictwo) obejmuje górną część tych terenów po zbiornik w Kozłowej Górze. Natomiast zlewnia Brynicy położona poniżej zbiornika została mocno przeobrażona, głównie poprzez rozwój [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]], górnictwa i [[Urbanizacja|urbanizację]]. Z tych też powodów stosunki wodne w górniej części zlewni kształtowane są zasadniczo przez uwarunkowania naturalne, a w dolnej są zmienione przez silną antropopresję<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-62.</ref>.

Do najważniejszych form działalności człowieka, które powodują zmiany wielkości odpływu, a tym samym biorą udział w kształtowaniu stanów wody i przepływów, należą: ujęcia wód Brynicy i jej dopływów, ujęcie wód ze zbiornika Kozłowa Góra, zrzuty wód dołowych z kopalni, przerzucanie wód spoza zlewni oraz ucieczki wód Brynicy i jej dopływów w górotwór<ref>S. Czaja: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 69.</ref>. Wymienione czynniki na przestrzeni lat zmieniały swoją intensywność oddziaływania na stosunki wodne. Dotyczy to np. funkcjonowania ujęcia wody ze zbiornika Kozłowa Góra. W skrajnych sytuacjach pobór wody był na tyle duży, że decydowano się na całkowite zatrzymanie upustu wód do koryta Brynicy poniżej zapory zbiornika<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref>. W takich przypadkach o wielkości stanów wody i przepływach na dolnym odcinku rzeki decydowała wielkość zasilania poprzez dopływy, które uchodziły do Brynicy. Potwierdzają to także dane dotyczące wielkości średnich rocznych przepływów mierzone na poszczególnych posterunkach wodowskazowych rozmieszczonych wzdłuż biegu rzeki (tabela 1). W zlewni quasi-naturalnej średni przepływ wody na posterunku wodowskazowym Brynica w wieloleciu 1961-2019 wynosił 0,52 m3/s, by w tym samym czasie poniżej zapory osiągać wielkość 0,72 m3/s. Znacznie wyższe wartości przepływu cechują dopiero dolny bieg rzeki, zwłaszcza na odcinku ujściowym Brynicy do Czarnej Przemszy (5,15 m3/s).
{| class="wikitable"
|+Tabela 1. Średnie roczne przepływy Brynicy i średnie roczne stany wody oraz zakresy wahań stanów wody Brynicy w wybranych latach hydrologicznych<ref>https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/</ref>
! rowspan="3" |Posterunek wodowskazowy
! rowspan="2" |Km biegu rzeki
! rowspan="2" |Powierzchnia
zlewni
! colspan="4" |Przepływy
! colspan="3" rowspan="2" |Średnie stany wody (H śr.)
i zakresy wahań stanów wody (DH)
|-
! rowspan="2" |lata
hydrologiczne
!min.
NNQ
!średni
SSQ
!maks.
WWQ
|-
![km]
![km2]
! colspan="3" |[m3/s]
![lata]
!H śr. [cm]
!△H [cm]
|-
| rowspan="2" |Brynica
| rowspan="2" |35,5
| rowspan="2" |98,2
| rowspan="2" |1961-2019
| rowspan="2" |0,01
| rowspan="2" |0,52
| rowspan="2" |17,9
|1961-1985
|102,6
|168
|-
|1987-2019
|138,8
|214
|-
|Namiarki
|22,6
|217,0
|1961-2019
|0,04
|0,72
|20,7
|1962-2019
|173,7
|241
|-
| rowspan="2" |Czeladź
| rowspan="2" |7,8
| rowspan="2" |364,0
|1961-1989
|0,17
|1,78
|16,4
|1962-1989
|186,3
|141
|-
|1991-2014
|0,70
|2,55
|29,4
|1991-2014
|194,3
|133
|-
|Sosnowiec
|2,4
|390,0
|1961-1989
|0,80
|2,68
|17,6
|1961-1986
|157,7
|90
|-
|Szabelnia
|0,1
|483,0
|1961-2019
|1,12
|5,15
|65,5
|1961-2019
|40,3
|156
|}
O intensywności oddziaływania antropopresji na wielkość przepływu świadczy także tendencja zmian wielkości odpływu w czasie. tego typu analizy przeprowadzono w profilach Kozłowa Góra oraz Sosnowiec dla wielolecia 1947-1980. W zlewni naturalnej, którą zamyka profil Kozłowa Góra, średnie roczne przepływy nie wykazywały większych zmian i osiągały podobne wartości w całym rozpatrywanym wieloleciu. Natomiast w zlewni przeobrażonej zamkniętej profilem w Sosnowcu wydzielono trzy okresy zmian tego parametru. W latach 1947-1956 średni roczny przepływ wynosił 1,46 m3/s, w okresie 1957-1972 wzrósł do 2,18 m3/s, a w latach 1973-1980 był ponad dwukrotnie większy niż na początku badanego okresu i osiągnął 3,04 m3/s<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 85-86.</ref>.

=== Stan jakościowy wody ===
Stan jakościowy wód powierzchniowych w poszczególnych częściach zlewni Brynicy jest wyraźnie zróżnicowany. Wody umownie dobrej jakości występują zarówno w źródłowym biegu Brynicy, jak również jej dopływach, które uchodzą do niej na tym odcinku<ref>[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3]].</ref>. Rzeki odwadniające górną część zlewni będącą głównie pod wpływem antropopresji rolniczej okresowo prowadzą wody wskazujące jedynie na ich eutrofizację, zwłaszcza w odniesieniu do zawartości azotanów<ref>A. Jaguś, M. Rzętała: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367. </ref>.

Podobnie jak w przypadku zmienności stanów wody i przepływów, negatywne skutki antropopresji miejsko-przemysłowej w zakresie kształtowania jakość wód powierzchniowych szczególnie dobrze widoczne są w dolnej części zlewni, poniżej zbiornika w Kozłowej Górze. Na tym odcinku do Brynicy uchodzi kilka jej większych dopływów, które są odbiornikiem ścieków miejsko-przemysłowych pochodzących m.in. z Piekar Śląskich, Radzionkowa, Bytomia i Czeladzi. Jednak największą rolę w tym zakresie przypisuje się Rawie, w której obecne są praktycznie wszystkie rodzaje zanieczyszczeń. Potwierdzeniem tych rozważań są zestawione w tabeli 2 wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy.

Bardzo dobrym wskaźnikiem w tym zakresie jest przewodność elektrolityczna właściwa. W profilu zamykającym zlewnię quasi-naturalną sezonowa zmienność jest stosunkowo niewielka, a notowane wartości generalnie odpowiadają zakresowi, który cechuje naturalne śródlądowe wody powierzchniowe w kraju<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Natomiast na odcinku przyujściowym parametr ten jest kilkukrotnie wyższy i odznacza się wyraźną dynamiką zmian. Wyraźny zakres czasowej zmienności charakterystyczny jest dla wód będących pod silnym wpływem antropopresji<ref>R. Machowski, R. Rzętała, D. Serwecińska: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.</ref>.

Zupełnie odmienna sytuacja dotyczy koncentracji tzw. metali ciężkich, np. cynk, ołów, kadm. W wodach Brynicy zarówno ołów i jego związki a także kadm i jego związki są obecne w mniejszych ilościach w dolnym biegu rzeki, który poddany jest silnej antropopresji. Natomiast zdecydowanie wyższe stężenia mierzone są w zlewni quasi-naturalnej. W tym przypadku podwyższone stężenia tych pierwiastków w wodach powierzchniowych są skutkiem współdziałania czynników naturalnych oraz działalności człowieka. Brynica na tym odcinku zbiera wody pochodzące z odwadniania cynkowo-ołowiowych obszarów rudonośnych [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]]. Ponadto tereny te są w zasięgu zanieczyszczeń emitowanych przez hutę rud cynku i ołowiu zlokalizowaną w [[Miasteczko Śląskie|Miasteczku Śląskim]]<ref>M.A. Rzętała: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 97.</ref>.
{| class="wikitable"
|+Tabela 2. Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy w 2024 roku<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
! rowspan="2" |Parametr
! rowspan="2" |Jednostka
! colspan="3" |Brynica – powyżej zbiornika Kozłowa Góra
! colspan="3" |Brynica – ujście do Czarnej Przemszy
|-
!minimum
!średnia
!maksimum
!minimum
!średnia
!maksimum
|-
|Odczyn
|pH
|7,4
|7,8
|8,1
|7,6
|7,7
|7,8
|-
|Przewodność
|µS/cm
|385
|466
|528
|1150
|2113
|3670
|-
|Temperatura
|oC
|0,1
|10,3
|18,2
|6,7
|13,0
|19,9
|-
|Tlen rozpuszczony
|mg/l
|4,5
|6,7
|8,8
|4,2
|7,5
|9,2
|-
|Twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|158,0
|239,5
|328,8
|390,4
|614,1
|834,6
|-
|Kadm
|µg/l
|0,000
|0,065
|0,302
|0,028
|0,049
|0,139
|-
|Ołów
|µg/l
|0,00
|0,60
|2,35
|0,00
|0,17
|0,84
|-
|Benzo(a)piren
|µg/l
|0,000189
|0,001656
|0,005349
|0,000914
|0,029712
|0,275081
|}
Uwzględniając wyniki badań stanu jakościowego wody w Brynicy u ujścia do Czarnej Przemszy wykonane przez Regionalny Wydział Monitoringu Środowiska w Katowicach w latach 2019-2024 oraz wyniki przeprowadzonej na ich podstawie klasyfikacji i oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych w oparciu o „Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 25 czerwca 2021 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego oraz sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych, a także środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych”<ref>https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20210001475</ref> należy stwierdzić, że w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od źródeł do zbiornika Kozłowa Góra”, mamy do czynienia ze złym stanem ekologicznym wód, stanem chemicznym poniżej dobrego oraz panującym złym stanem wód jako oceną ogólną, a w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od zbiornika Kozłowa Góra do ujścia”, występuje słaby potencjał ekologiczny wód, przy braku klasyfikacji ich stanu chemicznego oraz panuje zły stan wód jako ocena ogólna<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/568</ref>. Należy również dodać, że poszczególne grupy badanych parametrów w wydzielonych jednolitych częściach wód powierzchniowych zmieniają się w dosyć szerokim zakresie. Występują przypadki badanych wskaźników notowanych w I klasie, ale także takie, które mieszczą się w znacznie niższych przedziałach.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Brynicy pod względem hydrogeologicznym znajduje się w zasięgu regionu śląsko-krakowskiego (XII)<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.</ref>. Wody podziemne tworzą tu trzy piętra wodonośne. Poczynając od powierzchni terenu są to piętra: czwartorzędowe, triasowe i karbońskie.

Pierwszy poziom wodonośny o porowym charakterze tworzą wody znajdujące się w piaszczystych utworach czwartorzędowych. Głębokość zalegania zawodnionej warstwy zmienia się w zakresie od 2,7 do 12 m, a jej miąższość przekracza 30 m. Największy zasięg obejmuje tereny dolin rzecznych, w tym dolinę Brynicy. Poziom zwierciadła wód podziemnych ma generalnie swobodny charakter, choć miejscami jest lekko napięty. Pod względem chemicznym są to wody odbiegające od naturalnych typu chlorkowo-siarczanowo-wapniowo-sodowe<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Poniżej zidentyfikowano triasowe piętro wodonośne w obrębie, którego wydzielono dwa poziomy. W skałach pochodzących z triasu środkowego, wykształconych w postaci wapieni i dolomitów uformował się szczelinowy poziom wodonośny. Ma on głównie charakter swobodny, a tylko lokalnie jest napięty. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zmienia się od 10 do 90 m, a jej miąższość wynosi od 10 do 200 m. Kolejny poziom wodonośny obejmuje skały triasu dolnego wykształcone jako piaski, żwiry i piaskowce. Z uwagi na to są to wody porowo-szczelinowe o napiętym zwierciadle a tylko lokalnie poziom ma swobodny charakter. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zawiera się w przedziale 15,5-131 m, a miąższość wynosi 1-27,5 m. Uwzględniając klasyfikację hydrochemiczną wydzielono tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowego oraz wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego.

Najstarsze piętro wodonośne wydzielono w piaskowcach karbonu górnego, które tworzą szczelinowo-porowy wodonosiec. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu wynosi od 100 do 150 m a jej miąższość zmienia się w zakresie 5-66 m. Zalegają tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Wody podziemne w zlewni Brynicy zasadniczo zasilane są poprzez infiltrację wód opadowych i roztopowych. Odbywa się to w miejscach wychodni skał budujących poszczególne formacje wodonośne lub poprzez przepuszczalne warstwy nadkładu. Miejscami kontakt hydrauliczny ułatwiają uskoki obecne w górotworze. W sensie hydrogeologicznym obszar zlewni Brynicy można podzielić na kilka odmiennych części. Drenaż wód podziemnych w północnej części zlewni ma naturalny charakter i odbywa się zasadniczo za pośrednictwem sieci rzecznej. Funkcjonują tu także duże ujęcia czerpiące wodę z leżących na znacznej głębokości utworów węglanowych wapienia muszlowego, które zasilane są na wychodniach poza terenem zlewni. Środkowa i południowa część zlewni znajdują się pod silnym wpływem antropopresji górniczej w postaci drenażu górotworu. Zwłaszcza w rejonie Bytomia jest on drenowany przez kopalnie, dawniej cynku i ołowiu, a obecnie węgla kamiennego, którego eksploatacja wymaga odwadniania triasowego nadkładu. Z tego względu reżim hydrogeologiczny jest tam zaburzony, a zwierciadło wody obniżone w stosunku do naturalnego nawet o kilkadziesiąt metrów<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Pomimo przykładów negatywnego oddziaływania człowieka na wody podziemne, w zlewni Brynicy znajdują się częściowo Główne Zbiorniki Wód Podziemnych (GZWP): nr 454 – Olkusz-[[Zawiercie]], nr 327 – [[Lubliniec]]-[[Myszków]], nr 329 – Bytom oraz nr 330 – [[Gliwice]]<ref>[[Wody podziemne|J. Różkowski: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1]].</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Znaczenie wód w zlewni Brynicy na przestrzeni wieków ulegało istotnym zmianom. Samo słowo „brynica” oznacza rzekę rwącą, kapryśną, trudną do okiełznania. W taki sposób była też postrzegana przez pierwszych mieszkańców tych terenów. Obszar przez, który przepływa Brynica był pod wpływem różnych plemion i ludów stanowiąc strefę pogranicza. Począwszy od połowy XV wieku aż do 1921 roku tereny te stanowiły niejednokrotnie fragment zachodniej granicy Polski<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 5.</ref>. Doliny rzeczne oraz obszary podmokłe, od zawsze posiadały znaczenie militarno-obronne stanowiąc trudne do pokonania przeszkody terenowe. Chyba najbardziej jaskrawym przejawem znaczenia polityczno-administracyjnego doliny Brynicy było wybudowanie zbiornika Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> wraz z wieloma obiektami fortyfikacyjnymi (fot. 8), w ramach linii umocnień [[Obszar Warowny "Śląsk"|Obszaru Warownego „Śląsk”]]<ref>M. Rzętała: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.</ref>.

W przeszłości w dolinie Brynicy oraz jej większych dopływów licznie budowano młyny i tartaki. Do napędzania maszyn wykorzystywano koła wodne poruszane siłą spadku płynącej wody, które powszechne były na tych terenach jeszcze w XIX wieku<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 44.</ref>. Intensywny rozwój przemysłu oraz górnictwa w późniejszym czasie przyczyniły się do szeregu zmian ilościowo-jakościowych w stosunkach wodnych tych terenów. Wymusiło to konieczność zaprzestania takiego wykorzystania wód w zlewni Brynicy.

Rzeki, zbiorniki wodne, źródła oraz zasoby podziemne w zlewni Brynicy stanowiły oraz nadal stanowią ważne źródło zaopatrzenia w wodę przemysłu, rolnictwa oraz ludności. Wody podziemne powszechnie pozyskiwane są zwłaszcza na terenie górnej części zlewni poprzez indywidualne, gospodarskie ujęcia studzienne<ref>Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003, s. 62.</ref>. W 1954 roku wybudowana została stacja wodociągowa Bibiela, która funkcjonuje w ramach Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów w Katowicach. Stacja bazuje na wodach czerpanych z utworów triasowych w obrębie głównego zbiornika wód podziemnych „Lubliniec-Myszków”. Woda ze stacji Bibiela rozprowadzana jest systemem rurociągów m.in. do: [[Kalety|Kalet]], Miasteczka Śląskiego, Świerklańca, Bytomia, Piekar Śląskich, Chorzowa i Świętochłowic<ref>https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela</ref>. Znane są również przykłady wykorzystania wód źródlanych do zaopatrywania ludności. Na południowym zboczu doliny Jaworznika, w sąsiedztwie zbiornika Rogoźnik II, funkcjonuje źródło, którego wody ze względu na korzystne właściwości fizykochemiczne czerpane są w celach konsumpcyjnych głównie przez lokalną społeczność<ref>A. Jaguś: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 81.</ref>.

Wody w zlewni Brynicy odgrywają również istotne znaczenie rekreacyjne. Jako przykłady takiego wykorzystania najczęściej podaje się funkcjonujące na tych terenach antropogeniczne zbiorniki wodne, począwszy od tych największych, jak Kozłowa Góra, Nakło-Chechło, Rogoźnik (fot. 9), zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. 10), po te znacznie mniejsze rozmieszczone właściwie na całej powierzchni zlewni (fot. 11, fot. 12). Do tego typu przejawów wykorzystania samej Brynicy zaliczyć należy przede wszystkim rekreacyjny połów ryb, który możliwy jest na górnym odcinku rzeki. Dogodne warunki do amatorskiego wędkarstwa panują w strefie ujściowej do zbiornika Kozłowa Góra, gdzie licznie gromadzą się ryby. Dlatego też w celu ich ochrony ustalono tu strefę ochronną, która całkowicie wyłącza z amatorskiego połowu ryb ten odcinek rzeki<ref>https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9</ref>. Poza tym wędkarzy często spotkać można w strefie ujścia Jaworznika do Brynicy. Na tym odcinku, w związku z wspomnianymi osiadaniami górniczymi, nurt rzeki wyraźnie zwalnia, woda staje się głębsza a ryby znajdują tu dogodne warunki dla życia.

Wody w zlewni Brynicy posiadają także znaczenie przyrodnicze oraz krajobrazowe<ref>P. Cempulik, J. Góra, K. Holeksa: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.</ref>. W celu ochrony cenniejszych obszarów w 1997 roku na mocy Uchwały Nr 280/97 Rady Miejskiej w Siemianowicach Śląskich utworzony został obszar chronionego krajobrazu „Przełajka”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331</ref>. Pierwotnie obszar ten obejmował wyłącznie teren zlokalizowany w gminie Siemianowice Śląskie. W 2025 roku ochronę poszerzono o część doliny w gminach [[Będzin]], Czeladź i Wojkowice, która aktualnie wynosi 79,70 ha. Są to tereny o przeważającym krajobrazie rolniczym z mozaikowatym układem siedlisk łąkowych, polnych, zaroślowych, wodnych i wodno-błotnych, wśród których dominują siedliska łąkowe (reprezentowane głównie przez zbiorowiska łąk świeżych – obecnie w większości nieużytkowanych, występowanie łąk wilgotnych ogranicza się do niewielkich płatów na krawędzi doliny)<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. W granicach omawianego obszaru zachowały się pozostałości dawnych starorzeczy Brynicy, porośniętych przez zbiorowiska szuwarowe, a w południowej jego części znajduje się wykorzystywany wędkarsko sztuczny zbiornik wodny Przetok. Całość kompleksu podlegającego ochronie stanowi ostoję flory oraz fauny i jest częścią lokalnego korytarza ekologicznego, obejmującego rzekę Brynicę i przylegające do niej tereny rolne i zadrzewione (obszar pełni również funkcje turystyczno-rekreacyjne – przebiega przez niego szlak turystyczny „Szlak Husarii Polskiej)”<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. Innym przykładem znaczenia przyrodniczego i krajobrazowego Brynicy jest użytek ekologiczny „Brynicka terasa”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63</ref>, z występującymi tam licznymi gatunkami interesujących roślin i zwierząt<ref>A. Balon: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 9.</ref>.<gallery widths="350" heights="300" perrow="4">
Plik:Fot. 8. Tablica informacyjna w Wymysłowie na temat zalewów obronnych na Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 8. Tablica informacyjna w Wymysłowie na temat zalewów obronnych na Brynicy (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 9. Nad zbiornikiem Rogoźnik I (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 9. Nad zbiornikiem Rogoźnik I (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 10. Zbiornik Kajakowy w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 10. Zbiornik Kajakowy w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 11. Staw Przetok w Czeladzi (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 11. Staw Przetok w Czeladzi (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 12. Zbiornik w Dolinie Górnika w Chorzowie (fot. M. Rzętała).JPG|Fot. 12. Zbiornik w Dolinie Górnika w Chorzowie (fot. M. Rzętała).
</gallery>

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.
# Balon A.: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 8-9.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Cempulik P., Góra J., Holeksa K.: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.
# Czaja S.: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 65-77.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-94.
# Jaguś A.: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 77-85.
# Jaguś A., Rzętała M.: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367.
# Jastrząb M.., Mrozowski M.: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997.
# Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003.
# Machowski R., Rzętała M., Serwecińska D.: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.
# Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.
# Rzętała M.: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.
# Rzętała M.A.: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003.

== Przypisy ==
<nowiki><references/></nowiki>

== Źródła on-line ==
https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331

https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Wody podziemne|Różkowski J.: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1.]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra|Machowski R., Rzętała M.: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło|Machowski R., Rzętała M., Solarski M.: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8.]]

[[Zbiorniki Rogoźnik|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zbiorniki Żabie Doły|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9

https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło]]

[[Zbiorniki Rogoźnik]]

[[Zlewnia Przemszy]]

[[Zlewnia Rawy]]

[[Źródła województwa śląskiego]]

Zlewnia Brynicy

2026-04-08T07:15:11Z

Praktykant: /* Układ sieci rzecznej */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Brynica.jpg|mały|524x524px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Brynicy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 6 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
Rzeka [[Brynica]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]], do której uchodzi w 27,4 km biegu. Całkowita długość Brynicy wynosi 54,9 km, a jej zlewnia osiąga powierzchnię 496,9 km2. Swój początek bierze ze źródeł zlokalizowanych na wysokości 340 m n.p.m. u podstawy wzniesień zbudowanych ze skał wieku triasowego<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref> w rejonie wsi Mysłów w gminie [[Koziegłowy]] ([[powiat myszkowski]]). W swoim środkowym i dolnym biegu przepływa przez kilka większych miast, przy czym zazwyczaj ma charakter rzeki granicznej, której doliną wytyczono granice administracyjne pomiędzy [[Piekary Śląskie|Piekarami Śląskimi]] i [[Bobrowniki|Bobrownikami]] wraz z [[Wojkowice|Wojkowicami]], [[Siemianowice Śląskie|Siemianowicami Śląskimi]] i [[Czeladź|Czeladzią]] czy najbardziej znane pogranicze [[Katowice|Katowic]] z [[Sosnowiec|Sosnowcem]].

W zlewni Brynicy udział poszczególnych form użytkowania terenu jest na porównywalnym poziomie, przy czym cechuje go regionalne zróżnicowanie (rys. 1). Największy udział rzędu nieco ponad 37% (185,4 km2) stanowią obszary wykorzystywane w celach rolniczych. Grunty rolne dominują w środkowo-wschodniej części zlewni, pomiędzy Czeladzią na południu i [[Ożarowice|Ożarowicami]] na północy. Tereny rolne rozpościerają się również w zachodniej części zlewni, pomiędzy [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Świerklaniec|Świerklańcem]].

Źródłowa części zlewni także zagospodarowana jest przez rolnictwo. Tereny zurbanizowane, które w zlewni zajmują 158,5 km2 (32%) zasadniczo dominują w południowej części zlewni, gdzie znajdują się największe miasta [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]]: Katowice, Sosnowiec, [[Chorzów]], [[Bytom]], Siemianowice Śląskie, [[Świętochłowice]], Czeladź. W zachodniej części tych terenów zlokalizowane są Radzionków i Świerklaniec, a w północnej części zlewni tereny zurbanizowane przypadają na Ożarowice.

Lasy i zadrzewienia w zlewni Brynicy zajmują 144 km2, co stanowi udział rzędu 29%. Ten typ użytkowania dominuje w północnej części tych terenów, zajmując prawostronną część górnej zlewni po zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra|Kozłowa Góra]]. Zwarte kompleksy leśne występują również na wschód od tego zbiornika i na zachód od Radzionkowa. W południowej części zlewni są tą niewielkie płaty lasów i zadrzewień stanowiące m.in. część leśnego pasa ochronnego [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]]. Zalesione grunty obejmują tu część zlewni Potoku Leśnego dopływu [[Rawa|Rawy]]. Pozostałe mają charakter parkowych zadrzewień np. w obrębie [[Park Śląski|Parku Śląskiego]] (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku) im. gen. [[Jerzy Ziętek|Jerzego Ziętka]] w Chorzowie.

Ważne miejsce w użytkowaniu zlewni Brynicy odgrywają wody stojące w postaci sztucznych zbiorników wodnych, które łącznie zajmują 9 km2 powierzchni (udział w zlewni na poziomie 1,8%). Największym sztucznym jeziorem jest zaporowy zbiornik Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> utworzony na Brynicy w jej środkowym biegu. Do większych na terenie zlewni zalicza się również zbiornik [[Zbiornik Nakło-Chechło|Nakło-Chechło]]<ref>[[Zbiornik Nakło-Chechło|R. Machowski, M. Rzętała, M. Solarski: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8]].</ref> oraz mniejsze zbiorniki tworzące większe kompleksy, jak np. zbiorniki [[Zbiorniki Rogoźnik|Rogoźnik]]<ref>[[Zbiorniki Rogoźnik|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, zbiorniki [[Zbiorniki Żabie Doły|Żabie Doły]]<ref>[[Zbiorniki Żabie Doły|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, [[Dolina Trzech Stawów]] w Katowicach czy sztuczne jeziora na pograniczu Katowic i Sosnowca zlokalizowane pomiędzy Rawa i Brynicą.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Brynica w swoim źródłowym odcinku płynie w kierunku południowo-zachodnim podmokłą, płaską doliną, która została zmeliorowana. Uchodzi do niej kilka niewielkich, lewobrzeżnych rowów drenarskich. Uwarunkowania środowiskowe sprawiają, że dział wodny na tym obszarze pomiędzy Brynicą i [[Mała Panew|Małą Panwią]], płynącą na północy, ma niepewny charakter. Z uwagi na połączenia rowami melioracyjnymi Brynicy i Małej Panwi w dziale wodnym funkcjonują tzw. bramy w dziale wodnym.

Pierwszym większym dopływem Brynicy jest lewobrzeżna Trzonia, uchodząca do rzeki w około 40 km jej biegu. Niespełna kilometr dalej Brynicę zasila niewielki lewobrzeżny potok Czeczówka, która odwadnia tereny położone na północ od lotniska w [[Pyrzowice|Pyrzowicach]]. Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek na równoleżnikowy i na odcinku kolejnych około 3 km płynie na zachód, gdzie przyjmuje wody bezimiennego dopływu, który odwadnia zalesione tereny [[Bibiela|Bibieli]]. W tym miejscu Brynica przyjmuje generalnie kierunek południkowy aż do ujścia do zbiornika Kozłowa Góra. Na tym odcinku wpada do niej kilka niewielkich rowów melioracyjnych a z większych zasila ją lewobrzeżny Potok Ożarowicki. Na odcinku około 2 km przed ujściem do zbiornika Brynica wpływa na teren szerokiej, płaskiej doliny, gdzie zaczyna silnie meandrować.

Po opuszczeniu zbiornika, poniżej zapory, która została zlokalizowana w 28 km biegu rzeki (fot. 1), koryto Brynicy na całej długości aż do ujścia do Czarnej Przemszy zostało całkowicie uregulowane. Na wielu odcinkach dodatkowo zostało obwałowane i wybetonowane. Regulacja rzeki i jej dopływów na tym odcinku została przeprowadzona w celu ograniczenia ucieczek wody z koryt do wyrobisk górniczych kopalni rud cynku i ołowiu oraz węgla kamiennego. W tych rejonach wody rzeczne utraciły więź hydrauliczną z podłożem i mają tranzytowy charakter<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 73.</ref>. Poniżej zbiornika Brynica na odcinku nieco ponad 3 km nadal utrzymuje południowy kierunek. Uchodzą do niej lewobrzeżne rowy drenarskie odwadniające podmokłe łąki położone na terenie Wymysłowa oraz prawobrzeżne: Rów Świerklaniecki i Rów z Radzionkowa. Przy zachodniej granicy Bobrownik Brynica przecina wapienne wzgórza, płynąc łukiem, wąską przełomową doliną<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref>. Tuż poniżej do rzeki uchodzi prawobrzeżna Szarlejka, jeden z jej większych dopływów (fot. 2, fot. 3). Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek płynięcia na wschodni i południowo-wschodni aż do północnej granicy Czeladzi. Na wspomnianym odcinku o długości około 8,5 km do Brynicy z większych uchodzą lewobrzeżne [[Jaworznik]] i [[Wielonka]] oraz prawobrzeżny Rów z [[Dąbrówka|Dąbrówki]]. W rejonie ujścia Jaworznika do Brynicy powstała rozległa strefa osiadań górniczych (fot. 4, fot. 5). Na odcinku kilkuset metrów dno koryta rzeki znajduje się wyżej niż sąsiadujące tereny. Z uwagi na zaistniałe zmiany, usypane zostały wysokie obwałowania w celu ochrony przyległych terenów przed zatopieniem wodami Brynicy i powstaniem rozległych zalewisk. Po osiągnięciu Czeladzi rzeka diametralnie zmienia swój kierunek na południowy, który utrzymuje przez następne około 2,5 km. Na tym odcinku uchodzi do niej prawobrzeżny Rów Michałkowicki. Tu Brynica ponownie skręca na wschód, by po nieco ponad kilometrze po raz kolejny zmienić kierunek na południowy (fot. 6). Brynica opuszcza Czeladź po przepłynięciu około 2,5 km. Na granicy Sosnowca i Katowic przepływa południkowo około 1,5 km, następnie kolejne 1,5 km pokonuje w kierunku wschodnim i wpływa do Sosnowca. Przepływając przez około 1,8 km przez Sosnowiec przyjmuje kierunek południowo-wschodni (fot. 7). Następnie Brynica ponownie stanowi granicę pomiędzy Sosnowcem a Katowicami i do ujścia do Czarnej Przemszy utrzymuje ten sam kierunek płynięcia. Około 850 m przed ujściem do Czarnej Przemszy do Brynicy uchodzi prawobrzeżna Rawa – jej najdłuższy dopływ.

Cechą charakterystyczną powierzchniowej sieci wodnej w zlewni Brynicy – ze względu na liczbę oraz zajmowaną powierzchnię – jest występowanie antropogenicznych zbiorników wodnych. Pod względem genezy wydziela się tu:

* zbiorniki zaporowe powstałe na skutek przegrodzenia zaporą dolin rzecznych z największym w granicach zlewni zbiornikiem Kozłowa Góra (fot. KG),
* zbiorniki wyrobiskowe zlokalizowane w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców skalnych, głównie piasków czwartorzędowych, takie jak: Nakło-Chechło, Rogoźnik I, II i III, [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Morawa, Hubertus oraz Stawiki]],
* zbiorniki w nieckach z osiadania i zapadliskach, np. Brandka, Żabie Doły,
* inne sztuczne zbiorniki wodne, np. osadniki wód dołowych, przy oczyszczalniach ścieków, baseny, przeciwpożarowe.
<gallery mode="nolines" widths="350" perrow="4">
Plik:Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Zlewnię Brynicy można podzielić na dwie odmienne części, które jednocześnie porównywalne są pod względem powierzchni. Zlewnia quasi-naturalna (zbliżona do naturalnej, tylko w niewielkim stopniu zmieniona przez działalność człowieka – głównie rolnictwo) obejmuje górną część tych terenów po zbiornik w Kozłowej Górze. Natomiast zlewnia Brynicy położona poniżej zbiornika została mocno przeobrażona, głównie poprzez rozwój [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]], górnictwa i [[Urbanizacja|urbanizację]]. Z tych też powodów stosunki wodne w górniej części zlewni kształtowane są zasadniczo przez uwarunkowania naturalne, a w dolnej są zmienione przez silną antropopresję<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-62.</ref>.

Do najważniejszych form działalności człowieka, które powodują zmiany wielkości odpływu, a tym samym biorą udział w kształtowaniu stanów wody i przepływów, należą: ujęcia wód Brynicy i jej dopływów, ujęcie wód ze zbiornika Kozłowa Góra, zrzuty wód dołowych z kopalni, przerzucanie wód spoza zlewni oraz ucieczki wód Brynicy i jej dopływów w górotwór<ref>S. Czaja: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 69.</ref>. Wymienione czynniki na przestrzeni lat zmieniały swoją intensywność oddziaływania na stosunki wodne. Dotyczy to np. funkcjonowania ujęcia wody ze zbiornika Kozłowa Góra. W skrajnych sytuacjach pobór wody był na tyle duży, że decydowano się na całkowite zatrzymanie upustu wód do koryta Brynicy poniżej zapory zbiornika<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref>. W takich przypadkach o wielkości stanów wody i przepływach na dolnym odcinku rzeki decydowała wielkość zasilania poprzez dopływy, które uchodziły do Brynicy. Potwierdzają to także dane dotyczące wielkości średnich rocznych przepływów mierzone na poszczególnych posterunkach wodowskazowych rozmieszczonych wzdłuż biegu rzeki (tabela 1). W zlewni quasi-naturalnej średni przepływ wody na posterunku wodowskazowym Brynica w wieloleciu 1961-2019 wynosił 0,52 m3/s, by w tym samym czasie poniżej zapory osiągać wielkość 0,72 m3/s. Znacznie wyższe wartości przepływu cechują dopiero dolny bieg rzeki, zwłaszcza na odcinku ujściowym Brynicy do Czarnej Przemszy (5,15 m3/s).
{| class="wikitable"
|+Tabela 1. Średnie roczne przepływy Brynicy i średnie roczne stany wody oraz zakresy wahań stanów wody Brynicy w wybranych latach hydrologicznych<ref>https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/</ref>
! rowspan="3" |Posterunek wodowskazowy
! rowspan="2" |Km biegu rzeki
! rowspan="2" |Powierzchnia
zlewni
! colspan="4" |Przepływy
! colspan="3" rowspan="2" |Średnie stany wody (H śr.)
i zakresy wahań stanów wody (DH)
|-
! rowspan="2" |lata
hydrologiczne
!min.
NNQ
!średni
SSQ
!maks.
WWQ
|-
![km]
![km2]
! colspan="3" |[m3/s]
![lata]
!H śr. [cm]
!△H [cm]
|-
| rowspan="2" |Brynica
| rowspan="2" |35,5
| rowspan="2" |98,2
| rowspan="2" |1961-2019
| rowspan="2" |0,01
| rowspan="2" |0,52
| rowspan="2" |17,9
|1961-1985
|102,6
|168
|-
|1987-2019
|138,8
|214
|-
|Namiarki
|22,6
|217,0
|1961-2019
|0,04
|0,72
|20,7
|1962-2019
|173,7
|241
|-
| rowspan="2" |Czeladź
| rowspan="2" |7,8
| rowspan="2" |364,0
|1961-1989
|0,17
|1,78
|16,4
|1962-1989
|186,3
|141
|-
|1991-2014
|0,70
|2,55
|29,4
|1991-2014
|194,3
|133
|-
|Sosnowiec
|2,4
|390,0
|1961-1989
|0,80
|2,68
|17,6
|1961-1986
|157,7
|90
|-
|Szabelnia
|0,1
|483,0
|1961-2019
|1,12
|5,15
|65,5
|1961-2019
|40,3
|156
|}
O intensywności oddziaływania antropopresji na wielkość przepływu świadczy także tendencja zmian wielkości odpływu w czasie. tego typu analizy przeprowadzono w profilach Kozłowa Góra oraz Sosnowiec dla wielolecia 1947-1980. W zlewni naturalnej, którą zamyka profil Kozłowa Góra, średnie roczne przepływy nie wykazywały większych zmian i osiągały podobne wartości w całym rozpatrywanym wieloleciu. Natomiast w zlewni przeobrażonej zamkniętej profilem w Sosnowcu wydzielono trzy okresy zmian tego parametru. W latach 1947-1956 średni roczny przepływ wynosił 1,46 m3/s, w okresie 1957-1972 wzrósł do 2,18 m3/s, a w latach 1973-1980 był ponad dwukrotnie większy niż na początku badanego okresu i osiągnął 3,04 m3/s<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 85-86.</ref>.

=== Stan jakościowy wody ===
Stan jakościowy wód powierzchniowych w poszczególnych częściach zlewni Brynicy jest wyraźnie zróżnicowany. Wody umownie dobrej jakości występują zarówno w źródłowym biegu Brynicy, jak również jej dopływach, które uchodzą do niej na tym odcinku<ref>[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3]].</ref>. Rzeki odwadniające górną część zlewni będącą głównie pod wpływem antropopresji rolniczej okresowo prowadzą wody wskazujące jedynie na ich eutrofizację, zwłaszcza w odniesieniu do zawartości azotanów<ref>A. Jaguś, M. Rzętała: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367. </ref>.

Podobnie jak w przypadku zmienności stanów wody i przepływów, negatywne skutki antropopresji miejsko-przemysłowej w zakresie kształtowania jakość wód powierzchniowych szczególnie dobrze widoczne są w dolnej części zlewni, poniżej zbiornika w Kozłowej Górze. Na tym odcinku do Brynicy uchodzi kilka jej większych dopływów, które są odbiornikiem ścieków miejsko-przemysłowych pochodzących m.in. z Piekar Śląskich, Radzionkowa, Bytomia i Czeladzi. Jednak największą rolę w tym zakresie przypisuje się Rawie, w której obecne są praktycznie wszystkie rodzaje zanieczyszczeń. Potwierdzeniem tych rozważań są zestawione w tabeli 2 wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy.

Bardzo dobrym wskaźnikiem w tym zakresie jest przewodność elektrolityczna właściwa. W profilu zamykającym zlewnię quasi-naturalną sezonowa zmienność jest stosunkowo niewielka, a notowane wartości generalnie odpowiadają zakresowi, który cechuje naturalne śródlądowe wody powierzchniowe w kraju<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Natomiast na odcinku przyujściowym parametr ten jest kilkukrotnie wyższy i odznacza się wyraźną dynamiką zmian. Wyraźny zakres czasowej zmienności charakterystyczny jest dla wód będących pod silnym wpływem antropopresji<ref>R. Machowski, R. Rzętała, D. Serwecińska: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.</ref>.

Zupełnie odmienna sytuacja dotyczy koncentracji tzw. metali ciężkich, np. cynk, ołów, kadm. W wodach Brynicy zarówno ołów i jego związki a także kadm i jego związki są obecne w mniejszych ilościach w dolnym biegu rzeki, który poddany jest silnej antropopresji. Natomiast zdecydowanie wyższe stężenia mierzone są w zlewni quasi-naturalnej. W tym przypadku podwyższone stężenia tych pierwiastków w wodach powierzchniowych są skutkiem współdziałania czynników naturalnych oraz działalności człowieka. Brynica na tym odcinku zbiera wody pochodzące z odwadniania cynkowo-ołowiowych obszarów rudonośnych [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]]. Ponadto tereny te są w zasięgu zanieczyszczeń emitowanych przez hutę rud cynku i ołowiu zlokalizowaną w [[Miasteczko Śląskie|Miasteczku Śląskim]]<ref>M.A. Rzętała: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 97.</ref>.
{| class="wikitable"
|+Tabela 2. Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy w 2024 roku<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
! rowspan="2" |Parametr
! rowspan="2" |Jednostka
! colspan="3" |Brynica – powyżej zbiornika Kozłowa Góra
! colspan="3" |Brynica – ujście do Czarnej Przemszy
|-
!minimum
!średnia
!maksimum
!minimum
!średnia
!maksimum
|-
|Odczyn
|pH
|7,4
|7,8
|8,1
|7,6
|7,7
|7,8
|-
|Przewodność
|µS/cm
|385
|466
|528
|1150
|2113
|3670
|-
|Temperatura
|oC
|0,1
|10,3
|18,2
|6,7
|13,0
|19,9
|-
|Tlen rozpuszczony
|mg/l
|4,5
|6,7
|8,8
|4,2
|7,5
|9,2
|-
|Twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|158,0
|239,5
|328,8
|390,4
|614,1
|834,6
|-
|Kadm
|µg/l
|0,000
|0,065
|0,302
|0,028
|0,049
|0,139
|-
|Ołów
|µg/l
|0,00
|0,60
|2,35
|0,00
|0,17
|0,84
|-
|Benzo(a)piren
|µg/l
|0,000189
|0,001656
|0,005349
|0,000914
|0,029712
|0,275081
|}
Uwzględniając wyniki badań stanu jakościowego wody w Brynicy u ujścia do Czarnej Przemszy wykonane przez Regionalny Wydział Monitoringu Środowiska w Katowicach w latach 2019-2024 oraz wyniki przeprowadzonej na ich podstawie klasyfikacji i oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych w oparciu o „Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 25 czerwca 2021 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego oraz sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych, a także środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych”<ref>https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20210001475</ref> należy stwierdzić, że w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od źródeł do zbiornika Kozłowa Góra”, mamy do czynienia ze złym stanem ekologicznym wód, stanem chemicznym poniżej dobrego oraz panującym złym stanem wód jako oceną ogólną, a w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od zbiornika Kozłowa Góra do ujścia”, występuje słaby potencjał ekologiczny wód, przy braku klasyfikacji ich stanu chemicznego oraz panuje zły stan wód jako ocena ogólna<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/568</ref>. Należy również dodać, że poszczególne grupy badanych parametrów w wydzielonych jednolitych częściach wód powierzchniowych zmieniają się w dosyć szerokim zakresie. Występują przypadki badanych wskaźników notowanych w I klasie, ale także takie, które mieszczą się w znacznie niższych przedziałach.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Brynicy pod względem hydrogeologicznym znajduje się w zasięgu regionu śląsko-krakowskiego (XII)<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.</ref>. Wody podziemne tworzą tu trzy piętra wodonośne. Poczynając od powierzchni terenu są to piętra: czwartorzędowe, triasowe i karbońskie.

Pierwszy poziom wodonośny o porowym charakterze tworzą wody znajdujące się w piaszczystych utworach czwartorzędowych. Głębokość zalegania zawodnionej warstwy zmienia się w zakresie od 2,7 do 12 m, a jej miąższość przekracza 30 m. Największy zasięg obejmuje tereny dolin rzecznych, w tym dolinę Brynicy. Poziom zwierciadła wód podziemnych ma generalnie swobodny charakter, choć miejscami jest lekko napięty. Pod względem chemicznym są to wody odbiegające od naturalnych typu chlorkowo-siarczanowo-wapniowo-sodowe<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Poniżej zidentyfikowano triasowe piętro wodonośne w obrębie, którego wydzielono dwa poziomy. W skałach pochodzących z triasu środkowego, wykształconych w postaci wapieni i dolomitów uformował się szczelinowy poziom wodonośny. Ma on głównie charakter swobodny, a tylko lokalnie jest napięty. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zmienia się od 10 do 90 m, a jej miąższość wynosi od 10 do 200 m. Kolejny poziom wodonośny obejmuje skały triasu dolnego wykształcone jako piaski, żwiry i piaskowce. Z uwagi na to są to wody porowo-szczelinowe o napiętym zwierciadle a tylko lokalnie poziom ma swobodny charakter. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zawiera się w przedziale 15,5-131 m, a miąższość wynosi 1-27,5 m. Uwzględniając klasyfikację hydrochemiczną wydzielono tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowego oraz wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego.

Najstarsze piętro wodonośne wydzielono w piaskowcach karbonu górnego, które tworzą szczelinowo-porowy wodonosiec. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu wynosi od 100 do 150 m a jej miąższość zmienia się w zakresie 5-66 m. Zalegają tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Wody podziemne w zlewni Brynicy zasadniczo zasilane są poprzez infiltrację wód opadowych i roztopowych. Odbywa się to w miejscach wychodni skał budujących poszczególne formacje wodonośne lub poprzez przepuszczalne warstwy nadkładu. Miejscami kontakt hydrauliczny ułatwiają uskoki obecne w górotworze. W sensie hydrogeologicznym obszar zlewni Brynicy można podzielić na kilka odmiennych części. Drenaż wód podziemnych w północnej części zlewni ma naturalny charakter i odbywa się zasadniczo za pośrednictwem sieci rzecznej. Funkcjonują tu także duże ujęcia czerpiące wodę z leżących na znacznej głębokości utworów węglanowych wapienia muszlowego, które zasilane są na wychodniach poza terenem zlewni. Środkowa i południowa część zlewni znajdują się pod silnym wpływem antropopresji górniczej w postaci drenażu górotworu. Zwłaszcza w rejonie Bytomia jest on drenowany przez kopalnie, dawniej cynku i ołowiu, a obecnie węgla kamiennego, którego eksploatacja wymaga odwadniania triasowego nadkładu. Z tego względu reżim hydrogeologiczny jest tam zaburzony, a zwierciadło wody obniżone w stosunku do naturalnego nawet o kilkadziesiąt metrów<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Pomimo przykładów negatywnego oddziaływania człowieka na wody podziemne, w zlewni Brynicy znajdują się częściowo Główne Zbiorniki Wód Podziemnych (GZWP): nr 454 – Olkusz-[[Zawiercie]], nr 327 – [[Lubliniec]]-[[Myszków]], nr 329 – Bytom oraz nr 330 – [[Gliwice]]<ref>[[Wody podziemne|J. Różkowski: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1]].</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Znaczenie wód w zlewni Brynicy na przestrzeni wieków ulegało istotnym zmianom. Samo słowo „brynica” oznacza rzekę rwącą, kapryśną, trudną do okiełznania. W taki sposób była też postrzegana przez pierwszych mieszkańców tych terenów. Obszar przez, który przepływa Brynica był pod wpływem różnych plemion i ludów stanowiąc strefę pogranicza. Począwszy od połowy XV wieku aż do 1921 roku tereny te stanowiły niejednokrotnie fragment zachodniej granicy Polski<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 5.</ref>. Doliny rzeczne oraz obszary podmokłe, od zawsze posiadały znaczenie militarno-obronne stanowiąc trudne do pokonania przeszkody terenowe. Chyba najbardziej jaskrawym przejawem znaczenia polityczno-administracyjnego doliny Brynicy było wybudowanie zbiornika Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> wraz z wieloma obiektami fortyfikacyjnymi (fot. 8), w ramach linii umocnień [[Obszar Warowny "Śląsk"|Obszaru Warownego „Śląsk”]]<ref>M. Rzętała: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.</ref>.

W przeszłości w dolinie Brynicy oraz jej większych dopływów licznie budowano młyny i tartaki. Do napędzania maszyn wykorzystywano koła wodne poruszane siłą spadku płynącej wody, które powszechne były na tych terenach jeszcze w XIX wieku<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 44.</ref>. Intensywny rozwój przemysłu oraz górnictwa w późniejszym czasie przyczyniły się do szeregu zmian ilościowo-jakościowych w stosunkach wodnych tych terenów. Wymusiło to konieczność zaprzestania takiego wykorzystania wód w zlewni Brynicy.

Rzeki, zbiorniki wodne, źródła oraz zasoby podziemne w zlewni Brynicy stanowiły oraz nadal stanowią ważne źródło zaopatrzenia w wodę przemysłu, rolnictwa oraz ludności. Wody podziemne powszechnie pozyskiwane są zwłaszcza na terenie górnej części zlewni poprzez indywidualne, gospodarskie ujęcia studzienne<ref>Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003, s. 62.</ref>. W 1954 roku wybudowana została stacja wodociągowa Bibiela, która funkcjonuje w ramach Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów w Katowicach. Stacja bazuje na wodach czerpanych z utworów triasowych w obrębie głównego zbiornika wód podziemnych „Lubliniec-Myszków”. Woda ze stacji Bibiela rozprowadzana jest systemem rurociągów m.in. do: [[Kalety|Kalet]], Miasteczka Śląskiego, Świerklańca, Bytomia, Piekar Śląskich, Chorzowa i Świętochłowic<ref>https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela</ref>. Znane są również przykłady wykorzystania wód źródlanych do zaopatrywania ludności. Na południowym zboczu doliny Jaworznika, w sąsiedztwie zbiornika Rogoźnik II, funkcjonuje źródło, którego wody ze względu na korzystne właściwości fizykochemiczne czerpane są w celach konsumpcyjnych głównie przez lokalną społeczność<ref>A. Jaguś: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 81.</ref>.

Wody w zlewni Brynicy odgrywają również istotne znaczenie rekreacyjne. Jako przykłady takiego wykorzystania najczęściej podaje się funkcjonujące na tych terenach antropogeniczne zbiorniki wodne, począwszy od tych największych, jak Kozłowa Góra, Nakło-Chechło, Rogoźnik (fot. 9), zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. 10), po te znacznie mniejsze rozmieszczone właściwie na całej powierzchni zlewni (fot. 11, fot. 12). Do tego typu przejawów wykorzystania samej Brynicy zaliczyć należy przede wszystkim rekreacyjny połów ryb, który możliwy jest na górnym odcinku rzeki. Dogodne warunki do amatorskiego wędkarstwa panują w strefie ujściowej do zbiornika Kozłowa Góra, gdzie licznie gromadzą się ryby. Dlatego też w celu ich ochrony ustalono tu strefę ochronną, która całkowicie wyłącza z amatorskiego połowu ryb ten odcinek rzeki<ref>https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9</ref>. Poza tym wędkarzy często spotkać można w strefie ujścia Jaworznika do Brynicy. Na tym odcinku, w związku z wspomnianymi osiadaniami górniczymi, nurt rzeki wyraźnie zwalnia, woda staje się głębsza a ryby znajdują tu dogodne warunki dla życia.

Wody w zlewni Brynicy posiadają także znaczenie przyrodnicze oraz krajobrazowe<ref>P. Cempulik, J. Góra, K. Holeksa: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.</ref>. W celu ochrony cenniejszych obszarów w 1997 roku na mocy Uchwały Nr 280/97 Rady Miejskiej w Siemianowicach Śląskich utworzony został obszar chronionego krajobrazu „Przełajka”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331</ref>. Pierwotnie obszar ten obejmował wyłącznie teren zlokalizowany w gminie Siemianowice Śląskie. W 2025 roku ochronę poszerzono o część doliny w gminach [[Będzin]], Czeladź i Wojkowice, która aktualnie wynosi 79,70 ha. Są to tereny o przeważającym krajobrazie rolniczym z mozaikowatym układem siedlisk łąkowych, polnych, zaroślowych, wodnych i wodno-błotnych, wśród których dominują siedliska łąkowe (reprezentowane głównie przez zbiorowiska łąk świeżych – obecnie w większości nieużytkowanych, występowanie łąk wilgotnych ogranicza się do niewielkich płatów na krawędzi doliny)<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. W granicach omawianego obszaru zachowały się pozostałości dawnych starorzeczy Brynicy, porośniętych przez zbiorowiska szuwarowe, a w południowej jego części znajduje się wykorzystywany wędkarsko sztuczny zbiornik wodny Przetok. Całość kompleksu podlegającego ochronie stanowi ostoję flory oraz fauny i jest częścią lokalnego korytarza ekologicznego, obejmującego rzekę Brynicę i przylegające do niej tereny rolne i zadrzewione (obszar pełni również funkcje turystyczno-rekreacyjne – przebiega przez niego szlak turystyczny „Szlak Husarii Polskiej)”<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. Innym przykładem znaczenia przyrodniczego i krajobrazowego Brynicy jest użytek ekologiczny „Brynicka terasa”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63</ref>, z występującymi tam licznymi gatunkami interesujących roślin i zwierząt<ref>A. Balon: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 9.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.
# Balon A.: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 8-9.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Cempulik P., Góra J., Holeksa K.: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.
# Czaja S.: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 65-77.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-94.
# Jaguś A.: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 77-85.
# Jaguś A., Rzętała M.: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367.
# Jastrząb M.., Mrozowski M.: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997.
# Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003.
# Machowski R., Rzętała M., Serwecińska D.: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.
# Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.
# Rzętała M.: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.
# Rzętała M.A.: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003.

== Przypisy ==
<nowiki><references/></nowiki>

== Źródła on-line ==
https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331

https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Wody podziemne|Różkowski J.: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1.]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra|Machowski R., Rzętała M.: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło|Machowski R., Rzętała M., Solarski M.: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8.]]

[[Zbiorniki Rogoźnik|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zbiorniki Żabie Doły|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9

https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło]]

[[Zbiorniki Rogoźnik]]

[[Zlewnia Przemszy]]

[[Zlewnia Rawy]]

[[Źródła województwa śląskiego]]

Zlewnia Brynicy

2026-04-08T07:14:30Z

Praktykant: /* Układ sieci rzecznej */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Brynica.jpg|mały|524x524px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Brynicy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 6 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
Rzeka [[Brynica]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]], do której uchodzi w 27,4 km biegu. Całkowita długość Brynicy wynosi 54,9 km, a jej zlewnia osiąga powierzchnię 496,9 km2. Swój początek bierze ze źródeł zlokalizowanych na wysokości 340 m n.p.m. u podstawy wzniesień zbudowanych ze skał wieku triasowego<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref> w rejonie wsi Mysłów w gminie [[Koziegłowy]] ([[powiat myszkowski]]). W swoim środkowym i dolnym biegu przepływa przez kilka większych miast, przy czym zazwyczaj ma charakter rzeki granicznej, której doliną wytyczono granice administracyjne pomiędzy [[Piekary Śląskie|Piekarami Śląskimi]] i [[Bobrowniki|Bobrownikami]] wraz z [[Wojkowice|Wojkowicami]], [[Siemianowice Śląskie|Siemianowicami Śląskimi]] i [[Czeladź|Czeladzią]] czy najbardziej znane pogranicze [[Katowice|Katowic]] z [[Sosnowiec|Sosnowcem]].

W zlewni Brynicy udział poszczególnych form użytkowania terenu jest na porównywalnym poziomie, przy czym cechuje go regionalne zróżnicowanie (rys. 1). Największy udział rzędu nieco ponad 37% (185,4 km2) stanowią obszary wykorzystywane w celach rolniczych. Grunty rolne dominują w środkowo-wschodniej części zlewni, pomiędzy Czeladzią na południu i [[Ożarowice|Ożarowicami]] na północy. Tereny rolne rozpościerają się również w zachodniej części zlewni, pomiędzy [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Świerklaniec|Świerklańcem]].

Źródłowa części zlewni także zagospodarowana jest przez rolnictwo. Tereny zurbanizowane, które w zlewni zajmują 158,5 km2 (32%) zasadniczo dominują w południowej części zlewni, gdzie znajdują się największe miasta [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]]: Katowice, Sosnowiec, [[Chorzów]], [[Bytom]], Siemianowice Śląskie, [[Świętochłowice]], Czeladź. W zachodniej części tych terenów zlokalizowane są Radzionków i Świerklaniec, a w północnej części zlewni tereny zurbanizowane przypadają na Ożarowice.

Lasy i zadrzewienia w zlewni Brynicy zajmują 144 km2, co stanowi udział rzędu 29%. Ten typ użytkowania dominuje w północnej części tych terenów, zajmując prawostronną część górnej zlewni po zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra|Kozłowa Góra]]. Zwarte kompleksy leśne występują również na wschód od tego zbiornika i na zachód od Radzionkowa. W południowej części zlewni są tą niewielkie płaty lasów i zadrzewień stanowiące m.in. część leśnego pasa ochronnego [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]]. Zalesione grunty obejmują tu część zlewni Potoku Leśnego dopływu [[Rawa|Rawy]]. Pozostałe mają charakter parkowych zadrzewień np. w obrębie [[Park Śląski|Parku Śląskiego]] (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku) im. gen. [[Jerzy Ziętek|Jerzego Ziętka]] w Chorzowie.

Ważne miejsce w użytkowaniu zlewni Brynicy odgrywają wody stojące w postaci sztucznych zbiorników wodnych, które łącznie zajmują 9 km2 powierzchni (udział w zlewni na poziomie 1,8%). Największym sztucznym jeziorem jest zaporowy zbiornik Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> utworzony na Brynicy w jej środkowym biegu. Do większych na terenie zlewni zalicza się również zbiornik [[Zbiornik Nakło-Chechło|Nakło-Chechło]]<ref>[[Zbiornik Nakło-Chechło|R. Machowski, M. Rzętała, M. Solarski: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8]].</ref> oraz mniejsze zbiorniki tworzące większe kompleksy, jak np. zbiorniki [[Zbiorniki Rogoźnik|Rogoźnik]]<ref>[[Zbiorniki Rogoźnik|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, zbiorniki [[Zbiorniki Żabie Doły|Żabie Doły]]<ref>[[Zbiorniki Żabie Doły|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, [[Dolina Trzech Stawów]] w Katowicach czy sztuczne jeziora na pograniczu Katowic i Sosnowca zlokalizowane pomiędzy Rawa i Brynicą.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Brynica w swoim źródłowym odcinku płynie w kierunku południowo-zachodnim podmokłą, płaską doliną, która została zmeliorowana. Uchodzi do niej kilka niewielkich, lewobrzeżnych rowów drenarskich. Uwarunkowania środowiskowe sprawiają, że dział wodny na tym obszarze pomiędzy Brynicą i [[Mała Panew|Małą Panwią]], płynącą na północy, ma niepewny charakter. Z uwagi na połączenia rowami melioracyjnymi Brynicy i Małej Panwi w dziale wodnym funkcjonują tzw. bramy w dziale wodnym.

Pierwszym większym dopływem Brynicy jest lewobrzeżna Trzonia, uchodząca do rzeki w około 40 km jej biegu. Niespełna kilometr dalej Brynicę zasila niewielki lewobrzeżny potok Czeczówka, która odwadnia tereny położone na północ od lotniska w [[Pyrzowice|Pyrzowicach]]. Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek na równoleżnikowy i na odcinku kolejnych około 3 km płynie na zachód, gdzie przyjmuje wody bezimiennego dopływu, który odwadnia zalesione tereny [[Bibiela|Bibieli]]. W tym miejscu Brynica przyjmuje generalnie kierunek południkowy aż do ujścia do zbiornika Kozłowa Góra. Na tym odcinku wpada do niej kilka niewielkich rowów melioracyjnych a z większych zasila ją lewobrzeżny Potok Ożarowicki. Na odcinku około 2 km przed ujściem do zbiornika Brynica wpływa na teren szerokiej, płaskiej doliny, gdzie zaczyna silnie meandrować.

Po opuszczeniu zbiornika, poniżej zapory, która została zlokalizowana w 28 km biegu rzeki (fot. 1), koryto Brynicy na całej długości aż do ujścia do Czarnej Przemszy zostało całkowicie uregulowane. Na wielu odcinkach dodatkowo zostało obwałowane i wybetonowane. Regulacja rzeki i jej dopływów na tym odcinku została przeprowadzona w celu ograniczenia ucieczek wody z koryt do wyrobisk górniczych kopalni rud cynku i ołowiu oraz węgla kamiennego. W tych rejonach wody rzeczne utraciły więź hydrauliczną z podłożem i mają tranzytowy charakter<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 73.</ref>. Poniżej zbiornika Brynica na odcinku nieco ponad 3 km nadal utrzymuje południowy kierunek. Uchodzą do niej lewobrzeżne rowy drenarskie odwadniające podmokłe łąki położone na terenie Wymysłowa oraz prawobrzeżne: Rów Świerklaniecki i Rów z Radzionkowa. Przy zachodniej granicy Bobrownik Brynica przecina wapienne wzgórza, płynąc łukiem, wąską przełomową doliną<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref>. Tuż poniżej do rzeki uchodzi prawobrzeżna Szarlejka, jeden z jej większych dopływów (fot. 2, fot. 3). Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek płynięcia na wschodni i południowo-wschodni aż do północnej granicy Czeladzi. Na wspomnianym odcinku o długości około 8,5 km do Brynicy z większych uchodzą lewobrzeżne [[Jaworznik]] i [[Wielonka]] oraz prawobrzeżny Rów z [[Dąbrówka|Dąbrówki]]. W rejonie ujścia Jaworznika do Brynicy powstała rozległa strefa osiadań górniczych (fot. 4, fot. 5). Na odcinku kilkuset metrów dno koryta rzeki znajduje się wyżej niż sąsiadujące tereny. Z uwagi na zaistniałe zmiany, usypane zostały wysokie obwałowania w celu ochrony przyległych terenów przed zatopieniem wodami Brynicy i powstaniem rozległych zalewisk. Po osiągnięciu Czeladzi rzeka diametralnie zmienia swój kierunek na południowy, który utrzymuje przez następne około 2,5 km. Na tym odcinku uchodzi do niej prawobrzeżny Rów Michałkowicki. Tu Brynica ponownie skręca na wschód, by po nieco ponad kilometrze po raz kolejny zmienić kierunek na południowy (fot. 6). Brynica opuszcza Czeladź po przepłynięciu około 2,5 km. Na granicy Sosnowca i Katowic przepływa południkowo około 1,5 km, następnie kolejne 1,5 km pokonuje w kierunku wschodnim i wpływa do Sosnowca. Przepływając przez około 1,8 km przez Sosnowiec przyjmuje kierunek południowo-wschodni (fot. 7). Następnie Brynica ponownie stanowi granicę pomiędzy Sosnowcem a Katowicami i do ujścia do Czarnej Przemszy utrzymuje ten sam kierunek płynięcia. Około 850 m przed ujściem do Czarnej Przemszy do Brynicy uchodzi prawobrzeżna Rawa – jej najdłuższy dopływ.

Cechą charakterystyczną powierzchniowej sieci wodnej w zlewni Brynicy – ze względu na liczbę oraz zajmowaną powierzchnię – jest występowanie antropogenicznych zbiorników wodnych. Pod względem genezy wydziela się tu:

* zbiorniki zaporowe powstałe na skutek przegrodzenia zaporą dolin rzecznych z największym w granicach zlewni zbiornikiem Kozłowa Góra (fot. KG),
* zbiorniki wyrobiskowe zlokalizowane w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców skalnych, głównie piasków czwartorzędowych, takie jak: Nakło-Chechło, Rogoźnik I, II i III, [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Morawa, Hubertus oraz Stawiki]],
* zbiorniki w nieckach z osiadania i zapadliskach, np. Brandka, Żabie Doły,
* inne sztuczne zbiorniki wodne, np. osadniki wód dołowych, przy oczyszczalniach ścieków, baseny, przeciwpożarowe.
<gallery mode="nolines" widths="350" perrow="3">
Plik:Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).
Plik:Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).jpg|Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).
</gallery>

=== Stany wody i przepływy ===
Zlewnię Brynicy można podzielić na dwie odmienne części, które jednocześnie porównywalne są pod względem powierzchni. Zlewnia quasi-naturalna (zbliżona do naturalnej, tylko w niewielkim stopniu zmieniona przez działalność człowieka – głównie rolnictwo) obejmuje górną część tych terenów po zbiornik w Kozłowej Górze. Natomiast zlewnia Brynicy położona poniżej zbiornika została mocno przeobrażona, głównie poprzez rozwój [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]], górnictwa i [[Urbanizacja|urbanizację]]. Z tych też powodów stosunki wodne w górniej części zlewni kształtowane są zasadniczo przez uwarunkowania naturalne, a w dolnej są zmienione przez silną antropopresję<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-62.</ref>.

Do najważniejszych form działalności człowieka, które powodują zmiany wielkości odpływu, a tym samym biorą udział w kształtowaniu stanów wody i przepływów, należą: ujęcia wód Brynicy i jej dopływów, ujęcie wód ze zbiornika Kozłowa Góra, zrzuty wód dołowych z kopalni, przerzucanie wód spoza zlewni oraz ucieczki wód Brynicy i jej dopływów w górotwór<ref>S. Czaja: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 69.</ref>. Wymienione czynniki na przestrzeni lat zmieniały swoją intensywność oddziaływania na stosunki wodne. Dotyczy to np. funkcjonowania ujęcia wody ze zbiornika Kozłowa Góra. W skrajnych sytuacjach pobór wody był na tyle duży, że decydowano się na całkowite zatrzymanie upustu wód do koryta Brynicy poniżej zapory zbiornika<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref>. W takich przypadkach o wielkości stanów wody i przepływach na dolnym odcinku rzeki decydowała wielkość zasilania poprzez dopływy, które uchodziły do Brynicy. Potwierdzają to także dane dotyczące wielkości średnich rocznych przepływów mierzone na poszczególnych posterunkach wodowskazowych rozmieszczonych wzdłuż biegu rzeki (tabela 1). W zlewni quasi-naturalnej średni przepływ wody na posterunku wodowskazowym Brynica w wieloleciu 1961-2019 wynosił 0,52 m3/s, by w tym samym czasie poniżej zapory osiągać wielkość 0,72 m3/s. Znacznie wyższe wartości przepływu cechują dopiero dolny bieg rzeki, zwłaszcza na odcinku ujściowym Brynicy do Czarnej Przemszy (5,15 m3/s).
{| class="wikitable"
|+Tabela 1. Średnie roczne przepływy Brynicy i średnie roczne stany wody oraz zakresy wahań stanów wody Brynicy w wybranych latach hydrologicznych<ref>https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/</ref>
! rowspan="3" |Posterunek wodowskazowy
! rowspan="2" |Km biegu rzeki
! rowspan="2" |Powierzchnia
zlewni
! colspan="4" |Przepływy
! colspan="3" rowspan="2" |Średnie stany wody (H śr.)
i zakresy wahań stanów wody (DH)
|-
! rowspan="2" |lata
hydrologiczne
!min.
NNQ
!średni
SSQ
!maks.
WWQ
|-
![km]
![km2]
! colspan="3" |[m3/s]
![lata]
!H śr. [cm]
!△H [cm]
|-
| rowspan="2" |Brynica
| rowspan="2" |35,5
| rowspan="2" |98,2
| rowspan="2" |1961-2019
| rowspan="2" |0,01
| rowspan="2" |0,52
| rowspan="2" |17,9
|1961-1985
|102,6
|168
|-
|1987-2019
|138,8
|214
|-
|Namiarki
|22,6
|217,0
|1961-2019
|0,04
|0,72
|20,7
|1962-2019
|173,7
|241
|-
| rowspan="2" |Czeladź
| rowspan="2" |7,8
| rowspan="2" |364,0
|1961-1989
|0,17
|1,78
|16,4
|1962-1989
|186,3
|141
|-
|1991-2014
|0,70
|2,55
|29,4
|1991-2014
|194,3
|133
|-
|Sosnowiec
|2,4
|390,0
|1961-1989
|0,80
|2,68
|17,6
|1961-1986
|157,7
|90
|-
|Szabelnia
|0,1
|483,0
|1961-2019
|1,12
|5,15
|65,5
|1961-2019
|40,3
|156
|}
O intensywności oddziaływania antropopresji na wielkość przepływu świadczy także tendencja zmian wielkości odpływu w czasie. tego typu analizy przeprowadzono w profilach Kozłowa Góra oraz Sosnowiec dla wielolecia 1947-1980. W zlewni naturalnej, którą zamyka profil Kozłowa Góra, średnie roczne przepływy nie wykazywały większych zmian i osiągały podobne wartości w całym rozpatrywanym wieloleciu. Natomiast w zlewni przeobrażonej zamkniętej profilem w Sosnowcu wydzielono trzy okresy zmian tego parametru. W latach 1947-1956 średni roczny przepływ wynosił 1,46 m3/s, w okresie 1957-1972 wzrósł do 2,18 m3/s, a w latach 1973-1980 był ponad dwukrotnie większy niż na początku badanego okresu i osiągnął 3,04 m3/s<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 85-86.</ref>.

=== Stan jakościowy wody ===
Stan jakościowy wód powierzchniowych w poszczególnych częściach zlewni Brynicy jest wyraźnie zróżnicowany. Wody umownie dobrej jakości występują zarówno w źródłowym biegu Brynicy, jak również jej dopływach, które uchodzą do niej na tym odcinku<ref>[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3]].</ref>. Rzeki odwadniające górną część zlewni będącą głównie pod wpływem antropopresji rolniczej okresowo prowadzą wody wskazujące jedynie na ich eutrofizację, zwłaszcza w odniesieniu do zawartości azotanów<ref>A. Jaguś, M. Rzętała: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367. </ref>.

Podobnie jak w przypadku zmienności stanów wody i przepływów, negatywne skutki antropopresji miejsko-przemysłowej w zakresie kształtowania jakość wód powierzchniowych szczególnie dobrze widoczne są w dolnej części zlewni, poniżej zbiornika w Kozłowej Górze. Na tym odcinku do Brynicy uchodzi kilka jej większych dopływów, które są odbiornikiem ścieków miejsko-przemysłowych pochodzących m.in. z Piekar Śląskich, Radzionkowa, Bytomia i Czeladzi. Jednak największą rolę w tym zakresie przypisuje się Rawie, w której obecne są praktycznie wszystkie rodzaje zanieczyszczeń. Potwierdzeniem tych rozważań są zestawione w tabeli 2 wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy.

Bardzo dobrym wskaźnikiem w tym zakresie jest przewodność elektrolityczna właściwa. W profilu zamykającym zlewnię quasi-naturalną sezonowa zmienność jest stosunkowo niewielka, a notowane wartości generalnie odpowiadają zakresowi, który cechuje naturalne śródlądowe wody powierzchniowe w kraju<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Natomiast na odcinku przyujściowym parametr ten jest kilkukrotnie wyższy i odznacza się wyraźną dynamiką zmian. Wyraźny zakres czasowej zmienności charakterystyczny jest dla wód będących pod silnym wpływem antropopresji<ref>R. Machowski, R. Rzętała, D. Serwecińska: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.</ref>.

Zupełnie odmienna sytuacja dotyczy koncentracji tzw. metali ciężkich, np. cynk, ołów, kadm. W wodach Brynicy zarówno ołów i jego związki a także kadm i jego związki są obecne w mniejszych ilościach w dolnym biegu rzeki, który poddany jest silnej antropopresji. Natomiast zdecydowanie wyższe stężenia mierzone są w zlewni quasi-naturalnej. W tym przypadku podwyższone stężenia tych pierwiastków w wodach powierzchniowych są skutkiem współdziałania czynników naturalnych oraz działalności człowieka. Brynica na tym odcinku zbiera wody pochodzące z odwadniania cynkowo-ołowiowych obszarów rudonośnych [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]]. Ponadto tereny te są w zasięgu zanieczyszczeń emitowanych przez hutę rud cynku i ołowiu zlokalizowaną w [[Miasteczko Śląskie|Miasteczku Śląskim]]<ref>M.A. Rzętała: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 97.</ref>.
{| class="wikitable"
|+Tabela 2. Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy w 2024 roku<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
! rowspan="2" |Parametr
! rowspan="2" |Jednostka
! colspan="3" |Brynica – powyżej zbiornika Kozłowa Góra
! colspan="3" |Brynica – ujście do Czarnej Przemszy
|-
!minimum
!średnia
!maksimum
!minimum
!średnia
!maksimum
|-
|Odczyn
|pH
|7,4
|7,8
|8,1
|7,6
|7,7
|7,8
|-
|Przewodność
|µS/cm
|385
|466
|528
|1150
|2113
|3670
|-
|Temperatura
|oC
|0,1
|10,3
|18,2
|6,7
|13,0
|19,9
|-
|Tlen rozpuszczony
|mg/l
|4,5
|6,7
|8,8
|4,2
|7,5
|9,2
|-
|Twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|158,0
|239,5
|328,8
|390,4
|614,1
|834,6
|-
|Kadm
|µg/l
|0,000
|0,065
|0,302
|0,028
|0,049
|0,139
|-
|Ołów
|µg/l
|0,00
|0,60
|2,35
|0,00
|0,17
|0,84
|-
|Benzo(a)piren
|µg/l
|0,000189
|0,001656
|0,005349
|0,000914
|0,029712
|0,275081
|}
Uwzględniając wyniki badań stanu jakościowego wody w Brynicy u ujścia do Czarnej Przemszy wykonane przez Regionalny Wydział Monitoringu Środowiska w Katowicach w latach 2019-2024 oraz wyniki przeprowadzonej na ich podstawie klasyfikacji i oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych w oparciu o „Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 25 czerwca 2021 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego oraz sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych, a także środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych”<ref>https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20210001475</ref> należy stwierdzić, że w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od źródeł do zbiornika Kozłowa Góra”, mamy do czynienia ze złym stanem ekologicznym wód, stanem chemicznym poniżej dobrego oraz panującym złym stanem wód jako oceną ogólną, a w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od zbiornika Kozłowa Góra do ujścia”, występuje słaby potencjał ekologiczny wód, przy braku klasyfikacji ich stanu chemicznego oraz panuje zły stan wód jako ocena ogólna<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/568</ref>. Należy również dodać, że poszczególne grupy badanych parametrów w wydzielonych jednolitych częściach wód powierzchniowych zmieniają się w dosyć szerokim zakresie. Występują przypadki badanych wskaźników notowanych w I klasie, ale także takie, które mieszczą się w znacznie niższych przedziałach.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Brynicy pod względem hydrogeologicznym znajduje się w zasięgu regionu śląsko-krakowskiego (XII)<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.</ref>. Wody podziemne tworzą tu trzy piętra wodonośne. Poczynając od powierzchni terenu są to piętra: czwartorzędowe, triasowe i karbońskie.

Pierwszy poziom wodonośny o porowym charakterze tworzą wody znajdujące się w piaszczystych utworach czwartorzędowych. Głębokość zalegania zawodnionej warstwy zmienia się w zakresie od 2,7 do 12 m, a jej miąższość przekracza 30 m. Największy zasięg obejmuje tereny dolin rzecznych, w tym dolinę Brynicy. Poziom zwierciadła wód podziemnych ma generalnie swobodny charakter, choć miejscami jest lekko napięty. Pod względem chemicznym są to wody odbiegające od naturalnych typu chlorkowo-siarczanowo-wapniowo-sodowe<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Poniżej zidentyfikowano triasowe piętro wodonośne w obrębie, którego wydzielono dwa poziomy. W skałach pochodzących z triasu środkowego, wykształconych w postaci wapieni i dolomitów uformował się szczelinowy poziom wodonośny. Ma on głównie charakter swobodny, a tylko lokalnie jest napięty. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zmienia się od 10 do 90 m, a jej miąższość wynosi od 10 do 200 m. Kolejny poziom wodonośny obejmuje skały triasu dolnego wykształcone jako piaski, żwiry i piaskowce. Z uwagi na to są to wody porowo-szczelinowe o napiętym zwierciadle a tylko lokalnie poziom ma swobodny charakter. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zawiera się w przedziale 15,5-131 m, a miąższość wynosi 1-27,5 m. Uwzględniając klasyfikację hydrochemiczną wydzielono tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowego oraz wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego.

Najstarsze piętro wodonośne wydzielono w piaskowcach karbonu górnego, które tworzą szczelinowo-porowy wodonosiec. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu wynosi od 100 do 150 m a jej miąższość zmienia się w zakresie 5-66 m. Zalegają tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Wody podziemne w zlewni Brynicy zasadniczo zasilane są poprzez infiltrację wód opadowych i roztopowych. Odbywa się to w miejscach wychodni skał budujących poszczególne formacje wodonośne lub poprzez przepuszczalne warstwy nadkładu. Miejscami kontakt hydrauliczny ułatwiają uskoki obecne w górotworze. W sensie hydrogeologicznym obszar zlewni Brynicy można podzielić na kilka odmiennych części. Drenaż wód podziemnych w północnej części zlewni ma naturalny charakter i odbywa się zasadniczo za pośrednictwem sieci rzecznej. Funkcjonują tu także duże ujęcia czerpiące wodę z leżących na znacznej głębokości utworów węglanowych wapienia muszlowego, które zasilane są na wychodniach poza terenem zlewni. Środkowa i południowa część zlewni znajdują się pod silnym wpływem antropopresji górniczej w postaci drenażu górotworu. Zwłaszcza w rejonie Bytomia jest on drenowany przez kopalnie, dawniej cynku i ołowiu, a obecnie węgla kamiennego, którego eksploatacja wymaga odwadniania triasowego nadkładu. Z tego względu reżim hydrogeologiczny jest tam zaburzony, a zwierciadło wody obniżone w stosunku do naturalnego nawet o kilkadziesiąt metrów<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Pomimo przykładów negatywnego oddziaływania człowieka na wody podziemne, w zlewni Brynicy znajdują się częściowo Główne Zbiorniki Wód Podziemnych (GZWP): nr 454 – Olkusz-[[Zawiercie]], nr 327 – [[Lubliniec]]-[[Myszków]], nr 329 – Bytom oraz nr 330 – [[Gliwice]]<ref>[[Wody podziemne|J. Różkowski: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1]].</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Znaczenie wód w zlewni Brynicy na przestrzeni wieków ulegało istotnym zmianom. Samo słowo „brynica” oznacza rzekę rwącą, kapryśną, trudną do okiełznania. W taki sposób była też postrzegana przez pierwszych mieszkańców tych terenów. Obszar przez, który przepływa Brynica był pod wpływem różnych plemion i ludów stanowiąc strefę pogranicza. Począwszy od połowy XV wieku aż do 1921 roku tereny te stanowiły niejednokrotnie fragment zachodniej granicy Polski<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 5.</ref>. Doliny rzeczne oraz obszary podmokłe, od zawsze posiadały znaczenie militarno-obronne stanowiąc trudne do pokonania przeszkody terenowe. Chyba najbardziej jaskrawym przejawem znaczenia polityczno-administracyjnego doliny Brynicy było wybudowanie zbiornika Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> wraz z wieloma obiektami fortyfikacyjnymi (fot. 8), w ramach linii umocnień [[Obszar Warowny "Śląsk"|Obszaru Warownego „Śląsk”]]<ref>M. Rzętała: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.</ref>.

W przeszłości w dolinie Brynicy oraz jej większych dopływów licznie budowano młyny i tartaki. Do napędzania maszyn wykorzystywano koła wodne poruszane siłą spadku płynącej wody, które powszechne były na tych terenach jeszcze w XIX wieku<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 44.</ref>. Intensywny rozwój przemysłu oraz górnictwa w późniejszym czasie przyczyniły się do szeregu zmian ilościowo-jakościowych w stosunkach wodnych tych terenów. Wymusiło to konieczność zaprzestania takiego wykorzystania wód w zlewni Brynicy.

Rzeki, zbiorniki wodne, źródła oraz zasoby podziemne w zlewni Brynicy stanowiły oraz nadal stanowią ważne źródło zaopatrzenia w wodę przemysłu, rolnictwa oraz ludności. Wody podziemne powszechnie pozyskiwane są zwłaszcza na terenie górnej części zlewni poprzez indywidualne, gospodarskie ujęcia studzienne<ref>Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003, s. 62.</ref>. W 1954 roku wybudowana została stacja wodociągowa Bibiela, która funkcjonuje w ramach Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów w Katowicach. Stacja bazuje na wodach czerpanych z utworów triasowych w obrębie głównego zbiornika wód podziemnych „Lubliniec-Myszków”. Woda ze stacji Bibiela rozprowadzana jest systemem rurociągów m.in. do: [[Kalety|Kalet]], Miasteczka Śląskiego, Świerklańca, Bytomia, Piekar Śląskich, Chorzowa i Świętochłowic<ref>https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela</ref>. Znane są również przykłady wykorzystania wód źródlanych do zaopatrywania ludności. Na południowym zboczu doliny Jaworznika, w sąsiedztwie zbiornika Rogoźnik II, funkcjonuje źródło, którego wody ze względu na korzystne właściwości fizykochemiczne czerpane są w celach konsumpcyjnych głównie przez lokalną społeczność<ref>A. Jaguś: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 81.</ref>.

Wody w zlewni Brynicy odgrywają również istotne znaczenie rekreacyjne. Jako przykłady takiego wykorzystania najczęściej podaje się funkcjonujące na tych terenach antropogeniczne zbiorniki wodne, począwszy od tych największych, jak Kozłowa Góra, Nakło-Chechło, Rogoźnik (fot. 9), zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. 10), po te znacznie mniejsze rozmieszczone właściwie na całej powierzchni zlewni (fot. 11, fot. 12). Do tego typu przejawów wykorzystania samej Brynicy zaliczyć należy przede wszystkim rekreacyjny połów ryb, który możliwy jest na górnym odcinku rzeki. Dogodne warunki do amatorskiego wędkarstwa panują w strefie ujściowej do zbiornika Kozłowa Góra, gdzie licznie gromadzą się ryby. Dlatego też w celu ich ochrony ustalono tu strefę ochronną, która całkowicie wyłącza z amatorskiego połowu ryb ten odcinek rzeki<ref>https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9</ref>. Poza tym wędkarzy często spotkać można w strefie ujścia Jaworznika do Brynicy. Na tym odcinku, w związku z wspomnianymi osiadaniami górniczymi, nurt rzeki wyraźnie zwalnia, woda staje się głębsza a ryby znajdują tu dogodne warunki dla życia.

Wody w zlewni Brynicy posiadają także znaczenie przyrodnicze oraz krajobrazowe<ref>P. Cempulik, J. Góra, K. Holeksa: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.</ref>. W celu ochrony cenniejszych obszarów w 1997 roku na mocy Uchwały Nr 280/97 Rady Miejskiej w Siemianowicach Śląskich utworzony został obszar chronionego krajobrazu „Przełajka”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331</ref>. Pierwotnie obszar ten obejmował wyłącznie teren zlokalizowany w gminie Siemianowice Śląskie. W 2025 roku ochronę poszerzono o część doliny w gminach [[Będzin]], Czeladź i Wojkowice, która aktualnie wynosi 79,70 ha. Są to tereny o przeważającym krajobrazie rolniczym z mozaikowatym układem siedlisk łąkowych, polnych, zaroślowych, wodnych i wodno-błotnych, wśród których dominują siedliska łąkowe (reprezentowane głównie przez zbiorowiska łąk świeżych – obecnie w większości nieużytkowanych, występowanie łąk wilgotnych ogranicza się do niewielkich płatów na krawędzi doliny)<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. W granicach omawianego obszaru zachowały się pozostałości dawnych starorzeczy Brynicy, porośniętych przez zbiorowiska szuwarowe, a w południowej jego części znajduje się wykorzystywany wędkarsko sztuczny zbiornik wodny Przetok. Całość kompleksu podlegającego ochronie stanowi ostoję flory oraz fauny i jest częścią lokalnego korytarza ekologicznego, obejmującego rzekę Brynicę i przylegające do niej tereny rolne i zadrzewione (obszar pełni również funkcje turystyczno-rekreacyjne – przebiega przez niego szlak turystyczny „Szlak Husarii Polskiej)”<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. Innym przykładem znaczenia przyrodniczego i krajobrazowego Brynicy jest użytek ekologiczny „Brynicka terasa”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63</ref>, z występującymi tam licznymi gatunkami interesujących roślin i zwierząt<ref>A. Balon: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 9.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.
# Balon A.: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 8-9.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Cempulik P., Góra J., Holeksa K.: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.
# Czaja S.: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 65-77.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-94.
# Jaguś A.: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 77-85.
# Jaguś A., Rzętała M.: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367.
# Jastrząb M.., Mrozowski M.: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997.
# Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003.
# Machowski R., Rzętała M., Serwecińska D.: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.
# Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.
# Rzętała M.: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.
# Rzętała M.A.: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003.

== Przypisy ==
<nowiki><references/></nowiki>

== Źródła on-line ==
https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331

https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Wody podziemne|Różkowski J.: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1.]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra|Machowski R., Rzętała M.: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło|Machowski R., Rzętała M., Solarski M.: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8.]]

[[Zbiorniki Rogoźnik|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zbiorniki Żabie Doły|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9

https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło]]

[[Zbiorniki Rogoźnik]]

[[Zlewnia Przemszy]]

[[Zlewnia Rawy]]

[[Źródła województwa śląskiego]]

Zlewnia Brynicy

2026-04-08T07:08:41Z

Praktykant:

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 13 (2026)]]
Autorzy: [[Dr Robert Machowski]], [[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 13 (2026)|TOM: 13 (2026)]]
[[Plik:Rys. 1Brynica.jpg|mały|524x524px|Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Brynicy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 6 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]
Rzeka [[Brynica]] jest największym prawobrzeżnym dopływem [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]], do której uchodzi w 27,4 km biegu. Całkowita długość Brynicy wynosi 54,9 km, a jej zlewnia osiąga powierzchnię 496,9 km2. Swój początek bierze ze źródeł zlokalizowanych na wysokości 340 m n.p.m. u podstawy wzniesień zbudowanych ze skał wieku triasowego<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref> w rejonie wsi Mysłów w gminie [[Koziegłowy]] ([[powiat myszkowski]]). W swoim środkowym i dolnym biegu przepływa przez kilka większych miast, przy czym zazwyczaj ma charakter rzeki granicznej, której doliną wytyczono granice administracyjne pomiędzy [[Piekary Śląskie|Piekarami Śląskimi]] i [[Bobrowniki|Bobrownikami]] wraz z [[Wojkowice|Wojkowicami]], [[Siemianowice Śląskie|Siemianowicami Śląskimi]] i [[Czeladź|Czeladzią]] czy najbardziej znane pogranicze [[Katowice|Katowic]] z [[Sosnowiec|Sosnowcem]].

W zlewni Brynicy udział poszczególnych form użytkowania terenu jest na porównywalnym poziomie, przy czym cechuje go regionalne zróżnicowanie (rys. 1). Największy udział rzędu nieco ponad 37% (185,4 km2) stanowią obszary wykorzystywane w celach rolniczych. Grunty rolne dominują w środkowo-wschodniej części zlewni, pomiędzy Czeladzią na południu i [[Ożarowice|Ożarowicami]] na północy. Tereny rolne rozpościerają się również w zachodniej części zlewni, pomiędzy [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Świerklaniec|Świerklańcem]].

Źródłowa części zlewni także zagospodarowana jest przez rolnictwo. Tereny zurbanizowane, które w zlewni zajmują 158,5 km2 (32%) zasadniczo dominują w południowej części zlewni, gdzie znajdują się największe miasta [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]]: Katowice, Sosnowiec, [[Chorzów]], [[Bytom]], Siemianowice Śląskie, [[Świętochłowice]], Czeladź. W zachodniej części tych terenów zlokalizowane są Radzionków i Świerklaniec, a w północnej części zlewni tereny zurbanizowane przypadają na Ożarowice.

Lasy i zadrzewienia w zlewni Brynicy zajmują 144 km2, co stanowi udział rzędu 29%. Ten typ użytkowania dominuje w północnej części tych terenów, zajmując prawostronną część górnej zlewni po zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra|Kozłowa Góra]]. Zwarte kompleksy leśne występują również na wschód od tego zbiornika i na zachód od Radzionkowa. W południowej części zlewni są tą niewielkie płaty lasów i zadrzewień stanowiące m.in. część leśnego pasa ochronnego [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]]. Zalesione grunty obejmują tu część zlewni Potoku Leśnego dopływu [[Rawa|Rawy]]. Pozostałe mają charakter parkowych zadrzewień np. w obrębie [[Park Śląski|Parku Śląskiego]] (dawniej Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku) im. gen. [[Jerzy Ziętek|Jerzego Ziętka]] w Chorzowie.

Ważne miejsce w użytkowaniu zlewni Brynicy odgrywają wody stojące w postaci sztucznych zbiorników wodnych, które łącznie zajmują 9 km2 powierzchni (udział w zlewni na poziomie 1,8%). Największym sztucznym jeziorem jest zaporowy zbiornik Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> utworzony na Brynicy w jej środkowym biegu. Do większych na terenie zlewni zalicza się również zbiornik [[Zbiornik Nakło-Chechło|Nakło-Chechło]]<ref>[[Zbiornik Nakło-Chechło|R. Machowski, M. Rzętała, M. Solarski: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8]].</ref> oraz mniejsze zbiorniki tworzące większe kompleksy, jak np. zbiorniki [[Zbiorniki Rogoźnik|Rogoźnik]]<ref>[[Zbiorniki Rogoźnik|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, zbiorniki [[Zbiorniki Żabie Doły|Żabie Doły]]<ref>[[Zbiorniki Żabie Doły|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10]].</ref>, [[Dolina Trzech Stawów]] w Katowicach czy sztuczne jeziora na pograniczu Katowic i Sosnowca zlokalizowane pomiędzy Rawa i Brynicą.

== Wody powierzchniowe ==

=== Układ sieci rzecznej ===
Brynica w swoim źródłowym odcinku płynie w kierunku południowo-zachodnim podmokłą, płaską doliną, która została zmeliorowana. Uchodzi do niej kilka niewielkich, lewobrzeżnych rowów drenarskich. Uwarunkowania środowiskowe sprawiają, że dział wodny na tym obszarze pomiędzy Brynicą i [[Mała Panew|Małą Panwią]], płynącą na północy, ma niepewny charakter. Z uwagi na połączenia rowami melioracyjnymi Brynicy i Małej Panwi w dziale wodnym funkcjonują tzw. bramy w dziale wodnym.

Pierwszym większym dopływem Brynicy jest lewobrzeżna Trzonia, uchodząca do rzeki w około 40 km jej biegu. Niespełna kilometr dalej Brynicę zasila niewielki lewobrzeżny potok Czeczówka, która odwadnia tereny położone na północ od lotniska w [[Pyrzowice|Pyrzowicach]]. Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek na równoleżnikowy i na odcinku kolejnych około 3 km płynie na zachód, gdzie przyjmuje wody bezimiennego dopływu, który odwadnia zalesione tereny [[Bibiela|Bibieli]]. W tym miejscu Brynica przyjmuje generalnie kierunek południkowy aż do ujścia do zbiornika Kozłowa Góra. Na tym odcinku wpada do niej kilka niewielkich rowów melioracyjnych a z większych zasila ją lewobrzeżny Potok Ożarowicki. Na odcinku około 2 km przed ujściem do zbiornika Brynica wpływa na teren szerokiej, płaskiej doliny, gdzie zaczyna silnie meandrować.

Po opuszczeniu zbiornika, poniżej zapory, która została zlokalizowana w 28 km biegu rzeki (fot. 1), koryto Brynicy na całej długości aż do ujścia do Czarnej Przemszy zostało całkowicie uregulowane. Na wielu odcinkach dodatkowo zostało obwałowane i wybetonowane. Regulacja rzeki i jej dopływów na tym odcinku została przeprowadzona w celu ograniczenia ucieczek wody z koryt do wyrobisk górniczych kopalni rud cynku i ołowiu oraz węgla kamiennego. W tych rejonach wody rzeczne utraciły więź hydrauliczną z podłożem i mają tranzytowy charakter<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 73.</ref>. Poniżej zbiornika Brynica na odcinku nieco ponad 3 km nadal utrzymuje południowy kierunek. Uchodzą do niej lewobrzeżne rowy drenarskie odwadniające podmokłe łąki położone na terenie Wymysłowa oraz prawobrzeżne: Rów Świerklaniecki i Rów z Radzionkowa. Przy zachodniej granicy Bobrownik Brynica przecina wapienne wzgórza, płynąc łukiem, wąską przełomową doliną<ref>Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.</ref>. Tuż poniżej do rzeki uchodzi prawobrzeżna Szarlejka, jeden z jej większych dopływów (fot. 2, fot. 3). Od tego miejsca Brynica zmienia kierunek płynięcia na wschodni i południowo-wschodni aż do północnej granicy Czeladzi. Na wspomnianym odcinku o długości około 8,5 km do Brynicy z większych uchodzą lewobrzeżne [[Jaworznik]] i [[Wielonka]] oraz prawobrzeżny Rów z [[Dąbrówka|Dąbrówki]]. W rejonie ujścia Jaworznika do Brynicy powstała rozległa strefa osiadań górniczych (fot. 4, fot. 5). Na odcinku kilkuset metrów dno koryta rzeki znajduje się wyżej niż sąsiadujące tereny. Z uwagi na zaistniałe zmiany, usypane zostały wysokie obwałowania w celu ochrony przyległych terenów przed zatopieniem wodami Brynicy i powstaniem rozległych zalewisk. Po osiągnięciu Czeladzi rzeka diametralnie zmienia swój kierunek na południowy, który utrzymuje przez następne około 2,5 km. Na tym odcinku uchodzi do niej prawobrzeżny Rów Michałkowicki. Tu Brynica ponownie skręca na wschód, by po nieco ponad kilometrze po raz kolejny zmienić kierunek na południowy (fot. 6). Brynica opuszcza Czeladź po przepłynięciu około 2,5 km. Na granicy Sosnowca i Katowic przepływa południkowo około 1,5 km, następnie kolejne 1,5 km pokonuje w kierunku wschodnim i wpływa do Sosnowca. Przepływając przez około 1,8 km przez Sosnowiec przyjmuje kierunek południowo-wschodni (fot. 7). Następnie Brynica ponownie stanowi granicę pomiędzy Sosnowcem a Katowicami i do ujścia do Czarnej Przemszy utrzymuje ten sam kierunek płynięcia. Około 850 m przed ujściem do Czarnej Przemszy do Brynicy uchodzi prawobrzeżna Rawa – jej najdłuższy dopływ.

Cechą charakterystyczną powierzchniowej sieci wodnej w zlewni Brynicy – ze względu na liczbę oraz zajmowaną powierzchnię – jest występowanie antropogenicznych zbiorników wodnych. Pod względem genezy wydziela się tu:

* zbiorniki zaporowe powstałe na skutek przegrodzenia zaporą dolin rzecznych z największym w granicach zlewni zbiornikiem Kozłowa Góra (fot. KG),
* zbiorniki wyrobiskowe zlokalizowane w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców skalnych, głównie piasków czwartorzędowych, takie jak: Nakło-Chechło, Rogoźnik I, II i III, [[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki|Morawa, Hubertus oraz Stawiki]],
* zbiorniki w nieckach z osiadania i zapadliskach, np. Brandka, Żabie Doły,
* inne sztuczne zbiorniki wodne, np. osadniki wód dołowych, przy oczyszczalniach ścieków, baseny, przeciwpożarowe.

=== Stany wody i przepływy ===
Zlewnię Brynicy można podzielić na dwie odmienne części, które jednocześnie porównywalne są pod względem powierzchni. Zlewnia quasi-naturalna (zbliżona do naturalnej, tylko w niewielkim stopniu zmieniona przez działalność człowieka – głównie rolnictwo) obejmuje górną część tych terenów po zbiornik w Kozłowej Górze. Natomiast zlewnia Brynicy położona poniżej zbiornika została mocno przeobrażona, głównie poprzez rozwój [[Przemysł województwa śląskiego|przemysłu]], górnictwa i [[Urbanizacja|urbanizację]]. Z tych też powodów stosunki wodne w górniej części zlewni kształtowane są zasadniczo przez uwarunkowania naturalne, a w dolnej są zmienione przez silną antropopresję<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-62.</ref>.

Do najważniejszych form działalności człowieka, które powodują zmiany wielkości odpływu, a tym samym biorą udział w kształtowaniu stanów wody i przepływów, należą: ujęcia wód Brynicy i jej dopływów, ujęcie wód ze zbiornika Kozłowa Góra, zrzuty wód dołowych z kopalni, przerzucanie wód spoza zlewni oraz ucieczki wód Brynicy i jej dopływów w górotwór<ref>S. Czaja: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 69.</ref>. Wymienione czynniki na przestrzeni lat zmieniały swoją intensywność oddziaływania na stosunki wodne. Dotyczy to np. funkcjonowania ujęcia wody ze zbiornika Kozłowa Góra. W skrajnych sytuacjach pobór wody był na tyle duży, że decydowano się na całkowite zatrzymanie upustu wód do koryta Brynicy poniżej zapory zbiornika<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref>. W takich przypadkach o wielkości stanów wody i przepływach na dolnym odcinku rzeki decydowała wielkość zasilania poprzez dopływy, które uchodziły do Brynicy. Potwierdzają to także dane dotyczące wielkości średnich rocznych przepływów mierzone na poszczególnych posterunkach wodowskazowych rozmieszczonych wzdłuż biegu rzeki (tabela 1). W zlewni quasi-naturalnej średni przepływ wody na posterunku wodowskazowym Brynica w wieloleciu 1961-2019 wynosił 0,52 m3/s, by w tym samym czasie poniżej zapory osiągać wielkość 0,72 m3/s. Znacznie wyższe wartości przepływu cechują dopiero dolny bieg rzeki, zwłaszcza na odcinku ujściowym Brynicy do Czarnej Przemszy (5,15 m3/s).
{| class="wikitable"
|+Tabela 1. Średnie roczne przepływy Brynicy i średnie roczne stany wody oraz zakresy wahań stanów wody Brynicy w wybranych latach hydrologicznych<ref>https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/</ref>
! rowspan="3" |Posterunek wodowskazowy
! rowspan="2" |Km biegu rzeki
! rowspan="2" |Powierzchnia
zlewni
! colspan="4" |Przepływy
! colspan="3" rowspan="2" |Średnie stany wody (H śr.)
i zakresy wahań stanów wody (DH)
|-
! rowspan="2" |lata
hydrologiczne
!min.
NNQ
!średni
SSQ
!maks.
WWQ
|-
![km]
![km2]
! colspan="3" |[m3/s]
![lata]
!H śr. [cm]
!△H [cm]
|-
| rowspan="2" |Brynica
| rowspan="2" |35,5
| rowspan="2" |98,2
| rowspan="2" |1961-2019
| rowspan="2" |0,01
| rowspan="2" |0,52
| rowspan="2" |17,9
|1961-1985
|102,6
|168
|-
|1987-2019
|138,8
|214
|-
|Namiarki
|22,6
|217,0
|1961-2019
|0,04
|0,72
|20,7
|1962-2019
|173,7
|241
|-
| rowspan="2" |Czeladź
| rowspan="2" |7,8
| rowspan="2" |364,0
|1961-1989
|0,17
|1,78
|16,4
|1962-1989
|186,3
|141
|-
|1991-2014
|0,70
|2,55
|29,4
|1991-2014
|194,3
|133
|-
|Sosnowiec
|2,4
|390,0
|1961-1989
|0,80
|2,68
|17,6
|1961-1986
|157,7
|90
|-
|Szabelnia
|0,1
|483,0
|1961-2019
|1,12
|5,15
|65,5
|1961-2019
|40,3
|156
|}
O intensywności oddziaływania antropopresji na wielkość przepływu świadczy także tendencja zmian wielkości odpływu w czasie. tego typu analizy przeprowadzono w profilach Kozłowa Góra oraz Sosnowiec dla wielolecia 1947-1980. W zlewni naturalnej, którą zamyka profil Kozłowa Góra, średnie roczne przepływy nie wykazywały większych zmian i osiągały podobne wartości w całym rozpatrywanym wieloleciu. Natomiast w zlewni przeobrażonej zamkniętej profilem w Sosnowcu wydzielono trzy okresy zmian tego parametru. W latach 1947-1956 średni roczny przepływ wynosił 1,46 m3/s, w okresie 1957-1972 wzrósł do 2,18 m3/s, a w latach 1973-1980 był ponad dwukrotnie większy niż na początku badanego okresu i osiągnął 3,04 m3/s<ref>S. Czaja: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 85-86.</ref>.

=== Stan jakościowy wody ===
Stan jakościowy wód powierzchniowych w poszczególnych częściach zlewni Brynicy jest wyraźnie zróżnicowany. Wody umownie dobrej jakości występują zarówno w źródłowym biegu Brynicy, jak również jej dopływach, które uchodzą do niej na tym odcinku<ref>[[Zlewnia Przemszy|M. Rzętała: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3]].</ref>. Rzeki odwadniające górną część zlewni będącą głównie pod wpływem antropopresji rolniczej okresowo prowadzą wody wskazujące jedynie na ich eutrofizację, zwłaszcza w odniesieniu do zawartości azotanów<ref>A. Jaguś, M. Rzętała: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367. </ref>.

Podobnie jak w przypadku zmienności stanów wody i przepływów, negatywne skutki antropopresji miejsko-przemysłowej w zakresie kształtowania jakość wód powierzchniowych szczególnie dobrze widoczne są w dolnej części zlewni, poniżej zbiornika w Kozłowej Górze. Na tym odcinku do Brynicy uchodzi kilka jej większych dopływów, które są odbiornikiem ścieków miejsko-przemysłowych pochodzących m.in. z Piekar Śląskich, Radzionkowa, Bytomia i Czeladzi. Jednak największą rolę w tym zakresie przypisuje się Rawie, w której obecne są praktycznie wszystkie rodzaje zanieczyszczeń. Potwierdzeniem tych rozważań są zestawione w tabeli 2 wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy.

Bardzo dobrym wskaźnikiem w tym zakresie jest przewodność elektrolityczna właściwa. W profilu zamykającym zlewnię quasi-naturalną sezonowa zmienność jest stosunkowo niewielka, a notowane wartości generalnie odpowiadają zakresowi, który cechuje naturalne śródlądowe wody powierzchniowe w kraju<ref>J. Burchard, U. Hereźniak-Ciotowa, W. Kaca: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990, s. 250.</ref>. Natomiast na odcinku przyujściowym parametr ten jest kilkukrotnie wyższy i odznacza się wyraźną dynamiką zmian. Wyraźny zakres czasowej zmienności charakterystyczny jest dla wód będących pod silnym wpływem antropopresji<ref>R. Machowski, R. Rzętała, D. Serwecińska: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.</ref>.

Zupełnie odmienna sytuacja dotyczy koncentracji tzw. metali ciężkich, np. cynk, ołów, kadm. W wodach Brynicy zarówno ołów i jego związki a także kadm i jego związki są obecne w mniejszych ilościach w dolnym biegu rzeki, który poddany jest silnej antropopresji. Natomiast zdecydowanie wyższe stężenia mierzone są w zlewni quasi-naturalnej. W tym przypadku podwyższone stężenia tych pierwiastków w wodach powierzchniowych są skutkiem współdziałania czynników naturalnych oraz działalności człowieka. Brynica na tym odcinku zbiera wody pochodzące z odwadniania cynkowo-ołowiowych obszarów rudonośnych [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]]. Ponadto tereny te są w zasięgu zanieczyszczeń emitowanych przez hutę rud cynku i ołowiu zlokalizowaną w [[Miasteczko Śląskie|Miasteczku Śląskim]]<ref>M.A. Rzętała: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 97.</ref>.
{| class="wikitable"
|+Tabela 2. Wybrane parametry fizyko-chemiczne wód Brynicy w 2024 roku<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367</ref>
! rowspan="2" |Parametr
! rowspan="2" |Jednostka
! colspan="3" |Brynica – powyżej zbiornika Kozłowa Góra
! colspan="3" |Brynica – ujście do Czarnej Przemszy
|-
!minimum
!średnia
!maksimum
!minimum
!średnia
!maksimum
|-
|Odczyn
|pH
|7,4
|7,8
|8,1
|7,6
|7,7
|7,8
|-
|Przewodność
|µS/cm
|385
|466
|528
|1150
|2113
|3670
|-
|Temperatura
|oC
|0,1
|10,3
|18,2
|6,7
|13,0
|19,9
|-
|Tlen rozpuszczony
|mg/l
|4,5
|6,7
|8,8
|4,2
|7,5
|9,2
|-
|Twardość ogólna
|mg CaCO3/l
|158,0
|239,5
|328,8
|390,4
|614,1
|834,6
|-
|Kadm
|µg/l
|0,000
|0,065
|0,302
|0,028
|0,049
|0,139
|-
|Ołów
|µg/l
|0,00
|0,60
|2,35
|0,00
|0,17
|0,84
|-
|Benzo(a)piren
|µg/l
|0,000189
|0,001656
|0,005349
|0,000914
|0,029712
|0,275081
|}
Uwzględniając wyniki badań stanu jakościowego wody w Brynicy u ujścia do Czarnej Przemszy wykonane przez Regionalny Wydział Monitoringu Środowiska w Katowicach w latach 2019-2024 oraz wyniki przeprowadzonej na ich podstawie klasyfikacji i oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych w oparciu o „Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 25 czerwca 2021 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego oraz sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych, a także środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych”<ref>https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20210001475</ref> należy stwierdzić, że w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od źródeł do zbiornika Kozłowa Góra”, mamy do czynienia ze złym stanem ekologicznym wód, stanem chemicznym poniżej dobrego oraz panującym złym stanem wód jako oceną ogólną, a w jednolitej części wód powierzchniowych o nazwie „Brynica od zbiornika Kozłowa Góra do ujścia”, występuje słaby potencjał ekologiczny wód, przy braku klasyfikacji ich stanu chemicznego oraz panuje zły stan wód jako ocena ogólna<ref>https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/568</ref>. Należy również dodać, że poszczególne grupy badanych parametrów w wydzielonych jednolitych częściach wód powierzchniowych zmieniają się w dosyć szerokim zakresie. Występują przypadki badanych wskaźników notowanych w I klasie, ale także takie, które mieszczą się w znacznie niższych przedziałach.

== Wody podziemne ==
Zlewnia Brynicy pod względem hydrogeologicznym znajduje się w zasięgu regionu śląsko-krakowskiego (XII)<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.</ref>. Wody podziemne tworzą tu trzy piętra wodonośne. Poczynając od powierzchni terenu są to piętra: czwartorzędowe, triasowe i karbońskie.

Pierwszy poziom wodonośny o porowym charakterze tworzą wody znajdujące się w piaszczystych utworach czwartorzędowych. Głębokość zalegania zawodnionej warstwy zmienia się w zakresie od 2,7 do 12 m, a jej miąższość przekracza 30 m. Największy zasięg obejmuje tereny dolin rzecznych, w tym dolinę Brynicy. Poziom zwierciadła wód podziemnych ma generalnie swobodny charakter, choć miejscami jest lekko napięty. Pod względem chemicznym są to wody odbiegające od naturalnych typu chlorkowo-siarczanowo-wapniowo-sodowe<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Poniżej zidentyfikowano triasowe piętro wodonośne w obrębie, którego wydzielono dwa poziomy. W skałach pochodzących z triasu środkowego, wykształconych w postaci wapieni i dolomitów uformował się szczelinowy poziom wodonośny. Ma on głównie charakter swobodny, a tylko lokalnie jest napięty. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zmienia się od 10 do 90 m, a jej miąższość wynosi od 10 do 200 m. Kolejny poziom wodonośny obejmuje skały triasu dolnego wykształcone jako piaski, żwiry i piaskowce. Z uwagi na to są to wody porowo-szczelinowe o napiętym zwierciadle a tylko lokalnie poziom ma swobodny charakter. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu zawiera się w przedziale 15,5-131 m, a miąższość wynosi 1-27,5 m. Uwzględniając klasyfikację hydrochemiczną wydzielono tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowego oraz wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego.

Najstarsze piętro wodonośne wydzielono w piaskowcach karbonu górnego, które tworzą szczelinowo-porowy wodonosiec. Głębokość występowania warstw wodonośnych poziomu wynosi od 100 do 150 m a jej miąższość zmienia się w zakresie 5-66 m. Zalegają tu naturalne wody typu wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowego<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Wody podziemne w zlewni Brynicy zasadniczo zasilane są poprzez infiltrację wód opadowych i roztopowych. Odbywa się to w miejscach wychodni skał budujących poszczególne formacje wodonośne lub poprzez przepuszczalne warstwy nadkładu. Miejscami kontakt hydrauliczny ułatwiają uskoki obecne w górotworze. W sensie hydrogeologicznym obszar zlewni Brynicy można podzielić na kilka odmiennych części. Drenaż wód podziemnych w północnej części zlewni ma naturalny charakter i odbywa się zasadniczo za pośrednictwem sieci rzecznej. Funkcjonują tu także duże ujęcia czerpiące wodę z leżących na znacznej głębokości utworów węglanowych wapienia muszlowego, które zasilane są na wychodniach poza terenem zlewni. Środkowa i południowa część zlewni znajdują się pod silnym wpływem antropopresji górniczej w postaci drenażu górotworu. Zwłaszcza w rejonie Bytomia jest on drenowany przez kopalnie, dawniej cynku i ołowiu, a obecnie węgla kamiennego, którego eksploatacja wymaga odwadniania triasowego nadkładu. Z tego względu reżim hydrogeologiczny jest tam zaburzony, a zwierciadło wody obniżone w stosunku do naturalnego nawet o kilkadziesiąt metrów<ref>https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html</ref>.

Pomimo przykładów negatywnego oddziaływania człowieka na wody podziemne, w zlewni Brynicy znajdują się częściowo Główne Zbiorniki Wód Podziemnych (GZWP): nr 454 – Olkusz-[[Zawiercie]], nr 327 – [[Lubliniec]]-[[Myszków]], nr 329 – Bytom oraz nr 330 – [[Gliwice]]<ref>[[Wody podziemne|J. Różkowski: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1]].</ref>.

== Użytkowanie wód ==
Znaczenie wód w zlewni Brynicy na przestrzeni wieków ulegało istotnym zmianom. Samo słowo „brynica” oznacza rzekę rwącą, kapryśną, trudną do okiełznania. W taki sposób była też postrzegana przez pierwszych mieszkańców tych terenów. Obszar przez, który przepływa Brynica był pod wpływem różnych plemion i ludów stanowiąc strefę pogranicza. Począwszy od połowy XV wieku aż do 1921 roku tereny te stanowiły niejednokrotnie fragment zachodniej granicy Polski<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 5.</ref>. Doliny rzeczne oraz obszary podmokłe, od zawsze posiadały znaczenie militarno-obronne stanowiąc trudne do pokonania przeszkody terenowe. Chyba najbardziej jaskrawym przejawem znaczenia polityczno-administracyjnego doliny Brynicy było wybudowanie zbiornika Kozłowa Góra<ref>[[Zbiornik Kozłowa Góra|R. Machowski, M. Rzętała: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7]].</ref> wraz z wieloma obiektami fortyfikacyjnymi (fot. 8), w ramach linii umocnień [[Obszar Warowny "Śląsk"|Obszaru Warownego „Śląsk”]]<ref>M. Rzętała: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.</ref>.

W przeszłości w dolinie Brynicy oraz jej większych dopływów licznie budowano młyny i tartaki. Do napędzania maszyn wykorzystywano koła wodne poruszane siłą spadku płynącej wody, które powszechne były na tych terenach jeszcze w XIX wieku<ref>M. Jastrząb, M. Mrozowski: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997, s. 44.</ref>. Intensywny rozwój przemysłu oraz górnictwa w późniejszym czasie przyczyniły się do szeregu zmian ilościowo-jakościowych w stosunkach wodnych tych terenów. Wymusiło to konieczność zaprzestania takiego wykorzystania wód w zlewni Brynicy.

Rzeki, zbiorniki wodne, źródła oraz zasoby podziemne w zlewni Brynicy stanowiły oraz nadal stanowią ważne źródło zaopatrzenia w wodę przemysłu, rolnictwa oraz ludności. Wody podziemne powszechnie pozyskiwane są zwłaszcza na terenie górnej części zlewni poprzez indywidualne, gospodarskie ujęcia studzienne<ref>Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003, s. 62.</ref>. W 1954 roku wybudowana została stacja wodociągowa Bibiela, która funkcjonuje w ramach Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów w Katowicach. Stacja bazuje na wodach czerpanych z utworów triasowych w obrębie głównego zbiornika wód podziemnych „Lubliniec-Myszków”. Woda ze stacji Bibiela rozprowadzana jest systemem rurociągów m.in. do: [[Kalety|Kalet]], Miasteczka Śląskiego, Świerklańca, Bytomia, Piekar Śląskich, Chorzowa i Świętochłowic<ref>https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela</ref>. Znane są również przykłady wykorzystania wód źródlanych do zaopatrywania ludności. Na południowym zboczu doliny Jaworznika, w sąsiedztwie zbiornika Rogoźnik II, funkcjonuje źródło, którego wody ze względu na korzystne właściwości fizykochemiczne czerpane są w celach konsumpcyjnych głównie przez lokalną społeczność<ref>A. Jaguś: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 81.</ref>.

Wody w zlewni Brynicy odgrywają również istotne znaczenie rekreacyjne. Jako przykłady takiego wykorzystania najczęściej podaje się funkcjonujące na tych terenach antropogeniczne zbiorniki wodne, począwszy od tych największych, jak Kozłowa Góra, Nakło-Chechło, Rogoźnik (fot. 9), zbiorniki w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. 10), po te znacznie mniejsze rozmieszczone właściwie na całej powierzchni zlewni (fot. 11, fot. 12). Do tego typu przejawów wykorzystania samej Brynicy zaliczyć należy przede wszystkim rekreacyjny połów ryb, który możliwy jest na górnym odcinku rzeki. Dogodne warunki do amatorskiego wędkarstwa panują w strefie ujściowej do zbiornika Kozłowa Góra, gdzie licznie gromadzą się ryby. Dlatego też w celu ich ochrony ustalono tu strefę ochronną, która całkowicie wyłącza z amatorskiego połowu ryb ten odcinek rzeki<ref>https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9</ref>. Poza tym wędkarzy często spotkać można w strefie ujścia Jaworznika do Brynicy. Na tym odcinku, w związku z wspomnianymi osiadaniami górniczymi, nurt rzeki wyraźnie zwalnia, woda staje się głębsza a ryby znajdują tu dogodne warunki dla życia.

Wody w zlewni Brynicy posiadają także znaczenie przyrodnicze oraz krajobrazowe<ref>P. Cempulik, J. Góra, K. Holeksa: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.</ref>. W celu ochrony cenniejszych obszarów w 1997 roku na mocy Uchwały Nr 280/97 Rady Miejskiej w Siemianowicach Śląskich utworzony został obszar chronionego krajobrazu „Przełajka”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331</ref>. Pierwotnie obszar ten obejmował wyłącznie teren zlokalizowany w gminie Siemianowice Śląskie. W 2025 roku ochronę poszerzono o część doliny w gminach [[Będzin]], Czeladź i Wojkowice, która aktualnie wynosi 79,70 ha. Są to tereny o przeważającym krajobrazie rolniczym z mozaikowatym układem siedlisk łąkowych, polnych, zaroślowych, wodnych i wodno-błotnych, wśród których dominują siedliska łąkowe (reprezentowane głównie przez zbiorowiska łąk świeżych – obecnie w większości nieużytkowanych, występowanie łąk wilgotnych ogranicza się do niewielkich płatów na krawędzi doliny)<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. W granicach omawianego obszaru zachowały się pozostałości dawnych starorzeczy Brynicy, porośniętych przez zbiorowiska szuwarowe, a w południowej jego części znajduje się wykorzystywany wędkarsko sztuczny zbiornik wodny Przetok. Całość kompleksu podlegającego ochronie stanowi ostoję flory oraz fauny i jest częścią lokalnego korytarza ekologicznego, obejmującego rzekę Brynicę i przylegające do niej tereny rolne i zadrzewione (obszar pełni również funkcje turystyczno-rekreacyjne – przebiega przez niego szlak turystyczny „Szlak Husarii Polskiej)”<ref>https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html</ref>. Innym przykładem znaczenia przyrodniczego i krajobrazowego Brynicy jest użytek ekologiczny „Brynicka terasa”<ref>https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63</ref>, z występującymi tam licznymi gatunkami interesujących roślin i zwierząt<ref>A. Balon: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 9.</ref>.

== Bibliografia ==

# Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Paczyński B. (red.). Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, Warszawa 1995.
# Balon A.: Jest takie miejsce w Siemianowicach, w: „Przyroda Górnego Śląska” 2000, nr 19/2000, s. 8-9.
# Burchard J., Hereźniak-Ciotowa U., Kaca W.: Metody badań i ocena jakości wód powierzchniowych i podziemnych, Łódź 1990.
# Cempulik P., Góra J., Holeksa K.: Przyrodnicze ścieżki dydaktyczne po przemysłowej części województwa śląskiego. Dolina Brynicy w Czeladzi, Czeladź 2006.
# Czaja S.: Wpływ górnictwa i uprzemysłowienia na reżim odpływu rzek w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na przykładzie zlewni Brynicy do profilu w Sosnowcu, w: I. Dynowska: Antropogeniczne uwarunkowania zmian odpływu i reżimu rzek w różnych regionach Polski. Dokumentacja geograficzna, z. 4, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 65-77.
# Czaja S.: Zmiany stosunków wodnych w zlewni Brynicy w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Geographia. Studia et Dissertationes. T. 11, Katowice 1988, s. 60-94.
# Jaguś A.: Rola gospodarczej działalności człowieka w transformacji powierzchniowej sieci hydrograficznej zlewni Brynicy (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych. Materiały konferencyjne, Sosnowiec 1996, s. 77-85.
# Jaguś A., Rzętała M.: Influence of agricultural anthropopression on water quality of the dam reservoirs. Ecological Chemistry and Engineering S. 2011, Vol. 18, no. 3., s. 359-367.
# Jastrząb M.., Mrozowski M.: Brynica jaka jest jaka będzie. Biblioteka „Echa Czeladzi” z. 3, Czeladź 1997.
# Kowalczyk A.: Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003.
# Machowski R., Rzętała M., Serwecińska D.: Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, w: Przyroda Górnego Śląska, Katowice 2003, s. 6-7.
# Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983.
# Rzętała M.: Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003, s. 220-227.
# Rzętała M.A.: Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003.

== Przypisy ==
<nowiki><references/></nowiki>

== Źródła on-line ==
https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewobszarchronionegokrajobrazu.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.OCHK.331

https://crfop.gdos.gov.pl/CRFOP/widok/viewuzytekekologiczny.jsf?fop=PL.ZIPOP.1393.UE.2401031.63

https://danepubliczne.imgw.pl/data/dane_pomiarowo_obserwacyjne/dane_hydrologiczne/miesieczne/

[[Wody podziemne|Różkowski J.: Wody podziemne, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2014, t. 1.]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra|Machowski R., Rzętała M.: Zbiornik Kozłowa Góra, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2020, t. 7.]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło|Machowski R., Rzętała M., Solarski M.: Zbiornik Nakło-Chechło, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2021, t. 8.]]

[[Zbiorniki Rogoźnik|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Rogoźnik, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zbiorniki Żabie Doły|Machowski R., Rzętała M.: Zbiorniki Żabie Doły, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2023, t. 10.]]

[[Zlewnia Przemszy|Rzętała M.: Zlewnia Przemszy, w: „Encyklopedia Województwa Śląskiego” 2016, t. 3.]]

https://katowice.pzw.pl/szczegoly-artykulu/nowa-strefa-ochronna-na-rzece-brynica_wRXbY9hVHUoXZPoTtul9

https://przyroda.slaskie.pl/pl/ochrona-przyrody/obszary-chronionego-krajobrazu/przelajka.html

https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/367

https://www.gpw.katowice.pl/nasze-uslugi/zaopatrzenie-w-wode/system-zaopatrzenia-w-wode/stacje-uzdatniania-wody/stacja-uzdatniania-wody-bibiela

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-100-119/4545-karta-informacyjna-jcwpd-nr-111/file.html

== Zobacz też ==
[[Dorzecze Wisły]]

[[Wody podziemne]]

[[Wody powierzchniowe]]

[[Zbiornik Kozłowa Góra]]

[[Zbiornik Nakło-Chechło]]

[[Zbiorniki Rogoźnik]]

[[Zlewnia Przemszy]]

[[Zlewnia Rawy]]

[[Źródła województwa śląskiego]]

Plik:Fot. 12. Zbiornik w Dolinie Górnika w Chorzowie (fot. M. Rzętała).JPG

2026-04-08T07:07:49Z

Praktykant: Fot. 12. Zbiornik w Dolinie Górnika w Chorzowie (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 12. Zbiornik w Dolinie Górnika w Chorzowie (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 11. Staw Przetok w Czeladzi (fot. M. Rzętała).JPG

2026-04-08T07:07:31Z

Praktykant: Fot. 11. Staw Przetok w Czeladzi (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 11. Staw Przetok w Czeladzi (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 10. Zbiornik Kajakowy w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. M. Rzętała).JPG

2026-04-08T07:07:12Z

Praktykant: Fot. 10. Zbiornik Kajakowy w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 10. Zbiornik Kajakowy w dolinie Potoku Leśnego w Katowicach (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 9. Nad zbiornikiem Rogoźnik I (fot. M. Rzętała).jpg

2026-04-08T07:06:29Z

Praktykant: Fot. 9. Nad zbiornikiem Rogoźnik I (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 9. Nad zbiornikiem Rogoźnik I (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 8. Tablica informacyjna w Wymysłowie na temat zalewów obronnych na Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg

2026-04-08T07:05:28Z

Praktykant: Fot. 8. Tablica informacyjna w Wymysłowie na temat zalewów obronnych na Brynicy (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 8. Tablica informacyjna w Wymysłowie na temat zalewów obronnych na Brynicy (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).jpg

2026-04-08T07:05:14Z

Praktykant: Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 7. Brynica w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).jpg

2026-04-08T07:04:56Z

Praktykant: Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 6. Brynica w Czeladzi (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).jpg

2026-04-08T07:04:33Z

Praktykant: Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 5. Brynica w rejonie ujścia Jaworznika (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).jpg

2026-04-08T07:03:57Z

Praktykant: Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 4. Jaworznik przed ujściem do Brynicy (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).jpg

2026-04-08T07:03:39Z

Praktykant: Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 3. Brynica poniżej ujścia Szarlejki (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).jpg

2026-04-08T07:03:21Z

Praktykant: Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 2. Szarlejka w Piekarach Śląskich (fot. M. Rzętała).

Plik:Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).jpg

2026-04-08T07:03:04Z

Praktykant: Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).

== Opis ==
Fot. 1. Zapora zbiornika Kozłowa Góra (fot. M. Rzętała).

Plik:Rys. 1Brynica.jpg

2026-04-08T07:02:47Z

Praktykant: Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Brynicy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 6 – obszary zagospodarowane rolniczo.

== Opis ==
Rys. 1. Użytkowanie terenu w zlewni Brynicy: 1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane i uprzemysłowione, 5 – lasy i zadrzewienia, 6 – obszary zagospodarowane rolniczo.

Prof. dr hab. Mariusz Rzętała

2026-04-08T07:00:02Z

Praktykant:

[[Kategoria:Autorzy]]
*[[Dorzecze Dunaju]]
*[[Dorzecze Odry]]
*[[Dorzecze Wisły]]
*[[Górnośląskie Pojezierze Antropogeniczne]]
*[[Klimat (typy, rozmieszczenie)]]
*[[Ochrona środowiska]]
*[[Pustynia Błędowska]]
*[[Wody powierzchniowe]]
*[[Zanieczyszczenie wód]]
*[[Zbiornik Czaniec]]
*[[Zbiornik Dziećkowice]]
*[[Zbiornik Dzierżno Duże]]
*[[Zbiornik Dzierżno Małe]]
*[[Zbiornik Goczałkowice]]
*[[Zbiornik Kozłowa Góra]]
*[[Zbiornik Kuźnica Warężyńska]]
*[[Zbiornik Łąka]]
*[[Zbiornik Międzybrodzki]]
*[[Zbiornik Nakło-Chechło]]
*[[Zbiornik Paprocany]]
*[[Zbiornik Pławniowice]]
*[[Zbiornik Pogoria I]]
*[[Zbiornik Pogoria III]]
*[[Zbiornik Poraj]]
*[[Zbiornik Przeczyce]]
*[[Zbiornik Rybnicki]]
*[[Zbiorniki: Hubertus, Morawa, Stawiki, Borki]]
*[[Zbiorniki Rogoźnik]]
*[[Zbiornik Tresna]]
*[[Zbiornik Wapienica]]
*[[Zlewiska]]
*[[Zlewnia Białej]]
*[[Zlewnia Bierawki]]
*[[Zlewnia Brynicy]]
*[[Zlewnia Gostyni]]
*[[Zlewnia Iłownicy]]
*[[Zlewnia Kłodnicy]]
*[[Zlewnia Małej Panwi]]
*[[Zlewnia Olzy]]
*[[Zlewnia Pilicy]]
*[[Zlewnia Pogorii]]
*[[Zlewnia Przemszy]]
*[[Zlewnia Psiny]]
*[[Zlewnia Rudy]]
*[[Zlewnia Soły]]
*[[Zlewnia Warty]]
*[[Zbiornik Sosina]]
*[[Kanał Gliwicki]]
*[[Zbiorniki Żabie Doły]]
*[[Zbiornik Wisła Czarne]]
*[[Zbiornik Słupsko]]